अनुशासनिक पर्व — साम र दानको सामर्थ्य
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 124
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच साम्नि चापि प्रादाने च ज्यायः किं भवतो मतम्। प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते॥
2भीष्म उवाच साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद् दानेन च तथा परः। पुरुषप्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्॥
3गुणांस्तु शृणु मे राजन् सान्त्वस्य भरतर्षभ। दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद् यथा॥
4अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजाति: कानेन यथा॥
5कश्चिद् वाग्बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने। गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता॥
6स बुद्धिश्रुतिसम्पन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम्। सामैवास्मिन् प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे॥
7रक्षस्तु वाचं सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम्। मोक्ष्येसे ब्रूहि मे प्रश्न केनास्मि हरिणः कृशः॥
8मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसः। आभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्न प्रतिजगाद ह॥
9ब्राह्मण उवाच विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः। विषयानतुलान् भुड्क्षे तेनासि हरिणः कृशः॥
10नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि। स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः॥
11धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराः। अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः॥
12गुणवान् विगुणानन्यान् नूनं पश्यसि सत्कृतान्। प्राज्ञोऽप्राज्ञान् विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः॥
13अवृत्त्या क्लिश्यमानोऽपि वृत्त्युपायान् विगर्हयन्। माहात्म्याद् व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥
14सम्पीड्यात्मानमार्यत्वात् त्वया कश्चिदुपस्कृतः। जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः॥
15क्लिश्यमानान् विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः। मन्ये त्वं ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः॥
16प्रज्ञासम्भावितो नूनमप्रजैरुपसंहितः। हीयमानोऽसि दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः॥
17नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन्। वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः॥
18प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशलः कृती! तज्ज्ञैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥
19असत्स्वपि निविष्टेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम्। गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः॥
20धनबुद्धिश्रुतैीन: केवलं तेजसान्वितः। महत् प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥
21तष:प्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकांक्षिणम्। बान्धवा नाभिनन्दन्ति तेनासि हरिणः कृशः॥
22इष्टभार्यस्य ते नूनं प्रातिवेश्यो महाधनः। युवा सुललित: कामी तेनासि हरिणः कृशः॥
23नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम्। न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः॥
24दृढपूर्वं श्रुतं मूर्ख कुपितं हृदयप्रियम्। अनुनेतुं न शक्नोषि तेनासि हरिणः कृशः॥
25नूनमांसजयित्वा त्वां कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते। कश्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिणः कृशः॥
26नूनं त्वां सुगुणैर्युक्तं पूजयानं सुहृध्रुवम्। ममार्थ इति जानीते तेनासि हरिणः कृशः॥
27अन्तर्गतमभिप्रायं नूनं नेच्छसि लज्जया। विवेक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात् तेनासि हरिणः कृशः॥२७
28नानाबुद्धिरुचो लोके मनुष्यान् नूनमिच्छसि। ग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः॥
29अविद्वान् भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम्। यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥
30चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव ते। कृतमन्यैरपहतं तेनासि हरिणः कृशः॥
31नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन् किंचिदात्मनः। अकारणेऽभिशप्तोऽसि तेनासि हरिण: कृशः॥
32साधून् गृहस्थान् दृष्ट्वा च तथा साधून् वनेचरान्। मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिणः कृशः॥
33सुहृदां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि हानिजम्। अलमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः॥
34धर्नामर्थ्य च काम्यं च काले चाभिहितं वचः। न प्रतीयन्ति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥
35दत्तानकुशलैरर्थान् मनीषी संजिजीविषुः। प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥
36पापान प्रवर्धतो दृष्ट्वा कल्याणानावसीदतः। ध्रुवं गर्हयसे नित्यं तेनासि हरिणः कृशः॥
37परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि। सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिणः कृशः॥
38श्रोत्रियांश्च विकर्मस्थान् प्राज्ञांश्चाप्यजितेन्द्रियान्। मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः॥
39एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत्। सखायमकरोच्चैनं संयोज्याधैर्मुमोच ह॥
40एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत्। सखायमकरोच्चैनं संयोज्याधैर्मुमोच ह॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said In which is superior efficacy, conciliation or Gifts? Tell me, O chief of Bharata's race, which of these two is superior in efficacy.
2Bhishma said Some become pleased by Conciliation, while others are pleased by Gifts. Every man, according to his own nature, likes the one or the other.
3Listen to me, O king, as I explain to you the merits of Conciliation, O chief of Bharata's race so that the most furious creatures may be cooled down by it.
4Regarding it is cited the ancient narrative of how a Brahmana who had been seized in the forest by a Rakshasa, was freed.
5A certain Brahmana, gifted with eloquence and intelligence fell into distress, for he was seized in a lone forest by a Rakshasa who wished to feed on him.
6The Brahmana gifted as he was with understanding and learning was not at all moved. Without allowing himself to be stupefied at the sight of that terrible cannibal, he resolved to apply Conciliation and see its effect on the Rakshasa.
7Respectfully saluting the Brahmana with words, the Rakshasa put to him this question: You shall escape, but tell me why I am so pale and lean.
8Reflecting for a short time, the Brahmana accepted the question of the Rakshasa and replied in the following well spoken words.
9The Brahman. said Living in a place distant from your house, moving in a sphere that is not your own, and deprived of the company of your friends and kinsmen, you are enjoying vast riches. It is, therefore, that you are so pale and lean.
10Indeed, O Rakshasa, your friends thought welltreated by you are still not welldisposed towards you on account of their own vicious nature. It is for this that you are so pale and lean.
11You are gifted with merit and wisdom and a wellcontrolled soul. Yet it is your lot to see others who have merit and wisdom honoured in preference to yourself. It is for this that you are so pale and lean.
12Persons having riches much greater than yours but inferior to you in merit, are indeed, disregarding you. It is for this that you are so pale and lean.
13Though distressed for want of the means of support yet you are actuated by the greatness of your mind to disregard such means as are open to you for getting your sustenance. It is for this that you are so pale and lean.
14On account of your virtuous nature you had deprived yourself for doing good to another. This person, O righteous Rakshasa, considers you deceived and defeated. It is for this that you are so pale and lean,
15I think you are grieving for those persons who with souls possessed by lust and anger, are suffering inisery in this world. It is for this that you are so pale and lean.
16Though wise, you are ridiculed by others who are entirely destitute of it. Persons of wicked conduct are vilifying you. It is for this that you are so pale and lean.
17Indeed some enemy of yours, with a friendly tongue, coming to you behaved at first like a pious man and then has left you, beguiling you like a knave. It is for this that you are so pale and lean.
18You are well conversant with the course of world's affairs. You are well skilled in all mysteries. You are gifted with power. Those who know you to be such do not yet respect and praise you. It is for this that you are so pale and lean.
19Staying in the midst of bad men engaged together in some business, you had discoursed to them removing their doubts. Still they did not admit your superior merits. It is for this that you are so pale and lean.
20Indeed though destitute of riches and intelligence and Vedic learning you wish yet, with the help of your energy alonc, to accomplish something great. It is for this that you are so pale and lean.
21It appears that although you are resolved to practise severe austerities by retiring into the forest, yet your kinsmen are not favourably disposed towards this project of yours. It is for this that you are so pale and lean.
22Some rich neighbour of yours, endued with youth and handsome features, covets your dear wife. It is for this that you aic so pale and lean.
23The words spoken by you, even when excellent in the midst of rich men, are not regarded by them as wise or well timed. It is for this that you are so pale and lean.
24Some dear kinsman of yours, shorn of intelligence though repeatedly instructed in the scriptures has become angry. You have not been able to pacify him. It is for this that you are so pale and lean.
25Indeed somebody, having first set you to the accomplishment of some object desirable to you, is now trying to deprive you of the fruit thereof. It is for this that you are so pale and lean.
26Though possessed of excellent qualities and adored by all on that account, you are yet considered by your kinsmen as adored for their sakc and not for your own. It is for this that you are so pale and lean.
27Indeed, through shame you are unable to give out some purpose in your heart, moved also by the inevitable delay that will take place in its accomplishment. It is for this that you are so pale and lean.
28Indeed, you wish with the help of your intelligence, to control various persons with various kinds of understandings and inclinations. It is for this that you are so pale and lean.
29Shorn of learning without courage, and without much riches you seek such fame as is won by knowledge and prowess and gifts. Indeed, it is for this that you are so pale and lean.
30You have not been able to get something which you have long been seeking for. Or, what you try to do is sought to be undone by soinebody else. It is for this that you are so pale and lean.
31Indeed without being able to see any fault on your part, you have been cursed by somebody. It is for this that you are so pale and lean.
32Having no wealth and accomplishments you try in vain to remove the grief of your friends and the sorrows of sorrowing men. It is for this that you are so pale and lean.
33Seeing virtuous persons living like householders, unrighteous persons living according to the forest mode, and liberated persons attached to domesticity and fixed abodes, you have become so pale and lean.
34Indeed, your acts connected with Virtue. Profit, and Pleasure, as also the well-time words spoken by you do not produce fruit. It is for this that you are so pale and lean,
35Though gifted with wisdom, yet desirous of living, you live with wealth obtained by you in gift from somebody of evil conduct. It is for this that you are pale and lean.
36Seeing sinful persons multiplying on every side and virtue languishing, you are filled with grief. It is for this that you are so pale and lean.
37Urged by them you seek to please all your friends even when they are quarrelling and opposing one another. It is for this that you are so pale and lean.
38Seeing persons gifted with Vedic learning engaged in improper deeds, and learned persons unable to keep their senses under control, you are filled with grief. It is for this that you are so pale and lean.
39Thus praised the Rakshasa adored that learned Brahmana in return, and making him his friend and bestowing sufficient riches upon himn in gift, sent him away. Seeing persons gifted with Vedic learning engaged in improper deeds, and learned persons unable to keep their senses under control, you are filled with grief. It is for this that you are so pale and lean.
40Thus praised the Rakshasa adored that learned Brahmana in return, and making him his friend and bestowing sufficient riches upon himn in gift, sent him away.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — साम और दान — इनमें किसका प्रभाव श्रेष्ठ है? हे भरतवंश के प्रमुख, मुझे बताइए कि इन दोनों में कौन प्रभाव में श्रेष्ठ है।
2भीष्म ने कहा — कुछ साम से प्रसन्न होते हैं, तो कुछ दान से। प्रत्येक मनुष्य अपने स्वभाव के अनुसार इनमें से एक या दूसरे को पसन्द करता है।
3हे राजन्, हे भरतवंश के प्रमुख, मुझसे सुनो, मैं तुम्हें साम के गुण समझाता हूँ, जिससे अत्यन्त क्रुद्ध प्राणी भी शान्त किए जा सकते हैं।
4इस विषय में यह प्राचीन आख्यान उद्धृत किया जाता है कि किस प्रकार वन में एक राक्षस द्वारा पकड़ा गया ब्राह्मण मुक्त हुआ।
5वाक्पटुता और बुद्धि से सम्पन्न एक ब्राह्मण विपत्ति में पड़ गया, क्योंकि निर्जन वन में उसे एक राक्षस ने पकड़ लिया जो उसे खाना चाहता था।
6बुद्धि और विद्या से सम्पन्न वह ब्राह्मण तनिक भी विचलित नहीं हुआ। उस भयंकर नरभक्षी को देखकर अपने को मोहग्रस्त न होने देकर उसने निश्चय किया कि वह साम का प्रयोग करके राक्षस पर उसका प्रभाव देखे।
7वचनों से ब्राह्मण का आदरपूर्वक अभिवादन करके राक्षस ने उससे यह प्रश्न किया — तुम बच जाओगे, किन्तु मुझे बताओ कि मैं इतना पीला और दुबला क्यों हूँ।
8थोड़ी देर विचार करके ब्राह्मण ने राक्षस का प्रश्न स्वीकार किया और इन सुभाषित वचनों में उत्तर दिया।
9ब्राह्मण ने कहा — अपने घर से दूर किसी स्थान में रहते हुए, ऐसे क्षेत्र में विचरण करते हुए जो तुम्हारा अपना नहीं, और अपने मित्रों तथा बन्धुओं के संग से वञ्चित होकर तुम विपुल धन भोग रहे हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
10हे राक्षस, वस्तुतः तुम्हारे मित्र, यद्यपि तुमने उनके साथ अच्छा व्यवहार किया, फिर भी अपने ही दुष्ट स्वभाव के कारण तुम्हारे प्रति सद्भाव नहीं रखते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
11तुम गुण, बुद्धि और संयत आत्मा से सम्पन्न हो। फिर भी तुम्हारे भाग्य में यह देखना है कि गुण और बुद्धि वाले दूसरे लोग तुमसे पहले सम्मानित हों। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
12तुमसे कहीं अधिक धन वाले किन्तु गुण में तुमसे हीन पुरुष वस्तुतः तुम्हारा तिरस्कार कर रहे हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
13यद्यपि तुम जीविका के साधनों के अभाव से पीड़ित हो, तथापि अपने मन की महत्ता के कारण तुम जीविका के उन साधनों की उपेक्षा करते हो जो तुम्हारे लिए खुले हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
14अपने सद्भाव के कारण तुमने दूसरे का भला करने के लिए स्वयं को वञ्चित किया। हे धर्मात्मा राक्षस, वह व्यक्ति तुम्हें ठगा हुआ और हारा हुआ समझता है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
15मैं समझता हूँ कि तुम उन पुरुषों के लिए शोक कर रहे हो जो काम और क्रोध से ग्रस्त आत्मा लिए इस लोक में दुःख भोग रहे हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
16यद्यपि तुम बुद्धिमान् हो, तथापि जो उससे सर्वथा रहित हैं, वे तुम्हारा उपहास करते हैं। दुष्ट आचरण वाले पुरुष तुम्हारी निन्दा कर रहे हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
17वस्तुतः तुम्हारा कोई शत्रु मित्रवत् वाणी लिए तुम्हारे पास आकर पहले पुण्यात्मा के समान आचरण करता रहा और फिर धूर्त के समान तुम्हें ठगकर चला गया। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
18तुम संसार के व्यवहारों की गति भलीभाँति जानते हो। तुम समस्त गूढ़ बातों में कुशल हो। तुम शक्ति से सम्पन्न हो। जो तुम्हें ऐसा जानते हैं, वे भी तुम्हारा आदर और प्रशंसा नहीं करते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
19किसी कार्य में एक साथ लगे दुर्जनों के बीच रहकर तुमने उनके सन्देह दूर करते हुए उन्हें उपदेश दिया। फिर भी उन्होंने तुम्हारे श्रेष्ठ गुणों को स्वीकार नहीं किया। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
20वस्तुतः यद्यपि तुम धन, बुद्धि और वेदज्ञान से रहित हो, तथापि केवल अपने तेज की सहायता से कुछ महान् कार्य सिद्ध करना चाहते हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
21प्रतीत होता है कि यद्यपि तुमने वन में जाकर कठोर तप करने का निश्चय किया है, तथापि तुम्हारे बन्धुजन तुम्हारी इस योजना के प्रति अनुकूल नहीं हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
22यौवन और सुन्दर रूप से युक्त तुम्हारा कोई धनी पड़ोसी तुम्हारी प्रिय पत्नी की कामना करता है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
23धनी पुरुषों के बीच तुम्हारे कहे वचन उत्तम होते हुए भी उनके द्वारा बुद्धिपूर्ण अथवा समयोचित नहीं माने जाते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
24तुम्हारा कोई प्रिय बन्धु, जो बुद्धिहीन है और जिसे बार-बार शास्त्रों का उपदेश दिया गया, क्रुद्ध हो गया है। तुम उसे शान्त नहीं कर सके। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
25वस्तुतः कोई तुम्हें पहले तुम्हारे किसी अभीष्ट प्रयोजन की सिद्धि में लगाकर अब तुम्हें उसके फल से वञ्चित करने का प्रयत्न कर रहा है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
26यद्यपि तुम उत्तम गुणों से सम्पन्न हो और उसी कारण सबके द्वारा पूजित हो, तथापि तुम्हारे बन्धुजन समझते हैं कि तुम उनके ही कारण पूजित हो, अपने कारण नहीं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
27वस्तुतः लज्जावश तुम अपने हृदय का कोई प्रयोजन प्रकट नहीं कर पाते, और उसकी सिद्धि में जो अनिवार्य विलम्ब होगा उससे भी विचलित हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
28वस्तुतः तुम अपनी बुद्धि की सहायता से भिन्न-भिन्न प्रकार की समझ और रुचि वाले नाना पुरुषों को वश में करना चाहते हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
29विद्या से रहित, साहस से रहित और अधिक धन से भी रहित होकर तुम वैसा यश चाहते हो जैसा ज्ञान, पराक्रम और दान से जीता जाता है। वस्तुतः इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
30जिस वस्तु को तुम बहुत समय से खोज रहे हो, वह तुम्हें नहीं मिल सकी। अथवा तुम जो करने का प्रयत्न करते हो, उसे कोई दूसरा बिगाड़ना चाहता है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
31वस्तुतः अपनी ओर से कोई दोष न देख पाते हुए भी तुम किसी के द्वारा शापित हुए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
32धन और सिद्धियों से रहित होकर तुम व्यर्थ ही अपने मित्रों का शोक और दुःखी पुरुषों की व्यथा दूर करने का प्रयत्न करते हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
33धर्मात्मा पुरुषों को गृहस्थों के समान जीते, अधर्मी पुरुषों को वानप्रस्थ के अनुसार जीते, और मुक्त पुरुषों को गृहस्थी तथा स्थिर निवास में आसक्त देखकर तुम इतने पीले और दुबले हो गए हो।
34वस्तुतः धर्म, अर्थ और काम से सम्बद्ध तुम्हारे कर्म तथा तुम्हारे कहे समयोचित वचन भी फल नहीं देते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
35यद्यपि तुम बुद्धि से सम्पन्न हो, तथापि जीने की इच्छा से तुम उस धन पर जीते हो जो तुम्हें किसी दुराचारी से दान में मिला। इसीलिए तुम पीले और दुबले हो।
36चारों ओर पापी पुरुषों को बढ़ते और धर्म को क्षीण होते देखकर तुम शोक से भर गए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
37उनके आग्रह से तुम अपने समस्त मित्रों को प्रसन्न करना चाहते हो, तब भी जब वे आपस में झगड़ रहे हों और एक-दूसरे का विरोध कर रहे हों। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
38वेदज्ञान से सम्पन्न पुरुषों को अनुचित कर्मों में लगे और विद्वान् पुरुषों को अपनी इन्द्रियों पर संयम रखने में असमर्थ देखकर तुम शोक से भर गए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
39इस प्रकार प्रशंसित होकर राक्षस ने बदले में उस विद्वान् ब्राह्मण की पूजा की, और उसे अपना मित्र बनाकर तथा पर्याप्त धन दान में देकर उसे विदा किया। वेदज्ञान से सम्पन्न पुरुषों को अनुचित कर्मों में लगे और विद्वान् पुरुषों को अपनी इन्द्रियों पर संयम रखने में असमर्थ देखकर तुम शोक से भर गए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।
40इस प्रकार प्रशंसित होकर राक्षस ने बदले में उस विद्वान् ब्राह्मण की पूजा की, और उसे अपना मित्र बनाकर तथा पर्याप्त धन दान में देकर उसे विदा किया।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — साम र दान — यीमध्ये कसको प्रभाव श्रेष्ठ छ? हे भरतवंशका प्रमुख, मलाई भन्नुहोस् कि यी दुईमध्ये कुन प्रभावमा श्रेष्ठ छ।
2भीष्मले भने — कोही सामले प्रसन्न हुन्छन्, त कोही दानले। प्रत्येक मानिस आफ्नो स्वभावअनुसार यीमध्ये एक वा अर्कोलाई मन पराउँछ।
3हे राजन्, हे भरतवंशका प्रमुख, मबाट सुन, म तिमीलाई सामका गुण बुझाउँछु, जसबाट अत्यन्त क्रुद्ध प्राणी पनि शान्त पार्न सकिन्छ।
4यस विषयमा यो प्राचीन आख्यान उद्धृत गरिन्छ कि कसरी वनमा एउटा राक्षसले समातेको ब्राह्मण मुक्त भयो।
5वाक्पटुता र बुद्धिले सम्पन्न एक ब्राह्मण विपत्तिमा परे, किनभने निर्जन वनमा उनलाई एउटा राक्षसले समात्यो जसले उनलाई खान चाहन्थ्यो।
6बुद्धि र विद्याले सम्पन्न ती ब्राह्मण तनिक पनि विचलित भएनन्। त्यस भयङ्कर नरभक्षीलाई देखेर आफूलाई मोहग्रस्त हुन नदिई उनले निश्चय गरे कि उनी सामको प्रयोग गरेर राक्षसमाथि त्यसको प्रभाव हेरून्।
7वचनले ब्राह्मणको आदरपूर्वक अभिवादन गरेर राक्षसले उनलाई यो प्रश्न गर्यो — तिमी बाँच्नेछौ, तर मलाई भन कि म किन यति फुस्रो र दुब्लो छु।
8केही बेर विचार गरेर ब्राह्मणले राक्षसको प्रश्न स्वीकार गरे र यी सुभाषित वचनमा उत्तर दिए।
9ब्राह्मणले भने — आफ्नो घरबाट टाढा कुनै ठाउँमा बस्दै, यस्तो क्षेत्रमा विचरण गर्दै जो तिम्रो आफ्नो होइन, र आफ्ना मित्र तथा बन्धुहरूको सङ्गबाट वञ्चित भई तिमी विपुल धन भोगिरहेका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
10हे राक्षस, वस्तुतः तिम्रा मित्रहरू, यद्यपि तिमीले तिनीहरूसँग असल व्यवहार गर्यौ, तैपनि आफ्नै दुष्ट स्वभावका कारण तिमीप्रति सद्भाव राख्दैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
11तिमी गुण, बुद्धि र संयत आत्माले सम्पन्न छौ। तैपनि तिम्रो भाग्यमा यो देख्नु छ कि गुण र बुद्धि भएका अरू मानिस तिमीभन्दा पहिले सम्मानित होऊन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
12तिमीभन्दा धेरै बढी धन भएका तर गुणमा तिमीभन्दा हीन पुरुषहरूले वस्तुतः तिम्रो तिरस्कार गरिरहेका छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
13यद्यपि तिमी जीविकाका साधनको अभावले पीडित छौ, तथापि आफ्नो मनको महत्ताका कारण तिमी जीविकाका ती साधनको उपेक्षा गर्दछौ जो तिम्रा लागि खुला छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
14आफ्नो सद्भावका कारण तिमीले अर्काको भलो गर्न आफूलाई वञ्चित गर्यौ। हे धर्मात्मा राक्षस, त्यो व्यक्तिले तिमीलाई ठगिएको र हारेको ठान्दछ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
15म ठान्दछु कि तिमी ती पुरुषका लागि शोक गरिरहेका छौ जो काम र क्रोधले ग्रस्त आत्मा लिएर यस लोकमा दुःख भोगिरहेका छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
16यद्यपि तिमी बुद्धिमान् छौ, तथापि जो त्यसबाट सर्वथा रहित छन्, तिनीहरूले तिम्रो उपहास गर्दछन्। दुष्ट आचरण भएका पुरुषहरूले तिम्रो निन्दा गरिरहेका छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
17वस्तुतः तिम्रो कुनै शत्रु मित्रवत् वाणी लिएर तिमीकहाँ आएर पहिले पुण्यात्माजस्तै आचरण गर्दै रह्यो र त्यसपछि धूर्तजस्तै तिमीलाई ठगेर गयो। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
18तिमी संसारका व्यवहारको गति राम्ररी जान्दछौ। तिमी सम्पूर्ण गूढ कुरामा कुशल छौ। तिमी शक्तिले सम्पन्न छौ। जसले तिमीलाई त्यस्तो जान्दछन्, तिनीहरूले पनि तिम्रो आदर र प्रशंसा गर्दैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
19कुनै काममा सँगै लागेका दुर्जनहरूको बीचमा रहेर तिमीले तिनीहरूका सन्देह हटाउँदै तिनीहरूलाई उपदेश दियौ। तैपनि तिनीहरूले तिम्रा श्रेष्ठ गुण स्वीकार गरेनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
20वस्तुतः यद्यपि तिमी धन, बुद्धि र वेदज्ञानबाट रहित छौ, तथापि केवल आफ्नो तेजको सहायताले केही महान् काम सिद्ध गर्न चाहन्छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
21देखिन्छ कि यद्यपि तिमीले वनमा गएर कठोर तप गर्ने निश्चय गरेका छौ, तथापि तिम्रा बन्धुहरू तिम्रो यस योजनाप्रति अनुकूल छैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
22यौवन र सुन्दर रूपले युक्त तिम्रो कुनै धनी छिमेकीले तिम्री प्रिय पत्नीको कामना गर्दछ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
23धनी पुरुषहरूको बीचमा तिमीले भनेका वचन उत्तम हुँदाहुँदै पनि तिनीहरूले बुद्धिपूर्ण अथवा समयोचित मान्दैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
24तिम्रो कुनै प्रिय बन्धु, जो बुद्धिहीन छ र जसलाई बारम्बार शास्त्रको उपदेश दिइयो, क्रुद्ध भएको छ। तिमीले उसलाई शान्त पार्न सकेनौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
25वस्तुतः कसैले तिमीलाई पहिले तिम्रो कुनै अभीष्ट प्रयोजनको सिद्धिमा लगाएर अब तिमीलाई त्यसको फलबाट वञ्चित गर्ने प्रयत्न गरिरहेको छ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
26यद्यपि तिमी उत्तम गुणले सम्पन्न छौ र त्यसै कारण सबैद्वारा पूजित छौ, तथापि तिम्रा बन्धुहरू ठान्दछन् कि तिमी तिनीहरूकै कारण पूजित छौ, आफ्नो कारण होइन। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
27वस्तुतः लाजले तिमी आफ्नो हृदयको कुनै प्रयोजन प्रकट गर्न सक्दैनौ, र त्यसको सिद्धिमा हुने अनिवार्य ढिलाइले पनि विचलित छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
28वस्तुतः तिमी आफ्नो बुद्धिको सहायताले भिन्न-भिन्न प्रकारका समझ र रुचि भएका नाना पुरुषलाई वशमा पार्न चाहन्छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
29विद्याबाट रहित, साहसबाट रहित र धेरै धनबाट पनि रहित भई तिमी त्यस्तो यश चाहन्छौ जस्तो ज्ञान, पराक्रम र दानले जितिन्छ। वस्तुतः त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
30जुन वस्तु तिमी धेरै समयदेखि खोजिरहेका छौ, त्यो तिमीले पाउन सकेनौ। अथवा तिमीले जे गर्ने प्रयत्न गर्दछौ, त्यो कसै अर्काले बिगार्न चाहन्छ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
31वस्तुतः आफ्नोतर्फबाट कुनै दोष देख्न नसक्दा पनि तिमी कसैद्वारा शापित भएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
32धन र सिद्धिबाट रहित भई तिमी व्यर्थै आफ्ना मित्रहरूको शोक र दुःखी पुरुषहरूको व्यथा हटाउने प्रयत्न गर्दछौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
33धर्मात्मा पुरुषहरूलाई गृहस्थजस्तै बाँचेको, अधर्मी पुरुषहरूलाई वानप्रस्थअनुसार बाँचेको, र मुक्त पुरुषहरूलाई गृहस्थी तथा स्थिर निवासमा आसक्त देखेर तिमी यति फुस्रो र दुब्लो भएका छौ।
34वस्तुतः धर्म, अर्थ र कामसँग सम्बद्ध तिम्रा कर्म तथा तिमीले भनेका समयोचित वचनले पनि फल दिँदैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
35यद्यपि तिमी बुद्धिले सम्पन्न छौ, तथापि बाँच्ने इच्छाले तिमी त्यस धनमा बाँच्दछौ जो तिमीलाई कुनै दुराचारीबाट दानमा मिल्यो। त्यसैले तिमी फुस्रो र दुब्लो छौ।
36चारैतिर पापी पुरुषहरूलाई बढ्दै र धर्मलाई क्षीण हुँदै देखेर तिमी शोकले भरिएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
37तिनीहरूको आग्रहले तिमी आफ्ना सम्पूर्ण मित्रलाई प्रसन्न पार्न चाहन्छौ, तब पनि जब तिनीहरू आपसमा झगडा गरिरहेका हुन्छन् र एक-अर्काको विरोध गरिरहेका हुन्छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
38वेदज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरूलाई अनुचित कर्ममा लागेको र विद्वान् पुरुषहरूलाई आफ्ना इन्द्रियमाथि संयम राख्न असमर्थ देखेर तिमी शोकले भरिएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
39यसरी प्रशंसित भई राक्षसले बदलामा त्यस विद्वान् ब्राह्मणको पूजा गर्यो, र उनलाई आफ्नो मित्र बनाएर तथा पर्याप्त धन दानमा दिएर उनलाई विदा गर्यो। वेदज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरूलाई अनुचित कर्ममा लागेको र विद्वान् पुरुषहरूलाई आफ्ना इन्द्रियमाथि संयम राख्न असमर्थ देखेर तिमी शोकले भरिएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।
40यसरी प्रशंसित भई राक्षसले बदलामा त्यस विद्वान् ब्राह्मणको पूजा गर्यो, र उनलाई आफ्नो मित्र बनाएर तथा पर्याप्त धन दानमा दिएर उनलाई विदा गर्यो।