अध्याय 124

अनुशासनिक पर्व — साम र दानको सामर्थ्य

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
yudhishthira
श्लोक 1
संस्कृत

युधिष्ठिर उवाच साम्नि चापि प्रादाने च ज्यायः किं भवतो मतम्। प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते॥

अङ्ग्रेजी

Yudhishthira said In which is superior efficacy, conciliation or Gifts? Tell me, O chief of Bharata's race, which of these two is superior in efficacy.

हिन्दी

युधिष्ठिर ने कहा — साम और दान — इनमें किसका प्रभाव श्रेष्ठ है? हे भरतवंश के प्रमुख, मुझे बताइए कि इन दोनों में कौन प्रभाव में श्रेष्ठ है।

नेपाली

युधिष्ठिरले भने — साम र दान — यीमध्ये कसको प्रभाव श्रेष्ठ छ? हे भरतवंशका प्रमुख, मलाई भन्नुहोस् कि यी दुईमध्ये कुन प्रभावमा श्रेष्ठ छ।

bhishma
श्लोक 2
संस्कृत

भीष्म उवाच साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद् दानेन च तथा परः। पुरुषप्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्॥

अङ्ग्रेजी

Bhishma said Some become pleased by Conciliation, while others are pleased by Gifts. Every man, according to his own nature, likes the one or the other.

हिन्दी

भीष्म ने कहा — कुछ साम से प्रसन्न होते हैं, तो कुछ दान से। प्रत्येक मनुष्य अपने स्वभाव के अनुसार इनमें से एक या दूसरे को पसन्द करता है।

नेपाली

भीष्मले भने — कोही सामले प्रसन्न हुन्छन्, त कोही दानले। प्रत्येक मानिस आफ्नो स्वभावअनुसार यीमध्ये एक वा अर्कोलाई मन पराउँछ।

श्लोक 3
संस्कृत

गुणांस्तु शृणु मे राजन् सान्त्वस्य भरतर्षभ। दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद् यथा॥

अङ्ग्रेजी

Listen to me, O king, as I explain to you the merits of Conciliation, O chief of Bharata's race so that the most furious creatures may be cooled down by it.

हिन्दी

हे राजन्, हे भरतवंश के प्रमुख, मुझसे सुनो, मैं तुम्हें साम के गुण समझाता हूँ, जिससे अत्यन्त क्रुद्ध प्राणी भी शान्त किए जा सकते हैं।

नेपाली

हे राजन्, हे भरतवंशका प्रमुख, मबाट सुन, म तिमीलाई सामका गुण बुझाउँछु, जसबाट अत्यन्त क्रुद्ध प्राणी पनि शान्त पार्न सकिन्छ।

श्लोक 4
संस्कृत

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजाति: कानेन यथा॥

अङ्ग्रेजी

Regarding it is cited the ancient narrative of how a Brahmana who had been seized in the forest by a Rakshasa, was freed.

हिन्दी

इस विषय में यह प्राचीन आख्यान उद्धृत किया जाता है कि किस प्रकार वन में एक राक्षस द्वारा पकड़ा गया ब्राह्मण मुक्त हुआ।

नेपाली

यस विषयमा यो प्राचीन आख्यान उद्धृत गरिन्छ कि कसरी वनमा एउटा राक्षसले समातेको ब्राह्मण मुक्त भयो।

श्लोक 5
संस्कृत

कश्चिद् वाग्बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने। गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता॥

अङ्ग्रेजी

A certain Brahmana, gifted with eloquence and intelligence fell into distress, for he was seized in a lone forest by a Rakshasa who wished to feed on him.

हिन्दी

वाक्पटुता और बुद्धि से सम्पन्न एक ब्राह्मण विपत्ति में पड़ गया, क्योंकि निर्जन वन में उसे एक राक्षस ने पकड़ लिया जो उसे खाना चाहता था।

नेपाली

वाक्पटुता र बुद्धिले सम्पन्न एक ब्राह्मण विपत्तिमा परे, किनभने निर्जन वनमा उनलाई एउटा राक्षसले समात्यो जसले उनलाई खान चाहन्थ्यो।

श्लोक 6
संस्कृत

स बुद्धिश्रुतिसम्पन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम्। सामैवास्मिन् प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे॥

अङ्ग्रेजी

The Brahmana gifted as he was with understanding and learning was not at all moved. Without allowing himself to be stupefied at the sight of that terrible cannibal, he resolved to apply Conciliation and see its effect on the Rakshasa.

हिन्दी

बुद्धि और विद्या से सम्पन्न वह ब्राह्मण तनिक भी विचलित नहीं हुआ। उस भयंकर नरभक्षी को देखकर अपने को मोहग्रस्त न होने देकर उसने निश्चय किया कि वह साम का प्रयोग करके राक्षस पर उसका प्रभाव देखे।

नेपाली

बुद्धि र विद्याले सम्पन्न ती ब्राह्मण तनिक पनि विचलित भएनन्। त्यस भयङ्कर नरभक्षीलाई देखेर आफूलाई मोहग्रस्त हुन नदिई उनले निश्चय गरे कि उनी सामको प्रयोग गरेर राक्षसमाथि त्यसको प्रभाव हेरून्।

श्लोक 7
संस्कृत

रक्षस्तु वाचं सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम्। मोक्ष्येसे ब्रूहि मे प्रश्न केनास्मि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Respectfully saluting the Brahmana with words, the Rakshasa put to him this question: You shall escape, but tell me why I am so pale and lean.

हिन्दी

वचनों से ब्राह्मण का आदरपूर्वक अभिवादन करके राक्षस ने उससे यह प्रश्न किया — तुम बच जाओगे, किन्तु मुझे बताओ कि मैं इतना पीला और दुबला क्यों हूँ।

नेपाली

वचनले ब्राह्मणको आदरपूर्वक अभिवादन गरेर राक्षसले उनलाई यो प्रश्न गर्‍यो — तिमी बाँच्नेछौ, तर मलाई भन कि म किन यति फुस्रो र दुब्लो छु।

श्लोक 8
संस्कृत

मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसः। आभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्न प्रतिजगाद ह॥

अङ्ग्रेजी

Reflecting for a short time, the Brahmana accepted the question of the Rakshasa and replied in the following well spoken words.

हिन्दी

थोड़ी देर विचार करके ब्राह्मण ने राक्षस का प्रश्न स्वीकार किया और इन सुभाषित वचनों में उत्तर दिया।

नेपाली

केही बेर विचार गरेर ब्राह्मणले राक्षसको प्रश्न स्वीकार गरे र यी सुभाषित वचनमा उत्तर दिए।

श्लोक 9
संस्कृत

ब्राह्मण उवाच विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः। विषयानतुलान् भुड्क्षे तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

The Brahman. said Living in a place distant from your house, moving in a sphere that is not your own, and deprived of the company of your friends and kinsmen, you are enjoying vast riches. It is, therefore, that you are so pale and lean.

हिन्दी

ब्राह्मण ने कहा — अपने घर से दूर किसी स्थान में रहते हुए, ऐसे क्षेत्र में विचरण करते हुए जो तुम्हारा अपना नहीं, और अपने मित्रों तथा बन्धुओं के संग से वञ्चित होकर तुम विपुल धन भोग रहे हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

ब्राह्मणले भने — आफ्नो घरबाट टाढा कुनै ठाउँमा बस्दै, यस्तो क्षेत्रमा विचरण गर्दै जो तिम्रो आफ्नो होइन, र आफ्ना मित्र तथा बन्धुहरूको सङ्गबाट वञ्चित भई तिमी विपुल धन भोगिरहेका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 10
संस्कृत

नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि। स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Indeed, O Rakshasa, your friends thought welltreated by you are still not welldisposed towards you on account of their own vicious nature. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

हे राक्षस, वस्तुतः तुम्हारे मित्र, यद्यपि तुमने उनके साथ अच्छा व्यवहार किया, फिर भी अपने ही दुष्ट स्वभाव के कारण तुम्हारे प्रति सद्भाव नहीं रखते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

हे राक्षस, वस्तुतः तिम्रा मित्रहरू, यद्यपि तिमीले तिनीहरूसँग असल व्यवहार गर्‍यौ, तैपनि आफ्नै दुष्ट स्वभावका कारण तिमीप्रति सद्भाव राख्दैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 11
संस्कृत

धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराः। अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

You are gifted with merit and wisdom and a wellcontrolled soul. Yet it is your lot to see others who have merit and wisdom honoured in preference to yourself. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

तुम गुण, बुद्धि और संयत आत्मा से सम्पन्न हो। फिर भी तुम्हारे भाग्य में यह देखना है कि गुण और बुद्धि वाले दूसरे लोग तुमसे पहले सम्मानित हों। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

तिमी गुण, बुद्धि र संयत आत्माले सम्पन्न छौ। तैपनि तिम्रो भाग्यमा यो देख्नु छ कि गुण र बुद्धि भएका अरू मानिस तिमीभन्दा पहिले सम्मानित होऊन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 12
संस्कृत

गुणवान् विगुणानन्यान् नूनं पश्यसि सत्कृतान्। प्राज्ञोऽप्राज्ञान् विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Persons having riches much greater than yours but inferior to you in merit, are indeed, disregarding you. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

तुमसे कहीं अधिक धन वाले किन्तु गुण में तुमसे हीन पुरुष वस्तुतः तुम्हारा तिरस्कार कर रहे हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

तिमीभन्दा धेरै बढी धन भएका तर गुणमा तिमीभन्दा हीन पुरुषहरूले वस्तुतः तिम्रो तिरस्कार गरिरहेका छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 13
संस्कृत

अवृत्त्या क्लिश्यमानोऽपि वृत्त्युपायान् विगर्हयन्। माहात्म्याद् व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Though distressed for want of the means of support yet you are actuated by the greatness of your mind to disregard such means as are open to you for getting your sustenance. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

यद्यपि तुम जीविका के साधनों के अभाव से पीड़ित हो, तथापि अपने मन की महत्ता के कारण तुम जीविका के उन साधनों की उपेक्षा करते हो जो तुम्हारे लिए खुले हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

यद्यपि तिमी जीविकाका साधनको अभावले पीडित छौ, तथापि आफ्नो मनको महत्ताका कारण तिमी जीविकाका ती साधनको उपेक्षा गर्दछौ जो तिम्रा लागि खुला छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 14
संस्कृत

सम्पीड्यात्मानमार्यत्वात् त्वया कश्चिदुपस्कृतः। जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

On account of your virtuous nature you had deprived yourself for doing good to another. This person, O righteous Rakshasa, considers you deceived and defeated. It is for this that you are so pale and lean,

हिन्दी

अपने सद्भाव के कारण तुमने दूसरे का भला करने के लिए स्वयं को वञ्चित किया। हे धर्मात्मा राक्षस, वह व्यक्ति तुम्हें ठगा हुआ और हारा हुआ समझता है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

आफ्नो सद्भावका कारण तिमीले अर्काको भलो गर्न आफूलाई वञ्चित गर्‍यौ। हे धर्मात्मा राक्षस, त्यो व्यक्तिले तिमीलाई ठगिएको र हारेको ठान्दछ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 15
संस्कृत

क्लिश्यमानान् विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः। मन्ये त्वं ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

I think you are grieving for those persons who with souls possessed by lust and anger, are suffering inisery in this world. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

मैं समझता हूँ कि तुम उन पुरुषों के लिए शोक कर रहे हो जो काम और क्रोध से ग्रस्त आत्मा लिए इस लोक में दुःख भोग रहे हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

म ठान्दछु कि तिमी ती पुरुषका लागि शोक गरिरहेका छौ जो काम र क्रोधले ग्रस्त आत्मा लिएर यस लोकमा दुःख भोगिरहेका छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 16
संस्कृत

प्रज्ञासम्भावितो नूनमप्रजैरुपसंहितः। हीयमानोऽसि दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Though wise, you are ridiculed by others who are entirely destitute of it. Persons of wicked conduct are vilifying you. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

यद्यपि तुम बुद्धिमान् हो, तथापि जो उससे सर्वथा रहित हैं, वे तुम्हारा उपहास करते हैं। दुष्ट आचरण वाले पुरुष तुम्हारी निन्दा कर रहे हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

यद्यपि तिमी बुद्धिमान् छौ, तथापि जो त्यसबाट सर्वथा रहित छन्, तिनीहरूले तिम्रो उपहास गर्दछन्। दुष्ट आचरण भएका पुरुषहरूले तिम्रो निन्दा गरिरहेका छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 17
संस्कृत

नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन्। वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Indeed some enemy of yours, with a friendly tongue, coming to you behaved at first like a pious man and then has left you, beguiling you like a knave. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

वस्तुतः तुम्हारा कोई शत्रु मित्रवत् वाणी लिए तुम्हारे पास आकर पहले पुण्यात्मा के समान आचरण करता रहा और फिर धूर्त के समान तुम्हें ठगकर चला गया। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वस्तुतः तिम्रो कुनै शत्रु मित्रवत् वाणी लिएर तिमीकहाँ आएर पहिले पुण्यात्माजस्तै आचरण गर्दै रह्यो र त्यसपछि धूर्तजस्तै तिमीलाई ठगेर गयो। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 18
संस्कृत

प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशलः कृती! तज्ज्ञैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

You are well conversant with the course of world's affairs. You are well skilled in all mysteries. You are gifted with power. Those who know you to be such do not yet respect and praise you. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

तुम संसार के व्यवहारों की गति भलीभाँति जानते हो। तुम समस्त गूढ़ बातों में कुशल हो। तुम शक्ति से सम्पन्न हो। जो तुम्हें ऐसा जानते हैं, वे भी तुम्हारा आदर और प्रशंसा नहीं करते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

तिमी संसारका व्यवहारको गति राम्ररी जान्दछौ। तिमी सम्पूर्ण गूढ कुरामा कुशल छौ। तिमी शक्तिले सम्पन्न छौ। जसले तिमीलाई त्यस्तो जान्दछन्, तिनीहरूले पनि तिम्रो आदर र प्रशंसा गर्दैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 19
संस्कृत

असत्स्वपि निविष्टेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम्। गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Staying in the midst of bad men engaged together in some business, you had discoursed to them removing their doubts. Still they did not admit your superior merits. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

किसी कार्य में एक साथ लगे दुर्जनों के बीच रहकर तुमने उनके सन्देह दूर करते हुए उन्हें उपदेश दिया। फिर भी उन्होंने तुम्हारे श्रेष्ठ गुणों को स्वीकार नहीं किया। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

कुनै काममा सँगै लागेका दुर्जनहरूको बीचमा रहेर तिमीले तिनीहरूका सन्देह हटाउँदै तिनीहरूलाई उपदेश दियौ। तैपनि तिनीहरूले तिम्रा श्रेष्ठ गुण स्वीकार गरेनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 20
संस्कृत

धनबुद्धिश्रुतैीन: केवलं तेजसान्वितः। महत् प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Indeed though destitute of riches and intelligence and Vedic learning you wish yet, with the help of your energy alonc, to accomplish something great. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

वस्तुतः यद्यपि तुम धन, बुद्धि और वेदज्ञान से रहित हो, तथापि केवल अपने तेज की सहायता से कुछ महान् कार्य सिद्ध करना चाहते हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वस्तुतः यद्यपि तिमी धन, बुद्धि र वेदज्ञानबाट रहित छौ, तथापि केवल आफ्नो तेजको सहायताले केही महान् काम सिद्ध गर्न चाहन्छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 21
संस्कृत

तष:प्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकांक्षिणम्। बान्धवा नाभिनन्दन्ति तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

It appears that although you are resolved to practise severe austerities by retiring into the forest, yet your kinsmen are not favourably disposed towards this project of yours. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

प्रतीत होता है कि यद्यपि तुमने वन में जाकर कठोर तप करने का निश्चय किया है, तथापि तुम्हारे बन्धुजन तुम्हारी इस योजना के प्रति अनुकूल नहीं हैं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

देखिन्छ कि यद्यपि तिमीले वनमा गएर कठोर तप गर्ने निश्चय गरेका छौ, तथापि तिम्रा बन्धुहरू तिम्रो यस योजनाप्रति अनुकूल छैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 22
संस्कृत

इष्टभार्यस्य ते नूनं प्रातिवेश्यो महाधनः। युवा सुललित: कामी तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Some rich neighbour of yours, endued with youth and handsome features, covets your dear wife. It is for this that you aic so pale and lean.

हिन्दी

यौवन और सुन्दर रूप से युक्त तुम्हारा कोई धनी पड़ोसी तुम्हारी प्रिय पत्नी की कामना करता है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

यौवन र सुन्दर रूपले युक्त तिम्रो कुनै धनी छिमेकीले तिम्री प्रिय पत्नीको कामना गर्दछ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 23
संस्कृत

नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम्। न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

The words spoken by you, even when excellent in the midst of rich men, are not regarded by them as wise or well timed. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

धनी पुरुषों के बीच तुम्हारे कहे वचन उत्तम होते हुए भी उनके द्वारा बुद्धिपूर्ण अथवा समयोचित नहीं माने जाते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

धनी पुरुषहरूको बीचमा तिमीले भनेका वचन उत्तम हुँदाहुँदै पनि तिनीहरूले बुद्धिपूर्ण अथवा समयोचित मान्दैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 24
संस्कृत

दृढपूर्वं श्रुतं मूर्ख कुपितं हृदयप्रियम्। अनुनेतुं न शक्नोषि तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Some dear kinsman of yours, shorn of intelligence though repeatedly instructed in the scriptures has become angry. You have not been able to pacify him. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

तुम्हारा कोई प्रिय बन्धु, जो बुद्धिहीन है और जिसे बार-बार शास्त्रों का उपदेश दिया गया, क्रुद्ध हो गया है। तुम उसे शान्त नहीं कर सके। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

तिम्रो कुनै प्रिय बन्धु, जो बुद्धिहीन छ र जसलाई बारम्बार शास्त्रको उपदेश दिइयो, क्रुद्ध भएको छ। तिमीले उसलाई शान्त पार्न सकेनौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 25
संस्कृत

नूनमांसजयित्वा त्वां कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते। कश्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Indeed somebody, having first set you to the accomplishment of some object desirable to you, is now trying to deprive you of the fruit thereof. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

वस्तुतः कोई तुम्हें पहले तुम्हारे किसी अभीष्ट प्रयोजन की सिद्धि में लगाकर अब तुम्हें उसके फल से वञ्चित करने का प्रयत्न कर रहा है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वस्तुतः कसैले तिमीलाई पहिले तिम्रो कुनै अभीष्ट प्रयोजनको सिद्धिमा लगाएर अब तिमीलाई त्यसको फलबाट वञ्चित गर्ने प्रयत्न गरिरहेको छ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 26
संस्कृत

नूनं त्वां सुगुणैर्युक्तं पूजयानं सुहृध्रुवम्। ममार्थ इति जानीते तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Though possessed of excellent qualities and adored by all on that account, you are yet considered by your kinsmen as adored for their sakc and not for your own. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

यद्यपि तुम उत्तम गुणों से सम्पन्न हो और उसी कारण सबके द्वारा पूजित हो, तथापि तुम्हारे बन्धुजन समझते हैं कि तुम उनके ही कारण पूजित हो, अपने कारण नहीं। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

यद्यपि तिमी उत्तम गुणले सम्पन्न छौ र त्यसै कारण सबैद्वारा पूजित छौ, तथापि तिम्रा बन्धुहरू ठान्दछन् कि तिमी तिनीहरूकै कारण पूजित छौ, आफ्नो कारण होइन। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 27
संस्कृत

अन्तर्गतमभिप्रायं नूनं नेच्छसि लज्जया। विवेक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात् तेनासि हरिणः कृशः॥२७

अङ्ग्रेजी

Indeed, through shame you are unable to give out some purpose in your heart, moved also by the inevitable delay that will take place in its accomplishment. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

वस्तुतः लज्जावश तुम अपने हृदय का कोई प्रयोजन प्रकट नहीं कर पाते, और उसकी सिद्धि में जो अनिवार्य विलम्ब होगा उससे भी विचलित हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वस्तुतः लाजले तिमी आफ्नो हृदयको कुनै प्रयोजन प्रकट गर्न सक्दैनौ, र त्यसको सिद्धिमा हुने अनिवार्य ढिलाइले पनि विचलित छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 28
संस्कृत

नानाबुद्धिरुचो लोके मनुष्यान् नूनमिच्छसि। ग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Indeed, you wish with the help of your intelligence, to control various persons with various kinds of understandings and inclinations. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

वस्तुतः तुम अपनी बुद्धि की सहायता से भिन्न-भिन्न प्रकार की समझ और रुचि वाले नाना पुरुषों को वश में करना चाहते हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वस्तुतः तिमी आफ्नो बुद्धिको सहायताले भिन्न-भिन्न प्रकारका समझ र रुचि भएका नाना पुरुषलाई वशमा पार्न चाहन्छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 29
संस्कृत

अविद्वान् भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम्। यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Shorn of learning without courage, and without much riches you seek such fame as is won by knowledge and prowess and gifts. Indeed, it is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

विद्या से रहित, साहस से रहित और अधिक धन से भी रहित होकर तुम वैसा यश चाहते हो जैसा ज्ञान, पराक्रम और दान से जीता जाता है। वस्तुतः इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

विद्याबाट रहित, साहसबाट रहित र धेरै धनबाट पनि रहित भई तिमी त्यस्तो यश चाहन्छौ जस्तो ज्ञान, पराक्रम र दानले जितिन्छ। वस्तुतः त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 30
संस्कृत

चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव ते। कृतमन्यैरपहतं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

You have not been able to get something which you have long been seeking for. Or, what you try to do is sought to be undone by soinebody else. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

जिस वस्तु को तुम बहुत समय से खोज रहे हो, वह तुम्हें नहीं मिल सकी। अथवा तुम जो करने का प्रयत्न करते हो, उसे कोई दूसरा बिगाड़ना चाहता है। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

जुन वस्तु तिमी धेरै समयदेखि खोजिरहेका छौ, त्यो तिमीले पाउन सकेनौ। अथवा तिमीले जे गर्ने प्रयत्न गर्दछौ, त्यो कसै अर्काले बिगार्न चाहन्छ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 31
संस्कृत

नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन् किंचिदात्मनः। अकारणेऽभिशप्तोऽसि तेनासि हरिण: कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Indeed without being able to see any fault on your part, you have been cursed by somebody. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

वस्तुतः अपनी ओर से कोई दोष न देख पाते हुए भी तुम किसी के द्वारा शापित हुए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वस्तुतः आफ्नोतर्फबाट कुनै दोष देख्न नसक्दा पनि तिमी कसैद्वारा शापित भएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 32
संस्कृत

साधून् गृहस्थान् दृष्ट्वा च तथा साधून् वनेचरान्। मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Having no wealth and accomplishments you try in vain to remove the grief of your friends and the sorrows of sorrowing men. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

धन और सिद्धियों से रहित होकर तुम व्यर्थ ही अपने मित्रों का शोक और दुःखी पुरुषों की व्यथा दूर करने का प्रयत्न करते हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

धन र सिद्धिबाट रहित भई तिमी व्यर्थै आफ्ना मित्रहरूको शोक र दुःखी पुरुषहरूको व्यथा हटाउने प्रयत्न गर्दछौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 33
संस्कृत

सुहृदां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि हानिजम्। अलमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Seeing virtuous persons living like householders, unrighteous persons living according to the forest mode, and liberated persons attached to domesticity and fixed abodes, you have become so pale and lean.

हिन्दी

धर्मात्मा पुरुषों को गृहस्थों के समान जीते, अधर्मी पुरुषों को वानप्रस्थ के अनुसार जीते, और मुक्त पुरुषों को गृहस्थी तथा स्थिर निवास में आसक्त देखकर तुम इतने पीले और दुबले हो गए हो।

नेपाली

धर्मात्मा पुरुषहरूलाई गृहस्थजस्तै बाँचेको, अधर्मी पुरुषहरूलाई वानप्रस्थअनुसार बाँचेको, र मुक्त पुरुषहरूलाई गृहस्थी तथा स्थिर निवासमा आसक्त देखेर तिमी यति फुस्रो र दुब्लो भएका छौ।

श्लोक 34
संस्कृत

धर्नामर्थ्य च काम्यं च काले चाभिहितं वचः। न प्रतीयन्ति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Indeed, your acts connected with Virtue. Profit, and Pleasure, as also the well-time words spoken by you do not produce fruit. It is for this that you are so pale and lean,

हिन्दी

वस्तुतः धर्म, अर्थ और काम से सम्बद्ध तुम्हारे कर्म तथा तुम्हारे कहे समयोचित वचन भी फल नहीं देते। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वस्तुतः धर्म, अर्थ र कामसँग सम्बद्ध तिम्रा कर्म तथा तिमीले भनेका समयोचित वचनले पनि फल दिँदैनन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 35
संस्कृत

दत्तानकुशलैरर्थान् मनीषी संजिजीविषुः। प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Though gifted with wisdom, yet desirous of living, you live with wealth obtained by you in gift from somebody of evil conduct. It is for this that you are pale and lean.

हिन्दी

यद्यपि तुम बुद्धि से सम्पन्न हो, तथापि जीने की इच्छा से तुम उस धन पर जीते हो जो तुम्हें किसी दुराचारी से दान में मिला। इसीलिए तुम पीले और दुबले हो।

नेपाली

यद्यपि तिमी बुद्धिले सम्पन्न छौ, तथापि बाँच्ने इच्छाले तिमी त्यस धनमा बाँच्दछौ जो तिमीलाई कुनै दुराचारीबाट दानमा मिल्यो। त्यसैले तिमी फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 36
संस्कृत

पापान प्रवर्धतो दृष्ट्वा कल्याणानावसीदतः। ध्रुवं गर्हयसे नित्यं तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Seeing sinful persons multiplying on every side and virtue languishing, you are filled with grief. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

चारों ओर पापी पुरुषों को बढ़ते और धर्म को क्षीण होते देखकर तुम शोक से भर गए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

चारैतिर पापी पुरुषहरूलाई बढ्दै र धर्मलाई क्षीण हुँदै देखेर तिमी शोकले भरिएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 37
संस्कृत

परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि। सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Urged by them you seek to please all your friends even when they are quarrelling and opposing one another. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

उनके आग्रह से तुम अपने समस्त मित्रों को प्रसन्न करना चाहते हो, तब भी जब वे आपस में झगड़ रहे हों और एक-दूसरे का विरोध कर रहे हों। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

तिनीहरूको आग्रहले तिमी आफ्ना सम्पूर्ण मित्रलाई प्रसन्न पार्न चाहन्छौ, तब पनि जब तिनीहरू आपसमा झगडा गरिरहेका हुन्छन् र एक-अर्काको विरोध गरिरहेका हुन्छन्। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 38
संस्कृत

श्रोत्रियांश्च विकर्मस्थान् प्राज्ञांश्चाप्यजितेन्द्रियान्। मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः॥

अङ्ग्रेजी

Seeing persons gifted with Vedic learning engaged in improper deeds, and learned persons unable to keep their senses under control, you are filled with grief. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

वेदज्ञान से सम्पन्न पुरुषों को अनुचित कर्मों में लगे और विद्वान् पुरुषों को अपनी इन्द्रियों पर संयम रखने में असमर्थ देखकर तुम शोक से भर गए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

वेदज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरूलाई अनुचित कर्ममा लागेको र विद्वान् पुरुषहरूलाई आफ्ना इन्द्रियमाथि संयम राख्न असमर्थ देखेर तिमी शोकले भरिएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 39
संस्कृत

एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत्। सखायमकरोच्चैनं संयोज्याधैर्मुमोच ह॥

अङ्ग्रेजी

Thus praised the Rakshasa adored that learned Brahmana in return, and making him his friend and bestowing sufficient riches upon himn in gift, sent him away. Seeing persons gifted with Vedic learning engaged in improper deeds, and learned persons unable to keep their senses under control, you are filled with grief. It is for this that you are so pale and lean.

हिन्दी

इस प्रकार प्रशंसित होकर राक्षस ने बदले में उस विद्वान् ब्राह्मण की पूजा की, और उसे अपना मित्र बनाकर तथा पर्याप्त धन दान में देकर उसे विदा किया। वेदज्ञान से सम्पन्न पुरुषों को अनुचित कर्मों में लगे और विद्वान् पुरुषों को अपनी इन्द्रियों पर संयम रखने में असमर्थ देखकर तुम शोक से भर गए हो। इसीलिए तुम इतने पीले और दुबले हो।

नेपाली

यसरी प्रशंसित भई राक्षसले बदलामा त्यस विद्वान् ब्राह्मणको पूजा गर्‍यो, र उनलाई आफ्नो मित्र बनाएर तथा पर्याप्त धन दानमा दिएर उनलाई विदा गर्‍यो। वेदज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरूलाई अनुचित कर्ममा लागेको र विद्वान् पुरुषहरूलाई आफ्ना इन्द्रियमाथि संयम राख्न असमर्थ देखेर तिमी शोकले भरिएका छौ। त्यसैले तिमी यति फुस्रो र दुब्लो छौ।

श्लोक 40
संस्कृत

एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत्। सखायमकरोच्चैनं संयोज्याधैर्मुमोच ह॥

अङ्ग्रेजी

Thus praised the Rakshasa adored that learned Brahmana in return, and making him his friend and bestowing sufficient riches upon himn in gift, sent him away.

हिन्दी

इस प्रकार प्रशंसित होकर राक्षस ने बदले में उस विद्वान् ब्राह्मण की पूजा की, और उसे अपना मित्र बनाकर तथा पर्याप्त धन दान में देकर उसे विदा किया।

नेपाली

यसरी प्रशंसित भई राक्षसले बदलामा त्यस विद्वान् ब्राह्मणको पूजा गर्‍यो, र उनलाई आफ्नो मित्र बनाएर तथा पर्याप्त धन दानमा दिएर उनलाई विदा गर्‍यो।