अनुशासनिक पर्व — धर्म र अर्थ — परलोकमा सुख कसले दिन्छ; रुद्र र उमाको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 144
संस्कृत
1उमोवाच भगवन् सर्वभूतेश देवासुरनमस्कृत। धर्माधर्मी नृणां देव ब्रूहि मेऽसंशयं विभो॥
2कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदा। बध्यते बन्धनैः पाशैर्मुच्यतेऽप्यथवा पुनः॥
3केन शीलेन वृत्तेन कर्मणा कीदृशेन वा। समाचारैर्गुणैः कैर्वा स्वर्गे यान्तीह मानवाः॥
4श्रीमहेश्वर उवाच देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे धर्मनित्ये दमे रते। सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः॥
5सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिङ्गविवर्जिताः। धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नरा: स्वर्गगामिनः॥
6नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः। प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः॥ वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः कर्मबन्धनैः।
7कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन॥ येन सज्जन्ति कस्मिंश्चित् ते न बद्ध्यन्ति कर्मभिः।
8प्राणातिपाताद् विरताः शीलवन्तो दयान्विताः॥ तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः।
9सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु॥ त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः।
10परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः॥ धर्मलब्धान्नभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः।
11भातृवत् स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये॥ परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः।
12स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च॥ स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः।
13स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः॥ अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः।
14परदारेषु ये नित्यं चरित्रावृतलोचनाः॥ जितेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः।
15एष देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः॥ अकघायकृतश्चैव मार्ग: सेव्यः सदा वुधैः।
16दानधर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः॥ वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा सेवितव्यः सदा नरैः। स्वर्गवासमभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः॥
17उमोवाच वाचा तु बद्ध्यते येन मुच्यतेऽप्यथवा पुनः। तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ॥
18श्रीमहेश्वर उवाच आत्महेतोः परार्थं वा नर्महास्याश्रयात् तथा। ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः॥
19वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात् तथैव च। अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः॥
20श्लक्ष्णां वाणी निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम्। स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः॥
21परुषं ये न भाषन्ते कटुकं निष्ठुरं तथा। अपैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
22पिशुनां न प्रभाषन्ते मित्रभेदकरी गिरम्। ऋतं मैत्रं तु भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः॥
23ये वर्जयन्ति पुरुषं परद्रोहं च मानवाः। सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
24शठप्रलापाद् विरता विरुद्धपरिवर्जकाः। सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः॥
25न कोपाद् व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम्। सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धाऽपि ते नरा: स्वर्गगामिनः॥
26एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः। शुभः सत्यगुणो नित्यं वर्जनीयो मृषा बुधैः॥
27उमोवाच मनसा बद्ध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा। तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृत्॥
28श्रीमहेश्वर उवाच मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा। स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयतः शृणु॥
29दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततरा कृतिः। मनो बद्ध्यति येनेह शृणु वाक्यं शुभानने।॥
30अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं दृश्यते यदा। मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः॥
31ग्रामे गृहे वा ये द्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम्। नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः॥
32तथैव परदारान् ये कामवृत्तान् रहोगतान्। मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः॥
33शत्रु मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः। भजन्ति मैत्रा: संगम्य ते नराः स्वर्गगामिनः॥
34श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः। स्वैरथैः परिसंतुष्टास्ते नरा: स्वर्गगामिनः॥
35अवैरा ये त्वनायासा मैत्रीचित्तरताः सदा। सर्वभूतदयावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
36श्रद्धावन्तो दयावन्तश्चोक्षाश्चोक्षजनप्रियाः। धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः॥
37शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये। विपाकज्ञाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः॥
38न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपराः सदा। समुत्थानमनुप्राप्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
39शुभैः कर्मफलैर्देवि मयैते परिकीर्तिताः। स्वर्गमार्गपरा भूयः किं त्वं श्रोतुमिहेच्छसि॥
40उमोवाच महान् मे संशयः कश्चन्मान् प्रति महेश्वर। तस्मात् त्वं नैपुणेनाद्य मम व्याख्यातुमर्हसि॥
41केनायुर्लभते दीर्घ कर्मणा पुरुषः प्रभो। तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत्॥
42क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः। विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्यनिन्दित॥
43अपरे च महाभाग्या मन्दभाग्यास्तथापरे। अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्च तथापरे॥
44दुर्दर्शाः केचिदाभान्ति नरा: काष्ठमया इव। प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवाः॥
45दुष्प्रज्ञाः केचिदाभान्ति केचिदाभान्ति पण्डिताः। महाप्राज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानभाविनः॥
46अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरे। दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥
47श्रीमहेश्वर उवाच हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम्। मर्त्यलोके नरः सर्वो येन स्वफलमश्नुते॥
48प्राणातिपाते यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतः सदा। नित्यमुद्यतशस्त्रश्च हन्ति भूतगणान् नरः॥ निर्दयः सर्वभूतानां नित्यमुद्वेगकारकः। अपि कीटपिपीलानामशरण्यः सुनिघृणः॥ एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते। विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते॥
49पापेन कर्मणा देवि वध्यो हिंसारतिर्नरः। अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते॥
50निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसकः। यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः॥
51यः कश्चिन्निरयात् तस्मात् समुत्तरति कर्हिचित्। मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते॥ पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर्नरः। अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते॥ यस्तु शुक्लाभिजातीयः प्राणिघातविवर्जकः। निक्षिप्तशस्त्रो निर्दण्डो न हिंसति कदाचन॥ न घातयति ना हन्ति नंन्त नैवानुमोदते। सर्वभूतेषु सस्नेहो यथाऽऽत्मनि तथापरे॥ ईदृशः पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वमश्नुते। उपपन्नान् सुखान् भोगानुपाश्नाति मुदा युतः॥
52अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते। तत्र दीर्घायुरुत्पन्न: स नरः सुखमेधते॥
53एष दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मिणाम्। प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः॥
अङ्ग्रेजी
1Uma said O Holy One, O lord of all beings, O you adored of deities and Asuras equally, tell me what are the duties and derelictions of men. Indeed, O powerful one, remove my doubts.
2It is by these three, viz., thought, word, and deed, that men become fettered with bonds. It is by the same three that they become freed from these fetters.
3By following what conduct, Ogod, indeed, by what kind of acts, by what behaviour and qualities and words, do men succeed in ascending to Heaven?
4The God of Gods said O goddess, you are well conversant with the true meaning of duties. You are ever devoted to Virtue and Self-control. The question you have asked me is fraught with the benefit of all creatures. It increases the intelligence of all persons. Do you, therefore, listen to the answer.
5Those persons who are devoted to the Religion of Truth, who are righteous and destitute of the indications of the several modes of life, and who enjoy the wealth acquired by fair means, succeeds in ascending to Heaven.
6Those men who are freed froin all doubts, who are gifted with omniscience, and who have eyes for seeing all things, are never fettered by either virtue or sin. Those men who are shorn of all attachments, can never be fettered by the chains of action.
7They who never injure others in thoughts, word, or deed, and who never attach themselves to anything, can never be fettered by deeds.
8They who abstain from kiiling any creature, who are gifted with righteous conduct, who have mercy, who treat friends and foes equally, and who are self-controlled, can never be fettered by acts.
9Those men who are gifted with mercy towards all beings, who succeed in creating the confidence of all living creatures, and who men have shaken off malice in their conduct, succeed in ascending to Heaven.
10Those men who have no no desire to appropriate others' properties, who never associate with the spouses of others, and who enjoy only such wealth as has been acquired by fair means, succeed in ascending to Heaven.
11Those men who treat the wives of other people as their own mothers and sisters and daughters, succeed in attaining to Heaven.
12Those who abstain from misappropriating others' things, who are perfectly contented with what they themselves possess, and who live depending upon their own destiny, succeed in ascending to Heaven.
13Those men who never know other peoples' wives, who are masters of their senses, and who are given to righteous conduct, succeed in ascending to Heaven.
14This is the path, created by the gods, that the pious should follow. This is the path, freed from passion and aversion, sanctioned for the pious to follow.
15Those men who are devoted to their own wives and who seek them in only their seasons, and who do not indulge in sexual pleasure, succeed in ascending to Heaven.
16For the sake of multiplying their merit or for acquiring their means of livelihood, the wise should follow charity, penances and purity of both body and mind. Those who wish to ascend to Heaven, should follow in this tract and not any other.
17Uma said Tell me, O illustrious-god, O sinless lord of all creatures, what are those words by which one becomes fettered and what are those words by speaking which one may be freed from fetters.
18Maheshvara said Those men who never tell falschood for either themselves or for others, or in jest or for exciting laughter, succeed in ascending Heaven.
19They who never tell lies for acquiring their livelihood or for acquiring merit or through mere caprice, succeed in ascending to Heaven.
20They who utter words which are smooth and sweet and faultless, and who with sincerity welcome all whom they meet with, succeed in ascending to Heaven.
21They who never utter words which are harsh, bitter and cruel, and who are free from deceitfulness and evil of every kind, succeed in ascending to Heaven.
22Those men who never utter deceitful words which create disunion between friends and who always speak what is true and what promotes good feelings, succeed in ascending to Heaven.
23Those men who avoid harsh words and abstains from quarrels with others, who are equal in their conduct to all creatures, and who have governed their souls, succeed in ascending to Heaven.
24They who abstain from evil speech or sinful conversation, who avoid disagreeable speeches, and who utter only auspicious and agreeable words, succeed in ascending to Heaven.
25They who never utter, under anger, such words as cut others to the quick, and who, even when under the influence of anger, speak words what are peaceful and agreeable, succeed in ascending to Heaven.
26This religion, O goddess of speech, should always be followed by men. It is auspicious and characterised by Truth. The wise should always avoid untruth.
27Uma said Tell me, O god of gods, O holder of Pinaka, O you who are highly blessed, what those thoughts are by which a person may be fettered.
28Maheshvara said Gifted with merit that originates from mental acts, O goddess, one ascends to Heaven. Listen to me, O auspicious one, as I recite to you what those acts are.
29Listen to me, Oyou of sweet face, how also a mind of illregulated features, becomes fettered by illregulated or evil thoughts.
30Those men who do not seek, even mentally, to take other peoples things even when they lie in a lone forest, succeed in ascending to Heaven.
31Those who not others' belongings, even when they see it lying in a house or a village that has been deserted, ascend to Heaven.
32Those men who do not seek, even mentally, to associate with the married wives of others, even when they see them in deserted places and under the influence of desire, succeed in ascending to Heaven.
33Those men who, meeting with friends or enemies behave in the same friendly way towards all, succeed in ascending to Heaven.
34Those men who are possessed of learning and mercy, who are pure in body and mind, men care who are firm in truth, and who are contented with what belongs to them, succeed in ascending to Heaven.
35Those men who do not bear illwell to any creature, who do not stand in need of labour for their livelihood, who bear friendly hearts towards all beings, and who entertain mercy towards all, succeed in ascending to Heaven.
36Those men who have faith, who have mercy, who are holy, who scek the company of holy men, and who know the distinctions between right and wrong, succeed in ascending to Heaven.
37Those men, O goddess, who know the consequences of good and bad deeds, succeed in ascending to Heaven.
38Those men who are just in all their dealings, who have desirable accomplishinents, who are devoted to the deities and the Brahmanas, and who are persevering in doing all good acts, succeed in ascending to Heaven.
39All these me, O goddess, succeed in ascending to Heaven through the meritorious results of their deeds. What else do you wish to hear?
40Uma said I have a great doubt, O Maheshvara, on a subject about human beings. You should explain it to me carefully.
41By what deeds does a man succeed, O powerful deity, in acquiring a long life? By what penances also does one acquire a long life?
42By what acts does one become shortlived on Earth? O you who are perfectly stainless, you should tell me what are the consequences of acts.
43Some have great good fortune and some suffer from misfortune. Some are possessed of noble, and some are of ignoble, birth.
44Some have such repulsive features as if they are made of wood, while others look very handsome at even the first sight.
45Some appear to have no wisdom, while others are possessed of it. Some, again, are seen gifted with high intelligence and wisdom, enlightened by knowledge and science.
46Some have to suffer little pain, while others there are that are loaded with heavy calamities. Such diverse sights are seen of men. O illustrious one, you should tell me the reason of all this!
47The God of Gods said Indeed, O goddess, I shall describe to you the fruits of acts. It is by them that all human beings in this world enjoy or suffer the consequences of their acts.
48That man who assumes a dreadful aspect for the purpose of taking the lives of other creatures, who arms himself with strong sticks for injuring other creatures, who is seen with uplifted weapons, who kills living creatures, who is shorn of mercy, who always causes tribulation to living beings, who refuses to grant protection to even worms and ants, who is cruel, one who is such, O goddess, sinks in Hell. One who has an opposite disposition and who is righteous in deeds, becomes born as a handsome man.
49The man who is cruel, goes to Hell, while he who is merciful, ascends to Hcaven. The man who goes to Hell, has to suffer great misery.
50One who, having sunk in Hell, rises therefrom, takes birth as a shortlived man.
51That man who is given to slaughter and injury, O goddess, becomes, through his sinful deeds, liable to destruction. Such a person becomes disagreeable to all creatures and shortlived. That man who belongs to what is called the White class, who abstains from the destruction of living crcatures, who has thrown away all weapons, and never inflicts any punishment on any body, who never injures any creature, who never causes anybody to kill creatures for him, who never kills or strikes even when struck or attempted to be killed, who never sanctions or approves an act of destruction, who is gifted with mercy towards all creatures who treats others as his own self, such a superior man, O goddess, succeeds in acquiring to the dignity of a celestial. Filled with joy, such a man enjoys various kinds of luxurious articles.
52If such a person is ever born in the world of men, he becomes longlived and enjoys great happiness.
53This is the way of those who are uf righteous conduct and righteous deeds, and who are blessed with longevity, the way that was marked out by the SelfCreate Brahman himself and which is marked by abstention from the destruction of living creatures.
हिन्दी
1उमा ने कहा — हे पवित्र प्रभो, हे समस्त प्राणियों के स्वामी, हे देवताओं और असुरों द्वारा समान रूप से पूजित, मुझे बताइए कि मनुष्यों के कर्तव्य और उनसे विचलन क्या हैं। हे प्रतापी, सचमुच मेरे सन्देह दूर कीजिए।
2इन्हीं तीन से — अर्थात् विचार, वचन और कर्म से — मनुष्य बन्धनों में बँधते हैं। इन्हीं तीन से वे इन बन्धनों से मुक्त भी होते हैं।
3हे देव, किस आचरण का पालन करके, सचमुच किस प्रकार के कर्मों से, किस व्यवहार, किन गुणों और किन वचनों से मनुष्य स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं?
4देवों के देव ने कहा — हे देवी, तुम कर्तव्यों के यथार्थ अर्थ की भलीभाँति ज्ञाता हो। तुम सदा धर्म और आत्मसंयम में तत्पर रहती हो। जो प्रश्न तुमने मुझसे पूछा है, वह समस्त प्राणियों के हित से युक्त है। वह समस्त पुरुषों की बुद्धि बढ़ाता है। इसलिए उत्तर सुनो।
5जो पुरुष सत्य के धर्म में तत्पर हैं, जो धर्मात्मा हैं और भिन्न-भिन्न आश्रमों के बाह्य चिह्नों से रहित हैं, तथा जो उचित उपायों से अर्जित धन का उपभोग करते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
6जो पुरुष समस्त सन्देहों से मुक्त हैं, जो सर्वज्ञता से सम्पन्न हैं, और जिनके नेत्र समस्त वस्तुओं को देखने वाले हैं — वे न धर्म से बँधते हैं, न पाप से। जो पुरुष समस्त आसक्तियों से रहित हैं, वे कर्म की शृङ्खलाओं से कभी नहीं बँध सकते।
7जो विचार, वचन अथवा कर्म से कभी दूसरों की हिंसा नहीं करते, और जो किसी वस्तु में आसक्त नहीं होते, वे कर्मों से कभी नहीं बँध सकते।
8जो किसी प्राणी की हत्या से विरत रहते हैं, जो धर्ममय आचरण से सम्पन्न हैं, जिनमें दया है, जो मित्रों और शत्रुओं के साथ समान व्यवहार करते हैं, और जो आत्मसंयमी हैं — वे कर्मों से कभी नहीं बँध सकते।
9जो पुरुष समस्त प्राणियों के प्रति दया से सम्पन्न हैं, जो समस्त जीवित प्राणियों का विश्वास अर्जित करने में सफल होते हैं, और जिन्होंने अपने आचरण से द्वेष को झाड़ फेंका है — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
10जो पुरुष दूसरों की सम्पत्ति हड़पने की कोई इच्छा नहीं रखते, जो कभी दूसरों की पत्नियों से सङ्ग नहीं करते, और जो केवल उसी धन का उपभोग करते हैं जो उचित उपायों से अर्जित किया गया हो — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
11जो पुरुष दूसरों की पत्नियों के साथ अपनी माताओं, बहनों और पुत्रियों के समान व्यवहार करते हैं, वे स्वर्ग प्राप्त करने में सफल होते हैं।
12जो दूसरों की वस्तुएँ हड़पने से विरत रहते हैं, जो अपने पास जो कुछ है उसी से पूर्णतः सन्तुष्ट हैं, और जो अपने ही भाग्य के भरोसे जीवन बिताते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
13जो पुरुष कभी दूसरों की पत्नियों को नहीं जानते, जो अपनी इन्द्रियों के स्वामी हैं, और जो धर्ममय आचरण में लगे हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
14यही वह मार्ग है, जो देवताओं द्वारा बनाया गया है और जिस पर धर्मात्माओं को चलना चाहिए। यही वह मार्ग है, राग और द्वेष से मुक्त, जो धर्मात्माओं के चलने के लिए विहित है।
15जो पुरुष अपनी ही पत्नियों में अनुरक्त हैं और जो उनके पास केवल उनके ऋतुकाल में जाते हैं, तथा जो विषयसुख में लिप्त नहीं होते — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
16अपने पुण्य की वृद्धि के लिए अथवा अपनी जीविका के साधन जुटाने के लिए बुद्धिमानों को दान, तपस्या तथा शरीर और मन दोनों की पवित्रता का अनुसरण करना चाहिए। जो स्वर्ग को आरोहण करना चाहते हैं, उन्हें इसी मार्ग पर चलना चाहिए, किसी अन्य पर नहीं।
17उमा ने कहा — हे यशस्वी देव, हे समस्त प्राणियों के निष्पाप स्वामी, मुझे बताइए कि वे कौन-से वचन हैं जिनसे मनुष्य बँध जाता है और वे कौन-से वचन हैं जिन्हें बोलकर मनुष्य बन्धनों से मुक्त हो सकता है।
18महेश्वर ने कहा — जो पुरुष न अपने लिए, न दूसरों के लिए, न परिहास में, न हँसी उड़ाने के लिए — कभी असत्य नहीं बोलते, वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
19जो अपनी जीविका जुटाने के लिए, अथवा पुण्य अर्जित करने के लिए, अथवा केवल मनमानी से कभी झूठ नहीं बोलते, वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
20जो ऐसे वचन बोलते हैं जो मृदु, मधुर और निर्दोष हैं, और जो निष्कपट भाव से उन सबका स्वागत करते हैं जिनसे वे मिलते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
21जो कभी ऐसे वचन नहीं बोलते जो कठोर, कटु और क्रूर हों, और जो कपट तथा प्रत्येक प्रकार के पाप से मुक्त हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
22जो पुरुष कभी ऐसे कपटपूर्ण वचन नहीं बोलते जो मित्रों में फूट डालें, और जो सदा वही बोलते हैं जो सत्य है और जो सद्भाव बढ़ाता है — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
23जो पुरुष कठोर वचनों से बचते हैं और दूसरों से कलह से विरत रहते हैं, जो अपने आचरण में समस्त प्राणियों के प्रति समान हैं, और जिन्होंने अपनी आत्मा को वश में किया है — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
24जो दुर्वचन अथवा पापपूर्ण वार्तालाप से विरत रहते हैं, जो अप्रिय वचनों से बचते हैं, और जो केवल मङ्गलमय और प्रिय वचन बोलते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
25जो क्रोध में आकर कभी ऐसे वचन नहीं बोलते जो दूसरों को मर्म तक चीर दें, और जो क्रोध के वश में होने पर भी शान्त और प्रिय वचन बोलते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
26हे वाणी की देवी, इस धर्म का पालन मनुष्यों को सदा करना चाहिए। यह मङ्गलमय है और सत्य से लक्षित है। बुद्धिमानों को सदा असत्य से बचना चाहिए।
27उमा ने कहा — हे देवों के देव, हे पिनाकधारी, हे परम भाग्यशाली, मुझे बताइए कि वे कौन-से विचार हैं जिनसे मनुष्य बँध सकता है।
28महेश्वर ने कहा — हे देवी, मानसिक कर्मों से उत्पन्न पुण्य से सम्पन्न होकर मनुष्य स्वर्ग को आरोहण करता है। हे मङ्गलमयी, मुझे सुनो, जब मैं तुम्हें सुनाता हूँ कि वे कर्म क्या हैं।
29हे मधुर मुख वाली, मुझे यह भी सुनो कि अनियन्त्रित लक्षणों वाला मन अनियन्त्रित अथवा दूषित विचारों से किस प्रकार बँध जाता है।
30जो पुरुष दूसरों की वस्तुएँ लेने की इच्छा मन से भी नहीं करते, चाहे वे किसी निर्जन वन में ही क्यों न पड़ी हों — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
31जो दूसरों की वस्तुओं की कामना नहीं करते, चाहे वे उन्हें किसी उजड़े घर अथवा गाँव में पड़ी क्यों न देखें — वे स्वर्ग को आरोहण करते हैं।
32जो पुरुष दूसरों की विवाहिता पत्नियों के साथ सङ्ग करने की इच्छा मन से भी नहीं करते, चाहे वे उन्हें निर्जन स्थानों में और कामवश देखें — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
33जो पुरुष मित्रों अथवा शत्रुओं से मिलने पर सबके साथ समान मैत्रीपूर्ण व्यवहार करते हैं, वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
34जो पुरुष विद्या और दया से सम्पन्न हैं, जो शरीर और मन से शुद्ध हैं, जो सत्य में दृढ़ हैं, और जो अपनी वस्तुओं से सन्तुष्ट रहते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
35जो पुरुष किसी प्राणी के प्रति दुर्भावना नहीं रखते, जिन्हें अपनी जीविका के लिए परिश्रम की आवश्यकता नहीं पड़ती, जो समस्त प्राणियों के प्रति मैत्रीपूर्ण हृदय रखते हैं, और जो सबके प्रति दया रखते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
36जो पुरुष श्रद्धावान् हैं, जिनमें दया है, जो पवित्र हैं, जो पवित्र पुरुषों का सङ्ग खोजते हैं, और जो उचित और अनुचित का भेद जानते हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
37हे देवी, जो पुरुष शुभ और अशुभ कर्मों के परिणाम जानते हैं, वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
38जो पुरुष अपने समस्त व्यवहारों में न्यायपूर्ण हैं, जिनके पास वाञ्छनीय गुण हैं, जो देवताओं और ब्राह्मणों की सेवा में तत्पर हैं, और जो समस्त शुभ कर्म करने में दृढ़ हैं — वे स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं।
39हे देवी, ये सब मनुष्य अपने कर्मों के पुण्यमय फलों से स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं। अब तुम और क्या सुनना चाहती हो?
40उमा ने कहा — हे महेश्वर, मनुष्यों के विषय में मुझे एक महान् सन्देह है। आपको उसे मुझे सावधानीपूर्वक समझाना चाहिए।
41हे प्रतापी देव, किन कर्मों से मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करने में सफल होता है? किन तपस्याओं से भी मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करता है?
42किन कर्मों से मनुष्य पृथ्वी पर अल्पायु होता है? हे पूर्णतः निष्कलङ्क, आपको मुझे बताना चाहिए कि कर्मों के परिणाम क्या हैं।
43कुछ का सौभाग्य महान् होता है और कुछ दुर्भाग्य से पीड़ित होते हैं। कुछ का जन्म उच्च कुल में होता है और कुछ का नीच कुल में।
44कुछ के लक्षण ऐसे विकर्षक होते हैं मानो वे काठ के बने हों, जबकि अन्य पहली ही दृष्टि में अत्यन्त सुन्दर दिखाई देते हैं।
45कुछ में कोई बुद्धि प्रतीत नहीं होती, जबकि अन्य उससे सम्पन्न होते हैं। कुछ फिर उच्च बुद्धि और प्रज्ञा से सम्पन्न, ज्ञान और विद्या से प्रकाशित दिखाई देते हैं।
46कुछ को थोड़ा ही कष्ट भोगना पड़ता है, जबकि कुछ ऐसे भी हैं जो भारी विपत्तियों से लदे हुए हैं। मनुष्यों के ऐसे भाँति-भाँति के दृश्य दिखाई देते हैं। हे यशस्वी, आपको मुझे इस सबका कारण बताना चाहिए!
47देवों के देव ने कहा — हे देवी, सचमुच मैं तुम्हें कर्मों के फल बताऊँगा। उन्हीं से इस संसार के समस्त मनुष्य अपने कर्मों के परिणामों का सुख अथवा दुःख भोगते हैं।
48जो मनुष्य दूसरे प्राणियों के प्राण लेने के प्रयोजन से भयङ्कर रूप धारण करता है, जो दूसरे प्राणियों को पीड़ा देने के लिए स्वयं को दृढ़ दण्डों से सुसज्जित करता है, जो उठाए हुए शस्त्रों के साथ दिखाई देता है, जो जीवित प्राणियों का वध करता है, जो दया से रहित है, जो सदा जीवित प्राणियों को कष्ट देता है, जो कीड़ों और चींटियों तक को अभय देने से इनकार करता है, जो क्रूर है — हे देवी, जो ऐसा है, वह नरक में गिरता है। जिसका स्वभाव इसके विपरीत है और जो कर्मों में धर्मात्मा है, वह सुन्दर पुरुष के रूप में जन्म लेता है।
49जो मनुष्य क्रूर है, वह नरक में जाता है; जबकि जो दयालु है, वह स्वर्ग को आरोहण करता है। जो मनुष्य नरक में जाता है, उसे महान् दुःख भोगना पड़ता है।
50जो नरक में गिरकर वहाँ से उठता है, वह अल्पायु मनुष्य के रूप में जन्म लेता है।
51हे देवी, जो मनुष्य वध और हिंसा में लगा रहता है, वह अपने पापकर्मों से विनाश के योग्य हो जाता है। ऐसा पुरुष समस्त प्राणियों के लिए अप्रिय और अल्पायु हो जाता है। जो मनुष्य उस वर्ग का है जिसे शुक्ल कहते हैं, जो जीवित प्राणियों के विनाश से विरत रहता है, जिसने समस्त शस्त्र फेंक दिए हैं, और जो किसी पर कोई दण्ड नहीं चलाता, जो किसी प्राणी की हिंसा नहीं करता, जो कभी किसी से अपने लिए प्राणियों का वध नहीं कराता, जो प्रहार किए जाने पर अथवा मारे जाने का प्रयत्न होने पर भी न मारता है न प्रहार करता है, जो विनाश के किसी कर्म का अनुमोदन अथवा समर्थन नहीं करता, जो समस्त प्राणियों के प्रति दया से सम्पन्न है, जो दूसरों के साथ अपने ही समान व्यवहार करता है — हे देवी, ऐसा श्रेष्ठ पुरुष देवता की गरिमा प्राप्त करने में सफल होता है। आनन्द से भरा हुआ ऐसा पुरुष भाँति-भाँति की विलासवस्तुओं का उपभोग करता है।
52यदि ऐसा पुरुष कभी मनुष्यों के लोक में जन्म ले, तो वह दीर्घायु होता है और महान् सुख का उपभोग करता है।
53यही उनका मार्ग है जो धर्ममय आचरण और धर्ममय कर्मों वाले हैं और जो दीर्घायु से धन्य हैं — वह मार्ग जो स्वयं स्वयम्भू ब्रह्मा ने निर्धारित किया था और जो जीवित प्राणियों के विनाश से विरति द्वारा लक्षित है।
नेपाली
1उमाले भनिन् — हे पवित्र प्रभु, हे सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, हे देवता र असुरहरूद्वारा समान रूपमा पूजित, मलाई बताउनुहोस् कि मानिसका कर्तव्य र तिनबाट विचलन के हुन्। हे प्रतापी, साँच्चै मेरा सन्देह हटाइदिनुहोस्।
2यिनै तीनले — अर्थात् विचार, वचन र कर्मले — मानिसहरू बन्धनमा बाँधिन्छन्। यिनै तीनले तिनीहरू यी बन्धनबाट मुक्त पनि हुन्छन्।
3हे देव, कुन आचरणको पालन गरेर, साँच्चै कस्ता कर्मले, कुन व्यवहार, कुन गुण र कुन वचनले मानिसहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्?
4देवका देवले भने — हे देवी, तिमी कर्तव्यको यथार्थ अर्थकी राम्ररी ज्ञाता छ्यौ। तिमी सधैँ धर्म र आत्मसंयममा तत्पर रहन्छ्यौ। जुन प्रश्न तिमीले मसँग सोध्यौ, त्यो सम्पूर्ण प्राणीको हितले युक्त छ। त्यसले सम्पूर्ण पुरुषको बुद्धि बढाउँछ। त्यसैले उत्तर सुन।
5जुन पुरुषहरू सत्यको धर्ममा तत्पर छन्, जो धर्मात्मा छन् र भिन्न-भिन्न आश्रमका बाह्य चिह्नविहीन छन्, तथा जसले उचित उपायले आर्जन गरेको धनको उपभोग गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
6जुन पुरुषहरू सम्पूर्ण सन्देहबाट मुक्त छन्, जो सर्वज्ञताले सम्पन्न छन्, र जसका नेत्रले सम्पूर्ण वस्तु देख्दछन् — तिनीहरू न धर्मले बाँधिन्छन्, न पापले। जुन पुरुषहरू सम्पूर्ण आसक्तिविहीन छन्, तिनीहरू कर्मका साङ्लाले कहिल्यै बाँधिन सक्दैनन्।
7जसले विचार, वचन अथवा कर्मले कहिल्यै अरूको हिंसा गर्दैनन्, र जो कुनै वस्तुमा आसक्त हुँदैनन्, तिनीहरू कर्मले कहिल्यै बाँधिन सक्दैनन्।
8जो कुनै प्राणीको हत्याबाट विरत रहन्छन्, जो धर्ममय आचरणले सम्पन्न छन्, जसमा दया छ, जसले मित्र र शत्रुसँग समान व्यवहार गर्दछन्, र जो आत्मसंयमी छन् — तिनीहरू कर्मले कहिल्यै बाँधिन सक्दैनन्।
9जुन पुरुषहरू सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयाले सम्पन्न छन्, जसले सम्पूर्ण जीवित प्राणीको विश्वास आर्जन गर्न सफल हुन्छन्, र जसले आफ्नो आचरणबाट द्वेष झिकेर फ्याँकेका छन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
10जुन पुरुषहरू अरूको सम्पत्ति हडप्ने कुनै इच्छा राख्दैनन्, जो कहिल्यै अरूकी पत्नीसँग सङ्ग गर्दैनन्, र जसले केवल त्यही धनको उपभोग गर्दछन् जो उचित उपायले आर्जन गरिएको होस् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
11जुन पुरुषहरूले अरूकी पत्नीसँग आफ्ना माता, बहिनी र छोरीसमान व्यवहार गर्दछन्, तिनीहरू स्वर्ग प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्।
12जो अरूका वस्तु हडप्नबाट विरत रहन्छन्, जो आफूसँग जे छ त्यसैमा पूर्णतः सन्तुष्ट छन्, र जो आफ्नै भाग्यको भरमा जीवन बिताउँछन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
13जुन पुरुषहरू कहिल्यै अरूकी पत्नीलाई जान्दैनन्, जो आफ्ना इन्द्रियका स्वामी छन्, र जो धर्ममय आचरणमा लागेका छन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
14यही त्यो मार्ग हो, जो देवताहरूद्वारा बनाइएको छ र जसमा धर्मात्माहरू हिँड्नुपर्दछ। यही त्यो मार्ग हो, राग र द्वेषबाट मुक्त, जो धर्मात्माहरूका हिँड्नका लागि विहित छ।
15जुन पुरुषहरू आफ्नै पत्नीमा अनुरक्त छन् र जो तिनीहरूकहाँ केवल तिनीहरूको ऋतुकालमा मात्र जान्छन्, तथा जो विषयसुखमा लिप्त हुँदैनन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
16आफ्नो पुण्यको वृद्धिका लागि अथवा आफ्नो जीविकाका साधन जुटाउनका लागि बुद्धिमान्हरूले दान, तपस्या तथा शरीर र मन दुवैको पवित्रताको अनुसरण गर्नुपर्दछ। जसले स्वर्गमा आरोहण गर्न चाहन्छन्, तिनीहरूले यसै मार्गमा हिँड्नुपर्दछ, अरू कुनैमा होइन।
17उमाले भनिन् — हे यशस्वी देव, हे सम्पूर्ण प्राणीका निष्पाप स्वामी, मलाई बताउनुहोस् कि ती कुन वचन हुन् जसले मानिस बाँधिन्छ र ती कुन वचन हुन् जो बोलेर मानिस बन्धनबाट मुक्त हुन सक्दछ।
18महेश्वरले भने — जुन पुरुषहरू न आफ्ना लागि, न अरूका लागि, न ठट्टामा, न हाँसो उडाउनका लागि — कहिल्यै असत्य बोल्दैनन्, तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
19जसले आफ्नो जीविका जुटाउनका लागि, अथवा पुण्य आर्जन गर्नका लागि, अथवा केवल मनपरीले कहिल्यै झूट बोल्दैनन्, तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
20जसले यस्ता वचन बोल्दछन् जो मृदु, मीठा र निर्दोष छन्, र जसले निष्कपट भावले ती सबैको स्वागत गर्दछन् जससँग तिनीहरू भेट्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
21जसले कहिल्यै यस्ता वचन बोल्दैनन् जो कठोर, कडा र क्रूर हुन्, र जो कपट तथा प्रत्येक प्रकारको पापबाट मुक्त छन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
22जुन पुरुषहरू कहिल्यै यस्ता कपटपूर्ण वचन बोल्दैनन् जसले मित्रहरूमा फुट पारून्, र जसले सधैँ त्यही बोल्दछन् जो सत्य छ र जसले सद्भाव बढाउँछ — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
23जुन पुरुषहरू कठोर वचनबाट जोगिन्छन् र अरूसँगको कलहबाट विरत रहन्छन्, जो आफ्नो आचरणमा सम्पूर्ण प्राणीप्रति समान छन्, र जसले आफ्नो आत्मालाई वशमा राखेका छन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
24जो दुर्वचन अथवा पापपूर्ण वार्तालापबाट विरत रहन्छन्, जो अप्रिय वचनबाट जोगिन्छन्, र जसले केवल मङ्गलमय र प्रिय वचन बोल्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
25जसले क्रोधमा आएर कहिल्यै यस्ता वचन बोल्दैनन् जसले अरूलाई मर्मसम्मै चिरून्, र जसले क्रोधको वशमा हुँदा पनि शान्त र प्रिय वचन बोल्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
26हे वाणीकी देवी, यस धर्मको पालन मानिसहरूले सधैँ गर्नुपर्दछ। यो मङ्गलमय छ र सत्यले लक्षित छ। बुद्धिमान्हरूले सधैँ असत्यबाट जोगिनुपर्दछ।
27उमाले भनिन् — हे देवका देव, हे पिनाकधारी, हे परम भाग्यशाली, मलाई बताउनुहोस् कि ती कुन विचार हुन् जसले मानिस बाँधिन सक्दछ।
28महेश्वरले भने — हे देवी, मानसिक कर्मबाट उत्पन्न पुण्यले सम्पन्न भई मानिस स्वर्गमा आरोहण गर्दछ। हे मङ्गलमयी, मलाई सुन, जब म तिमीलाई सुनाउँछु कि ती कर्म के हुन्।
29हे मधुर मुख भएकी, मलाई यो पनि सुन कि अनियन्त्रित लक्षण भएको मन अनियन्त्रित अथवा दूषित विचारले कसरी बाँधिन्छ।
30जुन पुरुषहरू अरूका वस्तु लिने इच्छा मनले पनि गर्दैनन्, ती कुनै निर्जन वनमै किन नपडेका हून् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
31जसले अरूका वस्तुको कामना गर्दैनन्, ती तिनलाई कुनै उजाड घर अथवा गाउँमा परेको किन नदेखून् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्दछन्।
32जुन पुरुषहरू अरूका विवाहिता पत्नीसँग सङ्ग गर्ने इच्छा मनले पनि गर्दैनन्, ती तिनलाई निर्जन स्थानमा र कामवश देखून् भने पनि — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
33जुन पुरुषहरूले मित्र अथवा शत्रुसँग भेट्दा सबैसँग समान मैत्रीपूर्ण व्यवहार गर्दछन्, तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
34जुन पुरुषहरू विद्या र दयाले सम्पन्न छन्, जो शरीर र मनले शुद्ध छन्, जो सत्यमा दृढ छन्, र जो आफ्ना वस्तुमा सन्तुष्ट रहन्छन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
35जुन पुरुषहरू कुनै प्राणीप्रति दुर्भावना राख्दैनन्, जसलाई आफ्नो जीविकाका लागि परिश्रमको आवश्यकता पर्दैन, जसले सम्पूर्ण प्राणीप्रति मैत्रीपूर्ण हृदय राख्दछन्, र जसले सबैप्रति दया राख्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
36जुन पुरुषहरू श्रद्धावान् छन्, जसमा दया छ, जो पवित्र छन्, जसले पवित्र पुरुषको सङ्ग खोज्दछन्, र जसले उचित र अनुचितको भेद जान्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
37हे देवी, जुन पुरुषहरू शुभ र अशुभ कर्मका परिणाम जान्दछन्, तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
38जुन पुरुषहरू आफ्ना सम्पूर्ण व्यवहारमा न्यायपूर्ण छन्, जोसँग वाञ्छनीय गुण छन्, जो देवता र ब्राह्मणहरूको सेवामा तत्पर छन्, र जो सम्पूर्ण शुभ कर्म गर्नमा दृढ छन् — तिनीहरू स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्।
39हे देवी, यी सबै मानिस आफ्ना कर्मका पुण्यमय फलले स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्। अब तिमी अरू के सुन्न चाहन्छ्यौ?
40उमाले भनिन् — हे महेश्वर, मानिसका विषयमा मलाई एउटा महान् सन्देह छ। तपाईंले त्यो मलाई सावधानीपूर्वक बुझाउनुपर्दछ।
41हे प्रतापी देव, कुन कर्मले मानिस दीर्घ आयु प्राप्त गर्न सफल हुन्छ? कुन तपस्याले पनि मानिसले दीर्घ आयु प्राप्त गर्दछ?
42कुन कर्मले मानिस पृथ्वीमा अल्पायु हुन्छ? हे पूर्णतः निष्कलङ्क, तपाईंले मलाई बताउनुपर्दछ कि कर्मका परिणाम के हुन्।
43कतिको सौभाग्य महान् हुन्छ र कति दुर्भाग्यले पीडित हुन्छन्। कतिको जन्म उच्च कुलमा हुन्छ र कतिको नीच कुलमा।
44कतिका लक्षण यस्ता विकर्षक हुन्छन् मानौँ ती काठका बनेका हुन्, जबकि अरू पहिलो दृष्टिमै अत्यन्त सुन्दर देखिन्छन्।
45कतिमा कुनै बुद्धि देखिँदैन, जबकि अरू त्यसले सम्पन्न हुन्छन्। कति फेरि उच्च बुद्धि र प्रज्ञाले सम्पन्न, ज्ञान र विद्याले प्रकाशित देखिन्छन्।
46कतिले थोरै मात्र कष्ट भोग्नुपर्दछ, जबकि कति यस्ता पनि छन् जो भारी विपत्तिले लादिएका छन्। मानिसका यस्ता भाँती-भाँतीका दृश्य देखिन्छन्। हे यशस्वी, तपाईंले मलाई यो सबैको कारण बताउनुपर्दछ!
47देवका देवले भने — हे देवी, साँच्चै म तिमीलाई कर्मका फल बताउनेछु। तिनैले यस संसारका सम्पूर्ण मानिसले आफ्ना कर्मका परिणामको सुख अथवा दुःख भोग्दछन्।
48जुन मानिसले अरू प्राणीको प्राण लिने प्रयोजनले भयङ्कर रूप धारण गर्दछ, जसले अरू प्राणीलाई पीडा दिन आफूलाई दह्रा लाठीले सुसज्जित पार्दछ, जो उठाइएका शस्त्रसहित देखिन्छ, जसले जीवित प्राणीको वध गर्दछ, जो दयाविहीन छ, जसले सधैँ जीवित प्राणीलाई कष्ट दिन्छ, जसले कीरा र कमिलालाई समेत अभय दिन इन्कार गर्दछ, जो क्रूर छ — हे देवी, जो त्यस्तो छ, ऊ नरकमा खस्दछ। जसको स्वभाव यसको विपरीत छ र जो कर्ममा धर्मात्मा छ, ऊ सुन्दर पुरुषका रूपमा जन्म लिन्छ।
49जुन मानिस क्रूर छ, ऊ नरकमा जान्छ; जबकि जो दयालु छ, ऊ स्वर्गमा आरोहण गर्दछ। जुन मानिस नरकमा जान्छ, उसले महान् दुःख भोग्नुपर्दछ।
50जो नरकमा खसेर त्यहाँबाट उठ्दछ, ऊ अल्पायु मानिसका रूपमा जन्म लिन्छ।
51हे देवी, जुन मानिस वध र हिंसामा लागिरहन्छ, ऊ आफ्ना पापकर्मले विनाशयोग्य हुन्छ। त्यस्तो पुरुष सम्पूर्ण प्राणीका लागि अप्रिय र अल्पायु हुन्छ। जुन मानिस त्यस वर्गको छ जसलाई शुक्ल भनिन्छ, जो जीवित प्राणीको विनाशबाट विरत रहन्छ, जसले सम्पूर्ण शस्त्र फ्याँकिदिएको छ, र जसले कसैमाथि कुनै दण्ड चलाउँदैन, जसले कुनै प्राणीको हिंसा गर्दैन, जसले कहिल्यै कसैलाई आफ्ना लागि प्राणीको वध गर्न लगाउँदैन, जसले प्रहार गरिँदा अथवा मारिने प्रयत्न हुँदा पनि न मार्दछ न प्रहार गर्दछ, जसले विनाशको कुनै कर्मको अनुमोदन अथवा समर्थन गर्दैन, जो सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयाले सम्पन्न छ, जसले अरूसँग आफूसँगै जस्तै व्यवहार गर्दछ — हे देवी, त्यस्तो श्रेष्ठ पुरुष देवताको गरिमा प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। आनन्दले भरिएको त्यस्तो पुरुषले भाँती-भाँतीका विलासवस्तुको उपभोग गर्दछ।
52यदि त्यस्तो पुरुषले कहिल्यै मानिसको लोकमा जन्म लिन्छ भने, ऊ दीर्घायु हुन्छ र महान् सुखको उपभोग गर्दछ।
53यही तिनीहरूको मार्ग हो जो धर्ममय आचरण र धर्ममय कर्म भएका छन् र जो दीर्घायुले धन्य छन् — त्यो मार्ग जो स्वयं स्वयम्भू ब्रह्माले निर्धारित गरेका थिए र जो जीवित प्राणीको विनाशबाट विरतिले लक्षित छ।