अनुशासनिक पर्व — मानिस दीर्घायु वा अल्पायु किन हुन्छ
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 104
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च जायते। कस्मान्नियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह॥
2आयुष्मान् केन भवति अल्पायुर्वाऽपि मानवः। केन वा लभते कीर्ति केन वा लभते श्रियम्॥
3तपसा ब्रह्मचर्येण जपहोमैस्तथौषधैः। कर्मणा मनसा वाचा तन्मे ब्रूहि पितामह॥
4भीष्म उवाच अत्र तेऽहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि। अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वाऽपि मानवः॥
5येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम्। यथा वर्तयन् पुरुषः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते॥
6आचाराल्लभते ह्यायुराचराल्लभते श्रियम्। आचारात् कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च॥
7दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत्। त्रसन्ति यस्माद् भूतानि तथा परिभवन्ति च॥
8तस्मात् कुर्यादिहाचारं यदीच्छेद् भूतिमात्मनः। अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्॥
9आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चारित्रलक्षणाः। साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्॥
10अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम्। भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम्॥
11ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्राभिलंघिनः। अधर्मज्ञा दुराचारारते भवन्ति गतायुधः॥
12विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाः। अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः॥
13सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान् नरः। श्रद्वधानोऽनसूयुश्च शतं वर्षाणि जीवति॥
14अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिसंकः। अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति॥
15लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः। नित्योच्छिष्ट: संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्॥
16ब्राह्म मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थो चानुचिन्तयेत्। उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वो संध्यां कृताञ्जलिः॥
17एवमेवापरां संध्या समुपासीत वाग्यतः। नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन॥
18नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम्। ऋषयो नित्यसंध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्नुवन्॥
19तस्मात् तिष्ठेत् सदा पूर्वो पश्चिमां चैव वाग्यतः। ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पाश्चिमाम्॥ सर्वोस्तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्। परदारा न गन्तव्या सर्ववर्णेषु कर्हिचित्॥
20न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते। यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्॥
21यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिताः। तावद् वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते॥
22प्रसाधनं च केशानामञ्जनं दन्तधावनम्। पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानां च पूजनम्॥
23पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत् कदाचन। नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यन्दिने स्थिते॥ नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह। पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च॥ वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च। प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान् वनस्पतीन्॥ चतुष्पथान् प्रकुर्वीत सर्वानेव प्रदक्षिणान्। मध्यन्दिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा॥ चतुष्पथं न सेवेत उभे संध्ये तथैव च। उपानही च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत्॥
24ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात् पादं पादेन नाक्रमेत्। अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः॥ अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत्। आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्॥
25नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत। ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद् रुशती पापलोक्याम्॥
26वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति तान् पण्डितो नावसृजेत् परेषु॥
27रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम्। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्॥
28कर्णिनालीकनाराचान् निर्हरन्ति शरीरतः। वाक्शल्यस्तु न निहर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः॥३४
29हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् विगर्हितान्। रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत्॥
30नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम्। द्वेषस्तम्भोऽभिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्॥
31परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रद्धो नैनं निपातयेत्। अन्यत्र पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थं ताडनं स्मृतम्॥
32न ब्राह्मणान् परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत्। तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् तथास्यायुर्न रिष्यते॥
33कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः। पादप्रक्षालनं कुर्यात् स्वाध्याये भोजने तथा॥
34त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन्। अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते॥
35संयावं कृसरं मांसं शष्कुलीं पायसं तथा। आत्मार्थं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत्॥
36नित्यमग्निं परिचरेद् भिक्षां दद्याच्च नित्यदा। वाग्यतो दन्तकाष्ठं च नित्यमेव समाचरेत्॥
37न चाभ्युदितशायी स्यात् प्रायश्चित्ती तथा भवेत्। मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्॥ आचार्यमथवाप्यन्यं तथायुर्विन्दते महत्। वर्जयेद् दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः॥
38भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत्। उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात् समाहितः॥
39अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद् दन्तधावनम्। अकृत्वा देवपूजां च नाभिगच्छेत् कदाचन। अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्॥ अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः।
40न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद् गर्भिणी वा कदाचन॥ उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च।
41प्राक्शिरास्तु स्वपेद् विद्वानथवा दक्षिणाशिराः॥ न भग्ने नावशीर्णे च शयने प्रस्वपीत च।
42नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक् कदाचन॥ न चापि गच्छेत् कार्येण समयाद् वापि नास्तिकैः।
43आसनं तु पदाऽऽकृष्य न प्रसज्जेत् तथा नरः॥ न नग्न: कर्हिचित् स्नायान्न निशायां कदाचन।
44स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः॥ न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निधुनेत्।
45न चैवार्द्राणि वासांसि नित्यं सेवेत मानवः॥ सजश्च नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च।
46उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन॥ नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके।
47उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्से कुर्यात् कदाचन॥ अन्नं बुभुक्षमाणस्तु त्रिर्मुखेन स्पृशेदपः।
48भुक्त्वा चान्नं तथैव त्रिर्द्धिः पुनः परिमार्जयेत्॥ प्राङ्मुखो नित्यमश्रीयाद् वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन्।
49प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्॥ आयुष्यं प्राङ्मुखो भुडक्ते यशस्य दक्षिणामुखः।
50धन्यं पश्चान्मुखे भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः॥ अग्निमालभ्य तोयेन सर्वान् प्राणानुपस्पृशेत्।
51गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा॥ नाधितिष्ठेत् तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः।
52अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरतः परिवर्जयेत्॥ शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत्।
53निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन् कदाचन॥ मूत्रं नोत्तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे।
54आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्॥ आर्द्रपादस्तु भुजानो वर्षाणां जीवते शतम्।
55त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन॥ अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथा ह्यायुर्न रिष्यते।
56त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन॥ सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः।
57ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति॥ प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते।
58अभिवादयीत वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वयम्॥ कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्।
59न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत्॥ नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति।
60स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोऽपि संविशेत्॥ उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः।
61केशग्रहं प्रहारांश्च शिरस्येतान् विवर्जयेत्॥ न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः।
62न चाभीक्ष्णं शिरःस्नायात् तथा यायुर्न रिष्यते॥ शिरःस्नातस्तु तैलैश्च नाङ्गं किंचिदपि स्पृशेत्।
63तिलसृष्टं न चाश्नीयात् तथास्यायुर्न रिष्यते॥ नाध्यापयेत् तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन।
64वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चित्नयेत्॥ अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। आयुरस्य निकृन्तामि प्रजास्तस्याददे तथा॥ उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति। यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः॥ तस्य वेदः प्रणश्येत आयुश्च परिहीयते।
65तस्माद् युक्तो ह्यनध्याये नाधीयीत कदाचन॥ प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रति गां च प्रति द्विजान्। ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः॥ उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः।
66दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा ह्यायुर्न रिष्यते॥ त्रीन् कृशान् नावजानीयाद् दीर्घमायुर्जिजीविषुः। ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्प सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः॥ दहत्याशीविषः क्रद्धो यावत् पश्यति चक्षुषा।
67क्षत्रियोऽपि दहेत् क्रूद्धो यावत् स्पृशति तेजसा॥ ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद् ध्यानेनावेक्षितेन च।
68तस्मादेतत् त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः॥ गुरुणा चैव निर्बधो न कर्तव्यः कदाचन।
69अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रद्धो युधिष्ठिर॥ सम्यङ्गमिथ्या प्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह।
70गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः॥ दूरादावसथान्मूत्रं दूरात् पादावसेचनम्।
71उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा॥ रक्तमाल्यं न धार्य स्याच्छुक्लं धार्य तु पण्डितैः।
72वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो॥ रक्तं शिरसि धार्य तु तथा वानेयमित्यपि।
73काञ्चनीयापि माला या न सा दुष्यति कर्हिचित्।।८४ स्नातस्य वर्णकं नित्यमाई दद्याद् विशाम्पते।
74विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान् नरः॥ तथा नान्यधृतं धार्य न चापदशमेव च।
75अन्यदेव भवेद् वासः शयनीये नरोत्तम॥ अन्यद् रथ्यासु देवानामायामन्यदेव हि।
76प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च॥ पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान्।
77उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतः॥ पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत्।
78समानमेकपात्रे तु भुजेन्नान्नं जनेश्वर॥ नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन।
79तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्ष्यते नाप्रदाय च॥ न संनिकृष्टे मेधावी नाशुचेर्न च सत्सु च।
80प्रतिषिद्धान्नधर्मेषु भक्ष्यान् भुञ्जीत पृष्ठतः॥ पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च। उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तमः॥ न पाणौ लवणं विद्वान् प्राश्नीयान्न च रात्रिषु।
81दधिसक्तून् न भुञ्जीत वृथा मासं च वर्जयेत्॥ सायंप्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः।
82वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च॥ वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन।
83भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत्॥ तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशाम्पते। पश्चाद् भुजीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः॥ समानमेकपक्त्यां तु भोज्यमनं नरेश्वर। विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने॥ पानीयं पायसं सक्तून् दधिसर्पिमधून्यपि। निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्॥ भुजानो मनुजव्याघ्र चैव शङ्कां समाचरेत्।
84दधि चाप्यनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना॥ आचम्य चैकहस्तेन परिप्लाव्यं तथोदकम्।
85अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्॥ पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः।
86ज्ञातिश्रेष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः॥ अद्भिःप्राणान् समालभ्य नाभिं पाणितले तथा।
87स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत च चाप्याट्टैण पाणिना॥ अङ्गुष्ठस्यान्तराले च ब्राह्यं तीर्थमुदाहृतम्।
88कनिष्ठिकायाः पश्चात् तु देवतीर्थमिहोच्यते॥ अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत। तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वापो न्यायतः सदा॥ परापवादं न ब्रूयानाप्रियं च कदाचन।
89न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना॥ पतितैस्तु कथां नेच्छेद् दर्शनं च विवर्जयेत्।
90संसर्ग च न गच्छेत तथाऽऽयुर्विन्दते महत्॥ न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम्।
91न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत् तथायुर्विन्दते महत्॥ स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते। त्रिः पीत्वाऽऽपो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः।। इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः।
92कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा॥ ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव। पवित्रं च हितं चैव भोजनाद्यंन्तयोस्तथा॥ सर्वशौचेषु ब्राह्मण तीर्थेन समुपस्पृशेत् निष्ठीव्य तु
93तथा क्षुत्त्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्॥ वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रो यो भवेदपि। गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च॥ गृहे पारावता धन्याः शुकाश्च सहसारिकाः।
94गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः॥ उद्वीपकाश्च गृध्राश्च कपोता भ्रमरास्तथा। निवेशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाऽऽचरेत्। अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्॥ महात्मनोऽतिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित्। अगम्याश्च न गच्छेत राज्ञः पत्नी सखीस्तथा॥
95वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर। बन्धूनां ब्राह्मपानां च तथा गारणिकस्य च॥ सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत्। ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम्॥ तदावसेत् सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर। संध्यायां न स्वपेद् राजन् विद्यां न च समाचरेत्।।
96न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर्विन्दते महत्। नक्तं न कुर्यात् पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम्।।११९
97पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता। वर्जनीयाश्चैव नित्यं सक्तवो निशि भारत॥
98शेषाणि चैव पानानि पानीयं चापि भोजने। सौहित्यं न च कर्तव्यं रात्रौ न च समाचरेत्॥
99द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत्। महाकुले प्रसूतां च प्रशस्ता लक्षणैस्तथा॥ वयःस्थां च महाप्राज्ञः कन्यामावोढुमर्हति। अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा॥ पुत्राः प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत। कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते॥
100पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद् भृत्या लभ्याश्च भारत। शिरःस्नातोऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च॥
101नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिन् जातो भवेन्नरः। न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाग्नेये च भारत॥
102दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरिं च विवर्जयेत्। ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्।।१२७
103प्राङ्मुख: श्मश्रुकर्माणि कारयेत् सुसमाहितः। उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्॥
104परिवादं न च ब्रूयात् परेषामात्मनस्तथा। परिवादो धर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ॥
105वर्जयेद् व्यंगिनीं नारी तथा कन्यां नरोत्तमा समा? व्यंगितां चैव मातुः स्वकुलजां तथा॥
106वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम्। तथा निकृष्टवर्णां च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्॥ अयोनि च वियोनि च न गच्छेत विचक्षणः।
107पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारी न त्वमुद्दोढुमर्हसि॥ अपस्मारिकुले जातां निहीनां चापि वर्जयेत्। श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर॥ लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः। मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान् वोढुमर्हति॥ महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर।
108अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता॥ अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः। वेदे च ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत्।।१३६ न चेा स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्च सर्वशः।
109अनायुष्या भवेदीर्ध्या तस्मादीलुं विवर्जयेत्॥ अनायुष्यं दिवा स्वप्नं तथाभ्युदितशायिता।
110प्रगे निशामाशु तथा नैवोच्छिष्टाः स्वपन्ति वै॥ पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा।
111यत्नतो वै न कर्तव्यमभ्यासश्चैव भारत॥ संध्यायां च न भुञ्जीत न स्नायेन्न तथा पठेत्। प्रयतश्च भवेत् तस्यां न च किंचित् समाचरेत्॥ ब्राह्मणान् पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप।
112देवांश्च प्रणमेत् स्नातो गुरुश्चाप्यभिवादयेत्॥ अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत दर्शकः। अनर्चिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत॥ न चैकेन परिव्रज्यं न गन्तव्यं तथा निशि।
113अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत्॥ मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम्। हितं चाप्यहितं चापि न विचार्यं नरर्षभ॥ धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नराधिप।
114हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह॥ यत्नवान् भव राजेन्द्र यत्नवान् सुखमेधते।
115अप्रधृष्यश्च शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य च॥ प्रजापालनयुक्तश्च न क्षतिं लभते क्वचित्।
116युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत॥ गान्धर्वशास्त्रं च कला: परिज्ञेया नराधिप।
117पुराणमितिहासाश्च तथाख्याऽऽनानि यानि च॥ महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते।
118पत्नी रजस्वला या च नाभिगच्छन्न चाह्वयेत्॥ स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद् विचक्षणः।
119पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान् भवेत्॥ एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः।
120ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वशः॥ यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः।
121अत उर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप॥ एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः।
122शेषस्त्रविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर॥ आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः।
123आचाराद् वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम्॥ आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते।
124आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते॥ एतद् यशस्यमायुष्यं स्वयं स्वस्त्ययनं महत्। अनुकम्प्य सर्ववर्णान् ब्रह्मणा समुदाहृतम्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said Man, it is said, is gifted with a period of life extending for a hundred years, and with great energy and power. Why then, O grandfather, do human beings die even in their youth?
2By what does a man become longlived, and by what is his life shortened? Through what does a man acquire the fame that depends upon great deeds? Through what does one acquire wealth and prosperity?
3Is it by penances, or celibacy or silent recitation of sacred Mantras, or drugs? Is it by his deeds, or mind, or speech? Do you explain to me this, O grandfather.
4Bhishma said I shall tell you what you ask me. In fact, I shall tell you what the reason is for which one becomes short lived, and what the reason is for which one becomes longlived.
5I shall also explain to you the reason for which one succeeds in winning the fame that depends on great deeds, and the reason for which one succeeds in acquiring riches and prosperity. Indeed, I shall enlighten you about the manner in which one must live in order to be possessed of what is good for him. one own
6It is by conduct that one acquires a long life, and it is by conduct that one acquires riches and prosperity. Indeed, it is by conduct that one acquires the fame that depends upon great deeds both in this world and in the next.
7The man whose conduct is improper or wicked never acquires a long life. All creatures fear such a man and are oppressed by him.
8If, therefore, wishes his advancement and prosperity, one should, in this world, follow the path of rightcousness and conduct himself properly. Good conduct succeeds in removing the inauspiciousness and misery of even one that is sinful.
9Virtue is singled out by conduct. The good and virtuous are so on account of the conduct they follow. The marks, again, of good conduct are afforded by the deeds of those that are good Or righteous.
10People regard that who righteously and who does good acts even if they only hear of him without actually seeing him.
11The atheists they who are destitute of all acts, they who are disobedient to preceptors and violate the injunctions of the scriptures, they who are unacquainted with and, therefore, unobservant of duties, and they who are wicked of conduct, become shortlived. man acts
12They who are of improper conduct, they who violate all restraints, they who are unscrupulous about sexual congress, become shortlived here and have to go to Hell hereafter.
13Even those men live for a hundred years who, though destitute of all accomplishments, follow propriety and righteousness of conduct and become endued with faith and freed from malice.
14He who is free from anger, who is truthful in speech, who never does any injury to any creature in the universe, who is shorn of malice and crookedness and insincerity, succeeds in living for a hundred years.
15He who always breaks little clods of carth, or tears up the grass that grows under his feet, or cuts off his nails with his teeth, or is always impure, or very restless, never succeeds in living long.
16One should wake up from sleep at the hour known as the Brahma Muhurta and then think of both religion and worldly profit. Getting up from bed, one should then wash his face and mouth, and joining his hands in an attitude of respect, then say the morning prayers.
17In this way, one should when evening sets in say his evening prayers also, controlling speech the while. One should never look at the rising sun, nor at the setting sun.
18Nor should one look at the sun when he is in eclipse; nor at his image in the water, nor at midday when he is at the meridian. The Rishis, on account of their worshipping the two twilight's, with great regularity succeeded in acquiring longevity.
19Hence one should controlling speech, say his prayers regularly at the two twilight's. As regards those Brahmanas who do not say their prayers at the two twilight's, a righteous king should set them to perform such deeds as are ordained for the Shudras. Persons of every caste should never have sexual congress with other people's wives.
20There is nothing that shortens life so: cffcctually as sexual union with other people's wives.
21The adulterer shall have to live in Hell for as many thousand years as the number of pores on the bodies of the women with whom he may cominit the offence.
22One should dress one's hair, apply collyrium to one's eyes, and wash one's teeth, as also worship the celestials in the forenoon.
23One should not gaze at urine or faeces, or tread on it or touch it with one's feet. One should not see out on a journey at early dawn, or at midday, or in the evening twilight, or with a companion that is unknown, or with a Shudra, or alone. While passing along a road, one should standing aside, always give way to a Brahmana, to kine, to kings, to an old man, to one that is loaded with a burthen, to a woman big with child, or to one that is weak. When one meets a large tree that is known, one should walk round it. One should also, when coming upon the crossing of four roads, walk round it before pursuing his journey. At midday, or at midnight, or at night in general, or at the two twilight's, one should not proceed the crossings of the four roads. One should never wear sandals or clothes that have been worn by another.
24One should always observe the vow of celibacy, and should never cross his legs. One should observe the vow of celibacy on the day of the new moon, as also, on that of the full moon, as also on the eighth lunar day of both fortnights. One should never cat the flesh of animals not killed in sacrifices. One should never eat the flesh of the back of an animal. One should avoid censuring and calumniating others, as also all kinds of deceitful conduct.
25One should never cut others with wordy arrows. Indeed, one should never utter any cruel speech. One should never accept anything in gift from a person who is low and vulgar. One should never utter such words as pain other people or as are inauspicious or as are sinful.
26Wordy arrows fall from the mouth. Pierced therewith, the victim grieves day and night. The wise man should never shoot them for cutting the vitals of other people.
27A forest, pierced with arrows or cut down with the axe, grows again. The man, however, who is pierced with words unwisely spoken, becomes the victim of wounds that fester and bring on death.
28Barbed arrows and Nalikas and broadheaded arrows are capable of being extracted from the body. Wordy arrows, however, are incapable of being extracted, for they lie einbedded in the very heart.
29One should not taunt a person who is defective of a limb or who has a limb in excess. or one who is shorn of learning, or one who is niserable, or one who is ugly or poor, or one who is shorn of strength.
30One should avoid atheism, vilifying the Vedas, censuring the celestials, malice, pride, arrogance, and harshness.
31One should not angrily, take up the rod of punishment for laying it upon another. Only the son or the pupil, it has been said, can be mildly reprimanded for purposes of instruction.
32One should not vilify Brahmanas; nor should point at the stars with one's fingers. If asked, one should not say what the lunation is on a particular day. By telling it, his life becomes shortened.
33Having answered calls of nature or having walked over a road, one should wash his feet. One should also wash his feet before sitting to recite the Vedas or to eat any food.
34These are the three things which are considered as pure and sacred by the celestials and as such fit for the Brahmana's use, viz., that whose impurity is unknown, that which has been washed in water, and that which has been well spoken of.
35Samayava, Krishana, meat, Shashakuli, and Payasa should never be cooked for one's ownself. Whenever cooked, these should be offered to the celestials.
36One should attend every day to his sacred fire. One should every day give alms. One should, controlling speech the while, clean his teeth with the tooth-stick.
37One should never be in bed when the sun is up. If one fails any day to be up with the sun, he should then perform an expiation. Rising from bed, one should first salute his parents, and preceptors, or other elders worthy of respect. By so doing one acquires a long life. The toothstick should be thrown off when done with, and a new one should be used every day.
38One should eat food which is not forbidden in the scriptures, abstaining from food of every kind on days of the new moon and the full moon. One should, with senses controlled, answer calls of nature, facing the north.
39One should not adore the celestials without having first washed his teeth. Without also adoring the celestials first, one should never repair to any person except his preceptor or one who is old in years or one who is righteous or one who is wise. Wise men should never see themselves in an unnolished or dirty mirror.
40One should never know a woman that is unknown or with one that is big with child.
41One should never sleep with head turned towards the north or the west. One should not lie down upon a broken bedstead.
42One should not sleep on a bed without having examined it first with the help of a light. Nor should one sleep on a bed with another by his side. One should never sleep in a transverse direction. One should never make agreement with atheists or do anything in conjunction with them. an one
43One should never drag a seat with the foot and sit on it. One should never bathe in a nude state nor at night.
44An intelligent person should never allow his limbs to be rubbed or pressed after bathing. One should never smear unguents upon his body without having first gone through bath. Having bathed, one should never wave his cloth in the air.
45One should not wear wet clothes every day. One should never take off his body the garlands of flowers one may wear, Nor should wear such garlands over his outer garments.
46One should never even talk with a woman during the period of her menses. One should not answer a call of nature on a field or at place too near an inhabited village.
47One should never answer a call of nature on a piece of water. One should first wash his mouth, thrice with water before eating any food.
48Having finished his meals, one should wash his mouth thrice with water and twice again. One should eat, with face turned east wards, his food, controlling speech the while and without censuring the food that is caten.
49One should always leave a residue of the food that is placed before one for eating. Having finished his meals, one should mentally touch fire. If one eats with face turned eastwards, he becomes longlived. By eating with face turned south wards, one acquires great fame.
50By eating with face turned westwards, one acquires great riches. By eating with face turned northwards, one becomes truthful in specch. Having finished his meals, one should wash all the upper holes of one's body with water.
51Likewise, all the limbs, the navel, and the palms of the hands should be washed with water. One should never sit upon husk of corn or upon hair, or upon ashes, or upon bones.
52One should, never use the water that has been used by another for bathing. One should always perform the Homa for propitiating the celestials, and recite the Savitri Mantras.
53One should always eat in a seated posture. One should never eat while walking. One should never answer a call of nature standing. One should never answer a call of nature on ashes or in a cowpen.
54One should wash his feet before sitting to one's meals. One should never sit or lie down for slecp with wet feet. One who sits to his meals after having washed his feet, lives for a century.
55One should never touch these three things, while one is in an impure state, viz., fire, a cow and a Brahmana. By observing this rule one lives long.
56One should not, while he is in an impure state, cast one's eyes on these three things, viz., the sun, the moon and the stars.
57The lifebreaths of a young man go up wards, when an old and venerable person comes to his house. He gets them back by standing up and properly saluting the guest.
58Old men should always be saluted. One should, upon seeing them, offer seats with his own hand. After the old man has taken his seat, a person should sit and remain with hands joined in respect. When an old man goes along the road, one should always follow him instead of walking ahead.
59One should never sit on a torn or broken seat. One should, without using it any longer, throw away a broken vessel of white brass. One should, never eat without a piece of upper garinent covering his body. One should never bathe in a nude state.
60One should never sleep in a naked state. One should never even touch the remnants of other people's dishes and plates. One should never, while he is in an impure state, touch another's head, for it is said in the scriptures that the vital airs are all concentrated in the head.
61One should never strike another on the heads or seize another by the hair. One should prol join his hand together for scratching his head.
62One should not, while bathing, repeatedly dip his head in water. By so doing one shortens one's life. One who has bathed by dipping the head in water should not, afterwards put oil to any part of his body.
63One should never take his mcals without cating some sesame. One should never teach (the Vedas or any scriptures) at a time when he is impure. Nor should onc study while is impure.
64When a storm rises or a bad smell spreads itself in the atmosphere, he should never think of the Vedas. Persons knowing ancient history recite a Gatha sung by Yama in days of yore. He who runs while impure or studies the Veda under similar circumstances, indeed, that twice born Brahman who studies the Veda at forbidden times loses his Veda and shortens his life.
65Hence, one should never study the Veda with rapt altention at forbidden times. They who answer a call of nature, with face towards the sun or towards a burning fire, or towards a cow, or towards a twice born person, or on the road, become shortlived. At day time both calls of nature should be answered with face turned towards the north.
66At night, those calls should be answered facing the south. By so doing one does not shorten his life. One who wishes to live long should never disregard or insult any of these three, however weak or emaciated they may appear to be, viz., the Brahmana, the Kshatriya, and the snake. All three are gifted with dreadful poison. The snake, of angry, burns the victim with only a look of its eye.
67The Kshatriya also, if angry, burns the object of his anger, as soon as he sees him, with his energy. The Brahmana, stronger than any of these two, destroys, not only the object of his anger but his entire family as well, not by looks alone but by thought also.
68A wise man should, therefore, tend these three carefully. One should never engage in any disputation with his preceptor.
69O Yudhishthira, if the preceptor becomes angry, he should always be pacified with due honors. If the preceptor is entirely in the wrong, still one should follow and honour him.
70Forsooth, calumnious sayings against the preceptor always consume the lives of those who utter them. One should always answer a call of nature at a spot far distant from his dwelling place. One should wash his feet at a distance from his dwelling place.
71One should always throw the remnants of his dishes and plates at a spot distant from his dwelling place. Indeed, he who wishes for his own behoof should do all this. One should not wear garlands of red flowers. Indeed, the wise should wear garlands of white flowers.
72Rejecting the lotus and the lily, O you of great might, one may bear on his head, however, a flower that is red, even if it be an aquatic one.
73A garland of gold can never become impure. After one has bathed, O king, he should use perfumes mixed with water.
74One should never wear his upper garment for covering the lower limbs or the lower garments for covering the upper ones. Nor should one wear clothes used by another. One should not, again, wear a piece of cloth that has not its fringes.
75When one goes to bed, O king, he should wear a different piece of cloth. When passing along a road, one should wear a different piece of cloth. So also, when adoring the celestials, one should wear a different piece of cloth.
76The intelligent man should smear his limbs with unguents made of Priyangu, sandal wood, Bilva, Tagara, and Keshara.
77In observing a fast, one should purify himself by a bath, and adorn his body with ornaments and unguents. One should always abstain from sexual union on days of the full moon and the new moon.
78One should never, O king, eat off the same plate with another even if he be of his own or equal rank. Nor should one ever eat any food that has been prepared by a woman in her menses.
79One should never eat any food or drink any liquid whose essence has been taken off. Nor should one eat anything without giving a part thereof to persons who wistfully gaze at the food that one happens to take. The intelligent man should never sit near an impure person. Nor should one sit near persons who are foremost in virtue.
80All food that is forbidden in religious rites should never be taken even on other occasions. The fruits of the Ficus religiosa and the Ficus Bengalensis as also the leaves of the Crotolaria Juncea, and the fruits of the Ficus glomerata, should never be eaten by one who seeks his own good. The flesh of goats, of kine, and the peacock, should never be eaten. One should also abstain from dried flesh and all flesh that is stale. The intelligent man should never eat any salt, taking it up with his hand.
81Nor should he eat curds and flour of fried barley at night. One should abstain also from flesh of animals not killed in sacrifices. One should, with rapt attention, eat once on the morning and once in the evening, abstaining entirely from all food in the interval.
82One should never eat any food in which he may find out a hair. Nor should one eat at the Shraddha of an enemy. One should eat silently; one should never eat without covering his body with an upper garment, and without sitting down.
83One should never eat any food placing it on the naked ground. One should never eat except in a sitting posture. One should never make any noise while eating. The intelligent man should first offer water and then food to one who has become his guest, and after liaving served the guest thus, should then take his meals himself. He who sits down to dinner in a line with friends and himself eats any food without giving thereof to his friends, is said to eat dreadful poison. As regards water and Payasa and flour of fried barley and curds and clarified butter and honey, one should never, after drinking or eating these, offer the residue thereof to others. One should never, O King, eat any foot hesitatingly.
84One seeking one's own good, should never drink curds finishing his meal. After the meal is finished, one should wash his mouth and face with the (right) hand only, and taking a little water should then dip the toe of the right food in it.
85After washing, one should touch the crown of his head with the (right) hand. With rapt attention, one should next touch fire.
86The man who knows how to observe all these ordinances carefully carefully succeeds in acquiring the foremost place among kinsmen. One should, after finishing his meals, wash his nose and eyes and ears and navel and both hands with water.
87One should not, however, keep his hands wet. Between the tip and the root of the thumb is situate the sacred Tirtha known by the name of Brahma.
88On the back of the little finger, it is said, is situate the Devatirtha. The intervening space between the thumb and the forefinger, Bharata, should be used for performing the Pitri rites, after touching water according to the ordinance. One should never vilify other people. Nor should one ever utter anything that is disagreeable.
89The man who desires his own good, should never seek to bring on himself the wrath of others. One should never seek to talk with an outcaste. The very sight of such a personi should be shunned.
90One should never come in contact with degraded person. By avoiding such contact one succeeds in acquiring a long life. One should never indulge in sexual intercourse at day time. Nor should one know a maiden, or a harlot nor a barren woman.
91One should never know a woman who has not bathed after the expiry of her menses. By avoiding such acts one succeeds in acquiring a long life. After washing the several limbs directed, in view of religious acts, one should wash his lips thrice, and once more twice. By doing this, one becomes purified and fit for religious rites. The several organs of sense should each be washed once, and water should also be sprinkled over the entire body.
92Having done this, one should perforin the adoration of the departed Manes and celestials, according to the ordinances of Vedas. Listen to me, O you of Kuru's race, as I tell you what purification is cleansing and beneficial for a Brahmana. Before beginning to eat and after finishing the meal, and in all deeds requiring purification, the Brahmana should rinse his mouth with water placed on the limb called the Brahmatirtha.
93After ejecting any matter from the throat or spitting, one should wash his mouth before he can become pure. A kinsman who happens to be old, or a friend who happens to be poor, should be accommodated in one's house and his comforts looked after as if he were a member of the family. By doing this, one succeeds in winning both fame and longevity. To keep pigeons as also parrots both male and female, in one's house is highly blessed.
94If these live in one's house, they succeed in removing calamity. The same is the case with cockroaches. If fireflies and vultures and woodpigeons and bees enter a house and live in it, acts of propitiating the celestials should be performed. These are creatures of evil omen, as also ospreys. One should never give out the secrets of great men; one should never have sexual union with a forbidden woman. Nor should one ever have such union with the consort of a king or with women who are the friends of qucens.
95One should never make friends with physicians, or with children, or with persons who are old, or with one's servants, O Yudhishthira. One should always provide for friends, for Brahmanas and for such as seek his protection. By doing this, O king, one acquires a long life. A wise man should live in such a house as has been constructed with the help of a Brahmana and an engineer skilled in his calling, if, indeed, O king, he seeks for his own behoof. One should not, O king, sleep at the evening twilight. Nor should one study at such hour for acquiring any any branch of knowledge.
96An intelligent man should never eat also at such an hour. By acting thus, one acquires a long life. One should never perform any act in honour of the departed Manes at night time. One should not adorn his body after finishing his meals.
97One should not bathe at night, if he seeks his own aggrandisement. One should also, O Bharata, always abstain from the flour of fried barley at night.
98The residue of food and drink, as also the flowers with which one has adored the celestials, should never be used. Inviting a guest at night, one should never, with excessive courtesy, compel him to eat to his fill. Nor should one cat to his fill, at night.
99One should not kill a bird (for eating it), especially after having fed it, A wise man should espouse a maiden born in a high family, gifted with auspicious marks, and of full age. Begetting children upon her and thus perpetuating his race by that means, one should make over his sons to a good preceptor for being educated generally, O Bharata, as also in the especial customs of the family, O monarch. The daughters that one may beget should be married to youths of respectable families, who are again possessed of intelligence.
100Sons should also be settled and a portion of the family inheritance given to them, O Bharata, as their provision. One should bathe by dipping his head in water before he sits down to perform any act in honour of the departed Manes or the deities.
101One should never perform a Shraddha under the constellation of his nativity. No Shraddha should be performed under any of the Bhadrapadas (prior or later), nor under the constellation Krittika, O Bharata.
102The Shraddha should never be performed under any of those constellations that are considered as dreadful (such as Ashlesha, etc.,) and any of those that upon calculation, seem to be hostile. Indeed, in this matter, all these constellations should be avoided which are forbidden in astrology.
103One should sit facing either the east or the north while being shaved by a barber. By so doing, O great king, one succeeds in living long.
104One should neither 'vilify others reproach himself for, O chief of the Bharatas, it is said that calumny is sinful whether of others or of oneself.
105In marrying, one should avoid a woman who is deficient of any limb. A maiden too, if such, should also be avoided. A woman of the same Pravars should also be avoided; as also one who is ill-formed in body; as also one who has been born in the race to which one's mother belongs. nor
106A wise man should never know a woman who is old, or one who has given up the domestic mode of life for entering the forest mode, or one who is faithful to her husband or one whose organs of generation are not healthy or well-formed.
107You should not marry a woman who is of a yellow colour, or one who is attacked with leprosy, or onc born in a family in which there has been epilepsy, or one that is low in birth and habits, or one that is born in a family in which the disease called leprosy has appeared, or one belonging by birth to a family in which there are early deaths. Only that maiden who is gifted with auspicious indications, and who is accomplished for all sorts of qualifications, who is agrecable and beautiful, should be married. One should marry, O Yudhishthira, in a family who is higher or at least equal to his OW1l.
108One who is desirous of his own prosperity, should never marry a woman who is of an inferior caste or who has fallen away from the caste of her birth. Carefully lighting up the fire, one should perform all those acts which have been ordained and declared in the Vedas or by the Brahinanas. One should never seek to injure women. Wives should always be protected.
109Malice always shortens life. Hence, one should always abstain from entertaining malice. Sleep at day time shortens life. To sleep after the sunrise shortens life.
110They who sleep at any of the twilight's, or at nightfall, or who go to sleep in, a state of impurity, have their lives shortened. Adultery always shortens life. One should not remain in a state of impurity after shaving.
111One should, O Bharata, carefully abstain from reading or reciting the Vedas, and eating, and bathing at eventide. When the evening twilight sets in one should collect his senses for meditation, without doing any act. One should, O king, bathe and then adore the Brahinanas.
112Indeed, one should bathe before adoring the celestials and reverentially saluting the preceptor. One should never go to a sacrifice unless invited. Indeed, one may go there without an invitation, if he wishes to only see how the sacrifice is conducted. If one goes to a sacrifice without an invitation and if one does not on that account, receive proper adoration from the sacrificer, his life becomes shortened. One should never go alone on a journey to foreign parts. Nor should one ever go alone to any place at night.
113Before evening sets in, one should return to his house and remain within it. One should always obey the commands of his parents and preceptor, without at all judging whether those commands are good or not. One should, O king, attend carefully of the Vedas and the military science.
114Do then, O king, carefully attend to the practice of riding an elephant, a horse and a warchariot. The man who attends to these with care, succeeds in acquiring happiness.
115Such a king succeeds in becoming unconquerable by enemies, and govern his servants and kinsmen without any of them being able to subjugate him. The king who attains to such a position and who carefully attends to the duty of protecting his subjects, has never to incur any loss.
116You should, O king, be proficient in logic, as also the science of words, the science of music and the four and the sixty branches of knowledge known by the name of Kala.
117One should every day hear the Puranas and the histories and all the other narratives that cxist, as also the biographies of all great men.
118When one's wife is in her season, one should never know her, nor even summon her for conversation. A wise man may take her into his company on the fourth day after the bath of purification.
119If one holds sexual union on the fifth day from the first appearance of the cataminal flow he gets a daughter. By holding it on the sixth day, he gets a son. A wise man should, in the matter of sexual intercourse attend to this rule.
120Kinsmen and relatives by marriage and friends should all be treated with respect. One should, to the best of his power, worship the celestials in sacrifices, giving away various kinds of articles as sacrificial presents.
121After the period laid down for the domestic mode of life, one should, O king, become a hermit. I have thus told you briefly all the characteristics of persons who succeed in living long.
122What I have not told you should be heard by you from the mouths of persons well-versed in the three Vedas, O Yudhishthira. You should know that conduct is the root of prosperity. Conduct increases fame.
123It is conduct which prolongs life. It is conduct which destroys all calamitics and evils. Conduct has been said to be superior 10 all the branches of knowledge.
124It is conduct which begets virtue, and it is virtue which prolongs life. Conduct gives fame, long life, and Heaven. Conduct is the most efficacious rite of propitiating the celestials. The self-create Brahman himself has said that one should show mercy to all orders of men.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — कहा जाता है कि मनुष्य को सौ वर्ष की आयु तथा महान् तेज और शक्ति प्राप्त है। फिर हे पितामह, मनुष्य युवावस्था में ही क्यों मर जाते हैं?
2मनुष्य किससे दीर्घायु होता है, और किससे उसकी आयु घटती है? किससे मनुष्य वह यश प्राप्त करता है जो महान् कर्मों पर निर्भर है? किससे मनुष्य धन और समृद्धि प्राप्त करता है?
3क्या तप से, अथवा ब्रह्मचर्य से, अथवा मन्त्रों के मौन जप से, अथवा औषधियों से? क्या अपने कर्मों से, मन से अथवा वाणी से? हे पितामह, आप मुझे यह समझाइए।
4भीष्म ने कहा — तुमने मुझसे जो पूछा है वह मैं तुम्हें बताऊँगा। वस्तुतः मैं तुम्हें बताऊँगा कि मनुष्य किस कारण अल्पायु होता है और किस कारण दीर्घायु होता है।
5मैं तुम्हें वह कारण भी समझाऊँगा जिससे मनुष्य महान् कर्मों पर निर्भर यश जीतने में सफल होता है, तथा वह कारण भी जिससे वह धन और समृद्धि प्राप्त करने में सफल होता है। वस्तुतः मैं तुम्हें उस रीति के विषय में प्रबुद्ध करूँगा जिसके अनुसार मनुष्य को जीना चाहिए यदि उसे अपना कल्याण अभीष्ट हो।
6आचरण से ही मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करता है, और आचरण से ही वह धन और समृद्धि प्राप्त करता है। वस्तुतः आचरण से ही मनुष्य इस लोक और परलोक — दोनों में महान् कर्मों पर निर्भर यश प्राप्त करता है।
7जिस मनुष्य का आचरण अनुचित अथवा दुष्ट है, वह कभी दीर्घ आयु प्राप्त नहीं करता। समस्त प्राणी ऐसे मनुष्य से डरते हैं और उससे पीड़ित रहते हैं।
8अतः यदि कोई अपनी उन्नति और समृद्धि चाहता है, तो उसे इस लोक में धर्म के मार्ग पर चलना चाहिए और उचित आचरण करना चाहिए। सदाचरण पापी मनुष्य का भी अमंगल और दुःख दूर करने में समर्थ होता है।
9धर्म आचरण से ही पहचाना जाता है। सज्जन और सदाचारी अपने आचरण के कारण ही ऐसे होते हैं। और सदाचार के लक्षण उन्हीं के कर्मों से प्रकट होते हैं जो सज्जन अथवा धर्मात्मा हैं।
10जो मनुष्य धर्मपूर्वक आचरण करता है और जो सत्कर्म करता है, लोग उसका आदर करते हैं — चाहे उन्होंने उसे वस्तुतः देखा न हो, केवल उसके विषय में सुना ही हो।
11नास्तिक, वे जो समस्त कर्मों से रहित हैं, वे जो गुरुजनों के अनाज्ञाकारी हैं और शास्त्रों के आदेशों का उल्लंघन करते हैं, वे जो कर्तव्यों से अपरिचित हैं और इसीलिए उनका पालन नहीं करते, तथा वे जो दुराचारी हैं — ये सब अल्पायु होते हैं।
12जो अनुचित आचरण वाले हैं, जो समस्त मर्यादाओं का उल्लंघन करते हैं, जो संभोग के विषय में निर्लज्ज हैं — वे यहाँ अल्पायु होते हैं और परलोक में उन्हें नरक जाना पड़ता है।
13वे मनुष्य भी सौ वर्ष जीते हैं जो, यद्यपि समस्त गुणों से रहित हों, फिर भी आचरण की मर्यादा और धार्मिकता का पालन करते हैं तथा श्रद्धा से सम्पन्न और द्वेष से मुक्त होते हैं।
14जो क्रोध से मुक्त है, जो वाणी में सत्यवादी है, जो विश्व के किसी प्राणी को कभी हानि नहीं पहुँचाता, जो द्वेष, कुटिलता और कपट से रहित है — वह सौ वर्ष जीने में सफल होता है।
15जो सदा मिट्टी के छोटे ढेले तोड़ता रहता है, अथवा अपने पैरों के नीचे उगी घास उखाड़ता रहता है, अथवा अपने नख दाँतों से कुतरता है, अथवा सदा अपवित्र रहता है, अथवा अत्यन्त चंचल है — वह कभी दीर्घ जीवन नहीं पाता।
16मनुष्य को ब्राह्ममुहूर्त नामक बेला में निद्रा से उठ जाना चाहिए और तब धर्म और अर्थ — दोनों का चिन्तन करना चाहिए। शय्या से उठकर उसे अपना मुख धोना चाहिए, और आदरपूर्वक हाथ जोड़कर प्रातःकाल की सन्ध्या करनी चाहिए।
17इसी प्रकार सन्ध्या होने पर वाणी पर नियन्त्रण रखते हुए सायंकाल की सन्ध्या भी करनी चाहिए। मनुष्य को कभी उदय होते सूर्य की ओर नहीं देखना चाहिए, न अस्त होते सूर्य की ओर।
18न ग्रहण के समय सूर्य की ओर देखना चाहिए; न जल में उसके प्रतिबिम्ब की ओर, न मध्याह्न में जब वह आकाश के मध्य में हो। ऋषिगण दोनों सन्ध्याओं की अत्यन्त नियमपूर्वक उपासना करने के कारण ही दीर्घायु प्राप्त करने में सफल हुए।
19अतः मनुष्य को वाणी पर नियन्त्रण रखते हुए दोनों सन्ध्याओं में नियमपूर्वक सन्ध्या करनी चाहिए। जो ब्राह्मण दोनों सन्ध्याओं में सन्ध्या नहीं करते, धर्मात्मा राजा को उन्हें वे कर्म करने में लगा देना चाहिए जो शूद्रों के लिए विहित हैं। प्रत्येक वर्ण के मनुष्यों को कभी दूसरों की पत्नियों के साथ समागम नहीं करना चाहिए।
20ऐसा कुछ नहीं जो दूसरों की पत्नियों के साथ समागम के समान आयु को इतनी प्रभावी रीति से घटाता हो।
21व्यभिचारी को उतने ही सहस्र वर्ष नरक में रहना पड़ता है जितने रोम उन स्त्रियों के शरीरों पर होते हैं जिनके साथ वह यह अपराध करता है।
22मनुष्य को अपने केश सँवारने चाहिए, आँखों में अंजन लगाना चाहिए, और दाँत साफ करने चाहिए; तथा पूर्वाह्न में देवताओं की पूजा करनी चाहिए।
23मनुष्य को मूत्र अथवा विष्ठा की ओर नहीं ताकना चाहिए, न उस पर पैर रखना चाहिए, न पैरों से उसका स्पर्श करना चाहिए। यात्रा पर प्रातःकाल के प्रथम प्रहर में, अथवा मध्याह्न में, अथवा सायंकाल की सन्ध्या में, अथवा अपरिचित सहचर के साथ, अथवा शूद्र के साथ, अथवा अकेले नहीं निकलना चाहिए। मार्ग पर चलते हुए मनुष्य को एक ओर हटकर ब्राह्मण को, गौओं को, राजाओं को, वृद्ध पुरुष को, बोझ लादे हुए मनुष्य को, गर्भवती स्त्री को, अथवा दुर्बल को सदा मार्ग दे देना चाहिए। किसी प्रसिद्ध विशाल वृक्ष के समीप आने पर उसकी प्रदक्षिणा करनी चाहिए। चौराहे पर पहुँचने पर भी यात्रा आगे बढ़ाने से पूर्व उसकी प्रदक्षिणा करनी चाहिए। मध्याह्न में, अथवा मध्यरात्रि में, अथवा साधारणतः रात्रि में, अथवा दोनों सन्ध्याओं में, मनुष्य को चौराहों पर नहीं जाना चाहिए। मनुष्य को कभी ऐसी पादुकाएँ अथवा वस्त्र धारण नहीं करने चाहिए जो दूसरे ने पहने हों।
24मनुष्य को सदा ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करना चाहिए, और कभी अपनी टाँगें एक-दूसरे पर नहीं चढ़ानी चाहिए। अमावस्या के दिन, तथा पूर्णिमा के दिन, तथा दोनों पक्षों की अष्टमी को भी ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करना चाहिए। यज्ञ में न मारे गए पशुओं का मांस कभी नहीं खाना चाहिए। पशु की पीठ का मांस कभी नहीं खाना चाहिए। दूसरों की निन्दा और अपवाद से, तथा सब प्रकार के कपटपूर्ण आचरण से बचना चाहिए।
25मनुष्य को कभी दूसरों को वचनरूपी बाणों से नहीं बेधना चाहिए। वस्तुतः कभी कोई कठोर वचन नहीं कहना चाहिए। नीच और अधम पुरुष से कभी कोई दान नहीं लेना चाहिए। कभी ऐसे वचन नहीं कहने चाहिए जो दूसरों को पीड़ा दें अथवा जो अमंगलकारी हों अथवा जो पापपूर्ण हों।
26वचनरूपी बाण मुख से छूटते हैं। उनसे बिंधा हुआ मनुष्य दिन-रात शोक करता है। बुद्धिमान् को दूसरों के मर्म काटने के लिए उन्हें कभी नहीं छोड़ना चाहिए।
27बाणों से बिंधा अथवा कुल्हाड़ी से काटा गया वन पुनः उग आता है। किन्तु जो मनुष्य अविवेक से कहे गए वचनों से बिंधा हो, वह ऐसे घावों का शिकार होता है जो पकते हैं और मृत्यु ले आते हैं।
28गाँठदार बाण, नालिक और चौड़े फल वाले बाण शरीर से निकाले जा सकते हैं। किन्तु वचनरूपी बाण निकाले नहीं जा सकते, क्योंकि वे तो हृदय के भीतर ही धँसे रहते हैं।
29मनुष्य को उसे ताना नहीं देना चाहिए जिसका कोई अंग हीन हो अथवा जिसका कोई अंग अधिक हो, अथवा जो विद्या से रहित हो, अथवा जो दुःखी हो, अथवा जो कुरूप अथवा दरिद्र हो, अथवा जो बल से रहित हो।
30मनुष्य को नास्तिकता से, वेदों की निन्दा से, देवताओं की भर्त्सना से, द्वेष, गर्व, अहंकार और कठोरता से बचना चाहिए।
31मनुष्य को क्रोध में आकर दूसरे पर प्रहार करने के लिए दण्ड नहीं उठाना चाहिए। कहा गया है कि केवल पुत्र अथवा शिष्य को ही शिक्षा के प्रयोजन से मृदु भर्त्सना दी जा सकती है।
32मनुष्य को ब्राह्मणों की निन्दा नहीं करनी चाहिए; न अपनी अँगुलियों से तारों की ओर संकेत करना चाहिए। पूछे जाने पर यह नहीं बताना चाहिए कि किसी दिन कौन-सी तिथि है। ऐसा बताने से उसकी आयु घटती है।
33मलमूत्र त्याग करने के पश्चात् अथवा मार्ग पर चलने के पश्चात् मनुष्य को अपने पैर धोने चाहिए। वेदों का पाठ करने बैठने से पूर्व अथवा कोई भोजन करने से पूर्व भी उसे अपने पैर धोने चाहिए।
34ये तीन वस्तुएँ देवताओं द्वारा शुद्ध और पवित्र मानी जाती हैं और इसीलिए ब्राह्मण के उपयोग के योग्य हैं — वह जिसकी अशुद्धि ज्ञात न हो, वह जो जल में धोई गई हो, और वह जिसकी भली-भाँति प्रशंसा की गई हो।
35संयाव, कृसर, मांस, शष्कुली और पायस — ये कभी केवल अपने ही लिए नहीं पकाने चाहिए। जब भी पकाए जाएँ, ये देवताओं को अर्पित किए जाने चाहिए।
36मनुष्य को प्रतिदिन अपनी पवित्र अग्नि की सेवा करनी चाहिए। प्रतिदिन दान देना चाहिए। वाणी पर नियन्त्रण रखते हुए दातौन से अपने दाँत साफ करने चाहिए।
37सूर्य के उदय होने पर मनुष्य को शय्या पर नहीं रहना चाहिए। यदि किसी दिन वह सूर्योदय से पूर्व न उठ सके, तो उसे प्रायश्चित्त करना चाहिए। शय्या से उठकर मनुष्य को सर्वप्रथम अपने माता-पिता, गुरुजनों अथवा अन्य आदरणीय वृद्धजनों को प्रणाम करना चाहिए। ऐसा करने से वह दीर्घ आयु प्राप्त करता है। दातौन काम में आ चुकने पर फेंक देनी चाहिए, और प्रतिदिन नई दातौन प्रयोग करनी चाहिए।
38मनुष्य को वह अन्न खाना चाहिए जो शास्त्रों में निषिद्ध न हो, तथा अमावस्या और पूर्णिमा के दिनों में सब प्रकार के अन्न से विरत रहना चाहिए। इन्द्रियों को वश में रखकर उत्तर की ओर मुख करके मलमूत्र त्याग करना चाहिए।
39मनुष्य को दाँत धोए बिना देवताओं की पूजा नहीं करनी चाहिए। तथा पहले देवताओं की पूजा किए बिना उसे अपने गुरु के, अथवा आयु में वृद्ध किसी पुरुष के, अथवा किसी धर्मात्मा के, अथवा किसी बुद्धिमान् के अतिरिक्त किसी के पास नहीं जाना चाहिए। बुद्धिमानों को कभी अपने को अनघड़े अथवा मैले दर्पण में नहीं देखना चाहिए।
40मनुष्य को कभी किसी अपरिचित स्त्री के साथ अथवा गर्भवती स्त्री के साथ समागम नहीं करना चाहिए।
41मनुष्य को सिर उत्तर अथवा पश्चिम की ओर करके नहीं सोना चाहिए। टूटी हुई खाट पर नहीं लेटना चाहिए।
42पहले दीपक की सहायता से जाँच किए बिना मनुष्य को शय्या पर नहीं सोना चाहिए। न किसी दूसरे को अपने पास लिटाकर उसी शय्या पर सोना चाहिए। कभी आड़ी दिशा में नहीं सोना चाहिए। नास्तिकों से कभी कोई अनुबन्ध नहीं करना चाहिए और न उनके साथ मिलकर कोई कार्य करना चाहिए।
43मनुष्य को कभी आसन पैर से घसीटकर उस पर नहीं बैठना चाहिए। कभी नग्न अवस्था में स्नान नहीं करना चाहिए, न रात्रि में।
44बुद्धिमान् पुरुष को स्नान के पश्चात् कभी अपने अंग रगड़वाने अथवा दबवाने नहीं चाहिए। पहले स्नान किए बिना कभी अपने शरीर पर लेप नहीं लगाना चाहिए। स्नान कर चुकने पर कभी अपना वस्त्र वायु में नहीं झटकना चाहिए।
45मनुष्य को प्रतिदिन गीले वस्त्र नहीं पहनने चाहिए। जो पुष्पमाला वह धारण करे, उसे कभी अपने शरीर से नहीं उतारना चाहिए। न ऐसी मालाएँ अपने उत्तरीय के ऊपर पहननी चाहिए।
46रजस्वला अवस्था में स्त्री से कभी बात भी नहीं करनी चाहिए। खेत में अथवा बसे हुए ग्राम के अत्यन्त निकट के स्थान पर मलमूत्र त्याग नहीं करना चाहिए।
47जल में कभी मलमूत्र त्याग नहीं करना चाहिए। कोई भी भोजन करने से पूर्व मनुष्य को तीन बार जल से अपना मुख धोना चाहिए।
48भोजन समाप्त कर चुकने पर मनुष्य को तीन बार जल से अपना मुख धोना चाहिए और फिर दो बार और। मनुष्य को पूर्व की ओर मुख करके भोजन करना चाहिए, वाणी पर नियन्त्रण रखते हुए और जो भोजन किया जा रहा है उसकी निन्दा किए बिना।
49मनुष्य को सदा अपने सामने भोजन के लिए रखे अन्न में से कुछ शेष छोड़ देना चाहिए। भोजन समाप्त करके मन ही मन अग्नि का स्पर्श करना चाहिए। जो पूर्व की ओर मुख करके भोजन करता है, वह दीर्घायु होता है। दक्षिण की ओर मुख करके भोजन करने से मनुष्य महान् यश प्राप्त करता है।
50पश्चिम की ओर मुख करके भोजन करने से मनुष्य महान् धन प्राप्त करता है। उत्तर की ओर मुख करके भोजन करने से वह वाणी में सत्यवादी होता है। भोजन समाप्त करके मनुष्य को अपने शरीर के समस्त ऊपरी छिद्र जल से धोने चाहिए।
51इसी प्रकार समस्त अंग, नाभि और हथेलियाँ भी जल से धोनी चाहिए। मनुष्य को कभी अन्न के भूसे पर, अथवा केशों पर, अथवा भस्म पर, अथवा हड्डियों पर नहीं बैठना चाहिए।
52मनुष्य को कभी वह जल काम में नहीं लाना चाहिए जिससे कोई दूसरा स्नान कर चुका हो। मनुष्य को सदा देवताओं को प्रसन्न करने के लिए होम करना चाहिए और सावित्री मन्त्रों का जप करना चाहिए।
53मनुष्य को सदा बैठकर भोजन करना चाहिए। चलते-चलते कभी भोजन नहीं करना चाहिए। कभी खड़े होकर मलमूत्र त्याग नहीं करना चाहिए। भस्म पर अथवा गोशाला में कभी मलमूत्र त्याग नहीं करना चाहिए।
54भोजन के लिए बैठने से पूर्व मनुष्य को अपने पैर धोने चाहिए। गीले पैरों से कभी नहीं बैठना चाहिए और न सोने के लिए लेटना चाहिए। जो पैर धोकर भोजन के लिए बैठता है, वह सौ वर्ष जीता है।
55अपवित्र अवस्था में मनुष्य को इन तीन वस्तुओं का कभी स्पर्श नहीं करना चाहिए — अग्नि, गौ और ब्राह्मण। इस नियम का पालन करने से मनुष्य दीर्घ जीवन पाता है।
56अपवित्र अवस्था में मनुष्य को इन तीन पर दृष्टि नहीं डालनी चाहिए — सूर्य, चन्द्रमा और तारे।
57जब कोई वृद्ध और आदरणीय पुरुष उसके घर आता है, तब युवक के प्राण ऊपर की ओर उठ जाते हैं। खड़े होकर और अतिथि को यथोचित प्रणाम करके वह उन्हें पुनः प्राप्त करता है।
58वृद्धजनों को सदा प्रणाम करना चाहिए। उन्हें देखते ही अपने ही हाथ से आसन देना चाहिए। वृद्ध पुरुष के आसन ग्रहण कर लेने के पश्चात् मनुष्य को बैठकर आदरपूर्वक हाथ जोड़े रहना चाहिए। जब कोई वृद्ध पुरुष मार्ग पर चले, तब उसके आगे चलने के बजाय सदा उसके पीछे चलना चाहिए।
59मनुष्य को कभी फटे अथवा टूटे आसन पर नहीं बैठना चाहिए। कांस्य का टूटा पात्र आगे काम में न लाकर फेंक देना चाहिए। मनुष्य को कभी शरीर पर उत्तरीय वस्त्र डाले बिना भोजन नहीं करना चाहिए। कभी नग्न अवस्था में स्नान नहीं करना चाहिए।
60मनुष्य को कभी नग्न अवस्था में नहीं सोना चाहिए। दूसरों के थाली-पात्रों के उच्छिष्ट का कभी स्पर्श तक नहीं करना चाहिए। अपवित्र अवस्था में कभी किसी दूसरे के सिर का स्पर्श नहीं करना चाहिए, क्योंकि शास्त्रों में कहा गया है कि समस्त प्राण सिर में ही केन्द्रित रहते हैं।
61मनुष्य को कभी दूसरे के सिर पर प्रहार नहीं करना चाहिए, न किसी को केशों से पकड़ना चाहिए। सिर खुजलाने के लिए दोनों हाथ मिला लेने चाहिए।
62स्नान करते समय मनुष्य को बार-बार जल में सिर नहीं डुबाना चाहिए। ऐसा करने से मनुष्य अपनी आयु घटा लेता है। जो जल में सिर डुबाकर स्नान कर चुका हो, उसे तदनन्तर अपने शरीर के किसी भाग पर तेल नहीं लगाना चाहिए।
63मनुष्य को कभी कुछ तिल खाए बिना भोजन नहीं करना चाहिए। अपवित्र अवस्था में कभी (वेदों अथवा किसी शास्त्र का) अध्यापन नहीं करना चाहिए। न अपवित्र अवस्था में अध्ययन ही करना चाहिए।
64जब आँधी उठे अथवा वायुमण्डल में दुर्गन्ध फैल जाए, तब उसे वेदों का स्मरण नहीं करना चाहिए। प्राचीन इतिहास के ज्ञाता पूर्वकाल में यम द्वारा गाई गई एक गाथा सुनाते हैं। जो अपवित्र अवस्था में दौड़ता है अथवा ऐसी ही परिस्थितियों में वेद का अध्ययन करता है — वस्तुतः वह द्विज ब्राह्मण जो निषिद्ध समयों में वेद का अध्ययन करता है, अपना वेद खो देता है और अपनी आयु घटा लेता है।
65अतः मनुष्य को निषिद्ध समयों में एकाग्र चित्त होकर कभी वेद का अध्ययन नहीं करना चाहिए। जो सूर्य की ओर, अथवा जलती अग्नि की ओर, अथवा गौ की ओर, अथवा द्विज पुरुष की ओर मुख करके, अथवा मार्ग पर, मलमूत्र त्याग करते हैं, वे अल्पायु होते हैं। दिन के समय दोनों प्रकार के मलमूत्र त्याग उत्तर की ओर मुख करके करने चाहिए।
66रात्रि में वे त्याग दक्षिण की ओर मुख करके करने चाहिए। ऐसा करने से मनुष्य अपनी आयु नहीं घटाता। जो दीर्घ जीवन चाहता है, उसे इन तीनों में से किसी की भी अवहेलना अथवा अपमान कभी नहीं करना चाहिए, चाहे वे कितने ही दुर्बल अथवा क्षीण क्यों न दिखें — अर्थात् ब्राह्मण, क्षत्रिय और सर्प। तीनों भयंकर विष से सम्पन्न हैं। सर्प क्रुद्ध होने पर केवल अपनी दृष्टि से ही शिकार को जला देता है।
67क्षत्रिय भी क्रुद्ध होने पर अपने क्रोध के पात्र को देखते ही अपने तेज से जला देता है। ब्राह्मण इन दोनों से भी अधिक शक्तिशाली है; वह केवल अपने क्रोध के पात्र का ही नहीं, अपितु उसके सम्पूर्ण कुल का भी नाश कर देता है — और वह भी केवल दृष्टि से नहीं, अपितु विचार मात्र से।
68अतः बुद्धिमान् मनुष्य को इन तीनों की सावधानी से सेवा करनी चाहिए। मनुष्य को अपने गुरु से कभी विवाद में नहीं उलझना चाहिए।
69हे युधिष्ठिर, यदि गुरु क्रुद्ध हो जाएँ, तो उन्हें सदा यथोचित सम्मान से प्रसन्न करना चाहिए। यदि गुरु सर्वथा अनुचित पक्ष पर भी हों, तब भी मनुष्य को उनका अनुसरण और सम्मान करना चाहिए।
70निश्चय ही, गुरु के विरुद्ध निन्दात्मक वचन उन्हें बोलने वालों की आयु को सदा भस्म कर देते हैं। मनुष्य को सदा अपने निवास से दूर स्थान पर मलमूत्र त्याग करना चाहिए। अपने निवास से दूरी पर ही अपने पैर धोने चाहिए।
71मनुष्य को सदा अपने थाली-पात्रों का उच्छिष्ट अपने निवास से दूर स्थान पर फेंकना चाहिए। वस्तुतः जो अपना कल्याण चाहता है उसे यह सब करना चाहिए। मनुष्य को लाल पुष्पों की मालाएँ नहीं पहननी चाहिए। वस्तुतः बुद्धिमानों को श्वेत पुष्पों की मालाएँ पहननी चाहिए।
72हे महाबली, कमल और कुमुद को छोड़कर, मनुष्य ऐसा लाल पुष्प अपने सिर पर धारण कर सकता है — भले ही वह जलज ही क्यों न हो।
73स्वर्ण की माला कभी अपवित्र नहीं हो सकती। हे राजन्, स्नान कर चुकने पर मनुष्य को जल में मिश्रित सुगन्ध का प्रयोग करना चाहिए।
74मनुष्य को अपना उत्तरीय वस्त्र निचले अंगों को ढकने के लिए अथवा अपना अधोवस्त्र ऊपरी अंगों को ढकने के लिए कभी नहीं पहनना चाहिए। न किसी दूसरे के पहने हुए वस्त्र पहनने चाहिए। पुनः, ऐसा वस्त्र नहीं पहनना चाहिए जिसका किनारा न हो।
75हे राजन्, जब मनुष्य शय्या पर जाए तब उसे भिन्न वस्त्र पहनना चाहिए। मार्ग पर चलते समय भिन्न वस्त्र पहनना चाहिए। इसी प्रकार, देवताओं की पूजा करते समय भी भिन्न वस्त्र पहनना चाहिए।
76बुद्धिमान् मनुष्य को प्रियंगु, चन्दन, बिल्व, तगर और केशर से बने लेप अपने अंगों पर लगाने चाहिए।
77उपवास का पालन करते समय मनुष्य को स्नान से अपने को शुद्ध करना चाहिए और अपने शरीर को आभूषणों तथा लेपों से सजाना चाहिए। पूर्णिमा और अमावस्या के दिनों में सदा समागम से विरत रहना चाहिए।
78हे राजन्, मनुष्य को कभी किसी दूसरे के साथ एक ही थाली में भोजन नहीं करना चाहिए, भले ही वह उसी के कुल का अथवा समान श्रेणी का हो। न कभी ऐसा भोजन खाना चाहिए जो रजस्वला स्त्री ने बनाया हो।
79मनुष्य को कभी ऐसा कोई अन्न नहीं खाना चाहिए अथवा ऐसा कोई पेय नहीं पीना चाहिए जिसका सार निकाल लिया गया हो। न कभी कुछ खाना चाहिए बिना उसका एक भाग उन्हें दिए जो उस भोजन को आतुर दृष्टि से देख रहे हों जिसे वह खा रहा है। बुद्धिमान् मनुष्य को कभी अपवित्र पुरुष के पास नहीं बैठना चाहिए। न ऐसे लोगों के पास बैठना चाहिए जो धर्म में अग्रगण्य हैं।
80जो अन्न धार्मिक कर्मों में निषिद्ध है, वह अन्य अवसरों पर भी कभी नहीं खाना चाहिए। जो अपना कल्याण चाहता है, उसे पीपल और वट के फल, तथा सन के पत्ते, तथा गूलर के फल कभी नहीं खाने चाहिए। छाग, गौ और मयूर का मांस कभी नहीं खाना चाहिए। सूखे मांस और बासी मांस से भी विरत रहना चाहिए। बुद्धिमान् मनुष्य को कभी हाथ से उठाकर नमक नहीं खाना चाहिए।
81न उसे रात्रि में दही और भुने जौ का सत्तू खाना चाहिए। यज्ञ में न मारे गए पशुओं के मांस से भी विरत रहना चाहिए। मनुष्य को एकाग्र चित्त होकर एक बार प्रातः और एक बार सायं भोजन करना चाहिए, और बीच के काल में समस्त भोजन से पूर्णतः विरत रहना चाहिए।
82मनुष्य को कभी ऐसा अन्न नहीं खाना चाहिए जिसमें उसे केश मिल जाए। न शत्रु के श्राद्ध में भोजन करना चाहिए। मौन रहकर भोजन करना चाहिए; उत्तरीय वस्त्र से शरीर ढके बिना और बैठे बिना कभी भोजन नहीं करना चाहिए।
83मनुष्य को कभी नंगी भूमि पर रखकर अन्न नहीं खाना चाहिए। बैठने की मुद्रा के अतिरिक्त कभी भोजन नहीं करना चाहिए। भोजन करते समय कभी शब्द नहीं करना चाहिए। बुद्धिमान् मनुष्य को अपने अतिथि को पहले जल और तब अन्न देना चाहिए, और इस प्रकार अतिथि की सेवा कर चुकने के पश्चात् ही स्वयं भोजन करना चाहिए। जो मित्रों के साथ एक पंक्ति में भोजन करने बैठता है और अपने मित्रों को दिए बिना स्वयं कोई भोजन खा लेता है, वह भयंकर विष खाता हुआ कहा जाता है। जहाँ तक जल, पायस, भुने जौ के सत्तू, दही, घृत और मधु का प्रश्न है — इन्हें पी या खा चुकने के पश्चात् उनका उच्छिष्ट कभी दूसरों को अर्पित नहीं करना चाहिए। हे राजन्, मनुष्य को कभी संकोच के साथ कोई अन्न नहीं खाना चाहिए।
84जो अपना कल्याण चाहता है, उसे भोजन समाप्त करके दही नहीं पीना चाहिए। भोजन समाप्त हो जाने पर मनुष्य को केवल (दाहिने) हाथ से अपना मुख और मुखमण्डल धोना चाहिए, और थोड़ा जल लेकर उसमें अपने दाहिने पैर का अँगूठा डुबाना चाहिए।
85धोने के पश्चात् मनुष्य को (दाहिने) हाथ से अपने सिर के मूर्धा का स्पर्श करना चाहिए। तदनन्तर एकाग्र चित्त होकर अग्नि का स्पर्श करना चाहिए।
86जो मनुष्य इन समस्त विधानों का सावधानी से पालन करना जानता है, वह अपने बन्धुओं में श्रेष्ठ स्थान प्राप्त करने में सफल होता है। भोजन समाप्त करने के पश्चात् मनुष्य को अपनी नासिका, नेत्र, कान, नाभि और दोनों हाथ जल से धोने चाहिए।
87किन्तु उसे अपने हाथ गीले नहीं रखने चाहिए। अँगूठे के अग्रभाग और मूल के बीच ब्रह्म नामक पवित्र तीर्थ स्थित है।
88कहा जाता है कि कनिष्ठिका के पृष्ठ भाग पर देवतीर्थ स्थित है। हे भरत, अँगूठे और तर्जनी के बीच के स्थान का उपयोग, विधिपूर्वक जल का स्पर्श करके, पितृकर्मों के लिए करना चाहिए। मनुष्य को कभी दूसरों की निन्दा नहीं करनी चाहिए। न कभी कुछ अप्रिय कहना चाहिए।
89जो मनुष्य अपना कल्याण चाहता है, उसे कभी दूसरों का क्रोध अपने ऊपर लाने का प्रयत्न नहीं करना चाहिए। पतित मनुष्य से कभी बात करने का प्रयत्न नहीं करना चाहिए। ऐसे पुरुष के दर्शन से भी बचना चाहिए।
90मनुष्य को कभी पतित पुरुष के सम्पर्क में नहीं आना चाहिए। ऐसे सम्पर्क से बचकर मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करने में सफल होता है। दिन के समय कभी समागम नहीं करना चाहिए। न कुमारी को, न वेश्या को, न बन्ध्या स्त्री को जानना चाहिए।
91ऐसी स्त्री को कभी नहीं जानना चाहिए जिसने रजोकाल की समाप्ति के पश्चात् स्नान न किया हो। ऐसे कर्मों से बचकर मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करने में सफल होता है। धार्मिक कर्मों की दृष्टि से निर्दिष्ट अंगों को धोने के पश्चात् मनुष्य को अपने ओष्ठ तीन बार और फिर दो बार और धोने चाहिए। ऐसा करने से मनुष्य शुद्ध और धार्मिक कर्मों के योग्य हो जाता है। इन्द्रियों के भिन्न-भिन्न अंग एक-एक बार धोने चाहिए, और सम्पूर्ण शरीर पर भी जल छिड़कना चाहिए।
92यह कर चुकने पर मनुष्य को वेदों के विधानों के अनुसार दिवंगत पितरों और देवताओं की पूजा करनी चाहिए। हे कुरुनन्दन, मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि ब्राह्मण के लिए कौन-सी शुद्धि पवित्र करने वाली और हितकर है। भोजन आरम्भ करने से पूर्व और भोजन समाप्त करने के पश्चात्, तथा शुद्धि की अपेक्षा रखने वाले समस्त कर्मों में, ब्राह्मण को ब्रह्मतीर्थ नामक अंग पर रखे जल से अपना मुख धोना चाहिए।
93कण्ठ से कुछ निकालने अथवा थूकने के पश्चात् मनुष्य को शुद्ध होने से पूर्व अपना मुख धोना चाहिए। जो बन्धु वृद्ध हो, अथवा जो मित्र दरिद्र हो, उसे अपने घर में स्थान देना चाहिए और उसके सुख-साधनों का ऐसे ध्यान रखना चाहिए मानो वह कुटुम्ब का ही सदस्य हो। ऐसा करने से मनुष्य यश और दीर्घायु — दोनों जीतने में सफल होता है। अपने घर में कबूतर तथा नर और मादा — दोनों प्रकार के शुक रखना अत्यन्त शुभ है।
94यदि ये मनुष्य के घर में रहें तो वे विपत्ति दूर करने में समर्थ होते हैं। तिलचट्टों के विषय में भी यही बात है। यदि जुगनू, गीध, वनकपोत और मधुमक्खियाँ किसी घर में प्रवेश करके वहाँ रहने लगें, तो देवताओं को प्रसन्न करने के कर्म करने चाहिए। ये अपशकुन के प्राणी हैं, और कुरर पक्षी भी। मनुष्य को कभी महापुरुषों के रहस्य प्रकट नहीं करने चाहिए; कभी निषिद्ध स्त्री के साथ समागम नहीं करना चाहिए। न कभी राजा की पत्नी के साथ अथवा रानियों की सखियों के साथ ऐसा समागम करना चाहिए।
95हे युधिष्ठिर, मनुष्य को कभी वैद्यों से, अथवा बालकों से, अथवा आयु में वृद्ध पुरुषों से, अथवा अपने सेवकों से मैत्री नहीं करनी चाहिए। मनुष्य को सदा मित्रों के लिए, ब्राह्मणों के लिए और अपनी शरण चाहने वालों के लिए व्यवस्था करनी चाहिए। हे राजन्, ऐसा करने से मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करता है। हे राजन्, बुद्धिमान् मनुष्य को यदि अपना कल्याण अभीष्ट हो तो ऐसे घर में रहना चाहिए जो ब्राह्मण की और अपने कार्य में निपुण स्थपति की सहायता से बना हो। हे राजन्, सायंकाल की सन्ध्या में नहीं सोना चाहिए। न उस बेला में ज्ञान की किसी शाखा के अर्जन के लिए अध्ययन करना चाहिए।
96बुद्धिमान् मनुष्य को उस बेला में भोजन भी नहीं करना चाहिए। ऐसा करने से मनुष्य दीर्घ आयु प्राप्त करता है। रात्रि के समय दिवंगत पितरों के सम्मान में कोई कर्म नहीं करना चाहिए। भोजन समाप्त करने के पश्चात् अपने शरीर को नहीं सजाना चाहिए।
97जो अपनी उन्नति चाहता है उसे रात्रि में स्नान नहीं करना चाहिए। हे भरत, रात्रि में भुने जौ के सत्तू से भी सदा विरत रहना चाहिए।
98अन्न और पेय का उच्छिष्ट, तथा वे पुष्प जिनसे मनुष्य ने देवताओं की पूजा की हो, कभी काम में नहीं लाने चाहिए। रात्रि में अतिथि को निमन्त्रित करके कभी अत्यधिक शिष्टाचार से उसे पेट भरकर खाने के लिए विवश नहीं करना चाहिए। न स्वयं रात्रि में पेट भरकर खाना चाहिए।
99किसी पक्षी को (खाने के लिए) नहीं मारना चाहिए, विशेषतः उसे खिला-पिला चुकने के पश्चात्। बुद्धिमान् मनुष्य को ऐसी कन्या से विवाह करना चाहिए जो उच्च कुल में जन्मी हो, शुभ लक्षणों से युक्त हो और पूर्ण आयु की हो। हे भरत, उससे सन्तान उत्पन्न करके और इस प्रकार अपने वंश को चलाकर, मनुष्य को अपने पुत्रों को किसी उत्तम गुरु के सुपुर्द करना चाहिए, ताकि वे सामान्य शिक्षा पाएँ और हे राजन्, कुल के विशेष आचारों में भी शिक्षित हों। जो कन्याएँ उत्पन्न हों, उनका विवाह प्रतिष्ठित कुलों के ऐसे युवकों से करना चाहिए जो बुद्धिमान् भी हों।
100हे भरत, पुत्रों को भी बसाना चाहिए और उनके निर्वाह के लिए कुल की सम्पत्ति का एक भाग उन्हें दे देना चाहिए। दिवंगत पितरों अथवा देवताओं के सम्मान में कोई कर्म करने बैठने से पूर्व मनुष्य को जल में सिर डुबाकर स्नान करना चाहिए।
101मनुष्य को अपने जन्म नक्षत्र में कभी श्राद्ध नहीं करना चाहिए। हे भरत, भाद्रपदा (पूर्व अथवा उत्तर) में से किसी में भी श्राद्ध नहीं करना चाहिए, न कृत्तिका नक्षत्र में।
102उन नक्षत्रों में श्राद्ध कभी नहीं करना चाहिए जो भयंकर माने जाते हैं (जैसे आश्लेषा आदि), और उनमें भी नहीं जो गणना के अनुसार प्रतिकूल जान पड़ें। वस्तुतः इस विषय में उन समस्त नक्षत्रों से बचना चाहिए जो ज्योतिष में निषिद्ध हैं।
103नाई से क्षौर कराते समय मनुष्य को पूर्व अथवा उत्तर की ओर मुख करके बैठना चाहिए। हे महाराज, ऐसा करने से मनुष्य दीर्घ जीवन जीने में सफल होता है।
104हे भरतश्रेष्ठ, मनुष्य को न दूसरों की निन्दा करनी चाहिए और न स्वयं को कोसना चाहिए, क्योंकि कहा गया है कि निन्दा पापपूर्ण है — चाहे वह दूसरों की हो अथवा अपनी।
105विवाह में ऐसी स्त्री से बचना चाहिए जिसका कोई अंग हीन हो। ऐसी कन्या से भी बचना चाहिए। समान प्रवर की स्त्री से भी बचना चाहिए; तथा उससे भी जिसका शरीर कुरूप हो; तथा उससे भी जिसने उसी कुल में जन्म लिया हो जिसमें मनुष्य की माता जन्मी थी।
106बुद्धिमान् मनुष्य को कभी ऐसी स्त्री को नहीं जानना चाहिए जो वृद्ध हो, अथवा जिसने गृहस्थाश्रम त्यागकर वानप्रस्थ ग्रहण कर लिया हो, अथवा जो अपने पति के प्रति निष्ठावान् हो, अथवा जिसके जननांग स्वस्थ अथवा सुगठित न हों।
107तुम्हें ऐसी स्त्री से विवाह नहीं करना चाहिए जो पीले वर्ण की हो, अथवा जो कुष्ठ से पीड़ित हो, अथवा जो ऐसे कुल में जन्मी हो जिसमें अपस्मार रहा हो, अथवा जो जन्म और आचरण में नीच हो, अथवा जो ऐसे कुल में जन्मी हो जिसमें कुष्ठ नामक रोग प्रकट हुआ हो, अथवा जो जन्म से ऐसे कुल की हो जिसमें अकाल मृत्यु होती रही हो। केवल उसी कन्या से विवाह करना चाहिए जो शुभ लक्षणों से युक्त हो, जो सब प्रकार के गुणों से सम्पन्न हो, और जो प्रिय तथा सुन्दर हो। हे युधिष्ठिर, मनुष्य को अपने से उच्च अथवा कम से कम समान कुल में विवाह करना चाहिए।
108जो अपनी समृद्धि चाहता है, उसे कभी ऐसी स्त्री से विवाह नहीं करना चाहिए जो निम्न वर्ण की हो अथवा जो अपने जन्म के वर्ण से पतित हो चुकी हो। सावधानी से अग्नि प्रज्वलित करके मनुष्य को वे समस्त कर्म करने चाहिए जो वेदों में अथवा ब्राह्मणों द्वारा विहित और घोषित हैं। मनुष्य को कभी स्त्रियों को हानि पहुँचाने का प्रयत्न नहीं करना चाहिए। पत्नियों की सदा रक्षा करनी चाहिए।
109द्वेष सदा आयु घटाता है। अतः मनुष्य को सदा द्वेष पालने से विरत रहना चाहिए। दिन में सोना आयु घटाता है। सूर्योदय के पश्चात् सोना आयु घटाता है।
110जो दोनों सन्ध्याओं में से किसी में सोते हैं, अथवा रात्रि के आरम्भ में, अथवा जो अपवित्र अवस्था में सोने जाते हैं — उनकी आयु घटती है। व्यभिचार सदा आयु घटाता है। क्षौर कराने के पश्चात् मनुष्य को अपवित्र अवस्था में नहीं रहना चाहिए।
111हे भरत, मनुष्य को सन्ध्याकाल में वेदों के अध्ययन अथवा पाठ से, भोजन से और स्नान से सावधानी से विरत रहना चाहिए। जब सायंकाल की सन्ध्या हो, तब मनुष्य को कोई कर्म किए बिना ध्यान के लिए अपनी इन्द्रियों को समेट लेना चाहिए। हे राजन्, मनुष्य को स्नान करके तब ब्राह्मणों की पूजा करनी चाहिए।
112वस्तुतः देवताओं की पूजा करने और गुरु को श्रद्धापूर्वक प्रणाम करने से पूर्व स्नान करना चाहिए। बिना निमन्त्रण के कभी किसी यज्ञ में नहीं जाना चाहिए। वस्तुतः यदि कोई केवल यह देखने जाए कि यज्ञ किस प्रकार सम्पन्न हो रहा है, तो वह बिना निमन्त्रण के भी वहाँ जा सकता है। यदि कोई बिना निमन्त्रण के यज्ञ में जाए और इस कारण उसे यजमान से यथोचित सम्मान न मिले, तो उसकी आयु घट जाती है। मनुष्य को कभी अकेले परदेश की यात्रा पर नहीं जाना चाहिए। न कभी रात्रि में अकेले कहीं जाना चाहिए।
113सन्ध्या होने से पूर्व मनुष्य को अपने घर लौट आना चाहिए और उसी में रहना चाहिए। मनुष्य को सदा अपने माता-पिता और गुरु की आज्ञा का पालन करना चाहिए, यह विचारे बिना कि वे आज्ञाएँ उचित हैं अथवा नहीं। हे राजन्, मनुष्य को वेदों और धनुर्विद्या पर सावधानी से ध्यान देना चाहिए।
114हे राजन्, तब तुम हाथी, अश्व और रथ के संचालन के अभ्यास पर भी सावधानी से ध्यान दो। जो मनुष्य इन पर सावधानी से ध्यान देता है, वह सुख प्राप्त करने में सफल होता है।
115ऐसा राजा शत्रुओं के लिए अजेय हो जाता है, और अपने सेवकों तथा बन्धुओं पर इस प्रकार शासन करता है कि उनमें से कोई भी उसे वश में नहीं कर पाता। जो राजा ऐसे पद को प्राप्त करता है और अपनी प्रजा की रक्षा के कर्तव्य पर सावधानी से ध्यान देता है, उसे कभी कोई हानि नहीं उठानी पड़ती।
116हे राजन्, तुम्हें तर्कशास्त्र में, तथा शब्दशास्त्र, संगीतशास्त्र और कला नाम से ज्ञात चौंसठ विद्याओं में निपुण होना चाहिए।
117मनुष्य को प्रतिदिन पुराण, इतिहास तथा विद्यमान अन्य समस्त आख्यान, और महापुरुषों के चरित भी सुनने चाहिए।
118जब अपनी पत्नी ऋतुकाल में हो, तब मनुष्य को न उसे जानना चाहिए और न वार्तालाप के लिए बुलाना चाहिए। बुद्धिमान् मनुष्य शुद्धि-स्नान के चौथे दिन उसे अपने संग में ले सकता है।
119यदि कोई रज के प्रथम दर्शन से पाँचवें दिन समागम करे तो उसे कन्या प्राप्त होती है। छठे दिन करने से उसे पुत्र प्राप्त होता है। बुद्धिमान् मनुष्य को समागम के विषय में इस नियम पर ध्यान देना चाहिए।
120बन्धुओं, विवाह-सम्बन्धियों और मित्रों — सबका सम्मानपूर्वक व्यवहार करना चाहिए। मनुष्य को अपनी शक्ति भर यज्ञों में देवताओं की पूजा करनी चाहिए और यज्ञ की दक्षिणा के रूप में नाना प्रकार की वस्तुएँ देनी चाहिए।
121हे राजन्, गृहस्थाश्रम के लिए नियत काल के पश्चात् मनुष्य को वानप्रस्थी हो जाना चाहिए। इस प्रकार मैंने तुम्हें संक्षेप में उन पुरुषों के समस्त लक्षण बता दिए जो दीर्घ जीवन जीने में सफल होते हैं।
122हे युधिष्ठिर, जो मैंने तुम्हें नहीं बताया, वह तुम्हें तीनों वेदों में निपुण पुरुषों के मुख से सुनना चाहिए। तुम जान लो कि आचरण ही समृद्धि की जड़ है। आचरण यश की वृद्धि करता है।
123आचरण ही आयु को बढ़ाता है। आचरण ही समस्त विपत्तियों और अनिष्टों का नाश करता है। आचरण को ज्ञान की समस्त शाखाओं से श्रेष्ठ कहा गया है।
124आचरण ही धर्म को जन्म देता है, और धर्म ही आयु को बढ़ाता है। आचरण यश, दीर्घ आयु और स्वर्ग देता है। आचरण देवताओं को प्रसन्न करने का सर्वाधिक फलदायी विधान है। स्वयं स्वयम्भू ब्रह्मा ने कहा है कि मनुष्य को मनुष्यों के समस्त वर्गों पर करुणा दिखानी चाहिए।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — भनिन्छ कि मानिसलाई सय वर्षको आयु तथा महान् तेज र शक्ति प्राप्त छ। अनि हे पितामह, मानिसहरू युवावस्थामै किन मर्छन्?
2मानिस केबाट दीर्घायु हुन्छ, र केबाट उसको आयु घट्छ? केबाट मानिसले त्यो यश प्राप्त गर्छ जो महान् कर्ममा निर्भर छ? केबाट मानिसले धन र समृद्धि प्राप्त गर्छ?
3के तपले, अथवा ब्रह्मचर्यले, अथवा मन्त्रको मौन जपले, अथवा औषधिले? के आफ्ना कर्मले, मनले अथवा वाणीले? हे पितामह, तपाईंले मलाई यो बुझाउनुहोस्।
4भीष्मले भने — तिमीले मसँग जे सोध्यौ त्यो म तिमीलाई बताउनेछु। वास्तवमा म तिमीलाई बताउनेछु कि मानिस कुन कारणले अल्पायु हुन्छ र कुन कारणले दीर्घायु हुन्छ।
5म तिमीलाई त्यो कारण पनि बुझाउनेछु जसबाट मानिस महान् कर्ममा निर्भर यश जित्न सफल हुन्छ, तथा त्यो कारण पनि जसबाट ऊ धन र समृद्धि प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। वास्तवमा म तिमीलाई त्यस रीतिको विषयमा प्रबुद्ध पार्नेछु जसअनुसार मानिसले बाँच्नुपर्छ यदि उसलाई आफ्नो कल्याण अभीष्ट छ भने।
6आचरणले नै मानिसले दीर्घ आयु प्राप्त गर्छ, र आचरणले नै उसले धन र समृद्धि प्राप्त गर्छ। वास्तवमा आचरणले नै मानिसले यस लोक र परलोक — दुवैमा महान् कर्ममा निर्भर यश प्राप्त गर्छ।
7जुन मानिसको आचरण अनुचित अथवा दुष्ट छ, उसले कहिल्यै दीर्घ आयु प्राप्त गर्दैन। सम्पूर्ण प्राणी त्यस्तो मानिससँग डराउँछन् र त्यसबाट पीडित रहन्छन्।
8त्यसैले यदि कसैले आफ्नो उन्नति र समृद्धि चाहन्छ भने, उसले यस लोकमा धर्मको बाटोमा हिँड्नुपर्छ र उचित आचरण गर्नुपर्छ। सदाचरणले पापी मानिसको पनि अमङ्गल र दुःख हटाउन समर्थ हुन्छ।
9धर्म आचरणले नै चिनिन्छ। सज्जन र सदाचारी आफ्नो आचरणकै कारण त्यस्ता हुन्छन्। अनि सदाचारका लक्षण तिनैका कर्मबाट प्रकट हुन्छन् जो सज्जन अथवा धर्मात्मा छन्।
10जुन मानिसले धर्मपूर्वक आचरण गर्छ र जसले सत्कर्म गर्छ, मानिसहरूले उसको आदर गर्छन् — तिनले उसलाई वास्तवमा देखेका नभई केवल उसको विषयमा सुनेका मात्र भए पनि।
11नास्तिकहरू, तिनी जो सम्पूर्ण कर्मबाट रहित छन्, तिनी जो गुरुजनका अनाज्ञाकारी छन् र शास्त्रका आदेशको उल्लङ्घन गर्छन्, तिनी जो कर्तव्यबाट अपरिचित छन् र त्यसैले तिनको पालन गर्दैनन्, तथा तिनी जो दुराचारी छन् — यी सबै अल्पायु हुन्छन्।
12जो अनुचित आचरणका छन्, जसले सम्पूर्ण मर्यादाको उल्लङ्घन गर्छन्, जो सम्भोगको विषयमा निर्लज्ज छन् — तिनी यहाँ अल्पायु हुन्छन् र परलोकमा तिनलाई नरक जानुपर्छ।
13ती मानिस पनि सय वर्ष बाँच्छन् जो, यद्यपि सम्पूर्ण गुणबाट रहित होऊन्, तापनि आचरणको मर्यादा र धार्मिकताको पालन गर्छन् तथा श्रद्धाले सम्पन्न र द्वेषबाट मुक्त हुन्छन्।
14जो क्रोधबाट मुक्त छ, जो वाणीमा सत्यवादी छ, जसले विश्वका कुनै पनि प्राणीलाई कहिल्यै हानि पुर्याउँदैन, जो द्वेष, कुटिलता र कपटबाट रहित छ — ऊ सय वर्ष बाँच्न सफल हुन्छ।
15जसले सदा माटोका साना डल्ला फुटाइरहन्छ, अथवा आफ्ना खुट्टामुनि उम्रेको घाँस उखेलिरहन्छ, अथवा आफ्ना नङ दाँतले कुत्रन्छ, अथवा सदा अपवित्र रहन्छ, अथवा अत्यन्त चञ्चल छ — उसले कहिल्यै दीर्घ जीवन पाउँदैन।
16मानिसले ब्राह्ममुहूर्त नामक बेलामा निद्राबाट उठ्नुपर्छ र तब धर्म र अर्थ — दुवैको चिन्तन गर्नुपर्छ। ओछ्यानबाट उठेर उसले आफ्नो मुख धुनुपर्छ, र आदरपूर्वक हात जोडेर बिहानको सन्ध्या गर्नुपर्छ।
17त्यसै गरी साँझ परेपछि वाणीमा नियन्त्रण राख्दै बेलुकाको सन्ध्या पनि गर्नुपर्छ। मानिसले कहिल्यै उदाउँदो सूर्यतिर हेर्नुहुँदैन, न अस्ताउँदो सूर्यतिर।
18न ग्रहणको समयमा सूर्यतिर हेर्नुपर्छ; न जलमा त्यसको प्रतिबिम्बतिर, न मध्याह्नमा जब त्यो आकाशको बीचमा होस्। ऋषिहरू दुवै सन्ध्याको अत्यन्त नियमपूर्वक उपासना गरेकैले दीर्घायु प्राप्त गर्न सफल भए।
19त्यसैले मानिसले वाणीमा नियन्त्रण राख्दै दुवै सन्ध्यामा नियमपूर्वक सन्ध्या गर्नुपर्छ। जुन ब्राह्मणहरूले दुवै सन्ध्यामा सन्ध्या गर्दैनन्, धर्मात्मा राजाले तिनलाई ती कर्ममा लगाइदिनुपर्छ जो शूद्रहरूका लागि विहित छन्। प्रत्येक वर्णका मानिसहरूले कहिल्यै अरूका पत्नीसँग समागम गर्नुहुँदैन।
20त्यस्तो केही छैन जसले अरूका पत्नीसँगको समागमजस्तै आयुलाई यति प्रभावकारी रूपमा घटाओस्।
21व्यभिचारीले त्यति नै हजार वर्ष नरकमा बस्नुपर्छ जति रौँ ती स्त्रीहरूका शरीरमा हुन्छन् जससँग उसले यो अपराध गर्छ।
22मानिसले आफ्ना केश सिँगार्नुपर्छ, आँखामा अञ्जन लगाउनुपर्छ, र दाँत सफा गर्नुपर्छ; तथा पूर्वाह्नमा देवताहरूको पूजा गर्नुपर्छ।
23मानिसले पिसाब अथवा दिसातिर हेर्नुहुँदैन, न त्यसमाथि खुट्टा राख्नुपर्छ, न खुट्टाले त्यसको स्पर्श गर्नुपर्छ। यात्रामा बिहानको पहिलो प्रहरमा, अथवा मध्याह्नमा, अथवा बेलुकाको सन्ध्यामा, अथवा अपरिचित सहचरसँग, अथवा शूद्रसँग, अथवा एक्लै निस्कनुहुँदैन। बाटोमा हिँड्दा मानिसले एकातिर हटेर ब्राह्मणलाई, गाईहरूलाई, राजाहरूलाई, वृद्ध पुरुषलाई, भारी बोकेको मानिसलाई, गर्भवती स्त्रीलाई, अथवा दुर्बललाई सदा बाटो दिनुपर्छ। कुनै प्रसिद्ध विशाल रूखको नजिक आउँदा त्यसको प्रदक्षिणा गर्नुपर्छ। चौबाटोमा पुग्दा पनि यात्रा अगाडि बढाउनुअघि त्यसको प्रदक्षिणा गर्नुपर्छ। मध्याह्नमा, अथवा मध्यरातमा, अथवा साधारणतः रातमा, अथवा दुवै सन्ध्यामा, मानिसले चौबाटोमा जानुहुँदैन। मानिसले कहिल्यै त्यस्ता खराउ अथवा वस्त्र धारण गर्नुहुँदैन जो अर्कोले लगाएका होऊन्।
24मानिसले सदा ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्नुपर्छ, र कहिल्यै आफ्ना खुट्टा एकअर्कामाथि चढाउनुहुँदैन। औंसीको दिन, तथा पूर्णिमाको दिन, तथा दुवै पक्षका अष्टमीमा पनि ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्नुपर्छ। यज्ञमा नमारिएका पशुको मासु कहिल्यै खानुहुँदैन। पशुको ढाडको मासु कहिल्यै खानुहुँदैन। अरूको निन्दा र अपवादबाट, तथा सबै प्रकारका कपटपूर्ण आचरणबाट बच्नुपर्छ।
25मानिसले कहिल्यै अरूलाई वचनरूपी बाणले छेड्नुहुँदैन। वास्तवमा कहिल्यै कुनै कठोर वचन भन्नुहुँदैन। नीच र अधम पुरुषबाट कहिल्यै कुनै दान लिनुहुँदैन। कहिल्यै त्यस्ता वचन भन्नुहुँदैन जसले अरूलाई पीडा दिऊन् अथवा जो अमङ्गलकारी होऊन् अथवा जो पापपूर्ण होऊन्।
26वचनरूपी बाण मुखबाट छुट्छन्। तीबाट छेडिएको मानिस दिनरात शोक गर्छ। बुद्धिमान्ले अरूका मर्म काट्न ती कहिल्यै छोड्नुहुँदैन।
27बाणले छेडिएको अथवा बन्चरोले काटिएको वन फेरि उम्रन्छ। तर जुन मानिस अविवेकले भनिएका वचनले छेडिएको छ, ऊ त्यस्ता घाउको सिकार हुन्छ जो पाक्छन् र मृत्यु ल्याउँछन्।
28गाँठे बाण, नालिक र चौडा फलेका बाण शरीरबाट निकाल्न सकिन्छ। तर वचनरूपी बाण निकाल्न सकिँदैन, किनभने ती त हृदयभित्रै गडेर रहन्छन्।
29मानिसले त्यसलाई गिज्याउनुहुँदैन जसको कुनै अङ्ग हीन होस् अथवा जसको कुनै अङ्ग बढी होस्, अथवा जो विद्याविहीन होस्, अथवा जो दुःखी होस्, अथवा जो कुरूप अथवा दरिद्र होस्, अथवा जो बलविहीन होस्।
30मानिसले नास्तिकताबाट, वेदको निन्दाबाट, देवताहरूको भर्त्सनाबाट, द्वेष, गर्व, अहङ्कार र कठोरताबाट बच्नुपर्छ।
31मानिसले क्रोधमा आएर अर्कोमाथि प्रहार गर्न दण्ड उठाउनुहुँदैन। भनिएको छ कि केवल पुत्र अथवा शिष्यलाई मात्र शिक्षाको प्रयोजनले मृदु भर्त्सना दिन सकिन्छ।
32मानिसले ब्राह्मणहरूको निन्दा गर्नुहुँदैन; न आफ्ना औँलाले ताराहरूतिर सङ्केत गर्नुपर्छ। सोधिँदा यो बताउनुहुँदैन कि कुनै दिन कुन तिथि हो। त्यसो बताउँदा उसको आयु घट्छ।
33दिसापिसाब गरेपछि अथवा बाटोमा हिँडेपछि मानिसले आफ्ना खुट्टा धुनुपर्छ। वेदको पाठ गर्न बस्नुअघि अथवा कुनै भोजन गर्नुअघि पनि उसले आफ्ना खुट्टा धुनुपर्छ।
34यी तीन वस्तु देवताहरूद्वारा शुद्ध र पवित्र मानिन्छन् र त्यसैले ब्राह्मणको उपयोगयोग्य छन् — त्यो जसको अशुद्धि थाहा नहोस्, त्यो जो जलमा धोइएको होस्, र त्यो जसको राम्ररी प्रशंसा गरिएको होस्।
35संयाव, कृसर, मासु, शष्कुली र पायस — यी कहिल्यै केवल आफ्नै लागि पकाउनुहुँदैन। जहिले पकाइए पनि, यी देवताहरूलाई अर्पण गर्नुपर्छ।
36मानिसले हरेक दिन आफ्नो पवित्र अग्निको सेवा गर्नुपर्छ। हरेक दिन दान दिनुपर्छ। वाणीमा नियन्त्रण राख्दै दतिउनले आफ्ना दाँत सफा गर्नुपर्छ।
37सूर्य उदाइसकेपछि मानिस ओछ्यानमा रहनुहुँदैन। यदि कुनै दिन ऊ सूर्योदयअघि उठ्न सकेन भने, उसले प्रायश्चित्त गर्नुपर्छ। ओछ्यानबाट उठेर मानिसले सर्वप्रथम आफ्ना आमाबुबा, गुरुजन अथवा अन्य आदरणीय वृद्धजनलाई प्रणाम गर्नुपर्छ। त्यसो गर्दा उसले दीर्घ आयु प्राप्त गर्छ। दतिउन काममा आइसकेपछि फालिदिनुपर्छ, र हरेक दिन नयाँ दतिउन प्रयोग गर्नुपर्छ।
38मानिसले त्यो अन्न खानुपर्छ जो शास्त्रमा निषिद्ध नहोस्, तथा औंसी र पूर्णिमाका दिनमा सबै प्रकारका अन्नबाट विरत रहनुपर्छ। इन्द्रियलाई वशमा राखेर उत्तरतिर मुख फर्काएर दिसापिसाब गर्नुपर्छ।
39मानिसले दाँत नधोई देवताहरूको पूजा गर्नुहुँदैन। तथा पहिले देवताहरूको पूजा नगरी उसले आफ्नो गुरुको, अथवा उमेरमा वृद्ध कुनै पुरुषको, अथवा कुनै धर्मात्माको, अथवा कुनै बुद्धिमान्को बाहेक कसैकहाँ जानुहुँदैन। बुद्धिमान्हरूले कहिल्यै आफूलाई नटल्किएको अथवा फोहोर ऐनामा हेर्नुहुँदैन।
40मानिसले कहिल्यै कुनै अपरिचित स्त्रीसँग अथवा गर्भवती स्त्रीसँग समागम गर्नुहुँदैन।
41मानिसले टाउको उत्तर अथवा पश्चिमतिर फर्काएर सुत्नुहुँदैन। भाँचिएको खाटमा पल्टनुहुँदैन।
42पहिले बत्तीको सहायताले जाँच नगरी मानिसले ओछ्यानमा सुत्नुहुँदैन। न कसै अर्कोलाई आफ्नो छेउमा सुताएर त्यही ओछ्यानमा सुत्नुपर्छ। कहिल्यै तेर्सो दिशामा सुत्नुहुँदैन। नास्तिकहरूसँग कहिल्यै कुनै सम्झौता गर्नुहुँदैन र न तिनीसँग मिलेर कुनै कार्य गर्नुपर्छ।
43मानिसले कहिल्यै आसन खुट्टाले घिसारेर त्यसमाथि बस्नुहुँदैन। कहिल्यै नाङ्गो अवस्थामा स्नान गर्नुहुँदैन, न रातमा।
44बुद्धिमान् पुरुषले स्नानपछि कहिल्यै आफ्ना अङ्ग मिचाउनु अथवा थिचाउनुहुँदैन। पहिले स्नान नगरी कहिल्यै आफ्नो शरीरमा लेप लगाउनुहुँदैन। स्नान गरिसकेपछि कहिल्यै आफ्नो वस्त्र हावामा फट्काउनुहुँदैन।
45मानिसले हरेक दिन भिजेका वस्त्र लगाउनुहुँदैन। जुन फूलमाला उसले धारण गरोस्, त्यसलाई कहिल्यै आफ्नो शरीरबाट निकाल्नुहुँदैन। न त्यस्ता माला आफ्नो उत्तरीयमाथि लगाउनुपर्छ।
46रजस्वला अवस्थामा स्त्रीसँग कहिल्यै कुरा पनि गर्नुहुँदैन। खेतमा अथवा बसेको गाउँको अत्यन्त नजिकको स्थानमा दिसापिसाब गर्नुहुँदैन।
47जलमा कहिल्यै दिसापिसाब गर्नुहुँदैन। कुनै पनि भोजन गर्नुअघि मानिसले तीन पटक जलले आफ्नो मुख धुनुपर्छ।
48भोजन सकिसकेपछि मानिसले तीन पटक जलले आफ्नो मुख धुनुपर्छ र फेरि दुई पटक अरू। मानिसले पूर्वतिर मुख फर्काएर भोजन गर्नुपर्छ, वाणीमा नियन्त्रण राख्दै र जुन भोजन गरिँदै छ त्यसको निन्दा नगरी।
49मानिसले सदा आफ्नो अगाडि भोजनका लागि राखिएको अन्नबाट केही बाँकी छोड्नुपर्छ। भोजन सकेर मनमनै अग्निको स्पर्श गर्नुपर्छ। जसले पूर्वतिर मुख फर्काएर भोजन गर्छ, ऊ दीर्घायु हुन्छ। दक्षिणतिर मुख फर्काएर भोजन गर्दा मानिसले महान् यश प्राप्त गर्छ।
50पश्चिमतिर मुख फर्काएर भोजन गर्दा मानिसले महान् धन प्राप्त गर्छ। उत्तरतिर मुख फर्काएर भोजन गर्दा ऊ वाणीमा सत्यवादी हुन्छ। भोजन सकेर मानिसले आफ्नो शरीरका सम्पूर्ण माथिल्ला छिद्र जलले धुनुपर्छ।
51त्यसै गरी सम्पूर्ण अङ्ग, नाभि र हत्केला पनि जलले धुनुपर्छ। मानिसले कहिल्यै अन्नको भुसमाथि, अथवा केशमाथि, अथवा खरानीमाथि, अथवा हाडमाथि बस्नुहुँदैन।
52मानिसले कहिल्यै त्यो जल काममा ल्याउनुहुँदैन जसबाट कसै अर्कोले स्नान गरिसकेको होस्। मानिसले सदा देवताहरूलाई प्रसन्न पार्न होम गर्नुपर्छ र सावित्री मन्त्रको जप गर्नुपर्छ।
53मानिसले सदा बसेर भोजन गर्नुपर्छ। हिँड्दाहिँड्दै कहिल्यै भोजन गर्नुहुँदैन। कहिल्यै उभिएर दिसापिसाब गर्नुहुँदैन। खरानीमाथि अथवा गोठमा कहिल्यै दिसापिसाब गर्नुहुँदैन।
54भोजनका लागि बस्नुअघि मानिसले आफ्ना खुट्टा धुनुपर्छ। भिजेका खुट्टाले कहिल्यै बस्नुहुँदैन र न सुत्नका लागि पल्टनुपर्छ। जो खुट्टा धोएर भोजनका लागि बस्छ, ऊ सय वर्ष बाँच्छ।
55अपवित्र अवस्थामा मानिसले यी तीन वस्तुको कहिल्यै स्पर्श गर्नुहुँदैन — अग्नि, गाई र ब्राह्मण। यस नियमको पालन गर्दा मानिसले दीर्घ जीवन पाउँछ।
56अपवित्र अवस्थामा मानिसले यी तीनमाथि दृष्टि हाल्नुहुँदैन — सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू।
57जब कुनै वृद्ध र आदरणीय पुरुष उसको घरमा आउँछन्, तब युवकका प्राण माथितिर उठ्छन्। उभिएर र अतिथिलाई यथोचित प्रणाम गरेर उसले ती फेरि प्राप्त गर्छ।
58वृद्धजनलाई सदा प्रणाम गर्नुपर्छ। तिनलाई देख्नासाथ आफ्नै हातले आसन दिनुपर्छ। वृद्ध पुरुषले आसन ग्रहण गरिसकेपछि मानिसले बसेर आदरपूर्वक हात जोडिरहनुपर्छ। जब कुनै वृद्ध पुरुष बाटोमा हिँड्छन्, तब उनको अगाडि हिँड्नुको साटो सदा उनको पछि हिँड्नुपर्छ।
59मानिसले कहिल्यै च्यातिएको अथवा भाँचिएको आसनमा बस्नुहुँदैन। काँसको फुटेको भाँडो अब उप्रान्त काममा नल्याई फालिदिनुपर्छ। मानिसले कहिल्यै शरीरमा उत्तरीय वस्त्र नओढी भोजन गर्नुहुँदैन। कहिल्यै नाङ्गो अवस्थामा स्नान गर्नुहुँदैन।
60मानिसले कहिल्यै नाङ्गो अवस्थामा सुत्नुहुँदैन। अरूका थाल-भाँडाको उच्छिष्टको कहिल्यै स्पर्शसम्म गर्नुहुँदैन। अपवित्र अवस्थामा कहिल्यै कसै अर्काको टाउकोको स्पर्श गर्नुहुँदैन, किनभने शास्त्रमा भनिएको छ कि सम्पूर्ण प्राण टाउकोमै केन्द्रित रहन्छन्।
61मानिसले कहिल्यै अर्काको टाउकोमा प्रहार गर्नुहुँदैन, न कसैलाई कपालबाट समात्नुपर्छ। टाउको कन्याउनका लागि दुवै हात जोड्नुपर्छ।
62स्नान गर्दा मानिसले पटकपटक जलमा टाउको डुबाउनुहुँदैन। त्यसो गर्दा मानिसले आफ्नो आयु घटाउँछ। जसले जलमा टाउको डुबाएर स्नान गरिसकेको छ, उसले त्यसपछि आफ्नो शरीरको कुनै भागमा तेल लगाउनुहुँदैन।
63मानिसले कहिल्यै केही तिल नखाई भोजन गर्नुहुँदैन। अपवित्र अवस्थामा कहिल्यै (वेद अथवा कुनै शास्त्रको) अध्यापन गर्नुहुँदैन। न अपवित्र अवस्थामा अध्ययन नै गर्नुपर्छ।
64जब आँधी उठोस् अथवा वायुमण्डलमा दुर्गन्ध फैलियोस्, तब उसले वेदको सम्झना गर्नुहुँदैन। प्राचीन इतिहासका ज्ञाताहरूले पूर्वकालमा यमले गाएको एउटा गाथा सुनाउँछन्। जो अपवित्र अवस्थामा दौडन्छ अथवा त्यस्तै परिस्थितिमा वेदको अध्ययन गर्छ — वास्तवमा त्यो द्विज ब्राह्मण जसले निषिद्ध समयमा वेदको अध्ययन गर्छ, आफ्नो वेद गुमाउँछ र आफ्नो आयु घटाउँछ।
65त्यसैले मानिसले निषिद्ध समयमा एकाग्र चित्त भई कहिल्यै वेदको अध्ययन गर्नुहुँदैन। जसले सूर्यतिर, अथवा बलिरहेको अग्नितिर, अथवा गाईतिर, अथवा द्विज पुरुषतिर मुख फर्काएर, अथवा बाटोमा, दिसापिसाब गर्छन्, तिनी अल्पायु हुन्छन्। दिनको समयमा दुवै प्रकारका दिसापिसाब उत्तरतिर मुख फर्काएर गर्नुपर्छ।
66रातमा ती त्याग दक्षिणतिर मुख फर्काएर गर्नुपर्छ। त्यसो गर्दा मानिसले आफ्नो आयु घटाउँदैन। जसले दीर्घ जीवन चाहन्छ, उसले यी तीनमध्ये कसैको पनि अवहेलना अथवा अपमान कहिल्यै गर्नुहुँदैन, तिनी जति नै दुर्बल अथवा क्षीण देखिए पनि — अर्थात् ब्राह्मण, क्षत्रिय र सर्प। तीनै भयङ्कर विषले सम्पन्न छन्। सर्प क्रुद्ध हुँदा केवल आफ्नो दृष्टिले नै सिकारलाई जलाइदिन्छ।
67क्षत्रिय पनि क्रुद्ध हुँदा आफ्नो क्रोधको पात्रलाई देख्नासाथ आफ्नो तेजले जलाइदिन्छ। ब्राह्मण यी दुवैभन्दा पनि बढी शक्तिशाली छ; उसले केवल आफ्नो क्रोधको पात्रको मात्र होइन, अपितु त्यसको सम्पूर्ण कुलको पनि नाश गरिदिन्छ — र त्यो पनि केवल दृष्टिले होइन, अपितु विचारमात्रले।
68त्यसैले बुद्धिमान् मानिसले यी तीनैको सावधानीपूर्वक सेवा गर्नुपर्छ। मानिसले आफ्नो गुरुसँग कहिल्यै विवादमा अल्झनुहुँदैन।
69हे युधिष्ठिर, यदि गुरु क्रुद्ध हुनुभयो भने, उहाँलाई सदा यथोचित सम्मानले प्रसन्न पार्नुपर्छ। यदि गुरु सर्वथा अनुचित पक्षमा भए पनि, तब पनि मानिसले उहाँको अनुसरण र सम्मान गर्नुपर्छ।
70निश्चय नै, गुरुविरुद्धका निन्दात्मक वचनले ती बोल्नेहरूको आयु सदा भस्म पारिदिन्छन्। मानिसले सदा आफ्नो निवासबाट टाढाको स्थानमा दिसापिसाब गर्नुपर्छ। आफ्नो निवासबाट टाढै आफ्ना खुट्टा धुनुपर्छ।
71मानिसले सदा आफ्ना थाल-भाँडाको उच्छिष्ट आफ्नो निवासबाट टाढाको स्थानमा फाल्नुपर्छ। वास्तवमा जसले आफ्नो कल्याण चाहन्छ उसले यो सबै गर्नुपर्छ। मानिसले राता पुष्पका माला लगाउनुहुँदैन। वास्तवमा बुद्धिमान्हरूले सेता पुष्पका माला लगाउनुपर्छ।
72हे महाबली, कमल र कुमुद बाहेक, मानिसले त्यस्तो रातो पुष्प आफ्नो टाउकोमा धारण गर्न सक्छ — त्यो जलज नै भए पनि।
73सुनको माला कहिल्यै अपवित्र हुन सक्दैन। हे राजन्, स्नान गरिसकेपछि मानिसले जलमा मिसिएको सुगन्धको प्रयोग गर्नुपर्छ।
74मानिसले आफ्नो उत्तरीय वस्त्र तल्ला अङ्ग ढाक्न अथवा आफ्नो अधोवस्त्र माथिल्ला अङ्ग ढाक्न कहिल्यै लगाउनुहुँदैन। न कसै अर्काले लगाएका वस्त्र लगाउनुपर्छ। फेरि, त्यस्तो वस्त्र लगाउनुहुँदैन जसको किनारा नहोस्।
75हे राजन्, जब मानिस ओछ्यानमा जाओस् तब उसले भिन्न वस्त्र लगाउनुपर्छ। बाटोमा हिँड्दा भिन्न वस्त्र लगाउनुपर्छ। त्यसै गरी, देवताहरूको पूजा गर्दा पनि भिन्न वस्त्र लगाउनुपर्छ।
76बुद्धिमान् मानिसले प्रियङ्गु, चन्दन, बेल, तगर र केशरबाट बनेका लेप आफ्ना अङ्गमा लगाउनुपर्छ।
77उपवासको पालन गर्दा मानिसले स्नानले आफूलाई शुद्ध पार्नुपर्छ र आफ्नो शरीरलाई गहना तथा लेपले सजाउनुपर्छ। पूर्णिमा र औंसीका दिनमा सदा समागमबाट विरत रहनुपर्छ।
78हे राजन्, मानिसले कहिल्यै कसै अर्कोसँग एउटै थालमा भोजन गर्नुहुँदैन, त्यो उसकै कुलको अथवा समान श्रेणीको भए पनि। न कहिल्यै त्यस्तो भोजन खानुपर्छ जो रजस्वला स्त्रीले बनाएकी होस्।
79मानिसले कहिल्यै त्यस्तो कुनै अन्न खानुहुँदैन अथवा त्यस्तो कुनै पेय पिउनुहुँदैन जसको सार निकालिएको होस्। न कहिल्यै केही खानुपर्छ त्यसको एक भाग तिनलाई नदिई जो त्यो भोजनलाई आतुर दृष्टिले हेरिरहेका होऊन् जुन ऊ खाँदै छ। बुद्धिमान् मानिसले कहिल्यै अपवित्र पुरुषको छेउमा बस्नुहुँदैन। न त्यस्ता मानिसहरूको छेउमा बस्नुपर्छ जो धर्ममा अग्रगण्य छन्।
80जुन अन्न धार्मिक कर्ममा निषिद्ध छ, त्यो अरू अवसरमा पनि कहिल्यै खानुहुँदैन। जसले आफ्नो कल्याण चाहन्छ, उसले पीपल र वटका फल, तथा सनका पात, तथा डुम्रीका फल कहिल्यै खानुहुँदैन। बोका, गाई र मयूरको मासु कहिल्यै खानुहुँदैन। सुकेको मासु र बासी मासुबाट पनि विरत रहनुपर्छ। बुद्धिमान् मानिसले कहिल्यै हातले उठाएर नुन खानुहुँदैन।
81न उसले रातमा दही र भुटेको जौको सातु खानुपर्छ। यज्ञमा नमारिएका पशुको मासुबाट पनि विरत रहनुपर्छ। मानिसले एकाग्र चित्त भई एक पटक बिहान र एक पटक बेलुका भोजन गर्नुपर्छ, र बीचको समयमा सम्पूर्ण भोजनबाट पूर्णतः विरत रहनुपर्छ।
82मानिसले कहिल्यै त्यस्तो अन्न खानुहुँदैन जसमा उसले कपाल भेट्टाओस्। न शत्रुको श्राद्धमा भोजन गर्नुपर्छ। मौन रही भोजन गर्नुपर्छ; उत्तरीय वस्त्रले शरीर नढाकी र नबसी कहिल्यै भोजन गर्नुहुँदैन।
83मानिसले कहिल्यै नाङ्गो भूमिमा राखेर अन्न खानुहुँदैन। बस्ने मुद्राबाहेक कहिल्यै भोजन गर्नुहुँदैन। भोजन गर्दा कहिल्यै आवाज गर्नुहुँदैन। बुद्धिमान् मानिसले आफ्नो अतिथिलाई पहिले जल र तब अन्न दिनुपर्छ, र यसरी अतिथिको सेवा गरिसकेपछि मात्र आफू भोजन गर्नुपर्छ। जो मित्रहरूसँग एउटै पङ्क्तिमा भोजन गर्न बस्छ र आफ्ना मित्रलाई नदिई आफैँ कुनै भोजन खान्छ, ऊ भयङ्कर विष खाइरहेको भनिन्छ। जहाँसम्म जल, पायस, भुटेको जौको सातु, दही, घिउ र महको कुरा छ — यी पिइ वा खाइसकेपछि तिनको उच्छिष्ट कहिल्यै अरूलाई अर्पण गर्नुहुँदैन। हे राजन्, मानिसले कहिल्यै सङ्कोचका साथ कुनै अन्न खानुहुँदैन।
84जसले आफ्नो कल्याण चाहन्छ, उसले भोजन सकेर दही पिउनुहुँदैन। भोजन सकिएपछि मानिसले केवल (दाहिने) हातले आफ्नो मुख र अनुहार धुनुपर्छ, र थोरै जल लिएर त्यसमा आफ्नो दाहिने खुट्टाको बूढी औँला डुबाउनुपर्छ।
85धोएपछि मानिसले (दाहिने) हातले आफ्नो टाउकोको मूर्धाको स्पर्श गर्नुपर्छ। त्यसपछि एकाग्र चित्त भई अग्निको स्पर्श गर्नुपर्छ।
86जुन मानिसले यी सम्पूर्ण विधानको सावधानीपूर्वक पालन गर्न जान्दछ, ऊ आफ्ना बन्धुहरूमा श्रेष्ठ स्थान प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। भोजन सकेपछि मानिसले आफ्नो नाक, आँखा, कान, नाभि र दुवै हात जलले धुनुपर्छ।
87तर उसले आफ्ना हात भिजेका राख्नुहुँदैन। बूढी औँलाको टुप्पो र फेदको बीचमा ब्रह्म नामक पवित्र तीर्थ रहेको छ।
88भनिन्छ कि कान्छी औँलाको पछाडिको भागमा देवतीर्थ रहेको छ। हे भरत, बूढी औँला र चोर औँलाबीचको स्थानको उपयोग, विधिपूर्वक जलको स्पर्श गरेर, पितृकर्मका लागि गर्नुपर्छ। मानिसले कहिल्यै अरूको निन्दा गर्नुहुँदैन। न कहिल्यै केही अप्रिय भन्नुपर्छ।
89जुन मानिसले आफ्नो कल्याण चाहन्छ, उसले कहिल्यै अरूको क्रोध आफूमाथि ल्याउने प्रयत्न गर्नुहुँदैन। पतित मानिससँग कहिल्यै कुरा गर्ने प्रयत्न गर्नुहुँदैन। त्यस्तो पुरुषको दर्शनबाट पनि बच्नुपर्छ।
90मानिसले कहिल्यै पतित पुरुषको सम्पर्कमा आउनुहुँदैन। त्यस्तो सम्पर्कबाट बचेर मानिस दीर्घ आयु प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। दिनको समयमा कहिल्यै समागम गर्नुहुँदैन। न कुमारीलाई, न वेश्यालाई, न बाँझी स्त्रीलाई जान्नुपर्छ।
91त्यस्ती स्त्रीलाई कहिल्यै जान्नुहुँदैन जसले रजोकालको समाप्तिपछि स्नान नगरेकी होस्। त्यस्ता कर्मबाट बचेर मानिस दीर्घ आयु प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। धार्मिक कर्मको दृष्टिले निर्दिष्ट अङ्ग धोएपछि मानिसले आफ्ना ओठ तीन पटक र फेरि दुई पटक अरू धुनुपर्छ। त्यसो गर्दा मानिस शुद्ध र धार्मिक कर्मयोग्य हुन्छ। इन्द्रियका भिन्नभिन्न अङ्ग एक-एक पटक धुनुपर्छ, र सम्पूर्ण शरीरमा पनि जल छर्कनुपर्छ।
92यो गरिसकेपछि मानिसले वेदका विधानअनुसार दिवङ्गत पितृ र देवताहरूको पूजा गर्नुपर्छ। हे कुरुनन्दन, मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि ब्राह्मणका लागि कुन शुद्धि पवित्र पार्ने र हितकर छ। भोजन सुरु गर्नुअघि र भोजन सकेपछि, तथा शुद्धिको अपेक्षा राख्ने सम्पूर्ण कर्ममा, ब्राह्मणले ब्रह्मतीर्थ नामक अङ्गमा राखिएको जलले आफ्नो मुख धुनुपर्छ।
93घाँटीबाट केही निकालेपछि अथवा थुकेपछि मानिसले शुद्ध हुनुअघि आफ्नो मुख धुनुपर्छ। जुन बन्धु वृद्ध होस्, अथवा जुन मित्र दरिद्र होस्, उसलाई आफ्नो घरमा स्थान दिनुपर्छ र उसका सुखसाधनको यसरी ख्याल राख्नुपर्छ मानौँ ऊ परिवारकै सदस्य हो। त्यसो गर्दा मानिस यश र दीर्घायु — दुवै जित्न सफल हुन्छ। आफ्नो घरमा परेवा तथा भाले र पोथी — दुवै प्रकारका सुगा राख्नु अत्यन्त शुभ छ।
94यदि यी मानिसको घरमा बसे भने तिनले विपत्ति हटाउन समर्थ हुन्छन्। साङ्लाहरूको विषयमा पनि यही कुरा हो। यदि जुनकिरी, गिद्ध, वनपरेवा र मौरीहरूले कुनै घरमा पसेर त्यहाँ बस्न थाले, भने देवताहरूलाई प्रसन्न पार्ने कर्म गर्नुपर्छ। यी अपशकुनका प्राणी हुन्, र कुरर पक्षी पनि। मानिसले कहिल्यै महापुरुषका रहस्य प्रकट गर्नुहुँदैन; कहिल्यै निषिद्ध स्त्रीसँग समागम गर्नुहुँदैन। न कहिल्यै राजाकी पत्नीसँग अथवा रानीहरूका सखीसँग त्यस्तो समागम गर्नुपर्छ।
95हे युधिष्ठिर, मानिसले कहिल्यै वैद्यहरूसँग, अथवा बालकहरूसँग, अथवा उमेरमा वृद्ध पुरुषहरूसँग, अथवा आफ्ना सेवकहरूसँग मैत्री गर्नुहुँदैन। मानिसले सदा मित्रका लागि, ब्राह्मणका लागि र आफ्नो शरण खोज्नेहरूका लागि व्यवस्था गर्नुपर्छ। हे राजन्, त्यसो गर्दा मानिसले दीर्घ आयु प्राप्त गर्छ। हे राजन्, बुद्धिमान् मानिसले यदि आफ्नो कल्याण अभीष्ट छ भने त्यस्तो घरमा बस्नुपर्छ जो ब्राह्मणको र आफ्नो कार्यमा निपुण स्थपतिको सहायताले बनेको होस्। हे राजन्, बेलुकाको सन्ध्यामा सुत्नुहुँदैन। न त्यस बेलामा ज्ञानको कुनै शाखाको अर्जनका लागि अध्ययन गर्नुपर्छ।
96बुद्धिमान् मानिसले त्यस बेलामा भोजन पनि गर्नुहुँदैन। त्यसो गर्दा मानिसले दीर्घ आयु प्राप्त गर्छ। रातको समयमा दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा कुनै कर्म गर्नुहुँदैन। भोजन सकेपछि आफ्नो शरीर सजाउनुहुँदैन।
97जसले आफ्नो उन्नति चाहन्छ उसले रातमा स्नान गर्नुहुँदैन। हे भरत, रातमा भुटेको जौको सातुबाट पनि सदा विरत रहनुपर्छ।
98अन्न र पेयको उच्छिष्ट, तथा ती पुष्प जसले मानिसले देवताहरूको पूजा गरेको होस्, कहिल्यै काममा ल्याउनुहुँदैन। रातमा अतिथिलाई निम्त्याएर कहिल्यै अत्यधिक शिष्टाचारले उसलाई पेट भरेर खान बाध्य पार्नुहुँदैन। न आफू रातमा पेट भरेर खानुपर्छ।
99कुनै पक्षीलाई (खानका लागि) मार्नुहुँदैन, विशेषतः त्यसलाई खुवाइपिवाइसकेपछि। बुद्धिमान् मानिसले त्यस्ती कन्यासँग विवाह गर्नुपर्छ जो उच्च कुलमा जन्मेकी होस्, शुभ लक्षणले युक्त होस् र पूर्ण उमेरकी होस्। हे भरत, उसबाट सन्तान जन्माएर र यसरी आफ्नो वंश चलाएर, मानिसले आफ्ना छोरालाई कुनै उत्तम गुरुलाई सुम्पनुपर्छ, ताकि तिनले सामान्य शिक्षा पाऊन् र हे राजन्, कुलका विशेष आचारमा पनि शिक्षित होऊन्। जुन छोरीहरू जन्मून्, तिनको विवाह प्रतिष्ठित कुलका त्यस्ता युवकसँग गर्नुपर्छ जो बुद्धिमान् पनि होऊन्।
100हे भरत, छोराहरूलाई पनि बसाल्नुपर्छ र तिनको निर्वाहका लागि कुलको सम्पत्तिको एक भाग तिनलाई दिनुपर्छ। दिवङ्गत पितृ अथवा देवताहरूको सम्मानमा कुनै कर्म गर्न बस्नुअघि मानिसले जलमा टाउको डुबाएर स्नान गर्नुपर्छ।
101मानिसले आफ्नो जन्म नक्षत्रमा कहिल्यै श्राद्ध गर्नुहुँदैन। हे भरत, भाद्रपदा (पूर्व अथवा उत्तर)मध्ये कुनैमा पनि श्राद्ध गर्नुहुँदैन, न कृत्तिका नक्षत्रमा।
102ती नक्षत्रमा श्राद्ध कहिल्यै गर्नुहुँदैन जो भयङ्कर मानिन्छन् (जस्तै आश्लेषा आदि), र तीमा पनि होइन जो गणनाअनुसार प्रतिकूल देखिऊन्। वास्तवमा यस विषयमा ती सम्पूर्ण नक्षत्रबाट बच्नुपर्छ जो ज्योतिषमा निषिद्ध छन्।
103नाउबाट क्षौर गराउँदा मानिसले पूर्व अथवा उत्तरतिर मुख फर्काएर बस्नुपर्छ। हे महाराज, त्यसो गर्दा मानिस दीर्घ जीवन बाँच्न सफल हुन्छ।
104हे भरतश्रेष्ठ, मानिसले न अरूको निन्दा गर्नुपर्छ न आफैँलाई सराप्नुपर्छ, किनभने भनिएको छ कि निन्दा पापपूर्ण छ — त्यो अरूको होस् वा आफ्नै।
105विवाहमा त्यस्ती स्त्रीबाट बच्नुपर्छ जसको कुनै अङ्ग हीन होस्। त्यस्ती कन्याबाट पनि बच्नुपर्छ। समान प्रवरकी स्त्रीबाट पनि बच्नुपर्छ; तथा त्यसबाट पनि जसको शरीर कुरूप होस्; तथा त्यसबाट पनि जसले त्यही कुलमा जन्म लिएकी होस् जसमा मानिसकी आमा जन्मेकी थिइन्।
106बुद्धिमान् मानिसले कहिल्यै त्यस्ती स्त्रीलाई जान्नुहुँदैन जो वृद्ध होस्, अथवा जसले गृहस्थाश्रम त्यागेर वानप्रस्थ ग्रहण गरिसकेकी होस्, अथवा जो आफ्ना पतिप्रति निष्ठावान् होस्, अथवा जसका जननाङ्ग स्वस्थ अथवा सुगठित नहोऊन्।
107तिमीले त्यस्ती स्त्रीसँग विवाह गर्नुहुँदैन जो पहेँलो वर्णकी होस्, अथवा जो कुष्ठले पीडित होस्, अथवा जो त्यस्तो कुलमा जन्मेकी होस् जसमा अपस्मार रहेको होस्, अथवा जो जन्म र आचरणमा नीच होस्, अथवा जो त्यस्तो कुलमा जन्मेकी होस् जसमा कुष्ठ नामक रोग प्रकट भएको होस्, अथवा जो जन्मले त्यस्तो कुलकी होस् जसमा अकाल मृत्यु भइरहेको होस्। केवल त्यसै कन्यासँग विवाह गर्नुपर्छ जो शुभ लक्षणले युक्त होस्, जो सबै प्रकारका गुणले सम्पन्न होस्, र जो प्रिय तथा सुन्दर होस्। हे युधिष्ठिर, मानिसले आफूभन्दा उच्च अथवा कम्तीमा समान कुलमा विवाह गर्नुपर्छ।
108जसले आफ्नो समृद्धि चाहन्छ, उसले कहिल्यै त्यस्ती स्त्रीसँग विवाह गर्नुहुँदैन जो निम्न वर्णकी होस् अथवा जो आफ्नो जन्मको वर्णबाट पतित भइसकेकी होस्। सावधानीपूर्वक अग्नि प्रज्वलित गरेर मानिसले ती सम्पूर्ण कर्म गर्नुपर्छ जो वेदमा अथवा ब्राह्मणहरूद्वारा विहित र घोषित छन्। मानिसले कहिल्यै स्त्रीहरूलाई हानि पुर्याउने प्रयत्न गर्नुहुँदैन। पत्नीहरूको सदा रक्षा गर्नुपर्छ।
109द्वेषले सदा आयु घटाउँछ। त्यसैले मानिसले सदा द्वेष पाल्नबाट विरत रहनुपर्छ। दिनमा सुत्नुले आयु घटाउँछ। सूर्योदयपछि सुत्नुले आयु घटाउँछ।
110जो दुवै सन्ध्यामध्ये कुनैमा सुत्छन्, अथवा रातको सुरुमा, अथवा जो अपवित्र अवस्थामा सुत्न जान्छन् — तिनको आयु घट्छ। व्यभिचारले सदा आयु घटाउँछ। क्षौर गराएपछि मानिस अपवित्र अवस्थामा रहनुहुँदैन।
111हे भरत, मानिसले सन्ध्याकालमा वेदको अध्ययन अथवा पाठबाट, भोजनबाट र स्नानबाट सावधानीपूर्वक विरत रहनुपर्छ। जब बेलुकाको सन्ध्या होस्, तब मानिसले कुनै कर्म नगरी ध्यानका लागि आफ्ना इन्द्रिय समेट्नुपर्छ। हे राजन्, मानिसले स्नान गरेर तब ब्राह्मणहरूको पूजा गर्नुपर्छ।
112वास्तवमा देवताहरूको पूजा गर्नुअघि र गुरुलाई श्रद्धापूर्वक प्रणाम गर्नुअघि स्नान गर्नुपर्छ। निम्तोविना कहिल्यै कुनै यज्ञमा जानुहुँदैन। वास्तवमा यदि कोही केवल यो हेर्न जाओस् कि यज्ञ कसरी सम्पन्न भइरहेको छ, भने ऊ निम्तोविना पनि त्यहाँ जान सक्छ। यदि कोही निम्तोविना यज्ञमा जाओस् र यसै कारण उसलाई यजमानबाट यथोचित सम्मान नमिलोस्, भने उसको आयु घट्छ। मानिसले कहिल्यै एक्लै परदेशको यात्रामा जानुहुँदैन। न कहिल्यै रातमा एक्लै कतै जानुपर्छ।
113साँझ पर्नुअघि मानिसले आफ्नो घर फर्किआउनुपर्छ र त्यहीँ रहनुपर्छ। मानिसले सदा आफ्ना आमाबुबा र गुरुको आज्ञाको पालन गर्नुपर्छ, ती आज्ञा उचित छन् वा छैनन् भन्ने नविचारी। हे राजन्, मानिसले वेद र धनुर्विद्यामा सावधानीपूर्वक ध्यान दिनुपर्छ।
114हे राजन्, तब तिमी हात्ती, अश्व र रथको सञ्चालनको अभ्यासमा पनि सावधानीपूर्वक ध्यान देऊ। जुन मानिसले यीमा सावधानीपूर्वक ध्यान दिन्छ, ऊ सुख प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
115त्यस्तो राजा शत्रुहरूका लागि अजेय हुन्छ, र आफ्ना सेवक तथा बन्धुहरूमाथि यसरी शासन गर्छ कि तीमध्ये कसैले पनि उसलाई वशमा पार्न सक्दैन। जुन राजाले त्यस्तो पद प्राप्त गर्छ र आफ्नो प्रजाको रक्षाको कर्तव्यमा सावधानीपूर्वक ध्यान दिन्छ, उसले कहिल्यै कुनै हानि बेहोर्नुपर्दैन।
116हे राजन्, तिमी तर्कशास्त्रमा, तथा शब्दशास्त्र, सङ्गीतशास्त्र र कला नामले चिनिने चौंसठ्ठी विद्यामा निपुण हुनुपर्छ।
117मानिसले हरेक दिन पुराण, इतिहास तथा विद्यमान अन्य सम्पूर्ण आख्यान, र महापुरुषहरूका चरित पनि सुन्नुपर्छ।
118जब आफ्नी पत्नी ऋतुकालमा होऊन्, तब मानिसले न उसलाई जान्नुपर्छ न कुराकानीका लागि बोलाउनुपर्छ। बुद्धिमान् मानिसले शुद्धिस्नानको चौथो दिन उसलाई आफ्नो सङ्गतमा लिन सक्छ।
119यदि कसैले रजको पहिलो दर्शनदेखि पाँचौँ दिन समागम गर्यो भने उसले छोरी पाउँछ। छैटौँ दिन गर्दा उसले छोरा पाउँछ। बुद्धिमान् मानिसले समागमको विषयमा यस नियममा ध्यान दिनुपर्छ।
120बन्धु, विवाहसम्बन्धी र मित्र — सबैसँग सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नुपर्छ। मानिसले आफ्नो शक्तिअनुसार यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्नुपर्छ र यज्ञको दक्षिणाका रूपमा नानाथरी वस्तु दिनुपर्छ।
121हे राजन्, गृहस्थाश्रमका लागि तोकिएको समयपछि मानिस वानप्रस्थी हुनुपर्छ। यसरी मैले तिमीलाई सङ्क्षेपमा ती पुरुषका सम्पूर्ण लक्षण बताइदिएँ जो दीर्घ जीवन बाँच्न सफल हुन्छन्।
122हे युधिष्ठिर, जो मैले तिमीलाई बताइनँ, त्यो तिमीले तीनै वेदमा निपुण पुरुषहरूको मुखबाट सुन्नुपर्छ। तिमी जान कि आचरण नै समृद्धिको जरा हो। आचरणले यशको वृद्धि गर्छ।
123आचरणले नै आयु बढाउँछ। आचरणले नै सम्पूर्ण विपत्ति र अनिष्टको नाश गर्छ। आचरणलाई ज्ञानका सम्पूर्ण शाखाभन्दा श्रेष्ठ भनिएको छ।
124आचरणले नै धर्मलाई जन्म दिन्छ, र धर्मले नै आयु बढाउँछ। आचरणले यश, दीर्घ आयु र स्वर्ग दिन्छ। आचरण देवताहरूलाई प्रसन्न पार्ने सर्वाधिक फलदायी विधान हो। स्वयं स्वयम्भू ब्रह्माले भनेका छन् कि मानिसले मनुष्यहरूका सम्पूर्ण वर्गमाथि करुणा देखाउनुपर्छ।