अनुशासनिक पर्व — विवाहको अवसरमा उभय-धर्मको कथन; अष्टावक्र र दिशाको संवाद
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 19
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच यदिदं सहधर्मेति प्रोच्यते भरतर्षभ। पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत् कथं स्मृतम्॥
2आर्ष एष भवेद् धर्मः प्राजापत्योऽथवाऽऽसुरः। यदेतत् सहधर्मेति पूर्वमुक्तं महर्षिभिः॥
3संदेहः सुमहानेष विरुद्ध इति मे मतिः। इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्व नु॥
4स्वर्गो मृतानां भवति सहधर्मः पितामह। पूर्वमेकस्तु म्रियते क्व चैकस्तिष्ठते वद।॥
5नानाधर्मफलोपेता नानाकर्मनिवासिताः। नानानिरयनिष्ठान्ता मानुषा बहवो यदा॥
6अनृताः स्त्रिय इत्येवं सूत्रकारो व्यवस्यति। यदानृताः स्त्रियस्तात सहधर्मः कुतः स्मृतः॥
7अनृताः स्त्रिय इत्येवं वेदेष्वपि हि पठ्यते। धर्मोऽयं पूर्विका संज्ञा उपचारःक्रियाविधिः॥
8गह्वरं प्रतिभात्येतन्मम चिन्तयतोऽनिशम्। नि:संदेहमिदं सर्वं पितामह यथाश्रुति॥ यदैतद् यादृशं चैतद् यथा चैतत् प्रवर्तितम्। निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद् ब्रवीतु मे॥
9भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत॥
10निर्वेष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः। ऋषेरथ वदान्यस्य ववे कन्यां महात्मनः॥
11सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि। गुणप्रभावशीलेन चारित्रेण च शोभनाम्॥
12सा तस्य दृष्वैव मनो जहार शुभलोचना। वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता॥
13ऋषिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं हि तच्छृणु। गच्छ तावद् दिशं पुण्यामुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः॥
14अष्टवक्र उवाच किं द्रष्टव्यं मया तत्र वक्तुमर्हति मे भवान्। तथेदानी मया कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान्॥
15धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं च पर्वतम्। रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम्॥
16संहृष्टैः पार्षदैर्जुष्टं नृत्यद्भिर्विविधाननैः। दिव्याङ्गरागैः पैशाचैरन्यैर्नानाविधैः प्रभोः॥ पाणितालसुतालैश्च शम्पातालैः समैस्तथा। सम्प्रहृष्टैः प्रनृत्यद्भिः शर्वस्तत्र निषेव्यते॥
17इष्टं किल गिरौ स्थानं तद्दिव्यमिति शुश्रुम। नित्यं संनिहितो देवस्तथा ते पार्षदाः स्मृताः॥
18तत्र देव्या तपस्तप्तं शङ्करार्थं सुदुश्चरम्। अतस्तदिष्टं देवस्य तथोमाया इति श्रुतिः॥
19पूर्वं तत्र महापार्श्वे देवस्योत्तरतस्तथा। ऋतवः कालरात्रिश्च ये दिव्या ये च मानुषाः॥ देवं चोपासते सर्वे रूपिणः किल तत्र ह। तदतिक्रम्य भवनं त्वया यात्वयमेव हि॥
20ततो नीलं वनोद्देशं द्रक्ष्यसे मेघसंनिभम्। रमणीयं मनोग्राहि तत्र वै द्रक्ष्यसे स्त्रियम्॥
21तपस्विनी महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम्। द्रष्टव्या सा त्वया तत्र सम्पूज्या चैव यत्नतः॥
22तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीष्यसि। यद्येष समयः सर्वः साध्यतां तत्र गम्यताम्॥
23अष्टवक्र उवाच तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम्। यत्र त्वं तदसे साधो भवान् भवतु सत्यवाक्॥
24भीष्म उवाच ततोऽगच्छत् स भगवानुत्तरामुत्तरां दिशग्। हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्॥
25स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम्। अभ्यगच्छन्नदी पुण्यां बाहुदां धर्मशालिनीम्॥
26अशोके विमले तीर्थं स्नात्वा वै तर्प्य देवताः। तत्र वासाय शयने कौशे सुखमुवास ह॥
27ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय च द्विजः। स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं स्तुत्वा चैनं प्रधानतः॥
28रुद्राणी रुद्रमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत्। विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ॥
29सोऽपश्यत् काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रिया। मन्दाकिनी च नलिनी धनदस्य महात्मनः॥
30अथ राक्षसाः सर्वं येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम्। प्रत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्रपुरोगमाः॥
31स तान् प्रत्यर्चयामास राक्षसान् भीमविक्रमान्। निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत्॥
32ते ते राक्षसास्तथा राजन् भगवन्तमथाब्रुवन्। असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम्॥
33विदितो भगवानस्य कार्यमागमनस्य यत्। पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा॥
34ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम्। विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मार्षब्रवीत्॥
35सुखं प्राप्तो भवान् कच्चित् किं वा मत्तश्चिकीर्षति। ब्रूहि सर्वे करिष्यामि यन्मा वक्ष्यसि वै द्विज॥ भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम। सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान् यास्यत्यविघ्नतः॥
36प्राविशद् भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम्। आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्थ्य तथैव च॥
37अथोपविष्टयोस्तत्र मणिभद्रपुरोगमाः। निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः॥
38ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत्। भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः॥
39आतिथ्यं परमं कार्य शुश्रूषा भवस्तथा। संवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा॥
40अथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा। अलम्बुषा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः॥ मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा। विद्युता प्रशमी दान्ता विद्योता रतिरेव च॥
41वै एताश्चान्याश्च बयः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः। अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च॥ अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपाविशत्। दिव्यं संवत्सरं तत्रारमतैष महातपाः॥
42ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच ह। साग्रः संवत्सरो जातो विप्रेह तव पश्यतः॥
43हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन् गान्धर्वो नाम नामतः। छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान्॥ अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम्। सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि॥
44अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान् प्रत्यभाषत। अर्चितोऽस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर।॥
45प्रीतोऽस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप। तव प्रसादाद् भगवन् महर्षेश्च महात्मनः॥ नियोगादद्य यास्यामि वृद्धिमानृद्धिमान् भव। अथ निष्क्रम्य भगवान् प्रययावुत्तरामुखः॥
46कैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह। तानतीत्य महाशैलान् कैरातं स्थानमुत्तमम्॥
47प्रदक्षिणं तथा चक्रे प्रयतः शिरसा नतः। धरणीमवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत्॥
48स तं प्रदक्षिणं कृत्वा त्रिः शैलं चोत्तरामुखः। समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः॥
49ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यत। सर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितैः॥
50रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्र तत्र विभूषितम्। तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथ॥
51शैलांश्च विविधाकारान् काञ्चनान् रत्नभूषितान्। मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च॥
52अन्यान्यपि सुरम्याणि पश्यतः सुबहून्यथ। भृशं तस्य मनो रेमे महर्षे वितात्मनः॥
53स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम्। ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद् वरम्॥
54महान्तो यत्र विविधा मणिकाञ्चपर्वताः। विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च॥
55मन्दारपुष्पैः संकीर्णो तथा मन्दाकिनी नदीम्। स्वयंप्रभाश्च मणयो वढभूमिश्च भूषिता॥
56नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः। मुक्ताजालविनिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैः॥
57मनोदृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः। ऋषिभिश्चावृतं तत्र आश्रमं तं मनोहरम्॥
58ततस्तस्याभवच्चिन्ता कुत्र वासो भवेदिति। अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत्॥
59अतिथिं समनुप्राप्तमभिजानन्तु येऽत्र वै। अथ कन्याः परिवृता गृहात् तस्माद् विनिर्गताः॥
60नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः। यां यामपश्यत् कन्यां वै सा सा तस्य मनोऽहरत्॥६८
61न च शक्तो वारयितुं मनोऽस्याथावसीदति। ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः॥
62अथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान् प्रविशत्विति। स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य हि॥ कौतूहलं समाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः। तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोऽम्बरधारिणीम्॥ वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम्। स्वस्तीति तेन चैवोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत् तदा॥ प्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह।
63सर्वाः स्वानालयान् यान्तु एका मामुपतिष्ठतु॥ प्रज्ञाता या प्रशान्ता या शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः।
64ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषि तदा॥ निश्चक्रमुर्गृहात् तस्मात् सा वृद्धार्थं व्यतिष्ठत।
65अथ तां संविशन् प्राह शयने भास्वरे तदा॥ त्वयापि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते।
66संलापात् तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता॥ द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे।
67अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा॥ व्यपदिश्य महर्षेः शयनं व्यवरोहत।
68स्वागतेनागतां तां तु भगवानभ्यभाषत॥ सोपागूहद् भुजाभ्यां तु ऋषि प्रीत्या नरर्षभ।
69निर्विकारमृर्षि चापि काष्ठकुड्योपमं तदा॥ दुःखिता प्रेक्ष्य संजल्पमकार्षीदृषिणा सह।
70ब्रह्मन्नकामतोऽन्यास्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः॥ कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम्।
71प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह॥ उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं त्वयि।
72एतद्धि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम्॥ प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम्।
73मम चेदं धनं सर्वे यच्चान्यदपि पश्यसि॥ प्रभुस्त्वं भव सर्वत्र मयि चैव न संशयः।
74सर्वान् कामान् विधास्यामि रमस्व सहितो मया।।८४ रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे।
75त्वद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह॥ सर्वान् कामानुपाश्नीमो ये दिव्या ये च मानुषाः।
76नातः परं हि नारीणां विद्यते च कदाचन॥ यथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम्।
77आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः॥ न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः।
78अष्टावक्र उवाच परदारनहं भद्रे न गच्छेयं कथंचन॥ दूषितं धर्मशास्त्रज्ञैः परदाराभिमर्शनम्।
79भद्रे निवेष्टुकामं मां विद्धि सत्येन वै शपे॥ विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल संततिः।
80एवं लोकान् गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयः॥ भद्रे धर्मे विजानीहि ज्ञात्वा चोपरमस्व ह।
81स्व्युवाच नानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज॥ प्रियाः स्त्रीणां यथा कामोरतिशीला हि योषितः।
82सहस्रे किल नारीणां प्राप्येतैका कदाचन॥ तथा शतसहस्रेषु यदि काचित् पतिव्रता।
83नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम्॥ न भ्रातॄन् न च भर्तारं न च पुत्रान् न देवरान्।
84लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः। दोषान् सर्वांश्च मत्वाऽऽशु प्रजापतिरभाषत॥
85भीष्म उवाच ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत। आस्यतां रुचितश्छन्दः किं च कार्यं ब्रवीहि मे॥
86सा स्त्री प्रोवाच भगवन् द्रक्ष्यसे देशकालतः। वस तावन्महाभाग कृतकृत्यो भविष्यसि॥
87ब्रह्मर्पिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिर। वत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः॥ अथर्षिरभिसम्प्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयार्दिताम्। चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत्॥
88यद् यदकं हि सोऽपश्यत् तस्या विप्रर्षभस्तदा। नारमत् तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपविरागिता॥
89देवतेयं गृहस्यास्य शापात् किं नु विरूपिता। अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया॥
90इति चिन्ताविविक्तस्य तमर्थे ज्ञातुमिच्छतः। व्यगच्छत् तदहःशेषं मनसा व्याकुलेन तु॥
91अथ सा स्त्री तथोवाच भगवन् पश्य वै रवेः। रूपं संध्याभ्रसंरक्तं किमुपस्थाष्यतां तव॥
92स उवाच ततस्तां स्त्री स्नानोदकमिहानय। उपासिष्ये ततः सन्ध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रिय॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said I ask, O foremost of Bharata's race, what is the origin of the declaration, about satisfying all duties jointly, which is made on the occasion of person's marriage.
2Is that declaration about satisfying all duties together due only to what is laid down by the great Rishis in days of yore, or does it refer to the duty of procreating children from religious motives, or has it reference to only the carnal pleasure that is expected from such an intercourse of the sexes?
3Grcat is the doubt that fills my mind about. Indeed, I think that the declaration to which I refer is contrary to the natural impulses which lead to a union of the sexes. The union in this world for performing duties together ceases with death and is not to be seen to exit hereafter.
4This union for doing all duties together leads to heaven. But heaven, O grandfather, is attained to by persons that are dead. It is seen of a married couple that only one dies at a time. Where does the other then remain. Do tell me this.
5Men obtain various kinds of fruits by performing various kinds of duties. The occupations, again, to which men-follow are of various kinds. Various, again are the hells to which they go on account of such diversity of duties and acts.
6The Rishis have said that women, in particular are false in behaviour. When human beings are such, land when women in particular are described in the Shastras to be false, how, O sire, can there be a union between the sexes for purposes of performing all duties together.
7In the very Vedas one may read that women are false, The word 'Duty', as used in the Vedas, appears to have been coined first for general application. Therefore the application of that word to the rites of marriage is, instead of being correct, only a form of speech forcibly applied where it has no application.
8The subject appears to be inexplicable although I think of it always. O grandfather, O you of great wisdom, you should explain this to me fully, clearly and according to the Shruti. In fact, do you explain to me what it is, what its characteristics are, and the way in which it has come to pass. to me
9Bhishma said Regarding it is cited the old discourse between Ashtavakra and the lady known by the name of Disha.
10Formerly Ashtavakra of austere penances, desirous of marriage, begged the great Rishi Vadanya of his daughter.
11The name by which the lady was known was Suprabha. In beauty she was peerless on Earth. In virtues dignity, conduct, and manners, she was superior to all girls.
12By a look only that girl of beautiful eyes had robbed him of his heart even as a delightful grove in spring, decked with flowers robs the spectator of his heart.
13The Rishi addressed Ashtavakra and said Yes, I shall give my daughter to you. Listen, however, to me. Make a journey to the sacred North. You will see inany things there.
14Ashtavakra said You should tell me what I shall see in that region. Indeed, I am ready to carry out whatever command may be laid upon me by you.
15Passing over the dominions of the Lord of Treasures you will cross the Himavat mountains. You will then see the plateau on which Rudra lives. It is inhabited by Siddhas and Charanas.
16It is full of the companions of Mahadeva, frolicsome and fond of dance and possessed of various faces. It is peopled with also many Pishachas, O lord, of various forms and all daubed with fragrant powders of various colours and dancing with joyous hearts in accompaniment with brazen instruments of different kinds. Encircled by these who dance with electric rapidity or refrain at times altogether from forward or backward or transverse motion of every sort, Mahadeva lives there.
17That charining spot on the mountains, we have heard, is the favourite abode of the great god. It is said that great god as his companions are always present there.
18It was there that the goddess Uma had practised the severest austerities for the sake of the three-eyed god. Hence, it is said, that spot is much liked by both Mahadeva and Uma.
19Formerly there, on the summit of the Mahaparshva mountains, which are situate to the north of the mountains sacred to Mahadeva, the Seasons, and the last Night, and many gods, and many human beings also in their embodied forms, had worshipped Mahadeva. You will cross that region also in your northward journey.
20You will then see a beautiful and charining forest blue of colour and resembling a mass of clouds. There in that forest, you will see a beautiful female ascetic loO king like the goddess of prosperity herself.
21Venerable for age and highly blessed, she is going through the initiatory rite. Seeing her there you should duly adore her with reverence.
22Returning to this place after having seen her, you will take the hand of my daughter in marriage. If you can make this agreement, proceed then on your journey and do what I order you.
23Ashtavakra said So be it! I shall do your bidding. Verily, I shall proceed to that region of which you mention, O you righteous soul! On your side, you should make your words truthful.
24Bhishma said The illustrious Ashtavakra started on his journey. He proceeded more and more towards the north and at last reached the Himavat mountains inhabited by Siddhas and Charanas.
25Arrived at the Himavat mountains that foremost of Brahmanas then reached the sacred river Vahuda whose waters produce great merit.
26He bathed in one of the charming Tirthas of that river, which was free from mud, and pleased the gods with oblations of water. His ablutions being over, he spread a quantity of Kusha grass and laid himself down upon it for taking rest for some time.
27Passing the night in this way the Brahmana rose with the day. He once more performed his ablutions in the sacred waters of the Vahuda and then lighted his homa fire and adored it with the help of many foremost of Vedic mantras.
28He then adored with the due rites both Rudra and his wife Uma. and rested for some more time by the side of that lake in the course of the Vahuda whose shores he had reached. Refreshed by such rest, he started from that region and then proceed towards Kailasa.
29He then saw a golden gate that seemed to blaze with beauty. He saw also the Mandakini and the Nalini of the great Kubera the Lord of Riches.
30Seeing the Rishi arrived there all the Rakshasas headed by Manibhadra who were engaged in protecting that lake full of beautiful lotuses, came out in a body for welcoming and honoring the illustrious traveller.
31The Rishi adored in return those Rakshasas of terrible prowess and asked them report, forthwith his arrival to the Lord of Rishis.
32Requested by him to do this, those Rakshasas, O king, said to him king Vaishravana, without waiting for the news, is coming of his own accord to your presence.
33The illustrious Lord of Riches is well acquainted with the object of this hour journey See him that blessed Master, who blazes with his own energy
34Then king Vaishravana, approaching the innocent Ashtavakra, duly enquired about his welfare. The usual polite enquiries being over, the Lord of Riches then addressed the twice twiceborn Rishi, saying You are welcome. Do tell me what do you want from me. Inform me of it, I shall O twiceborn one, do whatever you may order me to accomplish.
35Do you enter my house as pleases you. O foremost of Brahmanas. Duly entertained by me, and after your business is done, you may go without any obstacles being placed in your way.
36Having said these words, Kubera took the hand of that foremost of Brahmanas and conducted him into his palace. He offered him his own seat as also water to wash his feet and the present of the usual ingredients.
37After the two had been seated the Yakshas of Kubera headed by Manibhadra, and many Gandharvas and Kinnaras, also sat down before them.
38After all of them had taken their seats, the Lord of Riches said Understanding what your pleasure is, the various tribes of Apsaras will begin their dance.
39It is proper that I should entertain you with hospitality and that you should be served with propriety. Thus addressed the ascetic Ashtavakra said, in a sweet voice Let the dance go on.
40Then Urvara, Mishrakeshi, Rambha, Urvashi, Alumbusha, Ghritachi, Chitra, Chitrangada, Rochi, Manohara, Sukeshi, Sumukhi, Hasini, Prabha, Vidyuta, Prashami, Danta, Vidyota and Rati these and many other beautiful Apsaras began to dance. The Gandharvas played on various kinds of musical instruments.
41After such excellent music and dance had begun, the Rishi Ashtavakra of austere penances unconsciously passed a full celestial year there in the house of king Vaishravana.
42Then king Vaishravana said to the Rishi O learned Brahmana, see a little more than a year has passed away since you arrival here.
43This music and dance, especially known by the name of Gandharva, is a stealer of the heart (and of time), Act as you like, or let this go on if that be your pleasure. You are my guest and, therefore, worthy of worship. This is your house. Do you set your commands. We are all bound to you.
44Thus addressed by king Vaishravana, the illustrious Ashtavakra, replied to him, with a pleased heart, saying I have been duly honoured by you. I desire now, O Lord of Riches, to go hence.
45Indeed, I am highly pleased. All this befits you, O Lord of Riches. Through your grace, O illustrious one, and according to the command of the great Rishi Vadanya, I shall now proceed to my journey's end. May you enjoy prosperity. Having said these words, the illustrious Rishi left Kubera's palace and proceeded northwards.
46He crossed the Kailasa and the Mandara as also the golden mountains. Beyond those high and great mountains is situate that excellent region where Mahadeva dressed as an humble ascetic was living.
47He went round the spot with a composed mind, bending his head in respect the while. Descending then on the Earth, he regarded himself purified for having seen that holy spot which is the residence of Mahadeva.
48Having gone round that mountain thrice, the Rishi with face turned towards the north, went on with a joyous heart.
49Then he saw another forest that was very delightful. It was adorned with the fruits and roots of every season, and it was filled with the music of bards.
50There were many charming groves in the forest. The illustrious Rishi then saw a beautiful asylum.
51The Rishi saw also many golden hills decked with gems and possessed of various forms. There he saw many lakes and tanks also.
52And he saw various other highly beautiful objects. Seeing these things, the mind of that Rishi of purified soul became filled with joy.
53He then saw a beautiful palace made of gold and adorned with all sorts of gems. Of wonderful structure, that palace surpassed the palace of Kubera himself in every respect.
54Around it there were many hills and mounts of jewels and gems. Many beautiful cars and heaps of jewels also were seen there.
55The Rishi saw there the river Mandakini whose waters were covered with numberless Mandara flowers. There also were seen many selfluminous gems, and the soil all around was decked with diamonds of various species.
56The palace which the Rishi saw contained many chambers whose arches were set with various kinds of stones. Those chambers were adorned also with nets of pearls interspersed with jewels and gems of various species.
57Various sorts of beautiful objects, capable of stealing the heart and the eye surrounded that palace. That charming retreat was inhabited by numberless Rishis.
58Seeing these beautiful sights all around, the Rishi began to think of where he would take shelter. Proceeding then to the gate of the palace, he uttered these words:
59Let those that live here know that a guest has come. Hearing the voice of the Rishi, a number of maidens came out in a body from that palace.
60They were seven in number, O king, Of different sorts of beauty, all of them were highly charming. Every one of those maidens the Rishi saw stole his heart.
61The sage could not, with even his utmost struggles control his mind. Indeed, seeing those maidens of very great beauty, his heart lost its balance. Seeing himself to give way to such influences, the Rishi made a vigorous effort, and greatly wise as he was he at last succeeded in controlling himself.
62Those ladies then addressed the Rishi saying Let the illustrious one enter. Stricken with curiously about those highly beautiful ladies, as also of that palace the twiceborn Rishi entered as he was commanded. Entering the palace lie saw an old lady, with marks of decrepitude, dressed in white robes and adorned with every kind of ornament. The Rishi blessed her, saying Good be to you. The old lady returned his good wishes in due form, Rising up, she offered a seat to the Rishi.
63Having taken his seat, Ashtavakra said Let all the ladies go to their respective quarters. Only let one stay here. Let that one remain here who is endued with wisdom and who has tranquillity of heart. Indeed, let all the others go away as they like,
64Thus addressed, all those damsels went round the Rishi and then left the chamber, only that aged lady remaining there.
65The day quickly passed and night came. The Rishi, seated on a splendid bed addressed the old lady, saying blessed lady, the night is growing deeper, Do you go to sleep.
66Their conversation being thus put a stop to by the Rishi the old lady laid herself down on an excellent bed of great beauty.
67Soon after, she rose from her bed and pretending to tremble with cold, left it for the bed of the Rishi.
68The great Ashtavakra welcomed her courteously. The lady, however stretching her arms, tenderly embraced the Rishi, O foremost of men.
69Seeing the Rishi quite unmoved and as inanimate as a piece of wood, she became very sorry and began to converse with him.
70There is no pleasure, except that from desire which women can derive from a person of the other sex! I am now under the influence of lust. I seek you for that reason. Do you seek me in return.
71Be cheerful O learned Rishi, and unite yourself with me! Do you embrace me, o learned one for I desire you greatly.
72O you of righteous soul this union with me is the best and desirable reward of those severe penances which you had practised. At the first sight I have become disposed to seek you. Do you also seek me.
73All this riches and every other precious article that you see these are mine. Do you indeed, become the master of all this with my person and heart.
74I Shall satisfy every wish of yours! Do you sport with me, therefore, in these delightful forests, O Brahmana, which can grant every wish.
75I shall obey you implicitly in every thing and you will sport with me according to your pleasure! All objects of desire that are human or that belong to heaven shall be enjoyed by us.
76There is no other pleasure more agreeable to women. Indeed, union with a person of the opposite sex is the most desirable object of joy that we can get.
77When moved by the god of love women become very whimsical. Then they do not feel any pain even they walk over a desert of burning sand.
78Ashtavakra said O blessed lady, I never approach another's wife. One's union with another man's wife is condemned by persons conversant with the scriptures on morality.
79I am an utter stranger to enjoyments of every kind. O blessed lady, know that I have become desirous of marriage for getting children. I swear by truth itself.
80Through the help of offspring righteously got, I shall proceed to those regions of happiness which cannot be attained without such help. O good lady, know what is consistent with morality, and knowing desist from your efforts.
81The lady said The very gods of wind and fire and water, or the other celestials, O twice born one are not so agreeable to women as the god of love. Indeed women are greatly fond of sexual union.
82Among a thousand women, or perhaps, among hundreds of thousands, sometimes only one may be found who is devoted to her husband.
83Under the influence of desire, they care not for fainily or father or mother or brother or husband or sons or husband's brother.
84Seeking what they consider happiness, they destroy the family even as many rivers wash away the banks that contain them. The Creator himself had said this marking the faults of women.
85Bhishma said The Rishi, bent upon finding out the faults of women, addressed that lady saying Cease to speak to me thus! Yearning originates from liking. Tell ine what I am to do.
86That lady then said in return illustrious one you will all see according to time and place. Do you only live here (for sometime), O highly blessed one, and I shall consider myself sufficiently rewarded!
87Thus addressed by her, the twice born Rishi, O Yudhishthira, expressed his resolution to satisfy her request, saying I shall live with you in this place as long as I can venture to do so. The Rishi then seeing that lady possessed by decrepitude, began to think seriously on the matter. He appeared to be even pained by his thoughts.
88The eyes of that foremost of Brahmanas could not get any delight from those parts of that lady's person whereupon they were fixed. On the other hand, his looks appeared to be dispelled by the ugliness of those particular limbs.
89This lady is forsooth, the mistress of this palace. Has she been made ugly through some curse! It is not proper that I should quickly determine the cause of this.
90Thinking thus in his heart and curious to know the reason the Rishi passed the rest of that day in anxiety.
91The lady then addressed him, saying O illustrious one, look at the Sun reddened by the evening clouds! What service shall I do to you.
92The Rishi addressed her saying 'Fetch water for my ablution! Having bathed, I shall recite my evening prayers, controlling my tongue and the senses.'
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ, मैं पूछता हूँ कि विवाह के अवसर पर समस्त धर्मों के संयुक्त रूप से पालन की जो घोषणा की जाती है, उसका मूल क्या है?
2समस्त धर्मों के एक साथ पालन की वह घोषणा केवल इसलिए है कि प्राचीन काल में महर्षियों ने ऐसा विधान किया था, अथवा वह धार्मिक भाव से सन्तानोत्पत्ति के कर्तव्य की ओर संकेत करती है, अथवा उसका सम्बन्ध केवल उस दैहिक सुख से है जिसकी स्त्री-पुरुष के ऐसे संयोग से आशा की जाती है?
3इस विषय में मेरे मन को भरने वाला सन्देह बड़ा है। वस्तुतः मुझे लगता है कि जिस घोषणा की मैं चर्चा कर रहा हूँ, वह उन स्वाभाविक प्रवृत्तियों के विरुद्ध है जो स्त्री-पुरुष के संयोग की ओर ले जाती हैं। इस लोक में साथ-साथ धर्मपालन के लिए किया गया संयोग मृत्यु के साथ समाप्त हो जाता है, और परलोक में उसका अस्तित्व दिखाई नहीं देता।
4साथ-साथ समस्त धर्मों के पालन का यह संयोग स्वर्ग की ओर ले जाता है। किन्तु हे पितामह, स्वर्ग तो मरे हुए लोगों को ही प्राप्त होता है। विवाहित दम्पति में एक समय में एक ही की मृत्यु होती देखी जाती है। तब दूसरा कहाँ रहता है? यह मुझे बताइए।
5मनुष्य विविध प्रकार के धर्मों का पालन करके विविध प्रकार के फल प्राप्त करते हैं। फिर, मनुष्य जिन वृत्तियों का अनुसरण करते हैं, वे भी नाना प्रकार की हैं। धर्मों और कर्मों की इस विविधता के कारण वे जिन नरकों में जाते हैं, वे भी नाना प्रकार के हैं।
6ऋषियों ने कहा है कि स्त्रियाँ विशेष रूप से आचरण में मिथ्या होती हैं। जब मनुष्य ऐसे हैं, और जब शास्त्रों में स्त्रियाँ विशेष रूप से मिथ्या कही गई हैं, तब हे आर्य, समस्त धर्मों के साथ-साथ पालन के प्रयोजन से स्त्री और पुरुष का संयोग कैसे हो सकता है?
7स्वयं वेदों में ही पढ़ा जा सकता है कि स्त्रियाँ मिथ्या होती हैं। वेदों में प्रयुक्त 'धर्म' शब्द ऐसा प्रतीत होता है मानो पहले सामान्य प्रयोग के लिए गढ़ा गया हो। इसलिए विवाह के संस्कारों पर उस शब्द का प्रयोग उचित होने के स्थान पर वाणी का केवल एक ऐसा रूप है जो वहाँ बलपूर्वक लगाया गया है जहाँ उसका कोई प्रयोजन नहीं।
8यद्यपि मैं इस विषय पर सदा विचार करता हूँ, तथापि यह अव्याख्येय प्रतीत होता है। हे पितामह, हे महाबुद्धिमान्, आपको यह मुझे पूर्ण रूप से, स्पष्ट रूप से और श्रुति के अनुसार समझाना चाहिए। वस्तुतः आप मुझे यह बताइए कि वह क्या है, उसके लक्षण क्या हैं, और वह किस प्रकार अस्तित्व में आया।
9भीष्म ने कहा — इस विषय में अष्टावक्र तथा दिशा नाम से विख्यात देवी के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है।
10पूर्वकाल में कठोर तपस्या करने वाले अष्टावक्र ने विवाह की इच्छा से महर्षि वदान्य से उनकी कन्या माँगी।
11उस कन्या का नाम सुप्रभा था। सौन्दर्य में वह पृथ्वी पर अद्वितीय थी। गुण, गरिमा, आचरण और शिष्टता में वह समस्त कन्याओं से श्रेष्ठ थी।
12सुन्दर नेत्रों वाली उस कन्या ने केवल एक दृष्टि से ही उनका हृदय हर लिया, जैसे वसन्त में पुष्पों से सजा हुआ मनोहर उपवन देखने वाले का हृदय हर लेता है।
13उन ऋषि ने अष्टावक्र को सम्बोधित करके कहा — हाँ, मैं अपनी कन्या तुम्हें दूँगा। किन्तु मेरी बात सुनो। पवित्र उत्तर दिशा की यात्रा करो। तुम वहाँ अनेक वस्तुएँ देखोगे।
14अष्टावक्र ने कहा — आप मुझे बताइए कि मैं उस प्रदेश में क्या देखूँगा। वस्तुतः आप मुझे जो भी आज्ञा दें, उसका पालन करने को मैं तत्पर हूँ।
15धनपति (कुबेर) के राज्य को पार करके तुम हिमवान् पर्वत को लाँघोगे। तब तुम वह पठार देखोगे जिस पर रुद्र निवास करते हैं। वह सिद्धों और चारणों से बसा हुआ है।
16वह महादेव के उन पार्षदों से भरा हुआ है जो क्रीड़ाप्रिय, नृत्य के प्रेमी तथा नाना प्रकार के मुख वाले हैं। हे प्रभु, वह अनेक पिशाचों से भी बसा हुआ है, जो नाना रूपों वाले हैं, नाना रंगों के सुगन्धित चूर्णों से लिपे हुए हैं और नाना प्रकार के काँसे के वाद्यों के साथ प्रसन्न हृदय से नृत्य करते हैं। इनसे घिरे हुए, जो विद्युत् के वेग से नृत्य करते हैं अथवा कभी आगे, पीछे या तिरछे किसी भी प्रकार की गति से सर्वथा विरत हो जाते हैं, महादेव वहाँ निवास करते हैं।
17हमने सुना है कि उस पर्वत का वह मनोहर स्थल महादेव का प्रिय निवास है। कहा जाता है कि वहाँ उन महादेव के पार्षद सदा उपस्थित रहते हैं।
18वहीं देवी उमा ने त्रिनेत्रधारी देव के लिए अत्यन्त कठोर तपस्या की थी। इसीलिए कहा जाता है कि वह स्थल महादेव और उमा — दोनों को अत्यन्त प्रिय है।
19पूर्वकाल में वहीं, महादेव को प्रिय पर्वतों के उत्तर में स्थित महापार्श्व पर्वतों के शिखर पर, ऋतुओं ने, अन्तिम रात्रि ने, अनेक देवताओं ने तथा अनेक मनुष्यों ने भी सशरीर महादेव की उपासना की थी। अपनी उत्तर यात्रा में तुम उस प्रदेश को भी पार करोगे।
20तब तुम एक सुन्दर और मनोहर वन देखोगे, जो नीले रंग का और मेघों की राशि के समान है। उस वन में तुम्हें एक सुन्दर तपस्विनी दिखाई देगी, जो साक्षात् लक्ष्मी के समान प्रतीत होती है।
21आयु में वन्दनीय और परम भाग्यशालिनी वह दीक्षा के संस्कार से गुजर रही है। वहाँ उसे देखकर तुम्हें विधिपूर्वक श्रद्धा से उसका पूजन करना चाहिए।
22उसे देखकर यहाँ लौटने पर तुम मेरी कन्या का पाणिग्रहण करोगे। यदि तुम यह वचन दे सको, तो अपनी यात्रा पर चलो और वही करो जिसकी मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ।
23अष्टावक्र ने कहा — ऐसा ही हो! मैं आपकी आज्ञा का पालन करूँगा। हे धर्मात्मन्, निश्चय ही मैं उस प्रदेश की ओर प्रस्थान करूँगा जिसकी आप चर्चा करते हैं। अपनी ओर से आपको अपने वचन को सत्य करना चाहिए।
24भीष्म ने कहा — भगवान् अष्टावक्र ने अपनी यात्रा आरम्भ की। वे अधिकाधिक उत्तर की ओर बढ़ते गए और अन्ततः सिद्धों तथा चारणों से बसे हुए हिमवान् पर्वत पर पहुँचे।
25हिमवान् पर्वत पर पहुँचकर वे ब्राह्मणश्रेष्ठ तब पवित्र वाहुदा नदी पर पहुँचे, जिसका जल महान् पुण्य उत्पन्न करता है।
26उन्होंने उस नदी के एक मनोहर तीर्थ में, जो कीचड़ से रहित था, स्नान किया और जल की अंजलियों से देवताओं को तृप्त किया। स्नान समाप्त होने पर उन्होंने कुश की एक राशि बिछाई और कुछ समय विश्राम करने के लिए उस पर लेट गए।
27इस प्रकार रात बिताकर वे ब्राह्मण दिन निकलते ही उठे। उन्होंने पुनः वाहुदा के पवित्र जल में स्नान किया और तब अपनी होमाग्नि प्रज्वलित करके अनेक श्रेष्ठ वैदिक मन्त्रों से उसकी उपासना की।
28तब उन्होंने विधिपूर्वक रुद्र तथा उनकी पत्नी उमा — दोनों की पूजा की और वाहुदा के मार्ग में पड़ने वाले उस सरोवर के तट पर, जहाँ वे पहुँचे थे, कुछ और समय विश्राम किया। ऐसे विश्राम से ताजगी पाकर वे उस प्रदेश से चले और कैलास की ओर बढ़े।
29तब उन्होंने एक स्वर्णमय द्वार देखा जो सौन्दर्य से देदीप्यमान प्रतीत होता था। उन्होंने धनपति महान् कुबेर की मन्दाकिनी और नलिनी को भी देखा।
30ऋषि को वहाँ आया देखकर सुन्दर कमलों से भरे उस सरोवर की रक्षा में लगे मणिभद्र के नेतृत्व वाले समस्त राक्षस उन भगवान् पथिक का स्वागत और सम्मान करने के लिए एक साथ बाहर आए।
31ऋषि ने बदले में भयंकर पराक्रम वाले उन राक्षसों का सम्मान किया और उनसे कहा कि वे तत्काल धनपति को उनके आगमन की सूचना दें।
32हे राजन्, उनके द्वारा ऐसा करने को कहे जाने पर उन राक्षसों ने उनसे कहा — राजा वैश्रवण समाचार की प्रतीक्षा किए बिना ही स्वयं अपनी इच्छा से आपके सम्मुख आ रहे हैं।
33भगवान् धनपति आपकी इस यात्रा के प्रयोजन से भली भाँति परिचित हैं। उन धन्य स्वामी को देखिए, जो अपने ही तेज से देदीप्यमान हैं।
34तब राजा वैश्रवण ने निर्दोष अष्टावक्र के समीप आकर विधिपूर्वक उनका कुशल-क्षेम पूछा। सामान्य शिष्टाचार की पूछताछ समाप्त होने पर उन धनपति ने उन द्विजश्रेष्ठ ऋषि को सम्बोधित करके कहा — आपका स्वागत है। मुझसे आप क्या चाहते हैं, यह बताइए। मुझे इसकी सूचना दीजिए; हे द्विज, आप मुझे जो भी करने की आज्ञा दें, मैं वही करूँगा।
35हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, जैसा आपको रुचे वैसे मेरे घर में प्रवेश कीजिए। मेरे द्वारा विधिपूर्वक सत्कृत होकर और अपना कार्य पूर्ण होने पर आप बिना किसी बाधा के जा सकेंगे।
36ये वचन कहकर कुबेर ने उन ब्राह्मणश्रेष्ठ का हाथ पकड़ा और उन्हें अपने प्रासाद में ले गए। उन्होंने उन्हें अपना आसन तथा पाद्य और अर्घ्य की सामान्य सामग्री भी अर्पित की।
37दोनों के बैठ जाने पर मणिभद्र के नेतृत्व वाले कुबेर के यक्ष तथा अनेक गन्धर्व और किन्नर भी उनके सम्मुख बैठ गए।
38उन सबके आसन ग्रहण कर लेने पर धनपति ने कहा — आपकी रुचि जानकर अप्सराओं के विविध गण अपना नृत्य आरम्भ करेंगे।
39यह उचित है कि मैं आपका आतिथ्य से सत्कार करूँ और आपकी उचित रीति से सेवा हो। इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर तपस्वी अष्टावक्र ने मधुर स्वर में कहा — नृत्य चलने दीजिए।
40तब उर्वरा, मिश्रकेशी, रम्भा, उर्वशी, अलम्बुषा, घृताची, चित्रा, चित्रांगदा, रोचि, मनोहरा, सुकेशी, सुमुखी, हासिनी, प्रभा, विद्युता, प्रशमी, दन्ता, विद्योता और रति — ये तथा अन्य अनेक सुन्दर अप्सराएँ नृत्य करने लगीं। गन्धर्वों ने नाना प्रकार के वाद्य बजाए।
41ऐसा उत्कृष्ट संगीत और नृत्य आरम्भ हो जाने पर कठोर तपस्या करने वाले ऋषि अष्टावक्र ने राजा वैश्रवण के भवन में अनजाने ही एक पूरा दिव्य वर्ष व्यतीत कर दिया।
42तब राजा वैश्रवण ने ऋषि से कहा — हे विद्वान् ब्राह्मण, देखिए, आपके यहाँ आने के पश्चात् एक वर्ष से कुछ अधिक बीत चुका है।
43यह संगीत और नृत्य, जो विशेष रूप से गान्धर्व नाम से विख्यात है, हृदय (और काल) का हरण करने वाला है। आपकी जैसी इच्छा हो वैसा कीजिए, अथवा यदि आपको रुचे तो यह चलता रहे। आप मेरे अतिथि हैं और इसलिए पूजनीय हैं। यह आपका ही घर है। आप आज्ञा दीजिए। हम सब आपके अधीन हैं।
44राजा वैश्रवण के इस प्रकार कहने पर भगवान् अष्टावक्र ने प्रसन्न हृदय से उन्हें उत्तर दिया — आपने विधिपूर्वक मेरा सम्मान किया है। हे धनपति, अब मैं यहाँ से जाना चाहता हूँ।
45वस्तुतः मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ। हे धनपति, यह सब आपके अनुरूप ही है। हे भगवन्, आपकी कृपा से तथा महर्षि वदान्य की आज्ञा के अनुसार मैं अब अपनी यात्रा के अन्तिम लक्ष्य की ओर बढ़ूँगा। आपका कल्याण हो। ये वचन कहकर वे भगवान् ऋषि कुबेर के प्रासाद से निकले और उत्तर की ओर बढ़े।
46उन्होंने कैलास और मन्दर तथा स्वर्णमय पर्वतों को भी पार किया। उन ऊँचे और विशाल पर्वतों के परे वह उत्कृष्ट प्रदेश स्थित है जहाँ महादेव विनम्र तपस्वी के वेश में निवास कर रहे थे।
47उन्होंने शान्त चित्त से, सिर झुकाए हुए, उस स्थल की परिक्रमा की। तब पृथ्वी पर उतरकर उन्होंने महादेव के निवास वाले उस पवित्र स्थल के दर्शन से अपने को पवित्र हुआ माना।
48उस पर्वत की तीन बार परिक्रमा करके वे ऋषि उत्तर की ओर मुख करके प्रसन्न हृदय से आगे बढ़े।
49तब उन्होंने एक और वन देखा जो अत्यन्त रमणीय था। वह प्रत्येक ऋतु के फलों और मूलों से सुशोभित था, और चारणों के संगीत से भरा हुआ था।
50उस वन में अनेक मनोहर उपवन थे। तब उन भगवान् ऋषि ने एक सुन्दर आश्रम देखा।
51ऋषि ने रत्नों से मण्डित तथा नाना रूपों वाले अनेक स्वर्णमय पर्वत भी देखे। वहाँ उन्होंने अनेक सरोवर और तालाब भी देखे।
52और उन्होंने अन्य भी नाना प्रकार की परम सुन्दर वस्तुएँ देखीं। इन वस्तुओं को देखकर उन शुद्धात्मा ऋषि का मन आनन्द से भर गया।
53तब उन्होंने स्वर्ण से बना और सब प्रकार के रत्नों से मण्डित एक सुन्दर प्रासाद देखा। अद्भुत रचना वाला वह प्रासाद प्रत्येक दृष्टि से स्वयं कुबेर के प्रासाद से भी बढ़कर था।
54उसके चारों ओर मणियों और रत्नों की अनेक पहाड़ियाँ और टीले थे। वहाँ अनेक सुन्दर रथ और रत्नों की राशियाँ भी दिखाई देती थीं।
55ऋषि ने वहाँ मन्दाकिनी नदी देखी, जिसका जल असंख्य मन्दार पुष्पों से आच्छादित था। वहाँ अनेक स्वयंप्रकाशी मणियाँ भी दिखाई देती थीं, और चारों ओर की भूमि नाना जाति के हीरों से मण्डित थी।
56ऋषि ने जो प्रासाद देखा, उसमें अनेक कक्ष थे जिनके तोरण नाना प्रकार के पत्थरों से जड़े हुए थे। वे कक्ष नाना जाति के रत्नों और मणियों से युक्त मोतियों की जालियों से भी सुसज्जित थे।
57हृदय और नेत्र दोनों को हर लेने वाली नाना प्रकार की सुन्दर वस्तुएँ उस प्रासाद को घेरे हुए थीं। वह मनोहर आश्रम असंख्य ऋषियों से बसा हुआ था।
58चारों ओर ये सुन्दर दृश्य देखकर ऋषि सोचने लगे कि वे कहाँ आश्रय लें। तब प्रासाद के द्वार पर जाकर उन्होंने ये वचन कहे —
59जो यहाँ रहते हैं, वे जान लें कि एक अतिथि आया है। ऋषि की वाणी सुनकर उस प्रासाद से अनेक कन्याएँ एक साथ बाहर निकल आईं।
60हे राजन्, वे संख्या में सात थीं। भिन्न-भिन्न प्रकार के सौन्दर्य से युक्त वे सभी परम मनोहर थीं। ऋषि ने जिस-जिस कन्या को देखा, उसी ने उनका हृदय हर लिया।
61वे मुनि अपने अत्यन्त प्रयत्न से भी अपने मन को वश में न कर सके। वस्तुतः परम सुन्दरी उन कन्याओं को देखकर उनका हृदय अपना सन्तुलन खो बैठा। अपने को ऐसे प्रभावों के वश में जाता देखकर उन ऋषि ने कठोर प्रयत्न किया, और परम बुद्धिमान् होने के कारण वे अन्ततः अपने को वश में करने में सफल हुए।
62तब उन स्त्रियों ने ऋषि को सम्बोधित करके कहा — भगवन् भीतर पधारें। उन परम सुन्दरी स्त्रियों तथा उस प्रासाद के विषय में कौतूहल से भरे उन द्विज ऋषि ने आज्ञा के अनुसार भीतर प्रवेश किया। प्रासाद में प्रवेश करके उन्होंने एक वृद्धा स्त्री देखी, जिस पर जरा के चिह्न थे, जो श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थी और सब प्रकार के आभूषणों से सजी हुई थी। ऋषि ने उसे आशीर्वाद देते हुए कहा — तुम्हारा कल्याण हो। उस वृद्धा ने विधिपूर्वक उनके मंगलवचनों का उत्तर दिया। उठकर उसने ऋषि को आसन दिया।
63आसन ग्रहण करके अष्टावक्र ने कहा — समस्त स्त्रियाँ अपने-अपने कक्षों में जाएँ। यहाँ केवल एक ही रहे। वही यहाँ रहे जो बुद्धि से सम्पन्न है और जिसका हृदय शान्त है। वस्तुतः शेष सब जैसे चाहें वैसे चली जाएँ।
64इस प्रकार कहे जाने पर वे समस्त कन्याएँ ऋषि की परिक्रमा करके कक्ष से चली गईं, केवल वह वृद्धा वहीं रह गई।
65दिन शीघ्र बीत गया और रात्रि आ गई। एक उत्तम शय्या पर बैठे ऋषि ने उस वृद्धा को सम्बोधित करके कहा — हे भाग्यवती, रात्रि गहरी होती जा रही है; तुम जाकर सो जाओ।
66ऋषि द्वारा इस प्रकार उनका वार्तालाप रोक दिए जाने पर वह वृद्धा परम सुन्दर एक उत्तम शय्या पर लेट गई।
67थोड़ी ही देर बाद वह अपनी शय्या से उठी और शीत से काँपने का बहाना करके उसे छोड़कर ऋषि की शय्या पर चली आई।
68हे नरश्रेष्ठ, महान् अष्टावक्र ने शिष्टतापूर्वक उसका स्वागत किया। किन्तु उस स्त्री ने अपनी भुजाएँ फैलाकर ऋषि का कोमलता से आलिंगन किया।
69ऋषि को सर्वथा अविचल और काठ के टुकड़े के समान निश्चेष्ट देखकर वह अत्यन्त खिन्न हुई और उनसे बातें करने लगी।
70स्त्री को दूसरे लिंग के पुरुष से काम के अतिरिक्त और कोई सुख प्राप्त नहीं होता! मैं इस समय काम के वश में हूँ। इसी कारण मैं आपको चाहती हूँ। आप भी बदले में मुझे चाहिए।
71हे विद्वान् ऋषि, प्रसन्न होइए और मुझसे मिलिए! हे विद्वन्, मुझे आलिंगन कीजिए, क्योंकि मैं आपकी बड़ी अभिलाषा करती हूँ।
72हे धर्मात्मन्, मेरे साथ यह संयोग उन कठोर तपस्याओं का सर्वोत्तम और वाञ्छनीय फल है जो आपने की हैं। पहली ही दृष्टि में मैं आपको चाहने लगी हूँ। आप भी मुझे चाहिए।
73यह समस्त धन तथा जो भी अन्य बहुमूल्य वस्तु आप देखते हैं — ये सब मेरी हैं। आप वस्तुतः मेरे शरीर और हृदय सहित इस सबके स्वामी बन जाइए।
74मैं आपकी प्रत्येक इच्छा पूर्ण करूँगी! इसलिए हे ब्राह्मण, इन रमणीय वनों में मेरे साथ विहार कीजिए, जो प्रत्येक कामना पूर्ण कर सकते हैं।
75मैं प्रत्येक बात में आपकी पूर्ण आज्ञाकारिणी रहूँगी और आप अपनी रुचि के अनुसार मेरे साथ विहार करेंगे! मनुष्यों के अथवा स्वर्ग के समस्त भोग्य पदार्थ हम भोगेंगे।
76स्त्रियों के लिए इससे अधिक सुखकर और कोई सुख नहीं है। वस्तुतः विपरीत लिंग के व्यक्ति के साथ संयोग ही वह सर्वाधिक वाञ्छनीय आनन्द है जो हमें प्राप्त हो सकता है।
77कामदेव से प्रेरित होने पर स्त्रियाँ अत्यन्त चंचल हो जाती हैं। तब वे जलती हुई बालू के मरुस्थल पर चलने पर भी कोई पीड़ा अनुभव नहीं करतीं।
78अष्टावक्र ने कहा — हे भाग्यवती, मैं कभी पराई स्त्री के समीप नहीं जाता। दूसरे की पत्नी के साथ संयोग की धर्मशास्त्रों के ज्ञाताओं ने निन्दा की है।
79मैं प्रत्येक प्रकार के भोगों से सर्वथा अपरिचित हूँ। हे भाग्यवती, जान लो कि मैं सन्तान प्राप्ति के लिए विवाह का इच्छुक हुआ हूँ। मैं स्वयं सत्य की शपथ खाता हूँ।
80धर्मपूर्वक प्राप्त सन्तान की सहायता से मैं उन सुखलोकों की ओर जाऊँगा जो ऐसी सहायता के बिना प्राप्त नहीं हो सकते। हे साध्वी, धर्म के अनुकूल क्या है यह जानो, और जानकर अपने प्रयत्नों से विरत हो जाओ।
81उस स्त्री ने कहा — हे द्विज, स्वयं वायु, अग्नि और जल के देवता अथवा अन्य देवगण भी स्त्रियों को उतने प्रिय नहीं हैं जितने कामदेव। वस्तुतः स्त्रियाँ संभोग की बड़ी प्रेमी होती हैं।
82एक सहस्र स्त्रियों में, अथवा सम्भवतः लाखों में, कभी कोई एक ही ऐसी मिलती है जो अपने पति के प्रति समर्पित हो।
83काम के वश में होकर वे न कुल की चिन्ता करती हैं, न पिता की, न माता की, न भाई की, न पति की, न पुत्रों की और न पति के भाई की।
84जिसे वे सुख मानती हैं उसे खोजते हुए वे कुल का उसी प्रकार विनाश कर देती हैं, जैसे अनेक नदियाँ उन तटों को बहा ले जाती हैं जो उन्हें धारण करते हैं। स्वयं ब्रह्मा ने स्त्रियों के दोषों को लक्ष्य करके यह कहा था।
85भीष्म ने कहा — स्त्रियों के दोष जानने पर तुले हुए वे ऋषि उस स्त्री को सम्बोधित करके बोले — मुझसे इस प्रकार बोलना बन्द करो! अभिलाषा रुचि से उत्पन्न होती है। मुझे बताओ कि मुझे क्या करना है।
86तब उस स्त्री ने बदले में कहा — हे भगवन्, आप सब कुछ देश और काल के अनुसार देख लेंगे। हे परम भाग्यशाली, आप केवल (कुछ समय) यहाँ रहिए, और मैं अपने को पर्याप्त पुरस्कृत मानूँगी!
87हे युधिष्ठिर, उसके इस प्रकार कहने पर उन द्विज ऋषि ने उसकी प्रार्थना पूर्ण करने का संकल्प प्रकट करते हुए कहा — जब तक मैं ऐसा कर सकूँगा, तब तक इस स्थान पर तुम्हारे साथ रहूँगा। तब ऋषि ने उस स्त्री को जरा से ग्रस्त देखकर इस विषय पर गम्भीरता से विचार करना आरम्भ किया। अपने विचारों से वे व्यथित तक प्रतीत होने लगे।
88उन ब्राह्मणश्रेष्ठ के नेत्रों को उस स्त्री के शरीर के जिन अंगों पर वे टिकते थे, उनसे कोई आनन्द नहीं मिलता था। इसके विपरीत, उन विशेष अंगों की कुरूपता से उनकी दृष्टि हट जाती प्रतीत होती थी।
89यह स्त्री निश्चय ही इस प्रासाद की स्वामिनी है। क्या किसी शाप से यह कुरूप कर दी गई है? यह उचित नहीं कि मैं इसका कारण शीघ्रता से निश्चित कर लूँ।
90हृदय में इस प्रकार सोचते हुए और कारण जानने को उत्सुक वे ऋषि उस दिन का शेष भाग चिन्ता में बिताते रहे।
91तब उस स्त्री ने उन्हें सम्बोधित करके कहा — हे भगवन्, सन्ध्या के मेघों से रक्तवर्ण हुए सूर्य को देखिए! मैं आपकी क्या सेवा करूँ?
92ऋषि ने उसे सम्बोधित करके कहा — 'मेरे स्नान के लिए जल ले आओ! स्नान करके मैं अपनी वाणी और इन्द्रियों का संयम करते हुए सन्ध्यावन्दन करूँगा।'
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ, म सोध्दछु कि विवाहको अवसरमा सम्पूर्ण धर्मको संयुक्त रूपमा पालनको जुन घोषणा गरिन्छ, त्यसको मूल के हो?
2सम्पूर्ण धर्मको एकसाथ पालनको त्यो घोषणा केवल यसकारण हो कि प्राचीन कालमा महर्षिहरूले त्यस्तो विधान गरेका थिए, अथवा त्यसले धार्मिक भावले सन्तानोत्पत्तिको कर्तव्यतिर सङ्केत गर्दछ, अथवा त्यसको सम्बन्ध केवल त्यस दैहिक सुखसँग छ जसको स्त्री-पुरुषको यस्तो संयोगबाट आशा गरिन्छ?
3यस विषयमा मेरो मनलाई भर्ने सन्देह ठूलो छ। वस्तुतः मलाई लाग्छ कि जुन घोषणाको म चर्चा गरिरहेको छु, त्यो ती स्वाभाविक प्रवृत्तिविरुद्ध छ जसले स्त्री-पुरुषको संयोगतिर लैजान्छन्। यस लोकमा सँगसँगै धर्मपालनका लागि गरिएको संयोग मृत्युसँगै समाप्त हुन्छ, र परलोकमा त्यसको अस्तित्व देखिँदैन।
4सँगसँगै सम्पूर्ण धर्मको पालनको यो संयोग स्वर्गतिर लैजान्छ। तर हे पितामह, स्वर्ग त मरेकाहरूलाई नै प्राप्त हुन्छ। विवाहित दम्पतीमा एक समयमा एउटैको मृत्यु भएको देखिन्छ। तब अर्को कहाँ रहन्छ? यो मलाई बताउनुहोस्।
5मानिसहरूले विविध प्रकारका धर्मको पालन गरेर विविध प्रकारका फल प्राप्त गर्दछन्। फेरि, मानिसहरूले जुन वृत्तिको अनुसरण गर्दछन्, ती पनि नाना प्रकारका छन्। धर्म र कर्मको यस विविधताका कारण तिनीहरू जुन नरकमा जान्छन्, ती पनि नाना प्रकारका छन्।
6ऋषिहरूले भनेका छन् कि स्त्रीहरू विशेष गरी आचरणमा मिथ्या हुन्छन्। जब मानिसहरू यस्ता छन्, र जब शास्त्रमा स्त्रीहरू विशेष गरी मिथ्या भनिएका छन्, तब हे आर्य, सम्पूर्ण धर्मको सँगसँगै पालनको प्रयोजनले स्त्री र पुरुषको संयोग कसरी हुन सक्दछ?
7स्वयं वेदमै पढ्न सकिन्छ कि स्त्रीहरू मिथ्या हुन्छन्। वेदमा प्रयुक्त 'धर्म' शब्द यस्तो प्रतीत हुन्छ मानौँ पहिले सामान्य प्रयोगका लागि गढिएको होस्। त्यसैले विवाहका संस्कारमा त्यस शब्दको प्रयोग उचित हुनुको सट्टा वाणीको केवल एउटा त्यस्तो रूप हो जो त्यहाँ बलपूर्वक लगाइएको छ जहाँ त्यसको कुनै प्रयोजन छैन।
8यद्यपि म यस विषयमा सधैँ विचार गर्दछु, तथापि यो अव्याख्येय प्रतीत हुन्छ। हे पितामह, हे महाबुद्धिमान्, तपाईंले यो मलाई पूर्ण रूपले, स्पष्ट रूपले र श्रुतिअनुसार बुझाउनुपर्दछ। वस्तुतः तपाईंले मलाई यो बताउनुहोस् कि त्यो के हो, त्यसका लक्षण के हुन्, र त्यो कसरी अस्तित्वमा आयो।
9भीष्मले भने — यस विषयमा अष्टावक्र तथा दिशा नामले विख्यात देवीबीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ।
10पूर्वकालमा कठोर तपस्या गर्ने अष्टावक्रले विवाहको इच्छाले महर्षि वदान्यसँग उनकी कन्या मागे।
11ती कन्याको नाम सुप्रभा थियो। सौन्दर्यमा उनी पृथ्वीमा अद्वितीय थिइन्। गुण, गरिमा, आचरण र शिष्टतामा उनी सम्पूर्ण कन्याभन्दा श्रेष्ठ थिइन्।
12सुन्दर नेत्र भएकी ती कन्याले केवल एक दृष्टिले नै उनको हृदय हरिन्, जसरी वसन्तमा फूलले सजिएको मनोहर उपवनले हेर्नेको हृदय हरण गर्दछ।
13ती ऋषिले अष्टावक्रलाई सम्बोधन गर्दै भने — हो, म आफ्नी कन्या तिमीलाई दिनेछु। तर मेरो कुरा सुन। पवित्र उत्तर दिशाको यात्रा गर। तिमीले त्यहाँ अनेक वस्तु देख्नेछौ।
14अष्टावक्रले भने — तपाईंले मलाई बताउनुहोस् कि म त्यस प्रदेशमा के देख्नेछु। वस्तुतः तपाईंले मलाई जुनसुकै आज्ञा दिनुभए पनि त्यसको पालन गर्न म तत्पर छु।
15धनपति (कुबेर)को राज्य पार गरेर तिमीले हिमवान् पर्वत नाघ्नेछौ। तब तिमीले त्यो पठार देख्नेछौ जसमा रुद्र निवास गर्दछन्। त्यो सिद्ध र चारणहरूले बसेको छ।
16त्यो महादेवका ती पार्षदहरूले भरिएको छ जो क्रीडाप्रिय, नृत्यका प्रेमी तथा नाना प्रकारका मुख भएका छन्। हे प्रभु, त्यो अनेक पिशाचहरूले पनि बसेको छ, जो नाना रूपका छन्, नाना रङ्गका सुगन्धित चूर्णले लिपिएका छन् र नाना प्रकारका काँसाका वाद्यसँगै प्रसन्न हृदयले नृत्य गर्दछन्। यिनीहरूले घेरिएका, जो विद्युत्को वेगले नृत्य गर्दछन् अथवा कहिलेकाहीँ अगाडि, पछाडि वा तेर्सो कुनै पनि प्रकारको गतिबाट सर्वथा विरत हुन्छन्, महादेव त्यहाँ निवास गर्दछन्।
17हामीले सुनेका छौँ कि त्यस पर्वतको त्यो मनोहर स्थल महादेवको प्रिय निवास हो। भनिन्छ कि त्यहाँ ती महादेवका पार्षद सधैँ उपस्थित रहन्छन्।
18त्यहीँ देवी उमाले त्रिनेत्रधारी देवका लागि अत्यन्त कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। त्यसैले भनिन्छ कि त्यो स्थल महादेव र उमा — दुवैलाई अत्यन्त प्रिय छ।
19पूर्वकालमा त्यहीँ, महादेवलाई प्रिय पर्वतहरूको उत्तरमा अवस्थित महापार्श्व पर्वतको शिखरमा, ऋतुहरूले, अन्तिम रात्रिले, अनेक देवताले तथा अनेक मानिसले पनि सशरीर महादेवको उपासना गरेका थिए। आफ्नो उत्तर यात्रामा तिमीले त्यस प्रदेशलाई पनि पार गर्नेछौ।
20तब तिमीले एउटा सुन्दर र मनोहर वन देख्नेछौ, जो नीलो रङ्गको र मेघहरूको राशिजस्तै छ। त्यस वनमा तिमीलाई एउटी सुन्दर तपस्विनी देखिनेछिन्, जो साक्षात् लक्ष्मीजस्तै प्रतीत हुन्छिन्।
21उमेरमा वन्दनीय र परम भाग्यशालिनी उनी दीक्षाको संस्कारबाट गुज्रँदै छिन्। त्यहाँ उनलाई देखेर तिमीले विधिपूर्वक श्रद्धाले उनको पूजन गर्नुपर्दछ।
22उनलाई देखेर यहाँ फर्केपछि तिमीले मेरी कन्याको पाणिग्रहण गर्नेछौ। यदि तिमीले यो वचन दिन सक्दछौ भने, आफ्नो यात्रामा लाग र त्यही गर जसको म तिमीलाई आज्ञा दिन्छु।
23अष्टावक्रले भने — त्यस्तै होस्! म तपाईंको आज्ञाको पालन गर्नेछु। हे धर्मात्मन्, निश्चय नै म त्यस प्रदेशतिर प्रस्थान गर्नेछु जसको तपाईं चर्चा गर्नुहुन्छ। आफ्नोतर्फबाट तपाईंले आफ्नो वचनलाई सत्य पार्नुपर्दछ।
24भीष्मले भने — भगवान् अष्टावक्रले आफ्नो यात्रा आरम्भ गरे। उनी झन्-झन् उत्तरतिर बढ्दै गए र अन्ततः सिद्ध तथा चारणहरूले बसेको हिमवान् पर्वतमा पुगे।
25हिमवान् पर्वतमा पुगेर ती ब्राह्मणश्रेष्ठ तब पवित्र वाहुदा नदीमा पुगे, जसको जलले महान् पुण्य उत्पन्न गर्दछ।
26उनले त्यस नदीको एउटा मनोहर तीर्थमा, जो हिलोबाट रहित थियो, स्नान गरे र जलका अञ्जुलीले देवताहरूलाई तृप्त पारे। स्नान सिद्धिएपछि उनले कुशको एक राशि ओछ्याए र केही समय विश्राम गर्नका लागि त्यसमाथि पल्टिए।
27यसरी रात बिताएर ती ब्राह्मण दिन निस्कनासाथ उठे। उनले फेरि वाहुदाको पवित्र जलमा स्नान गरे र त्यसपछि आफ्नो होमाग्नि प्रज्वलित गरेर अनेक श्रेष्ठ वैदिक मन्त्रले त्यसको उपासना गरे।
28तब उनले विधिपूर्वक रुद्र तथा उनकी पत्नी उमा — दुवैको पूजा गरे र वाहुदाको मार्गमा पर्ने त्यस सरोवरको किनारमा, जहाँ उनी पुगेका थिए, केही थप समय विश्राम गरे। यस्तो विश्रामले ताजगी पाएर उनी त्यस प्रदेशबाट हिँडे र कैलासतिर बढे।
29तब उनले एउटा स्वर्णमय ढोका देखे जो सौन्दर्यले देदीप्यमान प्रतीत हुन्थ्यो। उनले धनपति महान् कुबेरका मन्दाकिनी र नलिनीलाई पनि देखे।
30ऋषिलाई त्यहाँ आएको देखेर सुन्दर कमलले भरिएको त्यस सरोवरको रक्षामा लागेका मणिभद्रको नेतृत्वका सम्पूर्ण राक्षस ती भगवान् पथिकको स्वागत र सम्मान गर्नका लागि एकसाथ बाहिर आए।
31ऋषिले बदलामा भयङ्कर पराक्रम भएका ती राक्षसहरूको सम्मान गरे र उनीहरूलाई भने कि तिनीहरूले तत्काल धनपतिलाई उनको आगमनको सूचना दिऊन्।
32हे राजन्, उनले त्यसो गर्न भनेपछि ती राक्षसहरूले उनलाई भने — राजा वैश्रवण समाचारको प्रतीक्षा नगरीकनै स्वयं आफ्नै इच्छाले तपाईंको सामु आउँदै छन्।
33भगवान् धनपति तपाईंको यस यात्राको प्रयोजनसँग राम्ररी परिचित छन्। ती धन्य स्वामीलाई हेर्नुहोस्, जो आफ्नै तेजले देदीप्यमान छन्।
34तब राजा वैश्रवणले निर्दोष अष्टावक्रको नजिक आएर विधिपूर्वक उनको कुशलक्षेम सोधे। सामान्य शिष्टाचारको सोधपुछ सिद्धिएपछि ती धनपतिले ती द्विजश्रेष्ठ ऋषिलाई सम्बोधन गर्दै भने — तपाईंको स्वागत छ। मबाट तपाईं के चाहनुहुन्छ, त्यो बताउनुहोस्। मलाई यसको सूचना दिनुहोस्; हे द्विज, तपाईंले मलाई जुनसुकै काम गर्ने आज्ञा दिनुभए पनि म त्यही गर्नेछु।
35हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, जस्तो तपाईंलाई रुच्छ त्यसरी नै मेरो घरमा प्रवेश गर्नुहोस्। मबाट विधिपूर्वक सत्कृत भएर र आफ्नो कार्य पूरा भएपछि तपाईं कुनै बाधाविना जान सक्नुहुनेछ।
36यी वचन भनेर कुबेरले ती ब्राह्मणश्रेष्ठको हात समाते र उनलाई आफ्नो प्रासादमा लगे। उनले उनलाई आफ्नो आसन तथा पाद्य र अर्घ्यका सामान्य सामग्री पनि अर्पण गरे।
37दुवै बसेपछि मणिभद्रको नेतृत्वका कुबेरका यक्ष तथा अनेक गन्धर्व र किन्नर पनि उनीहरूको सामु बसे।
38ती सबैले आसन ग्रहण गरेपछि धनपतिले भने — तपाईंको रुचि थाहा पाएर अप्सराहरूका विविध गणले आफ्नो नृत्य आरम्भ गर्नेछन्।
39यो उचित छ कि म तपाईंको आतिथ्यले सत्कार गरूँ र तपाईंको उचित रीतिले सेवा होस्। यसरी सम्बोधन गरिएपछि तपस्वी अष्टावक्रले मधुर स्वरमा भने — नृत्य चल्न दिनुहोस्।
40तब उर्वरा, मिश्रकेशी, रम्भा, उर्वशी, अलम्बुषा, घृताची, चित्रा, चित्राङ्गदा, रोचि, मनोहरा, सुकेशी, सुमुखी, हासिनी, प्रभा, विद्युता, प्रशमी, दन्ता, विद्योता र रति — यी तथा अन्य अनेक सुन्दर अप्सराहरूले नृत्य गर्न थाले। गन्धर्वहरूले नाना प्रकारका वाद्य बजाए।
41यस्तो उत्कृष्ट सङ्गीत र नृत्य आरम्भ भएपछि कठोर तपस्या गर्ने ऋषि अष्टावक्रले राजा वैश्रवणको भवनमा अन्जानमै एक पूरा दिव्य वर्ष व्यतीत गरे।
42तब राजा वैश्रवणले ऋषिलाई भने — हे विद्वान् ब्राह्मण, हेर्नुहोस्, तपाईं यहाँ आएपछि एक वर्षभन्दा केही बढी बितिसकेको छ।
43यो सङ्गीत र नृत्य, जो विशेष गरी गान्धर्व नामले विख्यात छ, हृदय (र काल)को हरण गर्ने खालको छ। तपाईंलाई जस्तो इच्छा छ त्यस्तै गर्नुहोस्, अथवा यदि तपाईंलाई रुच्छ भने यो चलिरहोस्। तपाईं मेरो अतिथि हुनुहुन्छ र त्यसैले पूजनीय हुनुहुन्छ। यो तपाईंकै घर हो। तपाईं आज्ञा दिनुहोस्। हामी सबै तपाईंको अधीनमा छौँ।
44राजा वैश्रवणले यसरी भनेपछि भगवान् अष्टावक्रले प्रसन्न हृदयले उनलाई उत्तर दिए — तपाईंले विधिपूर्वक मेरो सम्मान गर्नुभएको छ। हे धनपति, अब म यहाँबाट जान चाहन्छु।
45वस्तुतः म अत्यन्त प्रसन्न छु। हे धनपति, यो सबै तपाईंकै अनुरूप छ। हे भगवन्, तपाईंको कृपाले तथा महर्षि वदान्यको आज्ञाअनुसार म अब आफ्नो यात्राको अन्तिम लक्ष्यतिर बढ्नेछु। तपाईंको कल्याण होस्। यी वचन भनेर ती भगवान् ऋषि कुबेरको प्रासादबाट निस्के र उत्तरतिर बढे।
46उनले कैलास र मन्दर तथा स्वर्णमय पर्वतहरू पनि पार गरे। ती अग्ला र विशाल पर्वतभन्दा पर त्यो उत्कृष्ट प्रदेश अवस्थित छ जहाँ महादेव विनम्र तपस्वीको वेशमा निवास गरिरहेका थिए।
47उनले शान्त चित्तले, शिर निहुराएर, त्यस स्थलको परिक्रमा गरे। त्यसपछि पृथ्वीमा ओर्लेर उनले महादेवको निवास भएको त्यस पवित्र स्थलको दर्शनले आफूलाई पवित्र भएको ठाने।
48त्यस पर्वतको तीन पटक परिक्रमा गरेर ती ऋषि उत्तरतिर मुख फर्काएर प्रसन्न हृदयले अगाडि बढे।
49तब उनले अर्को एउटा वन देखे जो अत्यन्त रमणीय थियो। त्यो हरेक ऋतुका फल र मूलले सुशोभित थियो, र चारणहरूको सङ्गीतले भरिएको थियो।
50त्यस वनमा अनेक मनोहर उपवन थिए। तब ती भगवान् ऋषिले एउटा सुन्दर आश्रम देखे।
51ऋषिले रत्नले मण्डित तथा नाना रूप भएका अनेक स्वर्णमय पर्वत पनि देखे। त्यहाँ उनले अनेक सरोवर र पोखरी पनि देखे।
52र उनले अन्य पनि नाना प्रकारका परम सुन्दर वस्तु देखे। यी वस्तु देखेर ती शुद्धात्मा ऋषिको मन आनन्दले भरियो।
53तब उनले सुनले बनेको र सबै प्रकारका रत्नले मण्डित एउटा सुन्दर प्रासाद देखे। अद्भुत रचना भएको त्यो प्रासाद हरेक दृष्टिले स्वयं कुबेरको प्रासादभन्दा पनि बढी थियो।
54त्यसको वरिपरि मणि र रत्नका अनेक पहाडी र थुम्का थिए। त्यहाँ अनेक सुन्दर रथ र रत्नका राशि पनि देखिन्थे।
55ऋषिले त्यहाँ मन्दाकिनी नदी देखे, जसको जल असङ्ख्य मन्दार पुष्पले ढाकिएको थियो। त्यहाँ अनेक स्वयंप्रकाशी मणि पनि देखिन्थे, र वरिपरिको भूमि नाना जातिका हीराले मण्डित थियो।
56ऋषिले जुन प्रासाद देखे, त्यसमा अनेक कक्ष थिए जसका तोरण नाना प्रकारका पत्थरले जडिएका थिए। ती कक्ष नाना जातिका रत्न र मणिले युक्त मोतीका जालीले पनि सुसज्जित थिए।
57हृदय र नेत्र दुवैलाई हरण गर्ने नाना प्रकारका सुन्दर वस्तुले त्यस प्रासादलाई घेरेका थिए। त्यो मनोहर आश्रम असङ्ख्य ऋषिहरूले बसेको थियो।
58वरिपरि यी सुन्दर दृश्य देखेर ऋषि सोच्न थाले कि उनी कहाँ आश्रय लिने। तब प्रासादको ढोकामा गएर उनले यी वचन भने —
59जो यहाँ बस्दछन्, उनीहरूले थाहा पाऊन् कि एउटा अतिथि आएको छ। ऋषिको वाणी सुनेर त्यस प्रासादबाट अनेक कन्या एकसाथ बाहिर निस्किए।
60हे राजन्, तिनीहरू सङ्ख्यामा सात थिए। भिन्न-भिन्न प्रकारको सौन्दर्यले युक्त तिनीहरू सबै परम मनोहर थिए। ऋषिले जुन-जुन कन्यालाई देखे, उनैले उनको हृदय हरण गरिन्।
61ती मुनि आफ्नो अत्यन्त प्रयत्नले पनि आफ्नो मनलाई वशमा पार्न सकेनन्। वस्तुतः परम सुन्दरी ती कन्याहरूलाई देखेर उनको हृदयले आफ्नो सन्तुलन गुमायो। आफूलाई यस्ता प्रभावको वशमा गइरहेको देखेर ती ऋषिले कठोर प्रयत्न गरे, र परम बुद्धिमान् भएकाले उनी अन्ततः आफूलाई वशमा पार्न सफल भए।
62तब ती स्त्रीहरूले ऋषिलाई सम्बोधन गर्दै भने — भगवन् भित्र पाल्नुहोस्। ती परम सुन्दरी स्त्रीहरू तथा त्यस प्रासादका विषयमा कौतूहलले भरिएका ती द्विज ऋषिले आज्ञाअनुसार भित्र प्रवेश गरे। प्रासादमा प्रवेश गरेर उनले एउटी वृद्धा स्त्री देखे, जसमा जराका चिह्न थिए, जसले सेता वस्त्र धारण गरेकी थिइन् र सबै प्रकारका आभूषणले सजिएकी थिइन्। ऋषिले उनलाई आशीर्वाद दिँदै भने — तिम्रो कल्याण होस्। ती वृद्धाले विधिपूर्वक उनका मङ्गलवचनको उत्तर दिइन्। उठेर उनले ऋषिलाई आसन दिइन्।
63आसन ग्रहण गरेर अष्टावक्रले भने — सम्पूर्ण स्त्री आ-आफ्ना कक्षमा जाऊन्। यहाँ केवल एउटी मात्र रहून्। उनै यहाँ रहून् जो बुद्धिले सम्पन्न छिन् र जसको हृदय शान्त छ। वस्तुतः बाँकी सबै जसरी चाहन्छन् त्यसरी नै जाऊन्।
64यसरी भनिएपछि ती सम्पूर्ण कन्याले ऋषिको परिक्रमा गरेर कक्षबाट गइन्, केवल ती वृद्धा त्यहीँ रहिन्।
65दिन चाँडै बित्यो र रात आयो। एउटा उत्तम शय्यामा बसेका ऋषिले ती वृद्धालाई सम्बोधन गर्दै भने — हे भाग्यवती, रात गहिरिँदै छ; तिमी गएर सुत।
66ऋषिले यसरी उनीहरूको वार्तालाप रोकिदिएपछि ती वृद्धा परम सुन्दर एउटा उत्तम शय्यामा पल्टिइन्।
67केही बेरपछि उनी आफ्नो शय्याबाट उठिन् र जाडोले काँपेको बहाना गरेर त्यो छोडेर ऋषिको शय्यामा आइन्।
68हे नरश्रेष्ठ, महान् अष्टावक्रले शिष्टतापूर्वक उनको स्वागत गरे। तर ती स्त्रीले आफ्ना पाखुरा फैलाएर ऋषिलाई कोमलतापूर्वक अङ्गालो हालिन्।
69ऋषिलाई सर्वथा अविचल र काठको टुक्राजस्तै निश्चेष्ट देखेर उनी अत्यन्त खिन्न भइन् र उनीसँग कुरा गर्न थालिन्।
70स्त्रीलाई अर्को लिङ्गको पुरुषबाट कामबाहेक अरू कुनै सुख प्राप्त हुँदैन! म यस समय कामको वशमा छु। यसै कारण म तपाईंलाई चाहन्छु। तपाईंले पनि बदलामा मलाई चाहनुहोस्।
71हे विद्वान् ऋषि, प्रसन्न हुनुहोस् र मसँग मिल्नुहोस्! हे विद्वान्, मलाई अङ्गालो हाल्नुहोस्, किनभने म तपाईंको ठूलो अभिलाषा गर्दछु।
72हे धर्मात्मन्, मसँगको यो संयोग ती कठोर तपस्याको सर्वोत्तम र वाञ्छनीय फल हो जो तपाईंले गर्नुभएको छ। पहिलो दृष्टिमै म तपाईंलाई चाहन थालेकी छु। तपाईंले पनि मलाई चाहनुहोस्।
73यो सम्पूर्ण धन तथा जुनसुकै अन्य बहुमूल्य वस्तु तपाईं देख्नुहुन्छ — यी सबै मेरा हुन्। तपाईं वस्तुतः मेरो शरीर र हृदयसहित यो सबैको स्वामी बन्नुहोस्।
74म तपाईंको हरेक इच्छा पूरा गर्नेछु! त्यसैले हे ब्राह्मण, यी रमणीय वनमा मसँग विहार गर्नुहोस्, जसले हरेक कामना पूरा गर्न सक्दछन्।
75म हरेक कुरामा तपाईंकी पूर्ण आज्ञाकारिणी रहनेछु र तपाईं आफ्नो रुचिअनुसार मसँग विहार गर्नुहुनेछ! मानिसका अथवा स्वर्गका सम्पूर्ण भोग्य पदार्थ हामीले भोग्नेछौँ।
76स्त्रीहरूका लागि यसभन्दा बढी सुखकर अरू कुनै सुख छैन। वस्तुतः विपरीत लिङ्गको व्यक्तिसँगको संयोग नै त्यो सर्वाधिक वाञ्छनीय आनन्द हो जो हामीले प्राप्त गर्न सक्दछौँ।
77कामदेवबाट प्रेरित हुँदा स्त्रीहरू अत्यन्त चञ्चल हुन्छन्। तब तिनीहरू बलिरहेको बालुवाको मरुभूमिमा हिँड्दा पनि कुनै पीडा अनुभव गर्दैनन्।
78अष्टावक्रले भने — हे भाग्यवती, म कहिल्यै अर्काकी स्त्रीको नजिक जाँदिनँ। अर्काकी पत्नीसँगको संयोगको धर्मशास्त्रका ज्ञाताहरूले निन्दा गरेका छन्।
79म हरेक प्रकारका भोगसँग सर्वथा अपरिचित छु। हे भाग्यवती, थाहा पाऊ कि म सन्तान प्राप्तिका लागि विवाहको इच्छुक भएको हुँ। म स्वयं सत्यको शपथ खान्छु।
80धर्मपूर्वक प्राप्त सन्तानको सहायताले म ती सुखलोकतिर जानेछु जो त्यस्तो सहायताविना प्राप्त हुन सक्दैनन्। हे साध्वी, धर्मअनुकूल के छ त्यो जान, र जानेर आफ्ना प्रयत्नबाट विरत होऊ।
81ती स्त्रीले भनिन् — हे द्विज, स्वयं वायु, अग्नि र जलका देवता अथवा अन्य देवगण पनि स्त्रीहरूलाई त्यति प्रिय छैनन् जति कामदेव। वस्तुतः स्त्रीहरू सम्भोगका ठूला प्रेमी हुन्छन्।
82एक हजार स्त्रीमा, अथवा सम्भवतः लाखौँमा, कहिलेकाहीँ कुनै एउटी मात्र त्यस्ती भेटिन्छिन् जो आफ्नो पतिप्रति समर्पित हुन्छिन्।
83कामको वशमा भएर तिनीहरू न कुलको चिन्ता गर्दछन्, न पिताको, न आमाको, न दाजुभाइको, न पतिको, न पुत्रहरूको र न पतिका भाइको।
84जसलाई तिनीहरू सुख ठान्दछन् त्यसलाई खोज्दै तिनीहरूले कुलको त्यसै प्रकारले विनाश गरिदिन्छन्, जसरी अनेक नदीले ती किनारलाई बगाएर लैजान्छन् जसले तिनलाई धारण गर्दछन्। स्वयं ब्रह्माले स्त्रीहरूका दोषलाई लक्ष्य गरेर यो भनेका थिए।
85भीष्मले भने — स्त्रीहरूका दोष जान्न कस्सिएका ती ऋषिले ती स्त्रीलाई सम्बोधन गर्दै भने — मसँग यसरी बोल्न छोड! अभिलाषा रुचिबाट उत्पन्न हुन्छ। मलाई बताऊ कि मैले के गर्नुपर्दछ।
86तब ती स्त्रीले बदलामा भनिन् — हे भगवन्, तपाईंले सबै कुरा देश र कालअनुसार देख्नुहुनेछ। हे परम भाग्यशाली, तपाईं केवल (केही समय) यहाँ बस्नुहोस्, र म आफूलाई पर्याप्त पुरस्कृत ठान्नेछु!
87हे युधिष्ठिर, उनले यसरी भनेपछि ती द्विज ऋषिले उनको प्रार्थना पूरा गर्ने सङ्कल्प प्रकट गर्दै भने — जबसम्म म त्यसो गर्न सक्नेछु, तबसम्म यस स्थानमा तिमीसँग रहनेछु। त्यसपछि ऋषिले ती स्त्रीलाई जराले ग्रस्त देखेर यस विषयमा गम्भीरतापूर्वक विचार गर्न थाले। आफ्ना विचारले उनी व्यथित नै प्रतीत हुन थाले।
88ती ब्राह्मणश्रेष्ठका नेत्रलाई ती स्त्रीको शरीरका जुन अङ्गमा ती टिक्दथे, तिनबाट कुनै आनन्द मिल्दैनथ्यो। यसको विपरीत, ती विशेष अङ्गको कुरूपताले उनको दृष्टि हट्ने गरेको प्रतीत हुन्थ्यो।
89यी स्त्री निश्चय नै यस प्रासादकी स्वामिनी हुन्। के कुनै श्रापले यिनी कुरूप बनाइएकी हुन्? यो उचित होइन कि म यसको कारण हतारमै निश्चित गरूँ।
90हृदयमा यसरी सोच्दै र कारण जान्न उत्सुक ती ऋषिले त्यस दिनको बाँकी भाग चिन्तामा बिताए।
91तब ती स्त्रीले उनलाई सम्बोधन गर्दै भनिन् — हे भगवन्, साँझका मेघले रक्तवर्ण भएको सूर्यलाई हेर्नुहोस्! म तपाईंको के सेवा गरूँ?
92ऋषिले उनलाई सम्बोधन गर्दै भने — 'मेरो स्नानका लागि जल ल्याऊ! स्नान गरेर म आफ्नो वाणी र इन्द्रियको संयम गर्दै सन्ध्यावन्दन गर्नेछु।'