अनुशासनिक पर्व — परम तपको वर्णन; भगीरथ र ब्रह्माको संवाद
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 103
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यमहिंसितम्। स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य चैव यत्॥
2पितामहस्य विदितं किमन्यत् तपसो बलात्। तपसो यत्परं तेऽद्य तन्नो व्याख्यातुमर्हसि॥
3भीष्म उवाच तपः प्रचक्षते यावत् तावल्लोको युधिष्ठिर। मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात् परम्॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः॥
4अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत। ऋषिलोकं च सोऽगच्छद् भगीरथ इति श्रुतम्॥
5तं तु दृष्ट्वा वचः प्राह ब्रह्मा राजन् भगीरथम्। कथं भगीरथागास्त्वमिमं लोकं दुरासदम्॥
6न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ। आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वमिहागतः॥
7भगीरथ उवाच निष्काणां वै ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः शतं सहस्राणि सदैव दानम्। ब्राह्यं व्रतं नित्यमास्थाय विद्वन् न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम्॥
8नेकादशैकादशकान् क्रतूंश्च। ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्टं फलेन तेनापि च नागतोऽहम्॥
9यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः शतं समास्तप्यमानस्तपोऽहम्। अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं नारीपुरं न च तेनाहमागाम्॥
10दशायुतानि चाश्वानां गोऽयुतानि च विंशतिम्। पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां शतसहस्रशः॥
11सुवर्णचन्द्रोत्तमधारिणीनां कन्योत्तमानामददं सहस्रम्। षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन॥
12स्वेकैकशो दश गा लोकनाथ। समानवत्साः पयमा समन्तिताः सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन॥
13आप्तोर्यामेषु नियतमेकैकस्मिन् दशाददम्। गृष्टीनां क्षीरदात्रीणां रोहिणीनां शतानि च॥
14दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह। प्रादां दशगुणं ब्रह्मन् न तेनाहमिहागतः॥
15वाजिनां बाह्निजातानामयुतान्यददं दशा कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागतः॥
16कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन् दशान्वहम्। एकैकस्मिन् क्रतौ तेन फलेनाहं च चागतः॥
17वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह। प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन् कोटीर्दश च सप्त च॥
18ईषादन्तान् महाकायान् काञ्चनस्रग्विभूषितान्। पद्मिनो वै सहस्राणि प्रादां दश च सप्त च॥
19अलंकृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः। रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दशा॥
20सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलंकृतः। दक्षिणावयवाः केचिद् वेदैर्ये सम्प्रकीर्तिताः॥
21वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम्। शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह॥
22सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम्। विजित्य भूपतीन् सर्वानथैरिष्ट्वा पितामह॥ अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः।
23स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते॥ दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते। वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषित॥ वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्य त्रिधाददम्।
24तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः॥ दीर्घकालं हिमवति गङ्गायाश्च दुरुत्सहाम्। मूर्धा धारां महादेवः शिरसा यामधारयत्। न तेनाप्यहमागच्छं फलेनेह पितामह॥
25शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवान् साद्यस्कानामयुतैश्चापि यत्तत्। त्रयोदशद्वादशाहैश्च देव सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन॥
26अष्टौ सहस्राणि ककुह्मिनामहं शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्यः। एकैकं वै काञ्चनं शृंगमेभ्यः पत्नीश्चैषामददं निष्ककण्ठीः॥
27हिरण्यरत्नानिचयानददं रत्नपर्वतान्। धनधान्यसमृद्धाश्च ग्रामाश्चान्ये सहस्रशः॥
28शतं शतानां गृष्टीनामददं चायतन्द्रितः। इष्ट्वा कैर्महायज्ञै ाह्मणेभ्यो न तेन च॥
29द्विादशाहैरश्वमेधैश्च देव। स्तेषां फलेनेह च चागतोऽस्मि।॥
30निष्कैककण्ठमददं योजनायतं तद्विस्तीर्णं काञ्चपादपानाम्। वनं वृतानां रत्नविभूषितानां न चैव तेषामागतोऽहं फलेन।।
31मक्रोधनोऽकरवं त्रिंशतोऽब्दान्। शतं गवामष्टशतानि चैव दिने दिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः॥
32पयस्विनीनामथ रोहिणीनां तथैवान्याननडुहो लोकनाथ। प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम्॥
33त्रिंशदग्नीनहं ब्रह्मनयजं यच्च नित्यदा। अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः॥
34दशभिर्विश्वजिद्भिश्च शतैरष्टादशोत्तरैः। न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्॥
35सरवां बाहुदायां च गङ्गायामथ नैमिषे। गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै॥
36इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां यद्भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत्। जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह तत्साधयामासमहं वरेण्य॥
37ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन् कर्मणि साधिते। सहस्रमृषयश्चासन् ये वै तत्र समागताः॥
38उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकमिति प्रभो। प्रीतेनोक्तसहस्रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो। इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत् तेऽत्र विचारणा॥
39कामं यथावद्विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत्। तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।
40भीष्म उवाच इत्युक्तवन्तं ब्रह्मा तु राजानं स भगीरथम्। पूजयामास पूजाहँ विधिदृष्टेन कर्मणा॥
41तस्मादनशनैर्युक्तो विप्रान् पूजय नित्यदा। विप्राणां वचनात् सर्वं परत्रेह च सिध्यति॥
42वासोभिरन्नैर्गोभिश्च शुभैनैवेशिकैरपि। शुभैः सुरगणैश्चापि स्तोष्या एव द्विजास्तथा। एतदेव परं गुह्यमलोभेन समाचर॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said You have described to us the various kinds of gifts, tranquillity of soul, Truth, mercy, contentment with one's married wife, and the merits of gift.
2You know very well, O grandfather, that there is nothing whose power is superior to that of Penances. You should explain to us what forms the highest penance.
3Bhishma said I tell you, O Yudhishthira, that one acquires a regions of happiness according to the nature of penances he practises. This is what I hold, O son of Kunti, that there is no Penance superior to abstention from food. Regarding it is recited the ancient discourse between Bhagiratha and the illustrious Brahman.
4We have heard, O Bharata, that Bhagiratha attained to that region which is superior to that of the celestials of kine, and of the Rishis.
5Seeing this, O monarch, the Grandfather Brahman, addressing Bhagirama, said, How, O Bhagiratha, have you attained to this region that is so hard to get at.
6Neither the celestials, nor Gandharvas, nor mankind, o Bhagiratha, succeed in coming here without having performed the severest austerities. How, indeed, have you come by this region.
7Bhagiratha said I used to make gifts of hundred thousands of gold coins to the Brahmanas practising the vow of celibacy all the while. It is not by dint of the merit of those, gifts, O learned one, that I have acquired this region.
8I celebrated the Ekaratri (onenight's) sacrifice (consisting of fasts and gifts) for ten times, and the Pancharatri (fivenights) sacrifices for as many times. I performed eleven times the Ekadashratri sacrifice. I performed a hundred times the great sacrifices of Jyotishtoma. It is not, however, through the merits of those sacrifices that I have acquired this region of happiness.
9For a hundred years I lived continuously by the side of the sacred Jahnavi, all the while performed the severest austerities. There I made gifts to the Brahmanas of thousands of males and numberless female slaves.
10By the side of the Pushkara lake I made gifts to the Brahmanas, for a hundred thousand times, a hundred thousand horses, and two hundred thousand kine.
11I also gave away a thousand women of great beauty, each adorned with golden moons, and sixty thousand more, decked with ornaments of pure gold. It is not, however, through the merits of those deeds that I have succeeded in acquiring these regions.
12O lord of the universe, performing those sacrifices known as Gosava, I gave away ten Arvudas of kine, presenting each Brahmana with ten kine, each of whom was accompanied with her calf, each of whom gave milk at the time, and with each of whom were given a vessel of gold and one white brass for milking her.
13Celebrating many Soma sacrifices, I gave away to cach Brahinana ten kine each of whom gave milk, and each of whom had brought forth only her first calf, besides making presents to them of hundreds of kine belonging to that kind which is known by the name of Rohini.
14I also gave away to the Brahmanas twice ten Prayutas of other kine, all giving milk, It is not through the merit of those gifts, O Brahman, that I have succeeded in acquiring to this region of happiness.
15I also gave away a hundred thousand horses of the Valhika breed, all of white complexion, and adorned with garlands of gold. It is not, however, through the merits of those deeds that I have acquired this region.
16I gave also eight crores of golden coins to the Brahmanas, O Brahmana, and another ten crores also in each sacrifice that I celebrated. It is not, however, through the merits of those deeds that I have acquired this region of happiness.
17I also gave away seventeen crors of horses, O Grandfather, each of green colour, each having black ears, and each adorned with garlands of gold.
18I also gave away seventeen thousand huge elephants having teeth as large as ploughshares, each having those whirls on its body, which are called Padmas, and each bedecked with garlands of gold.
19I gave away ten thousand cars, Grandfather, whose parts were made of gold, and which were adorned with various ornaments of gold.
20vast sum I also gave away seven thousand other cars with horses yoked to each. All the horses that were yoked to them were adorned with omaments of gold. Those cars represented the presents of a sacrifice and were of exactly that kind which is indicated in the Vedas.
21In the ten great Vajapeya sacrifices that I celebrated I gave away a thousand heroes each gified with the power of Indra himself, judged by their prowess and the sacrifices they had celebrated.
22Spending a of money, O Grandfather, and celebrating eight Rajasuya Sacrifices. I gave away to the Brahmanas who officiated in them, a thousand kings whose necks were adorned with garlands of gold, after having defeated them in battle. It is not, however, through the merits of those deeds that I have acquired this region.
23In those sacrifices, O Lord of the universe, I made presents as profuse as the stream of Ganga herself. Each Brahmana I gave two thousand elephants decked with gold, as many horses adorned with golden ornaments, and a hundred villages of the best kind.
24Indeed, I gave these thrice to each Brahmana obscrvant of penances, living on regulated dict, adopting tranquillity of soul, and controlling speech, I lived for a long time on the breast of Himavat by the side of that Ganga whose irresistible current was borne by Mahadeva on his head. It is not through the merit of these deeds, O grandfather, that I have acquired this region.
25Throwing the Shami, I worshipped the gods in numberless such sacrifices as are completed in course of single day, and such others as take twelve days for completing, and others still as can be completed in thirteen days, besides many Pundarikas. I have not acquired this region through the merits of any of those sacrifices.
26I gave to the Brahmanas eight thousands of white bulls, each possessed of a beautiful hump, and each having one of its horns covered with gold. To them I also gave beautiful wives whose necks were adorned with chains of gold.
27I also gave away inasses of gold and wealth of other kinds. I gave away hills of gems and valuable stones. I gave away Villages, thousands in number and filled with wealth and corn.
28With all my senses about me, I gave away the Brahmanas a hundred thousand kine each of whom had brought forth only her first calf, at many great sacrifices which I celebrated. It i is not, however, through the merits of those। deeds that I have acquired this region.
29I worshipped the celestials in a sacrifice that is completed in eleven days. Twice I worshipped them in sacrifices that are completed in twelve days. I worshipped ther, also many a time in the Horsesacrifices. I performed the Arkayana sacrifice sixteen times, it is not through the merits of those deeds that I have acquired this region.
30I also gave each Branis. 17 a forest of Kanchana trees extending for Yojana on every side, and with each tree adorned with jewels and gems. It is not through the merits of that deed that I have acquired this region.
31For thirty years, with heart perfectly freed from anger, I observed the Turayana vow that has very superior merit, and gave away to the Brahmanas every day nine hundred kine.
32Indeed, O Lord of the universe, every one of those kine belonged to the Rohini species and gave milk at the time I gave them away. It is not through the merits of those deeds, O king of the deities, that I have acquired this region.
33a I adored thirty fires, O Brahman, every day. I worshipped the celestials in eight sacrifices in which the fat of all animals was poured on the fire. I worshipped them in seven sacrifices in which the fat of human beings was poured on the fire.
34ored them in thousand and livcrtyeight Vishvajit sacrifices. It is not through the merits of those sacrifices, O king of all the celestials, that I have acquired this region.
35On the banks of Sarayu and Vahuda and Ganga, as also in the forest of Naimisha, I gave away millions of kine to the Brahmanas. It is not through the merits of those deeds that I have acquired this region.
36The vow of fast had been known to Indra. He had, however, kept it a secret. Shukra, the descendent of Bhrigu, gained a knowledge of it by means of spiritual sight acquired through penances. Burning with energy as he does, it is Ushanas who first made it known to the universe. I observed that vow, O boongiving Deity.
37When I finished that very superior vow, the Brahmanas became all pleased with me. A thousand Rishis came there.
38All those Brahmanas and Rishis, O powerful lord, pleased with me, said, do you go to the region of Brahman! It is on account of the merits of that vow that I have succeeded in acquiring this region of very superior happiness. There is no doubt in this.
39Asked by the Supreme Creator of all things, I have duly explained the merits of the vow of fast. In my opinion, there is no penance higher than fast. I bow to you, o foremost of all the celestials. Be propitiated with me.
40Bhishma said King Bhagiratha, who had said so and who was worthy of every honour, was, on the conclusion of his speech, honoured by Brahman according to the rites ordained for that purpose.
41Do you, therefore, O Yudhishtira, observe the vow of fast and adore the Brahmanas every day. The words uttered by Brahmanas can do every things both in this world and in the next.
42Indeed, the Brahmanas should ever be pleased with gifts of dresses and food and whitecomplexioned kine and good dwelling houses and palaces. The very celestials should please the Brahmanas. Freeing yourself from cupidity, do you practice this vow of very superior merit that is not known to all.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — आपने हमें नाना प्रकार के दान, आत्मा की शान्ति, सत्य, दया, अपनी विवाहिता पत्नी में सन्तोष, तथा दान के पुण्य का वर्णन किया है।
2हे पितामह, आप भली-भाँति जानते हैं कि ऐसा कुछ नहीं जिसकी शक्ति तप की शक्ति से बढ़कर हो। आप हमें समझाइए कि सर्वोच्च तप क्या है।
3भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, मैं तुमसे कहता हूँ कि मनुष्य जिस प्रकार का तप करता है, उसी के अनुसार सुख के लोक प्राप्त करता है। हे कुन्तीपुत्र, मेरा मत यह है कि उपवास से बढ़कर कोई तप नहीं। इस विषय में भगीरथ और यशस्वी ब्रह्मा का प्राचीन संवाद कहा जाता है।
4हे भरत, हमने सुना है कि भगीरथ ने उस लोक को प्राप्त किया जो देवताओं के, गौओं के और ऋषियों के लोकों से भी श्रेष्ठ है।
5हे राजन्, यह देखकर पितामह ब्रह्मा ने भगीरथ को सम्बोधित करते हुए कहा — हे भगीरथ, तुमने इस लोक को कैसे प्राप्त किया जो इतना दुर्लभ है?
6हे भगीरथ, न देवता, न गन्धर्व, न मनुष्य — कोई भी कठोरतम तप किए बिना यहाँ आने में सफल नहीं होता। वस्तुतः तुम इस लोक तक कैसे पहुँचे?
7भगीरथ ने कहा — मैं आजीवन ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करने वाले ब्राह्मणों को लाखों स्वर्णमुद्राओं का दान करता रहा। हे विद्वन्, उन दानों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
8मैंने दस बार एकरात्र यज्ञ (जो उपवास और दान से बनता है) किया, और उतनी ही बार पंचरात्र यज्ञ किए। मैंने ग्यारह बार एकादशरात्र यज्ञ किया। मैंने सौ बार महान् ज्योतिष्टोम यज्ञ किए। किन्तु उन यज्ञों के पुण्य से मैंने सुख का यह लोक प्राप्त नहीं किया।
9सौ वर्ष तक मैं निरन्तर पवित्र जाह्नवी के तट पर रहा और सारे समय कठोरतम तप करता रहा। वहाँ मैंने ब्राह्मणों को सहस्रों दास और असंख्य दासियाँ दान कीं।
10पुष्कर सरोवर के तट पर मैंने ब्राह्मणों को एक लाख बार, एक-एक लाख अश्व और दो-दो लाख गौएँ दान कीं।
11मैंने महान् सौन्दर्य वाली एक सहस्र स्त्रियाँ भी दान कीं, जिनमें से प्रत्येक स्वर्ण के चन्द्रकों से सुशोभित थी, तथा साठ सहस्र और भी, जो शुद्ध स्वर्ण के आभूषणों से सजी थीं। किन्तु उन कर्मों के पुण्य से मैं ये लोक प्राप्त करने में सफल नहीं हुआ।
12हे जगदीश्वर, गोसव नामक वे यज्ञ करते हुए मैंने दस अर्बुद गौएँ दान कीं, और प्रत्येक ब्राह्मण को दस-दस गौएँ दीं, जिनमें से प्रत्येक अपने बछड़े सहित थी, प्रत्येक उस समय दूध देती थी, और प्रत्येक के साथ दुहने के लिए एक स्वर्ण पात्र और एक कांस्य पात्र भी दिया गया।
13अनेक सोमयज्ञों का अनुष्ठान करते हुए मैंने प्रत्येक ब्राह्मण को दस-दस गौएँ दीं, जिनमें से प्रत्येक दूध देती थी और प्रत्येक ने केवल अपना प्रथम बछड़ा जना था; इसके अतिरिक्त उन्हें सैकड़ों उन गौओं का दान भी किया जो रोहिणी नाम की जाति की होती हैं।
14हे ब्रह्मन्, मैंने ब्राह्मणों को बीस प्रयुत अन्य गौएँ भी दीं, जो सब दूध देती थीं। किन्तु उन दानों के पुण्य से मैं सुख का यह लोक प्राप्त करने में सफल नहीं हुआ।
15मैंने वाह्लीक जाति के एक लाख अश्व भी दान किए, जो सब श्वेत वर्ण के थे और स्वर्ण की मालाओं से सुशोभित थे। किन्तु उन कर्मों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
16हे ब्राह्मण, मैंने ब्राह्मणों को आठ करोड़ स्वर्णमुद्राएँ भी दीं, और अपने किए हुए प्रत्येक यज्ञ में दस करोड़ और भी। किन्तु उन कर्मों के पुण्य से मैंने सुख का यह लोक प्राप्त नहीं किया।
17हे पितामह, मैंने सत्रह करोड़ अश्व भी दान किए, जिनमें से प्रत्येक हरे रंग का था, प्रत्येक के कान काले थे, और प्रत्येक स्वर्ण की मालाओं से सुशोभित था।
18मैंने सत्रह सहस्र विशाल हाथी भी दान किए, जिनके दाँत हल के फाल के समान बड़े थे, जिनमें से प्रत्येक के शरीर पर वे भँवर थे जो पद्म कहलाते हैं, और प्रत्येक स्वर्ण की मालाओं से सजा था।
19हे पितामह, मैंने दस सहस्र रथ दान किए, जिनके अंग स्वर्ण के बने थे और जो स्वर्ण के नाना आभूषणों से सजे थे।
20मैंने सात सहस्र अन्य रथ भी दान किए, जिनमें से प्रत्येक में अश्व जुते थे। उनमें जुते समस्त अश्व स्वर्ण के आभूषणों से सजे थे। वे रथ यज्ञ की दक्षिणा के रूप में थे और ठीक उसी प्रकार के थे जैसे वेदों में निर्दिष्ट हैं।
21मैंने जो दस महान् वाजपेय यज्ञ किए, उनमें मैंने एक सहस्र वीरों को दान किया, जिनमें से प्रत्येक अपने पराक्रम और अपने किए हुए यज्ञों के आधार पर स्वयं इन्द्र के समान शक्ति से सम्पन्न था।
22हे पितामह, अपार धन व्यय करके और आठ राजसूय यज्ञों का अनुष्ठान करके मैंने उनमें ऋत्विक् बने ब्राह्मणों को एक सहस्र राजा दान किए, जिनकी ग्रीवाएँ स्वर्ण की मालाओं से सुशोभित थीं और जिन्हें मैंने युद्ध में परास्त किया था। किन्तु उन कर्मों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
23हे जगदीश्वर, उन यज्ञों में मैंने स्वयं गंगा की धारा के समान प्रचुर दक्षिणाएँ दीं। मैंने प्रत्येक ब्राह्मण को स्वर्ण से सजे दो सहस्र हाथी, उतने ही स्वर्ण के आभूषणों से सजे अश्व, और उत्तम कोटि के सौ ग्राम दिए।
24वस्तुतः मैंने ये तीन-तीन बार प्रत्येक ऐसे ब्राह्मण को दिए जो तप में रत, संयमित आहार पर जीने वाला, आत्मा की शान्ति धारण करने वाला और वाणी पर नियन्त्रण रखने वाला था। मैं दीर्घ काल तक हिमवान् के वक्षःस्थल पर उसी गंगा के तट पर रहा जिसकी अप्रतिहत धारा को महादेव ने अपने सिर पर धारण किया था। हे पितामह, इन कर्मों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
25शमी की समिधा डालकर मैंने देवताओं की पूजा असंख्य ऐसे यज्ञों में की जो एक ही दिन में पूर्ण होते हैं, तथा ऐसे अन्य यज्ञों में जो पूर्ण होने में बारह दिन लेते हैं, और ऐसे और भी यज्ञों में जो तेरह दिनों में पूर्ण होते हैं, तथा अनेक पुण्डरीक यज्ञों में भी। मैंने उनमें से किसी भी यज्ञ के पुण्य से यह लोक प्राप्त नहीं किया।
26मैंने ब्राह्मणों को आठ सहस्र श्वेत वृषभ दिए, जिनमें से प्रत्येक सुन्दर ककुद् वाला था और जिनमें से प्रत्येक का एक सींग स्वर्ण से मढ़ा था। उन्हें मैंने सुन्दर पत्नियाँ भी दीं जिनकी ग्रीवाएँ स्वर्ण की मालाओं से सुशोभित थीं।
27मैंने स्वर्ण और अन्य प्रकार के धन के ढेर भी दान किए। मैंने रत्नों और बहुमूल्य मणियों के पर्वत दान किए। मैंने सहस्रों ग्राम दान किए, जो धन और धान्य से भरे थे।
28अपनी समस्त इन्द्रियों को वश में रखकर मैंने अपने किए हुए अनेक महान् यज्ञों में ब्राह्मणों को एक लाख ऐसी गौएँ दान कीं जिनमें से प्रत्येक ने केवल अपना प्रथम बछड़ा जना था। किन्तु उन कर्मों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
29मैंने ग्यारह दिनों में पूर्ण होने वाले एक यज्ञ में देवताओं की पूजा की। दो बार मैंने उन्हें बारह दिनों में पूर्ण होने वाले यज्ञों में पूजा। मैंने अनेक बार अश्वमेध यज्ञों में भी उनकी पूजा की। मैंने सोलह बार अर्कायन यज्ञ किया। उन कर्मों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
30मैंने प्रत्येक ब्राह्मण को कांचन वृक्षों का एक-एक वन भी दिया, जो चारों ओर एक-एक योजन तक फैला था और जिसका प्रत्येक वृक्ष रत्नों और मणियों से सुशोभित था। उस कर्म के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
31तीस वर्ष तक, क्रोध से पूर्णतः मुक्त हृदय लेकर, मैंने तूरायण व्रत का पालन किया, जिसका पुण्य अत्यन्त श्रेष्ठ है, और प्रतिदिन ब्राह्मणों को नौ सौ गौएँ दान कीं।
32हे जगदीश्वर, वस्तुतः उनमें से प्रत्येक गाय रोहिणी जाति की थी और जिस समय मैंने उन्हें दान किया उस समय दूध देती थी। हे देवराज, उन कर्मों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
33हे ब्रह्मन्, मैं प्रतिदिन तीस अग्नियों की उपासना करता था। मैंने आठ ऐसे यज्ञों में देवताओं की पूजा की जिनमें समस्त पशुओं की चर्बी अग्नि में डाली गई। मैंने सात ऐसे यज्ञों में उनकी पूजा की जिनमें मनुष्यों की चर्बी अग्नि में डाली गई।
34मैंने एक सहस्र अट्ठाईस विश्वजित् यज्ञों में उनकी उपासना की। हे देवराज, उन यज्ञों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
35सरयू, वाहुदा और गंगा के तटों पर, तथा नैमिष के वन में भी, मैंने ब्राह्मणों को लाखों गौएँ दान कीं। उन कर्मों के पुण्य से मैंने यह लोक प्राप्त नहीं किया।
36उपवास का व्रत इन्द्र को ज्ञात था। किन्तु उन्होंने उसे गुप्त रखा। भृगुवंशी शुक्र ने तप से प्राप्त दिव्य दृष्टि द्वारा उसका ज्ञान प्राप्त किया। तेज से जलते हुए उन्हीं उशना ने सर्वप्रथम उसे संसार में प्रकट किया। हे वरदाता देव, मैंने उसी व्रत का पालन किया।
37जब मैंने वह अत्यन्त श्रेष्ठ व्रत पूर्ण किया, तब ब्राह्मण सब मुझसे प्रसन्न हो गए। एक सहस्र ऋषि वहाँ आए।
38हे शक्तिशाली प्रभु, वे समस्त ब्राह्मण और ऋषि मुझसे प्रसन्न होकर बोले — 'तुम ब्रह्मलोक को जाओ!' उसी व्रत के पुण्य से मैं अत्यन्त श्रेष्ठ सुख का यह लोक प्राप्त करने में सफल हुआ हूँ। इसमें सन्देह नहीं।
39समस्त वस्तुओं के परम स्रष्टा द्वारा पूछे जाने पर मैंने उपवास व्रत के पुण्य विधिपूर्वक समझा दिए हैं। मेरे मत में उपवास से बढ़कर कोई तप नहीं। हे समस्त देवताओं में श्रेष्ठ, मैं आपको प्रणाम करता हूँ। आप मुझ पर प्रसन्न हों।
40भीष्म ने कहा — जिन्होंने यह कहा और जो प्रत्येक सम्मान के योग्य थे, उन राजा भगीरथ का, उनके भाषण की समाप्ति पर, ब्रह्मा ने उस प्रयोजन के लिए विहित विधि से सत्कार किया।
41अतः हे युधिष्ठिर, तुम उपवास व्रत का पालन करो और प्रतिदिन ब्राह्मणों की पूजा करो। ब्राह्मणों के उच्चारित वचन इस लोक और परलोक — दोनों में सब कुछ कर सकते हैं।
42वस्तुतः ब्राह्मणों को सदा वस्त्र, अन्न, श्वेत वर्ण की गौएँ, उत्तम निवासगृह और भवनों के दान से प्रसन्न रखना चाहिए। स्वयं देवताओं को भी ब्राह्मणों को प्रसन्न करना चाहिए। लोभ से मुक्त होकर तुम इस अत्यन्त श्रेष्ठ पुण्य वाले व्रत का पालन करो, जो सबको ज्ञात नहीं है।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — तपाईंले हामीलाई नानाथरी दान, आत्माको शान्ति, सत्य, दया, आफ्नी विवाहिता पत्नीमा सन्तोष, तथा दानको पुण्यको वर्णन गर्नुभयो।
2हे पितामह, तपाईं राम्ररी जान्नुहुन्छ कि त्यस्तो केही छैन जसको शक्ति तपको शक्तिभन्दा बढी होस्। तपाईंले हामीलाई बुझाउनुहोस् कि सर्वोच्च तप के हो।
3भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, म तिमीलाई भन्छु कि मानिसले जस्तो तप गर्छ, त्यसैअनुसार सुखका लोक प्राप्त गर्छ। हे कुन्तीपुत्र, मेरो मत यो हो कि उपवासभन्दा बढी कुनै तप छैन। यस विषयमा भगीरथ र यशस्वी ब्रह्माको प्राचीन संवाद भनिन्छ।
4हे भरत, हामीले सुनेका छौँ कि भगीरथले त्यो लोक प्राप्त गरे जो देवताका, गाईका र ऋषिहरूका लोकभन्दा पनि श्रेष्ठ छ।
5हे राजन्, यो देखेर पितामह ब्रह्माले भगीरथलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे भगीरथ, तिमीले यो लोक कसरी प्राप्त गर्यौ जो यति दुर्लभ छ?
6हे भगीरथ, न देवता, न गन्धर्व, न मनुष्य — कोही पनि कठोरतम तप नगरी यहाँ आउन सफल हुँदैन। वास्तवमा तिमी यस लोकसम्म कसरी पुग्यौ?
7भगीरथले भने — म आजीवन ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्ने ब्राह्मणहरूलाई लाखौँ स्वर्णमुद्राको दान गरिरहेँ। हे विद्वन्, ती दानका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
8मैले दस पटक एकरात्र यज्ञ (जो उपवास र दानले बन्छ) गरेँ, र त्यति नै पटक पञ्चरात्र यज्ञ गरेँ। मैले एघार पटक एकादशरात्र यज्ञ गरेँ। मैले सय पटक महान् ज्योतिष्टोम यज्ञ गरेँ। तर ती यज्ञका पुण्यले मैले सुखको यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
9सय वर्षसम्म म निरन्तर पवित्र जाह्नवीको किनारमा बसेँ र सारा समय कठोरतम तप गरिरहेँ। त्यहाँ मैले ब्राह्मणहरूलाई हजारौँ दास र असङ्ख्य दासी दान गरेँ।
10पुष्कर सरोवरको किनारमा मैले ब्राह्मणहरूलाई एक लाख पटक, एक-एक लाख अश्व र दुई-दुई लाख गाई दान गरेँ।
11मैले महान् सौन्दर्यकी एक हजार स्त्री पनि दान गरेँ, जसमध्ये प्रत्येक सुनका चन्द्रकले सुशोभित थिइन्, तथा साठी हजार अरू पनि, जो शुद्ध सुनका गहनाले सजिएका थिए। तर ती कर्मका पुण्यले म यी लोक प्राप्त गर्न सफल भइनँ।
12हे जगदीश्वर, गोसव नामक ती यज्ञ गर्दै मैले दस अर्बुद गाई दान गरेँ, र प्रत्येक ब्राह्मणलाई दस-दस गाई दिएँ, जसमध्ये प्रत्येक आफ्नो बाच्छोसहित थिई, प्रत्येकले त्यस बेला दूध दिन्थी, र प्रत्येकसँग दुहुनका लागि एउटा सुनको भाँडो र एउटा काँसको भाँडो पनि दिइयो।
13अनेक सोमयज्ञको अनुष्ठान गर्दै मैले प्रत्येक ब्राह्मणलाई दस-दस गाई दिएँ, जसमध्ये प्रत्येकले दूध दिन्थी र प्रत्येकले केवल आफ्नो पहिलो बाच्छो जन्माएकी थिई; यसबाहेक तिनलाई सयौँ ती गाईको दान पनि गरेँ जो रोहिणी नामक जातका हुन्छन्।
14हे ब्रह्मन्, मैले ब्राह्मणहरूलाई बीस प्रयुत अरू गाई पनि दिएँ, जो सबैले दूध दिन्थे। तर ती दानका पुण्यले म सुखको यो लोक प्राप्त गर्न सफल भइनँ।
15मैले वाह्लीक जातका एक लाख अश्व पनि दान गरेँ, जो सबै सेतो वर्णका थिए र सुनका मालाले सुशोभित थिए। तर ती कर्मका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
16हे ब्राह्मण, मैले ब्राह्मणहरूलाई आठ करोड स्वर्णमुद्रा पनि दिएँ, र आफूले गरेको प्रत्येक यज्ञमा दस करोड अरू पनि। तर ती कर्मका पुण्यले मैले सुखको यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
17हे पितामह, मैले सत्र करोड अश्व पनि दान गरेँ, जसमध्ये प्रत्येक हरियो रङको थियो, प्रत्येकका कान काला थिए, र प्रत्येक सुनका मालाले सुशोभित थियो।
18मैले सत्र हजार विशाल हात्ती पनि दान गरेँ, जसका दाँत हलोको फालीसरह ठूला थिए, जसमध्ये प्रत्येकको शरीरमा ती भुमरी थिए जो पद्म कहलाउँछन्, र प्रत्येक सुनका मालाले सजिएको थियो।
19हे पितामह, मैले दस हजार रथ दान गरेँ, जसका अङ्ग सुनका बनेका थिए र जो सुनका नानाथरी गहनाले सजिएका थिए।
20मैले सात हजार अरू रथ पनि दान गरेँ, जसमध्ये प्रत्येकमा अश्व नारिएका थिए। तिनमा नारिएका सम्पूर्ण अश्व सुनका गहनाले सजिएका थिए। ती रथ यज्ञको दक्षिणाका रूपमा थिए र ठीक त्यस्तै प्रकारका थिए जस्ता वेदमा निर्दिष्ट छन्।
21मैले जुन दस महान् वाजपेय यज्ञ गरेँ, तिनमा मैले एक हजार वीर दान गरेँ, जसमध्ये प्रत्येक आफ्नो पराक्रम र आफूले गरेका यज्ञका आधारमा स्वयं इन्द्रसरह शक्तिले सम्पन्न थियो।
22हे पितामह, अपार धन खर्च गरेर र आठ राजसूय यज्ञको अनुष्ठान गरेर मैले तिनमा ऋत्विक् बनेका ब्राह्मणहरूलाई एक हजार राजा दान गरेँ, जसका घाँटी सुनका मालाले सुशोभित थिए र जसलाई मैले युद्धमा पराजित गरेको थिएँ। तर ती कर्मका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
23हे जगदीश्वर, ती यज्ञमा मैले स्वयं गङ्गाको धारासरह प्रचुर दक्षिणा दिएँ। मैले प्रत्येक ब्राह्मणलाई सुनले सजिएका दुई हजार हात्ती, त्यति नै सुनका गहनाले सजिएका अश्व, र उत्तम कोटिका सय गाउँ दिएँ।
24वास्तवमा मैले यी तीन-तीन पटक प्रत्येक त्यस्तो ब्राह्मणलाई दिएँ जो तपमा रत, संयमित आहारमा बाँच्ने, आत्माको शान्ति धारण गर्ने र वाणीमा नियन्त्रण राख्ने थियो। म लामो समयसम्म हिमवान्को छातीमाथि त्यही गङ्गाको किनारमा बसेँ जसको अप्रतिहत धारालाई महादेवले आफ्नो शिरमा धारण गरेका थिए। हे पितामह, यी कर्मका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
25शमीको समिधा हालेर मैले देवताहरूको पूजा असङ्ख्य त्यस्ता यज्ञमा गरेँ जो एकै दिनमा पूरा हुन्छन्, तथा त्यस्ता अरू यज्ञमा जो पूरा हुन बाह्र दिन लिन्छन्, र त्यस्ता अरू यज्ञमा पनि जो तेह्र दिनमा पूरा हुन्छन्, तथा अनेक पुण्डरीक यज्ञमा पनि। मैले तीमध्ये कुनै पनि यज्ञको पुण्यले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
26मैले ब्राह्मणहरूलाई आठ हजार सेता साँढे दिएँ, जसमध्ये प्रत्येक सुन्दर ककुद् भएको थियो र जसमध्ये प्रत्येकको एउटा सिङ सुनले मोरिएको थियो। तिनलाई मैले सुन्दर पत्नी पनि दिएँ जसका घाँटी सुनका मालाले सुशोभित थिए।
27मैले सुन र अन्य प्रकारका धनका थुप्रा पनि दान गरेँ। मैले रत्न र बहुमूल्य मणिका पर्वत दान गरेँ। मैले हजारौँ गाउँ दान गरेँ, जो धन र धान्यले भरिएका थिए।
28आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियलाई वशमा राखेर मैले आफूले गरेका अनेक महान् यज्ञमा ब्राह्मणहरूलाई एक लाख त्यस्ता गाई दान गरेँ जसमध्ये प्रत्येकले केवल आफ्नो पहिलो बाच्छो जन्माएकी थिई। तर ती कर्मका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
29मैले एघार दिनमा पूरा हुने एउटा यज्ञमा देवताहरूको पूजा गरेँ। दुई पटक मैले तिनलाई बाह्र दिनमा पूरा हुने यज्ञमा पूजेँ। मैले अनेक पटक अश्वमेध यज्ञमा पनि तिनको पूजा गरेँ। मैले सोह्र पटक अर्कायन यज्ञ गरेँ। ती कर्मका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
30मैले प्रत्येक ब्राह्मणलाई काञ्चन रूखको एक-एक वन पनि दिएँ, जो चारैतिर एक-एक योजनसम्म फैलिएको थियो र जसको प्रत्येक रूख रत्न र मणिले सुशोभित थियो। त्यस कर्मको पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
31तीस वर्षसम्म, क्रोधबाट पूर्णतः मुक्त हृदय लिएर, मैले तूरायण व्रतको पालन गरेँ, जसको पुण्य अत्यन्त श्रेष्ठ छ, र हरेक दिन ब्राह्मणहरूलाई नौ सय गाई दान गरेँ।
32हे जगदीश्वर, वास्तवमा तीमध्ये प्रत्येक गाई रोहिणी जातकी थिई र जुन बेला मैले तिनलाई दान गरेँ त्यस बेला दूध दिन्थी। हे देवराज, ती कर्मका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
33हे ब्रह्मन्, म हरेक दिन तीस अग्निको उपासना गर्थेँ। मैले आठ त्यस्ता यज्ञमा देवताहरूको पूजा गरेँ जसमा सम्पूर्ण पशुको बोसो अग्निमा हालियो। मैले सात त्यस्ता यज्ञमा तिनको पूजा गरेँ जसमा मानिसहरूको बोसो अग्निमा हालियो।
34मैले एक हजार अठ्ठाइस विश्वजित् यज्ञमा तिनको उपासना गरेँ। हे देवराज, ती यज्ञका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
35सरयू, वाहुदा र गङ्गाका किनारमा, तथा नैमिषको वनमा पनि, मैले ब्राह्मणहरूलाई लाखौँ गाई दान गरेँ। ती कर्मका पुण्यले मैले यो लोक प्राप्त गरेको होइन।
36उपवासको व्रत इन्द्रलाई थाहा थियो। तर तिनले त्यो गुप्त राखे। भृगुवंशी शुक्रले तपबाट प्राप्त दिव्य दृष्टिद्वारा त्यसको ज्ञान प्राप्त गरे। तेजले बलिरहेका तिनै उशनाले सर्वप्रथम त्यो संसारमा प्रकट गरे। हे वरदाता देव, मैले त्यही व्रतको पालन गरेँ।
37जब मैले त्यो अत्यन्त श्रेष्ठ व्रत पूरा गरेँ, तब ब्राह्मणहरू सबै मसँग प्रसन्न भए। एक हजार ऋषि त्यहाँ आए।
38हे शक्तिशाली प्रभु, ती सम्पूर्ण ब्राह्मण र ऋषि मसँग प्रसन्न भई भने — 'तिमी ब्रह्मलोक जाऊ!' त्यसै व्रतको पुण्यले म अत्यन्त श्रेष्ठ सुखको यो लोक प्राप्त गर्न सफल भएको हुँ। यसमा शङ्का छैन।
39सम्पूर्ण वस्तुका परम स्रष्टाद्वारा सोधिँदा मैले उपवास व्रतका पुण्य विधिपूर्वक बुझाइदिएको छु। मेरो मतमा उपवासभन्दा बढी कुनै तप छैन। हे सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ, म तपाईंलाई प्रणाम गर्छु। तपाईं ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
40भीष्मले भने — जसले यो भने र जो प्रत्येक सम्मानका योग्य थिए, ती राजा भगीरथको, तिनको भाषणको समाप्तिमा, ब्रह्माले त्यस प्रयोजनका लागि विहित विधिले सत्कार गरे।
41त्यसैले हे युधिष्ठिर, तिमी उपवास व्रतको पालन गर र हरेक दिन ब्राह्मणहरूको पूजा गर। ब्राह्मणहरूले उच्चारण गरेका वचनले यस लोक र परलोक — दुवैमा सबै कुरा गर्न सक्छन्।
42वास्तवमा ब्राह्मणहरूलाई सदा वस्त्र, अन्न, सेतो वर्णका गाई, उत्तम निवासगृह र भवनको दानले प्रसन्न राख्नुपर्छ। स्वयं देवताहरूले पनि ब्राह्मणहरूलाई प्रसन्न पार्नुपर्छ। लोभबाट मुक्त भई तिमी यस अत्यन्त श्रेष्ठ पुण्य भएको व्रतको पालन गर, जो सबैलाई थाहा छैन।