अनुशासनिक पर्व — धर्म र अर्थ — परलोकमा सुख कसले दिन्छ; रुद्र र उमाको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 143
संस्कृत
1उमोवाच भगवन् भगनेत्रन पूष्णो दन्तिनिपातन। दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महानयम्॥
2चातुर्वण्र्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयम्भुवा। केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्॥
3वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत्। प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम्॥
4केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते। क्षत्रियः शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो॥
5एतन्मे संशयं देव तवद भूतपतेऽनघ। त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यमाप्नुयुः॥
6श्रीमहेश्वर उवाच ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे। क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मतिः॥
7कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति वै द्विजः। ज्येष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद् रक्षेद् वै द्विजः॥
8स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यमुपजीवति। क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति॥
9यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवते। ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते॥
10वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः। ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यमल्पमतिः सदा॥ स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामियात्। स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वमाप्नुते॥
11तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः। ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते॥
12क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि। स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्म निषेवते॥ स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः। ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः॥
13यस्तु बुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाशुचिः। धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलमश्नुते॥
14इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम्। अध्यात्मं नैष्टिकं सद्भिर्धर्मकामैनिषेव्यते॥
15उग्रानं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम्। दुष्टानं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित्॥
16शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर्महात्मभिः। पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मतिः॥
17शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे या म्रियेद् द्विजः। आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत्॥
18तेन शूद्रानशेषेण ब्रह्मस्थानादपाकृतः। ब्राह्मणः शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा॥
19यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेद् द्विजः। तां तां योनि व्रजेद् विप्रो यस्यान्नमुपजीवति॥
20ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यते। अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै॥
21सुरापो ब्रह्महा क्षुद्रश्चोरो भग्नवतोऽशुचिः। स्वाध्यायवर्जित: पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः॥ अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी। निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनितः॥
22गुरुतल्पी गुरुद्रोही गुरुकुत्सारतिश्च यः। ब्रह्मविच्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः॥
23एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैराचरितैस्तथा। शूद्रो ब्राह्मणतां याति वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्॥
24शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि। शुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रयत्नतः॥
25कुर्यादविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः। देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः॥
26ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः चोक्षश्चोक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः॥
27वृथामांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वमृच्छति। ऋतवागनहंवादी निर्द्वन्द्वः शमकोविदः॥
28यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः। दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः॥ गृहस्थव्रतमातिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः। शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः॥ अग्निहोत्रमुपासंश्च जुह्वानश्च यथाविधि। सर्वातिथ्यमुपातिष्ठशेषान्नकृतभोजनः॥ त्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै द्विजः। स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते॥
29स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः। उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः॥
30ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः। अधीत्य स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा॥
31आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्। सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः॥
32धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः। यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः॥
33ग्राम्यधर्मे न सेवेते स्वच्छन्देनार्थकोविदः। ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीमुपशयेत् सदा॥
34सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः। बर्हिष्कान्तरिते नित्यं शयानोऽग्निगृहे सदा॥
35सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाण: सुमनाः सदा। शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन्॥
36अर्थाद् वा यदि वा कामान्न किंचिदुपलक्षयेत्। पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः॥
37स्ववेश्ननि यथान्यायमुपास्ते भक्ष्यमेव च। त्रिकालमग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि॥
38गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः। त्रेताग्निमन्त्रपूतात्मा समाविश्य द्विजो भवेत्॥
39ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः संस्कृतो वेदपारगः। विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा॥
40एतैः कर्मफलैर्देवि न्यूनजातिकुलोद्धवः। शूद्रोऽप्यागमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृतः॥
41ब्राह्मणो वाप्यसवृत्तः सर्वसंकरभोजनः। ब्राह्मण्यं स समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः॥
42कर्मभिः शुचिभिर्देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः। शूद्रोऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम्॥४८
43स्वभावः कर्म च शुभं यत्र शूद्रेऽपि तिष्ठति। विशिष्टः स द्विजाते विज्ञेय इति मे मतिः॥
44न योनि पि संस्कारो न श्रुतं न च संततिः। कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम्॥
45सर्वोऽयं ब्राह्मणौ लोके वृत्तेन तु विधीयते। वृत्ते स्थितस्तु शूद्रोऽपि ब्राह्मणत्वं नियच्छति॥
46ब्राह्मः स्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतिः। निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः॥
47एते योनिफला देवि स्थानभागनिदर्शकाः। स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः॥
48ब्राह्मणोऽपि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत्। यत् तत्र बीजं वपति सा कृषिः प्रेत्य भाविनि॥
49विघसाशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना तथा। ब्राह्मं हि मार्गमाक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता॥
50संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना। नित्यं स्वाध्यायिना भाव्यं च चाध्ययनजीविना॥
51एवंभूतो हि यो विप्रः सत्पथं सत्पथे स्थितः। आहिताग्निरधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥
52ब्राह्मण्यं देवि सम्प्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना। योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश्च शुचिस्मिते॥
53एतत् ते गुह्यमाख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः। ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वमाप्नुते॥
54एतत् ते गुह्यमाख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः। ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वमाप्नुते॥
अङ्ग्रेजी
1Uma said O Holy one, O you who had torn off the cyes of Bhaga and the teeth of Pushan, O destroyer of the sacrifice of Daksha, O threecyed deity, I have a great doubt.
2Forinerly, the illustrious self-create created the four castes. Through the evil result of what deeds does a Vaishya became a Shudra?
3Through, what acts does a Kshatriya become a Vaishya and a Brahmana becomes a Kshatriya? By what means may such degradation of castes bc warded off?
4Through what deeds' does a Brahmana take birth in his next life, in the Shudra caste? Through what acts, O powerful deity, does a Kshatriya also come down to the status of a Shudra?
5O sinless one, O lord of all created beings, do you, O illustrious one, remove this doubt of mine. How, again can the three castes naturally succeed in acquiring the status Brahmanahood?
6The Illustrious One said The status of a Brahmana, O goddess is highly difficult to attain. O auspicious lady, one becomes a Brahmana through creation or birth. Similarly the Kshatriya, the Vaishya, and the Shudra, all becomes so through original creation. This is my opinion.
7He, however, that is born a Brahmana goes down from his status through his own evil deeds. Hence, the Brahmana, after having acquired the status of the first order, should always protect it.
8If one who is a Kshatriya or Vaishya performs those duties which are assigned to the Brahmana, after the manner of a Brahmana, he becomes a Brahman.
9That Brahmana who renounces the duties of his order for following those of the Kshatriya, is considered as one who has fallen away from the status of a Brahmana and who has become a Kshatriya.
10That little-witted Brahmana, who, moved by cupidity and folly, follows the practices assigned to Vaishyas, forgetful of his position as a Brahmana that is highly difficult to attain, comes to be considered as one who has become a Vaishya. Likewise, one who is a Vaishya by birth may, by following the practices of a Shudra, become a Shudra. Indeed, a Brahmana falling away from the duties of his own order. may go down to the status of even a Shudra.
11Such a Brahmana, degraded from the order of his birth and outcasted, without attaining to the region of Brahman, sinks into Hell, and in his next birth becomes born as a Shudra.
12A highly blessed Kshatriya or a Vaishya, who renounces the duties of his order, and follows the practices of a Shudra, falls away from his own order and becomes a person of mixed caste. It is in this way that a Brahmana, or a Kshatriya, or a Vaishya, comes by the position of a Shudra.
13That man who has acquired clearness of vision through practice of the duties of his own casic, who is gifted with knowledge and science, who is pure (in body and inind), who knows every duty and is devoted to the practice of all his duties, is sure to enjoy the rewards of virtue.
14I shall now recite to you, O goddess, a saying uttered by Brahman on this subject. The virtuous and those who are desirous of acquiring mcrit always pursue with firmness the culture of the soul.
15The food that comes from cruel and fierce persons is censurable. So also is the food that has been cooked for serving a large number of persons. The same is said of the food that is cooked for the first Shraddha of a dead person. So also is the food that is sullied for the usual faults and the food that is supplied by a Shudra. These should never be taken by a Brahmana at any time.
16The food of a Shudra, O goddess, is always disapproved of by the great deities. This, I think, is the authority enunciated by the Grandfather with his own mouth.
17If a Brahmana, who has set up the sacred fire and who performs sacrifices, were to die with any portion of a Shudra's food remaining undigested in his stomach, he is sure to be born a Shudra.
18On account of those remains of a Shudra's food in his stomach, he falls away from the position of a Brahmana. Such a Brahmana becomes surely a Shudra.
19The Brahmana in his next life comes by the position of that order upon whose food he lives through life or with the undigested portion of whose food in his stomach he dies.
20That man who having acquired the sacred position of a Brahmana which is so difficult to acquire, disregards it and eats forbidden food, falls away from his high status.
21That Brahmana who drinks alcohol, who becomes guilty of Brahmanicide or mean in his conduct, or a thief, or who breaks his vows, or becomes impure, or unmindful of his Vedic studies, or sinful, or characterised by cupidity, or guilty of cunning, or a cheat, or who does not observe vows, or who marries a Shudra woman, or who derives his livelihood by pandering to the lusts of other people, or who sells the Soma plant, or who serves a person of a low caste, falls away from his status of Brahman-hood.
22That Brahmana who violates the bed of his preceptor, or who takes a pleasure in speaking ill of him, falls away from the status of Brahmanahood even if he knows Brahma.
23By these good deeds again, O goddess, when performed, a Shudra becomes Brahmana, and Vaishya becomes Kshatriya.
24The Shudra should perform all the duties sanctioned for him, properly and according to the ordinance. He should always serve, with obedience and humility, persons of the three others castes and serve them with care.
25Always following the path of virtue, the Shudra should cheerfully do all this. He should honour the celestials and twiceborn persons. He should observe the vow of hospitality to all persons.
26With senses kept under control and becoming abstemious in food, he should never approach his wife except in her season. He should ever search after persons who are holy and pure. As regards food, he should eat that which remains after the needs of all persons have been fulfilled.
27If, indeed, the Shudra wishes to be a Vaishya (in his next life), he should also abstain from meat of animals not killed in sacrifices. If a Vaishya wishes to be a Brahmana (in his next life), he should perform these duties. He should be truthful in speech, and shorn of pride or arrogance. He should be above all pairs of opposites. He should observe the duties of peace and tranquility.
28He should worship the celestials in sacrifices, attend with devotion to the study and recitation of the Vedas, and become pure in body and mind. He should keep his senses under control, honour the Brahmanas, and seek the behoof of all the orders. Living like a householder and eating only twice a day at the appointed hours, he should satisfy his hunger with only such food as reinains after all the members of his family with dependants and guests have been fed. He should be abstemious in food, and act without being actuated by the desire of reward. He should be free from egotism. He should worship the deities in the Agnihotra and pour libations according to the ordinance. Performing the duties of hospitality towards all persons, he should, as already said, cat the food that remains after serving all others for whom it has been cooked. He should, according to the ordinances laid down, adore the three fires. Such a Vaishya of pure conduct is born in his next life in a high Kshatriya family.
29If a Vaishya, after having taken birth as a Kshatriya, performs the usual purificatory rites, becomes invested with the sacred thread, and betakes himself of the observance of vows, he becomes, in his next life, an honoured Brahmana.
30Indeed, after his birth as a Kshatriya, he should make presents, worship the deities in great sacrifices with profuse presents, study the Vedas, and desirous of attaining to Heaven, should adore the three fires.
31He should interfere for removing the sorrows of the distressed, and should always rightcously cherish and protect his subjects. He should be truthful, and do all true works, and seek happiness in conduct like this.
32He should administer proper punishments, without laying aside the rod of punishment for good. He should induce men to do righteous deeds. Guided by considerations of policy, he should take a sixth of the produce of the fields.
33He should never indulge in sexual pleasure, but live cheerfully and independently, wellconversant with the science of Wealth or Profit. Of righteous soul, he should seek his married with only in her season.
34He should always observe fasts, keep his soul under restraint, devote himself to the study of the Vedas, and be pure in body and mind, He should sleep on blades of Kusha grass spread out in his fired chamber.
35He should pursue the three-fold objects of life, and be always cheerful. He should always say "it is ready” to Shudras desirous of food.
36He should never wish for anything from motives of gain or pleasure. He should adore the ancestors and gods and guests.
37In his own house he should live the life of a mendicant. He should duly worship the deities in his Agnihotra, morning, noon, and evening every day, by pouring libations according to the ordinance.
38With his face turned towards the enemy, he should renounce his life-breaths in battle fought for the behoof of kine and Brahmanas. Or he may enter the three fires sanctified with Mantras and renounce his body. By doing all this he is born in his next life as a Brahmana.
39Gifted with knowledge and science, purified from all dross, and fully conversant with the Vedas, a pious Kshatriya, by his own deeds, becomes, a Brahmana.
40It is with the help of these deeds, goddess, that a person who has originated from a dreaded caste, viz., a Shudra, may become a Brahmana purged off of all sins and possessed of Vedic learning.
41One who is a Brahmana, when he becomes wicked in conduct and observes no distinction about food, falls away from the status of Brahmanahood and becomes a Shudra.
42Even a Shudra, O goddess, who has purified his soul by pure deeds and who has controlled all his senses, deserves to be waited upon and served with respect as a Brahmana. This has been said by the SelfCreate Brahman himself.
43When a pious nature and pious deeds are seen in even a Shudra, he should, according to my opinion, be held supcrior to a person of the three twiceborn classes.
44Neither birth, nor the purificatory rites, nor learning, nor offspring, can be considered as grounds for conferring upon one the dignity of a twiceborn person Indeed, conduct is the only ground.
45All Brahmanas in this world are Brahmanas on account of conduct. A Shudra, if he is of good conduct, is considered as equal to a B-ahmana.
46The position of Brahma, O auspicious lady, is equal wherever it exists. This is my opinion. He, indeed, is a Brahmana in whom the dignity of Brahman exists, that condition which is bereft of qualities and which has no stain attached to it.
47The boongiving Brahman, while he created all creatures, himself said that the division of human beings into the four orders as dependant on birth is only for purposes of classification.
48The Brahmana is a great field in this world, a field having feet, for it moves from place to place. He who plants seeds in that field, O beautiful lady, reaps the corps in the next world.
49That Brahmana who wishes to secure his own good, should always live upon the remains of the food that may remain in his house after satisfying the need of all others. He should always follow the path of virtue. Indeed, he should tread along the path of Brahma.
50He should live, engaged in the study of the Samhitas, and remaining at home he should perform all the duties of a householder. He should always be given to the study of the Vedas, but be should never derive the means of livelihood from such study.
51That Brahmana who always acts thus, following the path of virtue, adoring his sacred fire, and engaged in the study of the Vedas, comes to be considered as Brahma.
52Having acquired the position of a Brahinana, it should always be protected with care, O you of sweet smiles, by avoiding the stain of contact with persons born in inferior castes, by abstaining from the acceptance of gifts, and by other acts laid down in the scriptures.
53I have thus told you a mystery, viz., the manner in which a Shudra may become a Brahmana, or that by which a Brahmana falls away from his own pure position and becomes a Shudra, stain of contact with persons born in inferior castes, by abstaining from the acceptance of gifts, and by other acts laid down in the scriptures.
54I have thus told you a mystery, viz., the manner in which a Shudra may become a Brahmana, or that by which a Brahmana falls away from his own pure position and becomes a Shudra,
हिन्दी
1उमा ने कहा — हे पवित्र प्रभो, हे भग के नेत्र और पूषा के दाँत उखाड़ने वाले, हे दक्ष के यज्ञ के विध्वंसक, हे त्रिनेत्रधारी देव, मुझे एक महान् सन्देह है।
2प्राचीन काल में यशस्वी स्वयम्भू ने चार वर्णों की सृष्टि की। किन कर्मों के दुष्फल से वैश्य शूद्र हो जाता है?
3किन कर्मों से क्षत्रिय वैश्य हो जाता है और ब्राह्मण क्षत्रिय हो जाता है? किन उपायों से वर्णों का ऐसा पतन रोका जा सकता है?
4किन कर्मों से ब्राह्मण अपने अगले जन्म में शूद्र वर्ण में जन्म लेता है? हे प्रतापी देव, किन कर्मों से क्षत्रिय भी शूद्र की दशा में उतर आता है?
5हे निष्पाप, हे समस्त सृष्ट प्राणियों के स्वामी, हे यशस्वी, आप मेरा यह सन्देह दूर कीजिए। और शेष तीनों वर्ण स्वभावतः ब्राह्मणत्व की दशा प्राप्त करने में कैसे सफल हो सकते हैं?
6यशस्वी देव ने कहा — हे देवी, ब्राह्मण की दशा प्राप्त करना अत्यन्त कठिन है। हे मङ्गलमयी, मनुष्य सृष्टि अथवा जन्म से ब्राह्मण होता है। इसी प्रकार क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — ये सब भी मूल सृष्टि से ही ऐसे होते हैं। यही मेरा मत है।
7किन्तु जो ब्राह्मण के रूप में जन्म लेता है, वह अपने ही दुष्कर्मों से अपनी दशा से नीचे गिर जाता है। इसलिए ब्राह्मण को प्रथम वर्ण की दशा प्राप्त कर लेने पर उसकी सदा रक्षा करनी चाहिए।
8यदि कोई क्षत्रिय अथवा वैश्य उन कर्तव्यों का, जो ब्राह्मण के लिए नियत हैं, ब्राह्मण के ही समान पालन करता है, तो वह ब्राह्मण बन जाता है।
9जो ब्राह्मण क्षत्रिय के कर्तव्यों का अनुसरण करने के लिए अपने वर्ण के कर्तव्यों का त्याग करता है, वह ब्राह्मण की दशा से गिरा हुआ और क्षत्रिय बना हुआ माना जाता है।
10जो अल्पबुद्धि ब्राह्मण लोभ और मोह से प्रेरित होकर वैश्यों के लिए नियत आचरणों का अनुसरण करता है और ब्राह्मण के अपने उस पद को भूल जाता है जो अत्यन्त कठिनाई से प्राप्त होता है, वह वैश्य बना हुआ माना जाता है। इसी प्रकार जो जन्म से वैश्य है, वह शूद्र के आचरणों का अनुसरण करके शूद्र हो सकता है। सचमुच, अपने ही वर्ण के कर्तव्यों से गिरा हुआ ब्राह्मण शूद्र तक की दशा में उतर सकता है।
11ऐसा ब्राह्मण, अपने जन्म के वर्ण से पतित और बहिष्कृत होकर, ब्रह्मलोक प्राप्त किए बिना नरक में गिरता है, और अपने अगले जन्म में शूद्र के रूप में जन्म लेता है।
12जो परम भाग्यशाली क्षत्रिय अथवा वैश्य अपने वर्ण के कर्तव्यों का त्याग करके शूद्र के आचरणों का अनुसरण करता है, वह अपने वर्ण से गिरकर मिश्रित वर्ण का पुरुष हो जाता है। इसी प्रकार ब्राह्मण, अथवा क्षत्रिय, अथवा वैश्य शूद्र के पद को प्राप्त होता है।
13जिस पुरुष ने अपने ही वर्ण के कर्तव्यों के आचरण से दृष्टि की निर्मलता प्राप्त की है, जो ज्ञान और विद्या से सम्पन्न है, जो (शरीर और मन से) शुद्ध है, जो प्रत्येक कर्तव्य को जानता है और अपने समस्त कर्तव्यों के पालन में तत्पर है — वह निश्चय ही धर्म के फलों का उपभोग करेगा।
14हे देवी, अब मैं तुम्हें इस विषय पर ब्रह्मा द्वारा कहा गया एक वचन सुनाऊँगा। धर्मात्मा पुरुष तथा जो पुण्य अर्जित करना चाहते हैं, वे सदा दृढ़ता से आत्मा की साधना का अनुसरण करते हैं।
15क्रूर और उग्र पुरुषों से आया हुआ अन्न निन्दनीय है। वैसा ही वह अन्न भी है जो बहुत बड़ी संख्या में लोगों को खिलाने के लिए पकाया गया हो। वही बात उस अन्न के विषय में कही गई है जो किसी मृत पुरुष के प्रथम श्राद्ध के लिए पकाया गया हो। वैसा ही वह अन्न भी है जो सामान्य दोषों से दूषित हो, तथा वह अन्न जो शूद्र द्वारा दिया गया हो। ब्राह्मण को ये अन्न कभी किसी समय नहीं लेने चाहिए।
16हे देवी, शूद्र का अन्न महान् देवताओं द्वारा सदा अस्वीकृत है। मेरे विचार से यही वह प्रमाण है जो पितामह ने अपने ही मुख से घोषित किया था।
17यदि कोई ब्राह्मण, जिसने पवित्र अग्नि स्थापित की है और जो यज्ञ करता है, अपने उदर में शूद्र के अन्न का कोई अंश बिना पचे लिए मर जाए, तो वह निश्चय ही शूद्र के रूप में जन्म लेता है।
18अपने उदर में शूद्र के अन्न के उन अवशेषों के कारण वह ब्राह्मण के पद से गिर जाता है। ऐसा ब्राह्मण निश्चय ही शूद्र हो जाता है।
19ब्राह्मण अपने अगले जन्म में उसी वर्ण का पद प्राप्त करता है जिसके अन्न पर वह जीवन भर जीता है, अथवा जिसके अन्न का बिना पचा अंश अपने उदर में लिए वह मरता है।
20जो पुरुष ब्राह्मण का वह पवित्र पद प्राप्त करके, जो इतनी कठिनाई से प्राप्त होता है, उसका अनादर करता है और निषिद्ध अन्न खाता है, वह अपने उच्च पद से गिर जाता है।
21जो ब्राह्मण मद्यपान करता है, जो ब्रह्महत्या का दोषी अथवा आचरण में नीच हो जाता है, अथवा चोर, अथवा जो अपने व्रत भङ्ग करता है, अथवा अपवित्र हो जाता है, अथवा अपने वेदाध्ययन के प्रति उदासीन, अथवा पापी, अथवा लोभ से युक्त, अथवा कपट का दोषी, अथवा ठग, अथवा जो व्रतों का पालन नहीं करता, अथवा जो शूद्र स्त्री से विवाह करता है, अथवा जो दूसरों की वासनाओं की पूर्ति कराकर अपनी जीविका चलाता है, अथवा जो सोम लता बेचता है, अथवा जो नीच वर्ण के पुरुष की सेवा करता है — वह ब्राह्मणत्व के अपने पद से गिर जाता है।
22जो ब्राह्मण अपने गुरु की शय्या का उल्लङ्घन करता है, अथवा जो उनकी निन्दा करने में आनन्द लेता है, वह ब्रह्म को जानता हुआ भी ब्राह्मणत्व के पद से गिर जाता है।
23हे देवी, फिर इन शुभ कर्मों के करने से शूद्र ब्राह्मण हो जाता है और वैश्य क्षत्रिय हो जाता है।
24शूद्र को अपने लिए विहित समस्त कर्तव्यों का उचित रूप से और विधान के अनुसार पालन करना चाहिए। उसे सदा आज्ञाकारिता और विनम्रता के साथ शेष तीनों वर्णों के पुरुषों की सेवा करनी चाहिए और सावधानी से उनकी सेवा में लगे रहना चाहिए।
25सदा धर्म के मार्ग पर चलते हुए शूद्र को यह सब प्रसन्नतापूर्वक करना चाहिए। उसे देवताओं और द्विजों का सम्मान करना चाहिए। उसे समस्त पुरुषों के प्रति आतिथ्य का व्रत पालना चाहिए।
26इन्द्रियों को वश में रखते हुए और मिताहारी होकर उसे ऋतुकाल के अतिरिक्त कभी अपनी पत्नी के पास नहीं जाना चाहिए। उसे सदा उन पुरुषों की खोज करनी चाहिए जो पवित्र और शुद्ध हैं। जहाँ तक अन्न का प्रश्न है, समस्त पुरुषों की आवश्यकताएँ पूरी हो जाने पर जो शेष रहे, वही उसे खाना चाहिए।
27सचमुच, यदि शूद्र (अपने अगले जन्म में) वैश्य होना चाहता है, तो उसे उन पशुओं के मांस से भी विरत रहना चाहिए जो यज्ञों में नहीं मारे गए हों। यदि वैश्य (अपने अगले जन्म में) ब्राह्मण होना चाहता है, तो उसे ये कर्तव्य करने चाहिए। उसे वाणी में सत्यनिष्ठ तथा अभिमान और उद्दण्डता से रहित होना चाहिए। उसे समस्त द्वन्द्वों से ऊपर रहना चाहिए। उसे शान्ति और प्रशान्ति के कर्तव्यों का पालन करना चाहिए।
28उसे यज्ञों में देवताओं की पूजा करनी चाहिए, भक्तिपूर्वक वेदों के अध्ययन और पाठ में लगना चाहिए, और शरीर तथा मन से शुद्ध होना चाहिए। उसे अपनी इन्द्रियों को वश में रखना चाहिए, ब्राह्मणों का सम्मान करना चाहिए, और समस्त वर्णों का हित चाहना चाहिए। गृहस्थ के समान जीवन बिताते हुए और नियत समयों पर दिन में केवल दो बार भोजन करते हुए उसे केवल उसी अन्न से अपनी भूख शान्त करनी चाहिए जो आश्रितों और अतिथियों सहित उसके परिवार के समस्त सदस्यों के भोजन कर लेने पर शेष रहे। उसे मिताहारी होना चाहिए और फल की इच्छा से प्रेरित हुए बिना कर्म करना चाहिए। उसे अहङ्कार से मुक्त होना चाहिए। उसे अग्निहोत्र में देवताओं की पूजा करनी चाहिए और विधान के अनुसार आहुतियाँ देनी चाहिए। समस्त पुरुषों के प्रति आतिथ्य के कर्तव्यों का पालन करते हुए उसे, जैसा पहले कहा जा चुका है, वह अन्न खाना चाहिए जो उन सबको परोसने के पश्चात् शेष रहे जिनके लिए वह पकाया गया था। उसे निर्धारित विधानों के अनुसार तीनों अग्नियों की पूजा करनी चाहिए। ऐसा शुद्ध आचरण वाला वैश्य अपने अगले जन्म में उच्च क्षत्रिय कुल में जन्म लेता है।
29यदि वैश्य क्षत्रिय के रूप में जन्म लेकर विहित संस्कार करता है, यज्ञोपवीत धारण करता है, और व्रतों के पालन में लग जाता है, तो वह अपने अगले जन्म में सम्मानित ब्राह्मण होता है।
30सचमुच, क्षत्रिय के रूप में जन्म लेने के पश्चात् उसे दान करने चाहिए, प्रचुर दक्षिणा वाले महान् यज्ञों में देवताओं की पूजा करनी चाहिए, वेदों का अध्ययन करना चाहिए, और स्वर्ग प्राप्त करने की इच्छा से तीनों अग्नियों की पूजा करनी चाहिए।
31उसे दुःखियों के शोक दूर करने के लिए हस्तक्षेप करना चाहिए, और सदा धर्मपूर्वक अपनी प्रजा का पालन और रक्षण करना चाहिए। उसे सत्यनिष्ठ होना चाहिए, समस्त सच्चे कर्म करने चाहिए, और ऐसे ही आचरण में सुख खोजना चाहिए।
32उसे उचित दण्ड देने चाहिए, और दण्ड की छड़ी को सदा के लिए नहीं छोड़ना चाहिए। उसे मनुष्यों को धर्मकर्म करने के लिए प्रेरित करना चाहिए। नीति के विचारों से निर्देशित होकर उसे खेतों की उपज का छठा भाग लेना चाहिए।
33उसे कभी विषयसुख में लिप्त नहीं होना चाहिए, अपितु प्रसन्न और स्वतन्त्र रहकर अर्थशास्त्र में भलीभाँति निपुण होना चाहिए। धर्मात्मा होकर उसे केवल ऋतुकाल में ही अपनी विवाहिता पत्नी के पास जाना चाहिए।
34उसे सदा उपवासों का पालन करना चाहिए, अपनी आत्मा को संयम में रखना चाहिए, वेदों के अध्ययन में लगना चाहिए, और शरीर तथा मन से शुद्ध होना चाहिए। उसे अपनी अग्निशाला में बिछाए गए कुशा के तिनकों पर सोना चाहिए।
35उसे त्रिवर्ग का अनुसरण करना चाहिए और सदा प्रसन्न रहना चाहिए। अन्न चाहने वाले शूद्रों से उसे सदा कहना चाहिए — "तैयार है।"
36उसे कभी लाभ अथवा सुख के उद्देश्य से किसी वस्तु की कामना नहीं करनी चाहिए। उसे पितरों, देवताओं और अतिथियों की पूजा करनी चाहिए।
37अपने ही घर में उसे भिक्षु का जीवन बिताना चाहिए। उसे प्रतिदिन प्रातः, मध्याह्न और सायं अपने अग्निहोत्र में विधान के अनुसार आहुतियाँ देकर देवताओं की विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए।
38शत्रु की ओर मुख किए हुए उसे गौओं और ब्राह्मणों के हित के लिए लड़े गए युद्ध में अपने प्राणों का त्याग करना चाहिए। अथवा वह मन्त्रों से पवित्र तीनों अग्नियों में प्रवेश करके अपने शरीर का परित्याग कर सकता है। यह सब करने से वह अपने अगले जन्म में ब्राह्मण के रूप में जन्म लेता है।
39ज्ञान और विद्या से सम्पन्न, समस्त मल से शुद्ध, और वेदों का पूर्ण ज्ञाता धर्मात्मा क्षत्रिय अपने ही कर्मों से ब्राह्मण बन जाता है।
40हे देवी, इन्हीं कर्मों की सहायता से वह पुरुष भी, जो निन्दित वर्ण से — अर्थात् शूद्र वर्ण से — उत्पन्न हुआ है, समस्त पापों से शुद्ध और वेदविद्या से सम्पन्न ब्राह्मण बन सकता है।
41जो ब्राह्मण है, वह जब आचरण में दुष्ट हो जाता है और अन्न के विषय में कोई भेद नहीं रखता, तब वह ब्राह्मणत्व के पद से गिरकर शूद्र हो जाता है।
42हे देवी, शूद्र भी, जिसने शुद्ध कर्मों से अपनी आत्मा को शुद्ध किया है और जिसने अपनी समस्त इन्द्रियों को वश में किया है, ब्राह्मण के समान सेवा और आदरपूर्वक परिचर्या के योग्य है। यह स्वयं स्वयम्भू ब्रह्मा ने कहा है।
43जब शूद्र में भी धर्ममय स्वभाव और धर्ममय कर्म दिखाई दें, तब मेरे मत के अनुसार उसे तीनों द्विज वर्णों के पुरुष से श्रेष्ठ मानना चाहिए।
44न जन्म, न संस्कार, न विद्या, न सन्तान — इनमें से कोई भी किसी पर द्विज की गरिमा प्रदान करने का आधार नहीं माना जा सकता। सचमुच, आचरण ही एकमात्र आधार है।
45इस संसार के समस्त ब्राह्मण आचरण के कारण ही ब्राह्मण हैं। शूद्र भी, यदि उसका आचरण उत्तम है, तो ब्राह्मण के तुल्य माना जाता है।
46हे मङ्गलमयी, ब्रह्म का पद जहाँ कहीं भी विद्यमान हो, समान ही है। यही मेरा मत है। सचमुच वही ब्राह्मण है जिसमें ब्रह्म की वह गरिमा विद्यमान है — वह दशा जो गुणों से रहित है और जिस पर कोई कलङ्क नहीं लगा है।
47वरदाता ब्रह्मा ने समस्त प्राणियों की सृष्टि करते समय स्वयं कहा था कि जन्म पर आश्रित मनुष्यों का चार वर्णों में विभाजन केवल वर्गीकरण के प्रयोजन से है।
48इस संसार में ब्राह्मण एक महान् क्षेत्र है — ऐसा क्षेत्र जिसके पैर हैं, क्योंकि वह एक स्थान से दूसरे स्थान पर चलता है। हे सुन्दरी, जो उस क्षेत्र में बीज बोता है, वह परलोक में फसल काटता है।
49जो ब्राह्मण अपना कल्याण चाहता है, उसे सदा उस अन्न के अवशेष पर जीवन बिताना चाहिए जो अन्य सबकी आवश्यकताएँ पूरी हो जाने पर उसके घर में शेष रहे। उसे सदा धर्म के मार्ग पर चलना चाहिए। सचमुच, उसे ब्रह्म के मार्ग पर चलना चाहिए।
50उसे संहिताओं के अध्ययन में लगकर जीवन बिताना चाहिए, और घर में रहते हुए गृहस्थ के समस्त कर्तव्यों का पालन करना चाहिए। उसे सदा वेदों के अध्ययन में लगे रहना चाहिए, किन्तु उसे ऐसे अध्ययन से कभी जीविका के साधन नहीं जुटाने चाहिए।
51जो ब्राह्मण सदा इसी प्रकार आचरण करता है — धर्म के मार्ग पर चलते हुए, अपनी पवित्र अग्नि की पूजा करते हुए, और वेदों के अध्ययन में लगे रहते हुए — वह ब्रह्म के तुल्य माना जाता है।
52हे मधुर मुस्कान वाली, ब्राह्मण का पद प्राप्त कर लेने पर उसकी सदा सावधानी से रक्षा करनी चाहिए — नीच वर्णों में जन्मे पुरुषों के सम्पर्क के कलङ्क से बचकर, दान लेने से विरत रहकर, तथा शास्त्रों में निर्धारित अन्य कर्मों से।
53इस प्रकार मैंने तुम्हें एक रहस्य बताया — अर्थात् वह प्रकार जिससे शूद्र ब्राह्मण बन सकता है, अथवा वह जिससे ब्राह्मण अपने शुद्ध पद से गिरकर शूद्र हो जाता है — नीच वर्णों में जन्मे पुरुषों के सम्पर्क के कलङ्क से बचकर, दान लेने से विरत रहकर, तथा शास्त्रों में निर्धारित अन्य कर्मों से।
54इस प्रकार मैंने तुम्हें एक रहस्य बताया — अर्थात् वह प्रकार जिससे शूद्र ब्राह्मण बन सकता है, अथवा वह जिससे ब्राह्मण अपने शुद्ध पद से गिरकर शूद्र हो जाता है।
नेपाली
1उमाले भनिन् — हे पवित्र प्रभु, हे भगका नेत्र र पूषाका दाँत उखेल्ने, हे दक्षको यज्ञका विध्वंसक, हे त्रिनेत्रधारी देव, मलाई एउटा महान् सन्देह छ।
2प्राचीन कालमा यशस्वी स्वयम्भूले चार वर्णको सृष्टि गरे। कुन कर्मको दुष्फलले वैश्य शूद्र हुन्छ?
3कुन कर्मले क्षत्रिय वैश्य हुन्छ र ब्राह्मण क्षत्रिय हुन्छ? कुन उपायले वर्णहरूको त्यस्तो पतन रोक्न सकिन्छ?
4कुन कर्मले ब्राह्मणले आफ्नो अर्को जन्ममा शूद्र वर्णमा जन्म लिन्छ? हे प्रतापी देव, कुन कर्मले क्षत्रिय पनि शूद्रको अवस्थामा ओर्लन्छ?
5हे निष्पाप, हे सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीका स्वामी, हे यशस्वी, तपाईंले मेरो यो सन्देह हटाइदिनुहोस्। र बाँकी तीनै वर्ण स्वभावतः ब्राह्मणत्वको अवस्था प्राप्त गर्न कसरी सफल हुन सक्दछन्?
6यशस्वी देवले भने — हे देवी, ब्राह्मणको अवस्था प्राप्त गर्नु अत्यन्त कठिन छ। हे मङ्गलमयी, मानिस सृष्टि अथवा जन्मले ब्राह्मण हुन्छ। यसै गरी क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र — यी सबै पनि मूल सृष्टिबाटै त्यस्तै हुन्छन्। यही मेरो मत हो।
7तर जो ब्राह्मणका रूपमा जन्म लिन्छ, ऊ आफ्नै दुष्कर्मले आफ्नो अवस्थाबाट तल खस्दछ। त्यसैले ब्राह्मणले प्रथम वर्णको अवस्था प्राप्त गरेपछि त्यसको सधैँ रक्षा गर्नुपर्दछ।
8यदि कुनै क्षत्रिय अथवा वैश्यले ती कर्तव्यको, जो ब्राह्मणका लागि नियत छन्, ब्राह्मणकै जस्तै पालन गर्दछ भने, ऊ ब्राह्मण बन्दछ।
9जुन ब्राह्मणले क्षत्रियका कर्तव्यको अनुसरण गर्न आफ्नो वर्णका कर्तव्यको त्याग गर्दछ, ऊ ब्राह्मणको अवस्थाबाट खसेको र क्षत्रिय बनेको मानिन्छ।
10जुन अल्पबुद्धि ब्राह्मणले लोभ र मोहले प्रेरित भई वैश्यहरूका लागि नियत आचरणको अनुसरण गर्दछ र ब्राह्मणको आफ्नो त्यो पद बिर्सन्छ जो अत्यन्त कठिनाइले प्राप्त हुन्छ, ऊ वैश्य बनेको मानिन्छ। यसै गरी जो जन्मले वैश्य छ, ऊ शूद्रका आचरणको अनुसरण गरेर शूद्र हुन सक्दछ। साँच्चै, आफ्नै वर्णका कर्तव्यबाट खसेको ब्राह्मण शूद्रसम्मको अवस्थामा ओर्लन सक्दछ।
11त्यस्तो ब्राह्मण, आफ्नो जन्मको वर्णबाट पतित र बहिष्कृत भई, ब्रह्मलोक प्राप्त नगरी नरकमा खस्दछ, र आफ्नो अर्को जन्ममा शूद्रका रूपमा जन्म लिन्छ।
12जुन परम भाग्यशाली क्षत्रिय अथवा वैश्यले आफ्नो वर्णका कर्तव्यको त्याग गरेर शूद्रका आचरणको अनुसरण गर्दछ, ऊ आफ्नो वर्णबाट खसेर मिश्रित वर्णको पुरुष हुन्छ। यसै गरी ब्राह्मण, अथवा क्षत्रिय, अथवा वैश्य शूद्रको पदमा पुग्दछ।
13जुन पुरुषले आफ्नै वर्णका कर्तव्यको आचरणले दृष्टिको निर्मलता प्राप्त गरेको छ, जो ज्ञान र विद्याले सम्पन्न छ, जो (शरीर र मनले) शुद्ध छ, जसले प्रत्येक कर्तव्य जान्दछ र आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्यको पालनमा तत्पर छ — उसले निश्चय नै धर्मका फलको उपभोग गर्नेछ।
14हे देवी, अब म तिमीलाई यस विषयमा ब्रह्माले भनेको एउटा वचन सुनाउनेछु। धर्मात्मा पुरुष तथा जसले पुण्य आर्जन गर्न चाहन्छन्, तिनीहरू सधैँ दृढतापूर्वक आत्माको साधनाको अनुसरण गर्दछन्।
15क्रूर र उग्र पुरुषबाट आएको अन्न निन्दनीय छ। त्यस्तै त्यो अन्न पनि हो जो निकै ठूलो सङ्ख्यामा मानिसलाई खुवाउन पकाइएको होस्। त्यही कुरा त्यस अन्नका विषयमा भनिएको छ जो कुनै मृत पुरुषको प्रथम श्राद्धका लागि पकाइएको होस्। त्यस्तै त्यो अन्न पनि हो जो सामान्य दोषले दूषित होस्, तथा त्यो अन्न जो शूद्रले दिएको होस्। ब्राह्मणले यी अन्न कहिल्यै कुनै समय लिनुहुँदैन।
16हे देवी, शूद्रको अन्न महान् देवताहरूद्वारा सधैँ अस्वीकृत छ। मेरो विचारमा यही त्यो प्रमाण हो जो पितामहले आफ्नै मुखले घोषणा गरेका थिए।
17यदि कुनै ब्राह्मण, जसले पवित्र अग्नि स्थापना गरेको छ र जसले यज्ञ गर्दछ, आफ्नो पेटमा शूद्रको अन्नको कुनै अंश नपचेको लिएरै मर्दछ भने, ऊ निश्चय नै शूद्रका रूपमा जन्म लिन्छ।
18आफ्नो पेटमा शूद्रको अन्नका ती अवशेषका कारण ऊ ब्राह्मणको पदबाट खस्दछ। त्यस्तो ब्राह्मण निश्चय नै शूद्र हुन्छ।
19ब्राह्मणले आफ्नो अर्को जन्ममा त्यही वर्णको पद प्राप्त गर्दछ जसको अन्नमा ऊ जीवनभर बाँच्दछ, अथवा जसको अन्नको नपचेको अंश आफ्नो पेटमा लिएर ऊ मर्दछ।
20जुन पुरुषले ब्राह्मणको त्यो पवित्र पद प्राप्त गरेर, जो यति कठिनाइले प्राप्त हुन्छ, त्यसको अनादर गर्दछ र निषिद्ध अन्न खान्छ, ऊ आफ्नो उच्च पदबाट खस्दछ।
21जुन ब्राह्मणले मद्यपान गर्दछ, जो ब्रह्महत्याको दोषी अथवा आचरणमा नीच हुन्छ, अथवा चोर, अथवा जसले आफ्ना व्रत भङ्ग गर्दछ, अथवा अपवित्र हुन्छ, अथवा आफ्नो वेदाध्ययनप्रति उदासीन, अथवा पापी, अथवा लोभले युक्त, अथवा कपटको दोषी, अथवा ठग, अथवा जसले व्रतको पालन गर्दैन, अथवा जसले शूद्र स्त्रीसँग विवाह गर्दछ, अथवा जसले अरूका वासनाको पूर्ति गराएर आफ्नो जीविका चलाउँछ, अथवा जसले सोम लता बेच्दछ, अथवा जसले नीच वर्णका पुरुषको सेवा गर्दछ — ऊ ब्राह्मणत्वको आफ्नो पदबाट खस्दछ।
22जुन ब्राह्मणले आफ्ना गुरुको शय्याको उल्लङ्घन गर्दछ, अथवा जो उनको निन्दा गर्नमा आनन्द लिन्छ, ऊ ब्रह्मलाई जान्दाजान्दै पनि ब्राह्मणत्वको पदबाट खस्दछ।
23हे देवी, फेरि यी शुभ कर्म गरेमा शूद्र ब्राह्मण हुन्छ र वैश्य क्षत्रिय हुन्छ।
24शूद्रले आफ्ना लागि विहित सम्पूर्ण कर्तव्यको उचित रूपमा र विधानअनुसार पालन गर्नुपर्दछ। उसले सधैँ आज्ञाकारिता र विनम्रताका साथ बाँकी तीनै वर्णका पुरुषको सेवा गर्नुपर्दछ र सावधानीपूर्वक तिनीहरूको सेवामा लागिरहनुपर्दछ।
25सधैँ धर्मको मार्गमा हिँड्दै शूद्रले यो सबै प्रसन्नतापूर्वक गर्नुपर्दछ। उसले देवता र द्विजहरूको सम्मान गर्नुपर्दछ। उसले सम्पूर्ण पुरुषप्रति आतिथ्यको व्रत पालनुपर्दछ।
26इन्द्रियलाई वशमा राख्दै र मिताहारी भई उसले ऋतुकालबाहेक कहिल्यै आफ्नी पत्नीकहाँ जानुहुँदैन। उसले सधैँ ती पुरुषको खोजी गर्नुपर्दछ जो पवित्र र शुद्ध छन्। अन्नको कुरा गर्ने हो भने, सम्पूर्ण पुरुषका आवश्यकता पूरा भएपछि जे बाँकी रहन्छ, त्यही उसले खानुपर्दछ।
27साँच्चै, यदि शूद्रले (आफ्नो अर्को जन्ममा) वैश्य हुन चाहन्छ भने, उसले ती पशुको मासुबाट पनि विरत रहनुपर्दछ जो यज्ञमा नमारिएका हुन्। यदि वैश्यले (आफ्नो अर्को जन्ममा) ब्राह्मण हुन चाहन्छ भने, उसले यी कर्तव्य गर्नुपर्दछ। ऊ वाणीमा सत्यनिष्ठ तथा अभिमान र उद्दण्डताविहीन हुनुपर्दछ। ऊ सम्पूर्ण द्वन्द्वभन्दा माथि रहनुपर्दछ। उसले शान्ति र प्रशान्तिका कर्तव्यको पालन गर्नुपर्दछ।
28उसले यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्नुपर्दछ, भक्तिपूर्वक वेदको अध्ययन र पाठमा लाग्नुपर्दछ, र शरीर तथा मनले शुद्ध हुनुपर्दछ। उसले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा राख्नुपर्दछ, ब्राह्मणहरूको सम्मान गर्नुपर्दछ, र सम्पूर्ण वर्णको हित चाहनुपर्दछ। गृहस्थझैँ जीवन बिताउँदै र तोकिएका समयमा दिनमा केवल दुई पटक भोजन गर्दै उसले केवल त्यही अन्नले आफ्नो भोक शान्त पार्नुपर्दछ जो आश्रित र अतिथिसहित उसको परिवारका सम्पूर्ण सदस्यले भोजन गरिसकेपछि बाँकी रहन्छ। ऊ मिताहारी हुनुपर्दछ र फलको इच्छाले प्रेरित नभई कर्म गर्नुपर्दछ। ऊ अहङ्कारबाट मुक्त हुनुपर्दछ। उसले अग्निहोत्रमा देवताहरूको पूजा गर्नुपर्दछ र विधानअनुसार आहुति दिनुपर्दछ। सम्पूर्ण पुरुषप्रति आतिथ्यका कर्तव्यको पालन गर्दै उसले, जस्तो पहिले भनिसकिएको छ, त्यो अन्न खानुपर्दछ जो ती सबैलाई पस्किएपछि बाँकी रहन्छ जसका लागि त्यो पकाइएको थियो। उसले निर्धारित विधानअनुसार तीनै अग्निको पूजा गर्नुपर्दछ। त्यस्तो शुद्ध आचरण भएको वैश्य आफ्नो अर्को जन्ममा उच्च क्षत्रिय कुलमा जन्म लिन्छ।
29यदि वैश्यले क्षत्रियका रूपमा जन्म लिएर विहित संस्कार गर्दछ, यज्ञोपवीत धारण गर्दछ, र व्रतको पालनमा लाग्दछ भने, ऊ आफ्नो अर्को जन्ममा सम्मानित ब्राह्मण हुन्छ।
30साँच्चै, क्षत्रियका रूपमा जन्म लिएपछि उसले दान गर्नुपर्दछ, प्रचुर दक्षिणा भएका महान् यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्नुपर्दछ, वेदको अध्ययन गर्नुपर्दछ, र स्वर्ग प्राप्त गर्ने इच्छाले तीनै अग्निको पूजा गर्नुपर्दछ।
31उसले दुःखीहरूको शोक हटाउन हस्तक्षेप गर्नुपर्दछ, र सधैँ धर्मपूर्वक आफ्नो प्रजाको पालन र रक्षा गर्नुपर्दछ। ऊ सत्यनिष्ठ हुनुपर्दछ, सम्पूर्ण सच्चा कर्म गर्नुपर्दछ, र यस्तै आचरणमा सुख खोज्नुपर्दछ।
32उसले उचित दण्ड दिनुपर्दछ, र दण्डको लौरो सधैँका लागि छोड्नुहुँदैन। उसले मानिसहरूलाई धर्मकर्म गर्न प्रेरित गर्नुपर्दछ। नीतिका विचारले निर्देशित भई उसले खेतको उब्जनीको छैटौँ भाग लिनुपर्दछ।
33उसले कहिल्यै विषयसुखमा लिप्त हुनुहुँदैन, बरु प्रसन्न र स्वतन्त्र रहेर अर्थशास्त्रमा राम्ररी निपुण हुनुपर्दछ। धर्मात्मा भई उसले केवल ऋतुकालमा मात्र आफ्नी विवाहिता पत्नीकहाँ जानुपर्दछ।
34उसले सधैँ उपवासको पालन गर्नुपर्दछ, आफ्नो आत्मालाई संयममा राख्नुपर्दछ, वेदको अध्ययनमा लाग्नुपर्दछ, र शरीर तथा मनले शुद्ध हुनुपर्दछ। उसले आफ्नो अग्निशालामा ओछ्याइएका कुशका तिनकामा सुत्नुपर्दछ।
35उसले त्रिवर्गको अनुसरण गर्नुपर्दछ र सधैँ प्रसन्न रहनुपर्दछ। अन्न चाहने शूद्रहरूलाई उसले सधैँ भन्नुपर्दछ — "तयार छ।"
36उसले कहिल्यै लाभ अथवा सुखको उद्देश्यले कुनै वस्तुको कामना गर्नुहुँदैन। उसले पितृ, देवता र अतिथिहरूको पूजा गर्नुपर्दछ।
37आफ्नै घरमा उसले भिक्षुको जीवन बिताउनुपर्दछ। उसले प्रतिदिन बिहान, मध्याह्न र साँझ आफ्नो अग्निहोत्रमा विधानअनुसार आहुति दिएर देवताहरूको विधिपूर्वक पूजा गर्नुपर्दछ।
38शत्रुतिर मुख फर्काएर उसले गाई र ब्राह्मणहरूको हितका लागि लडिएको युद्धमा आफ्नो प्राणको त्याग गर्नुपर्दछ। अथवा उसले मन्त्रले पवित्र तीनै अग्निमा प्रवेश गरेर आफ्नो शरीरको परित्याग गर्न सक्दछ। यो सबै गरेमा ऊ आफ्नो अर्को जन्ममा ब्राह्मणका रूपमा जन्म लिन्छ।
39ज्ञान र विद्याले सम्पन्न, सम्पूर्ण मलबाट शुद्ध, र वेदको पूर्ण ज्ञाता धर्मात्मा क्षत्रिय आफ्नै कर्मले ब्राह्मण बन्दछ।
40हे देवी, यिनै कर्मको सहायताले त्यो पुरुष पनि, जो निन्दित वर्णबाट — अर्थात् शूद्र वर्णबाट — उत्पन्न भएको छ, सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध र वेदविद्याले सम्पन्न ब्राह्मण बन्न सक्दछ।
41जो ब्राह्मण छ, ऊ जब आचरणमा दुष्ट हुन्छ र अन्नका विषयमा कुनै भेद राख्दैन, तब ऊ ब्राह्मणत्वको पदबाट खसेर शूद्र हुन्छ।
42हे देवी, शूद्र पनि, जसले शुद्ध कर्मले आफ्नो आत्मा शुद्ध पारेको छ र जसले आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियलाई वशमा राखेको छ, ब्राह्मणसमान सेवा र आदरपूर्वक परिचर्याको योग्य छ। यो स्वयं स्वयम्भू ब्रह्माले भनेका हुन्।
43जब शूद्रमा पनि धर्ममय स्वभाव र धर्ममय कर्म देखिऊन्, तब मेरो मतअनुसार उसलाई तीनै द्विज वर्णका पुरुषभन्दा श्रेष्ठ मान्नुपर्दछ।
44न जन्म, न संस्कार, न विद्या, न सन्तान — यीमध्ये कुनै पनि कसैमाथि द्विजको गरिमा प्रदान गर्ने आधार मान्न सकिँदैन। साँच्चै, आचरण नै एक मात्र आधार हो।
45यस संसारका सम्पूर्ण ब्राह्मण आचरणकै कारण ब्राह्मण हुन्। शूद्र पनि, यदि उसको आचरण उत्तम छ भने, ब्राह्मणतुल्य मानिन्छ।
46हे मङ्गलमयी, ब्रह्मको पद जहाँ कहीँ पनि विद्यमान होस्, समान नै छ। यही मेरो मत हो। साँच्चै उही ब्राह्मण हो जसमा ब्रह्मको त्यो गरिमा विद्यमान छ — त्यो अवस्था जो गुणविहीन छ र जसमा कुनै कलङ्क लागेको छैन।
47वरदाता ब्रह्माले सम्पूर्ण प्राणीको सृष्टि गर्दा स्वयं भनेका थिए कि जन्ममा आश्रित मानिसहरूको चार वर्णमा विभाजन केवल वर्गीकरणको प्रयोजनले हो।
48यस संसारमा ब्राह्मण एउटा महान् क्षेत्र हो — त्यस्तो क्षेत्र जसका खुट्टा छन्, किनभने त्यो एउटा स्थानबाट अर्को स्थानमा हिँड्दछ। हे सुन्दरी, जसले त्यस क्षेत्रमा बीउ छर्दछ, उसले परलोकमा बाली काट्दछ।
49जुन ब्राह्मणले आफ्नो कल्याण चाहन्छ, उसले सधैँ त्यस अन्नको अवशेषमा जीवन बिताउनुपर्दछ जो अरू सबैका आवश्यकता पूरा भएपछि उसको घरमा बाँकी रहन्छ। उसले सधैँ धर्मको मार्गमा हिँड्नुपर्दछ। साँच्चै, उसले ब्रह्मको मार्गमा हिँड्नुपर्दछ।
50उसले संहिताको अध्ययनमा लागेर जीवन बिताउनुपर्दछ, र घरमै रहँदै गृहस्थका सम्पूर्ण कर्तव्यको पालन गर्नुपर्दछ। उसले सधैँ वेदको अध्ययनमा लागिरहनुपर्दछ, तर उसले त्यस्तो अध्ययनबाट कहिल्यै जीविकाका साधन जुटाउनुहुँदैन।
51जुन ब्राह्मणले सधैँ यसै प्रकारले आचरण गर्दछ — धर्मको मार्गमा हिँड्दै, आफ्नो पवित्र अग्निको पूजा गर्दै, र वेदको अध्ययनमा लागिरहँदै — ऊ ब्रह्मतुल्य मानिन्छ।
52हे मधुर मुस्कान भएकी, ब्राह्मणको पद प्राप्त गरेपछि त्यसको सधैँ सावधानीपूर्वक रक्षा गर्नुपर्दछ — नीच वर्णमा जन्मेका पुरुषको सम्पर्कको कलङ्कबाट जोगिएर, दान लिनबाट विरत रहेर, तथा शास्त्रमा निर्धारित अन्य कर्मले।
53यसरी मैले तिमीलाई एउटा रहस्य बताएँ — अर्थात् त्यो प्रकार जसबाट शूद्र ब्राह्मण बन्न सक्दछ, अथवा त्यो जसबाट ब्राह्मण आफ्नो शुद्ध पदबाट खसेर शूद्र हुन्छ — नीच वर्णमा जन्मेका पुरुषको सम्पर्कको कलङ्कबाट जोगिएर, दान लिनबाट विरत रहेर, तथा शास्त्रमा निर्धारित अन्य कर्मले।
54यसरी मैले तिमीलाई एउटा रहस्य बताएँ — अर्थात् त्यो प्रकार जसबाट शूद्र ब्राह्मण बन्न सक्दछ, अथवा त्यो जसबाट ब्राह्मण आफ्नो शुद्ध पदबाट खसेर शूद्र हुन्छ।