अङ्ग्रेजी
1Regarding it is cited the old conversation of Tuladhara with Jajali on the subject of virtue. There was once a Brahmana named Jajali who lived in a certain forest, like a forest-recluse.
2Practising austere penances, he proceeded at a certain time towards the sea-shore, and arrived there began to practise the most austere penances.
3Observing many vows and restraints his food restricted by fast, his body clad in rags and skins, bearing matted locks on his head, his entire body smeared with filth and clay, the intelligent Brahmana passed many years there, speechless.
4Highly energetic that regenerate ascetic, O king, while living within the waters, travelled through all the worlds with the speed of the mind, desirous of seeing all things.
5Having seen the whole Earth bounded by the ocean and adorned with rivers and lakes and forests, the ascetic one day, while sitting under the water, began to think thus:न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे।
6In this world of mobile and immobile creatures there is none who can equal me! Who can travel with me among the stars and planets in the sky and live again within the waters!
7Unseen by the Rakshasas while he said this to himself, the Pishachas said to him,-You should not say so!
8There is a man named Tuladhara highly illustrious and doing the business of buying and selling, Even he, O best of twice-born ones, is not worthy of saying such words as you say!
9Thus addressed by those beings, Jajali of austere penances replied to them, saying,-I shall see that famous Tuladhara who is endued with such wisdom!
10When the Rishi said this, those superhuman beings raised him from the sea, and said to him,-best of twice-born one, go along this road!
11Thus addressed by those beings, Jajali went onwards with a depressed heart. Arrived at Baranasi he met Tuladhara whom he addressed thus.
12Yudhisthira said What, O sire, are those difficult feats which Jajali had performed before for which he had acquired such great success? You should describe them to me.
13Bhishma said Jajali had practised penances of the severest austerities. He used to perform ablutions morning and cvening.
14Carefully serving his fires, he was given to the study of the Vedas. Well conversant with the duties laid down for hermits, Jajali, seemed to shine with effulgence.
15He continued to live in the forest, performing penances, But he never took himself for one who had acquired any merit by his acts. During the rains he slept under the open sky. In auturnn he sat in water.
16In summer he exposed himself to the sun and the wind. Still he never took himself for one who had acquired any merit by such acts. He used to sleep on various sorts of painful beds and also on the naked earth.
17On one occasion that ascetic, while standing under the sky during the rainy season, received on his head repeated showers froin the clouds.
18He had to pass through the forests again and again. Partly with exposure to the rains and partly with the filth they caught, the locks of that pure Rishi became entangled and intertwined with one another.
19At one time abstaining entirely from food and living upon air alone, that great ascetic, stood in the forest like a wooden post Unmoved at heart, he stood there, without once moving an inch.
20While he stood there unmoved like a wooden post, О Bharata, a pair of Kulinga birds, O king, built their nest on his head.
21Filled with pity, the great Rishis allowed those birds in building their nest among his matted locks with pieces of grass.
22And as the ascetic stood there like a wooden post, the two birds lived on his head happily and confidingly.
23The rainy season passed away and autumn set in. Actuated by desire, the couple approached each other according to the law of the Creator, and with perfect confidence laid their eggs, O king, on the head of that Rishi.
24Of rigid vows and endued with energy, the ascetic knew it. Knowing even what the birds had done, Jajali did not move. Bent strongly upon acquiring merit, no act involving the slightest injury to others could meet with his approval.
25Going away and returning every day from, and to his head, the birds happily and trustfully lived there, O powerful king.
26When in the course of time the eggs became mature and young ones came out, they began to grow up in that nest, for Jajali moved not in the least.
27Firmly observing his vows, the righteous Rishi continued to hold and protect those eggs by standing on that very spot perfectly motionless and immersed in Yoga meditation.
28In course of time the young ones grew and became endued with wings. The Muni knew that the young Kulingas had grown up so.
29That foremost of intelligent men, of austere VOWS, one day saw those young ones and became filled with pleasure.
30Seeing their young ones endued with wings, the parent birds became very happy and continued to live in the Rishi's head with them in perfect confidence.
31The learned Jajali saw that when the young birds had wings they flew to the air every evening and came back to his head without having gone far. He still stood motionless there.
32Sometime after he saw that, left by their parents, they went out alone and came back again alone, Jajali did not still move.
33Sometime after, the young birds going away in the morning spent the whole day out of his sight but returned in the evening for living in the nest.
34Sometime after, leaving their nest for five days at a time, they returned on the sixth day. Jajali still did not move.
35Subsequently, when they gained their full strength, they left him and did not return at all even after many days.
36At last, at another time, leaving him, they did not come even after a month. Then, O king, Jajali left that place.
37When they had thus gone away for ever, Jajali wondered much and thought that he had gained ascetic success. Then pride entered his heart.
38Ever observing vows, the great ascetic, seeing the birds thus leave him. After having been brought up on his head, thought highly of himself, and became filled with joy.
39He then bathed in a river and poured libations on the sacred fire, and worshipped the rising Sun.
40Having thus made those chataka birds, grow on his head, Jajali that foremost of ascetics, began to strike his armpits and cry loudly through the sky, I have acquired great merit.
41Then an unseen voice arose in the sky and Jajali heard these words:-You are not equal, O Jajali, to Tuladhara in righteousness.
42Highly wise, that Tuladhara lives at Baranasi. Even he is not competent to say what you say, O twice-born one!
43Hearing these words, Jajali became possessed by anger and desirous of meeting with Tuladhara, O king, began to roam over the whole Earth, observing the vow of silence and passing the night where he met with evening.
44After a long time he reached the city of Baranasi, and saw Tuladhara engaged in selling miscellaneous articles.
45As soon as the shop-keeper Tuladhara saw the Brahmana arrived at his place, he cheerfully stood up and adored the guest with proper salutations.
46Tuladhara said For tsooth, O Brahmana, I know that you have come to me. Listen, however, Oforemost of twice-born ones, to what I say!
47Living on a low land near the sea-shore you had practised very hard penancces. But you had no consciousness of having acquired religious merit.
48When you had at last acquired ascetic success, certain birds were born on your head. You took great care of the little creatures:
49When at last those birds came winged and when they began to leave your head for going here and there in search of food, it was then that, for your having thus assisted at the birth of those Chatakas, you began to feel pride, O Brahmana, thinking you had acquired great merit.
50Then, O foremost of twice-born ones, you heard in the sky a voice that spoke of me. The words you had heard filled you with anger and for that you have come here! Tell me, what wish of yours shall I fulfil, O best of Brahmanas.
हिन्दी
1इस विषय में तुलाधार और जाजलि के धर्मसम्बन्धी प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है। पूर्वकाल में जाजलि नामक एक ब्राह्मण थे, जो किसी वन में वानप्रस्थ के समान रहते थे।
2कठोर तप करते हुए वे एक समय समुद्र-तट की ओर गए, और वहाँ पहुँचकर अत्यन्त उग्र तपस्या करने लगे।
3अनेक व्रतों और नियमों का पालन करते हुए, उपवास से आहार को सीमित किए हुए, चीथड़ों और मृगचर्म से शरीर ढके हुए, सिर पर जटा धारण किए हुए और सारा शरीर मल तथा मिट्टी से लिप्त किए हुए उन बुद्धिमान् ब्राह्मण ने वहाँ मौन रहकर अनेक वर्ष बिताए।
4हे राजन्, वे अत्यन्त तेजस्वी द्विजश्रेष्ठ तपस्वी जल के भीतर रहते हुए भी, सब कुछ देखने की इच्छा से, मन के वेग से समस्त लोकों में विचरण करते थे।
5समुद्र से घिरी हुई तथा नदियों, सरोवरों और वनों से सुशोभित समस्त पृथ्वी को देख चुकने के पश्चात् एक दिन वे तपस्वी जल के भीतर बैठे-बैठे इस प्रकार सोचने लगे — न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे।
6'इस चराचर जगत् में मेरे समान कोई नहीं है! कौन मेरे साथ आकाश में नक्षत्रों और ग्रहों के बीच विचरण कर सकता है और फिर जल के भीतर रह सकता है!'
7वे मन-ही-मन यह कह ही रहे थे कि अदृश्य रूप से वहाँ स्थित पिशाचों ने उनसे कहा — 'तुम्हें ऐसा नहीं कहना चाहिए!'
8'तुलाधार नामक एक अत्यन्त यशस्वी पुरुष है, जो क्रय-विक्रय का व्यवसाय करता है। हे द्विजश्रेष्ठ, वह भी ऐसे वचन कहने के योग्य नहीं है जैसे तुम कह रहे हो!'
9उन प्राणियों के ऐसा कहने पर उग्र तपस्या वाले जाजलि ने उनसे कहा — 'मैं उस विख्यात तुलाधार को देखूँगा, जो ऐसी बुद्धि से सम्पन्न है!'
10ऋषि के ऐसा कहने पर उन अलौकिक प्राणियों ने उन्हें समुद्र से बाहर उठाया और कहा — 'हे द्विजश्रेष्ठ, इस मार्ग से जाओ!'
11उन प्राणियों के इस प्रकार कहने पर जाजलि खिन्न हृदय से आगे बढ़े। वाराणसी पहुँचकर वे तुलाधार से मिले और उससे इस प्रकार बोले।
12युधिष्ठिर ने कहा — हे तात, वे कौन-से दुष्कर कर्म थे जो जाजलि ने पहले किए थे, जिनसे उन्हें इतनी बड़ी सिद्धि प्राप्त हुई? आप मुझे उनका वर्णन कीजिए।
13भीष्म ने कहा — जाजलि ने अत्यन्त कठोर तपस्याएँ की थीं। वे प्रातः और सायं स्नान किया करते थे।
14सावधानी से अग्नियों की सेवा करते हुए वे वेदाध्ययन में लगे रहते थे। वानप्रस्थों के लिए विहित धर्मों के भलीभाँति ज्ञाता जाजलि तेज से देदीप्यमान प्रतीत होते थे।
15वे वन में रहकर तप करते रहे, किन्तु कभी अपने को अपने कर्मों से कोई पुण्य अर्जित करने वाला नहीं मानते थे। वर्षा ऋतु में वे खुले आकाश के नीचे सोते थे। शरद् में जल में बैठते थे।
16ग्रीष्म में वे स्वयं को धूप और वायु के सामने रखते थे। फिर भी वे कभी अपने को ऐसे कर्मों से पुण्य अर्जित करने वाला नहीं मानते थे। वे अनेक प्रकार की कष्टदायक शय्याओं पर तथा नंगी भूमि पर भी सोया करते थे।
17एक बार वर्षा ऋतु में खुले आकाश के नीचे खड़े रहते हुए उन तपस्वी के सिर पर मेघों की बारम्बार धाराएँ पड़ीं।
18उन्हें बार-बार वनों में से होकर जाना पड़ता था। कुछ तो वर्षा में भीगने से और कुछ उनमें जमे मल से, उन पवित्र ऋषि की जटाएँ आपस में उलझकर एक-दूसरे से गुँथ गईं।
19एक समय पूर्णतः अन्न त्यागकर केवल वायु पर जीवित रहते हुए वे महातपस्वी वन में काठ के खम्भे के समान खड़े रहे। हृदय से अविचल होकर वे वहाँ खड़े रहे, एक अंगुल भी न हिले।
20हे भरतश्रेष्ठ, जब वे काठ के खम्भे के समान अविचल खड़े थे, तब हे राजन्, कुलिंग पक्षियों के एक जोड़े ने उनके सिर पर अपना घोंसला बना लिया।
21दया से भरकर उन महर्षि ने उन पक्षियों को अपनी जटाओं के बीच तिनकों से घोंसला बनाने दिया।
22और जब तक वे तपस्वी काठ के खम्भे के समान वहाँ खड़े रहे, तब तक वे दोनों पक्षी उनके सिर पर सुखपूर्वक और निःशंक होकर रहते रहे।
23वर्षा ऋतु बीत गई और शरद् आ गया। कामना से प्रेरित होकर उस युगल ने विधाता के विधान के अनुसार परस्पर समागम किया और हे राजन्, पूर्ण विश्वास के साथ उन ऋषि के सिर पर अण्डे दिए।
24दृढ़ व्रत वाले और तेजस्वी वे तपस्वी यह जानते थे। पक्षियों ने जो किया था उसे जानकर भी जाजलि नहीं हिले। पुण्य-संचय में दृढ़ता से लगे रहने के कारण दूसरों को तनिक भी पीड़ा पहुँचाने वाला कोई कर्म उन्हें स्वीकार नहीं था।
25हे महाबली राजन्, प्रतिदिन उनके सिर से जाते और लौटते हुए वे पक्षी वहाँ सुखपूर्वक और विश्वास के साथ रहते रहे।
26समय आने पर जब अण्डे पक गए और उनसे बच्चे निकले, तब वे उसी घोंसले में बढ़ने लगे, क्योंकि जाजलि तनिक भी नहीं हिले।
27अपने व्रतों का दृढ़ता से पालन करते हुए उन धर्मात्मा ऋषि ने उसी स्थान पर पूर्णतः निश्चल खड़े रहकर और योग-समाधि में लीन होकर उन अण्डों को धारण किया और उनकी रक्षा की।
28समय बीतने पर वे बच्चे बढ़े और पंखों से युक्त हो गए। मुनि ने जान लिया कि कुलिंग-शावक इस प्रकार बड़े हो गए हैं।
29बुद्धिमानों में श्रेष्ठ और उग्र व्रत वाले उन मुनि ने एक दिन उन शावकों को देखा और वे प्रसन्नता से भर गए।
30अपने बच्चों को पंखों से युक्त देखकर माता-पिता पक्षी अत्यन्त प्रसन्न हुए और पूर्ण विश्वास के साथ उनके सहित ऋषि के सिर पर ही रहते रहे।
31विद्वान् जाजलि ने देखा कि पंख आ जाने पर वे शावक प्रतिदिन सन्ध्या के समय आकाश में उड़ते और दूर गए बिना ही उनके सिर पर लौट आते थे। वे तब भी वहीं निश्चल खड़े रहे।
32कुछ काल पश्चात् उन्होंने देखा कि माता-पिता के छोड़ देने पर वे अकेले ही बाहर जाते और अकेले ही लौट आते थे। जाजलि तब भी नहीं हिले।
33कुछ काल पश्चात् वे शावक प्रातः चले जाते और सारा दिन उनकी दृष्टि से ओझल रहते, किन्तु सन्ध्या को घोंसले में रहने के लिए लौट आते।
34कुछ काल पश्चात् वे एक बार में पाँच दिन तक घोंसला छोड़ देते और छठे दिन लौटते। जाजलि तब भी नहीं हिले।
35इसके पश्चात् जब उन्हें पूरा बल प्राप्त हो गया, तब वे उन्हें छोड़कर चले गए और अनेक दिनों तक भी बिलकुल नहीं लौटे।
36अन्ततः एक बार उन्हें छोड़कर जाने पर वे एक महीना बीतने पर भी नहीं आए। तब हे राजन्, जाजलि ने वह स्थान छोड़ा।
37जब वे इस प्रकार सदा के लिए चले गए, तब जाजलि को बड़ा विस्मय हुआ और उन्होंने समझा कि उन्हें तपःसिद्धि प्राप्त हो गई। तभी उनके हृदय में अभिमान प्रविष्ट हो गया।
38सदा व्रतों का पालन करने वाले उन महातपस्वी ने अपने सिर पर पले हुए उन पक्षियों को इस प्रकार अपने को छोड़कर जाते देखकर अपने को बहुत बड़ा माना और वे हर्ष से भर गए।
39तब उन्होंने नदी में स्नान किया, पवित्र अग्नि में आहुतियाँ दीं और उदय होते हुए सूर्य की उपासना की।
40इस प्रकार उन चातक पक्षियों को अपने सिर पर बढ़ाकर तपस्वियों में श्रेष्ठ जाजलि अपनी भुजाएँ ठोंकने लगे और आकाश में ऊँचे स्वर से पुकारने लगे — 'मैंने महान् पुण्य अर्जित किया है!'
41तब आकाश में एक अदृश्य वाणी उठी और जाजलि ने ये वचन सुने — 'हे जाजलि, धर्म में तुम तुलाधार के समान नहीं हो।'
42'वह परम बुद्धिमान् तुलाधार वाराणसी में रहता है। हे द्विज, वह भी वैसा कहने के योग्य नहीं है जैसा तुम कहते हो!'
43हे राजन्, ये वचन सुनकर जाजलि क्रोध से भर गए और तुलाधार से मिलने की इच्छा से मौनव्रत धारण करके तथा जहाँ सन्ध्या हो जाए वहीं रात बिताते हुए समस्त पृथ्वी पर घूमने लगे।
44दीर्घकाल के पश्चात् वे वाराणसी नगरी पहुँचे और उन्होंने तुलाधार को नाना प्रकार की वस्तुएँ बेचते हुए देखा।
45वणिक् तुलाधार ने ज्यों ही उस ब्राह्मण को अपने यहाँ आया देखा, त्यों ही वह प्रसन्नतापूर्वक उठ खड़ा हुआ और उसने यथोचित अभिवादन से अतिथि का सत्कार किया।
46तुलाधार ने कहा — हे ब्राह्मण, निश्चय ही मैं जानता हूँ कि आप मेरे पास आए हैं। किन्तु हे द्विजश्रेष्ठ, मैं जो कहता हूँ उसे सुनिए!
47समुद्र-तट के पास की नीची भूमि पर रहते हुए आपने अत्यन्त कठोर तप किया था। किन्तु आपको धर्म अर्जित करने का कोई बोध नहीं था।
48जब अन्ततः आपको तपःसिद्धि प्राप्त हुई, तब आपके सिर पर कुछ पक्षी उत्पन्न हुए। आपने उन नन्हे जीवों की बड़ी देखभाल की।
49जब अन्ततः वे पक्षी पंखों वाले हो गए और आहार की खोज में इधर-उधर जाने के लिए आपका सिर छोड़ने लगे, तब हे ब्राह्मण, उन चातकों के जन्म में इस प्रकार सहायक होने के कारण आप यह सोचकर अभिमान करने लगे कि आपने महान् पुण्य अर्जित कर लिया है।
50तब हे द्विजश्रेष्ठ, आपने आकाश में एक वाणी सुनी जिसने मेरा उल्लेख किया। सुने हुए उन वचनों ने आपको क्रोध से भर दिया और इसीलिए आप यहाँ आए हैं! हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मुझे बताइए, आपकी कौन-सी इच्छा मैं पूर्ण करूँ?
नेपाली
1यस विषयमा तुलाधार र जाजलिको धर्मसम्बन्धी प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ। पूर्वकालमा जाजलि नाम गरेका एक ब्राह्मण थिए, जो कुनै वनमा वानप्रस्थजस्तै बस्थे।
2कठोर तप गर्दै तिनी एक समय समुद्र-तटतर्फ गए, र त्यहाँ पुगेर अत्यन्त उग्र तपस्या गर्न थाले।
3अनेक व्रत र नियमको पालन गर्दै, उपवासले आहार सीमित पारेर, झुत्रा र मृगचर्मले शरीर ढाकेर, शिरमा जटा धारण गरेर र सारा शरीर मैला तथा माटोले लतपत्याएर ती बुद्धिमान् ब्राह्मणले त्यहाँ मौन रही अनेक वर्ष बिताए।
4हे राजन्, ती अत्यन्त तेजस्वी द्विजश्रेष्ठ तपस्वी जलभित्रै रहेर पनि, सबै कुरा हेर्ने इच्छाले, मनको वेगले सम्पूर्ण लोकमा विचरण गर्थे।
5समुद्रले घेरिएको तथा नदी, सरोवर र वनले सुशोभित सम्पूर्ण पृथ्वी हेरिसकेपछि एक दिन ती तपस्वी जलभित्रै बसीबसी यसरी सोच्न थाले — न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे।
6'यस चराचर जगत्मा मेरो समान कोही छैन! को मसँगै आकाशमा नक्षत्र र ग्रहका बीच विचरण गर्न सक्छ र फेरि जलभित्र बस्न सक्छ!'
7तिनी मनमनै यसो भन्दै थिए, त्यत्तिकैमा अदृश्य रूपमा त्यहाँ रहेका पिशाचहरूले तिनलाई भने — 'तिमीले यसो भन्नु हुँदैन!'
8'तुलाधार नाम गरेका एक अत्यन्त यशस्वी पुरुष छन्, जो किनबेचको व्यवसाय गर्छन्। हे द्विजश्रेष्ठ, तिनी पनि तिमीले भनेजस्ता वचन भन्न योग्य छैनन्!'
9ती प्राणीहरूले यसो भनेपछि उग्र तपस्या गर्ने जाजलिले तिनीहरूलाई भने — 'म त्यस विख्यात तुलाधारलाई हेर्नेछु, जो त्यस्तो बुद्धिले सम्पन्न छन्!'
10ऋषिले यसो भनेपछि ती अलौकिक प्राणीहरूले तिनलाई समुद्रबाट बाहिर उठाए र भने — 'हे द्विजश्रेष्ठ, यही मार्गबाट जानुहोस्!'
11ती प्राणीहरूले यसरी भनेपछि जाजलि खिन्न हृदयले अगाडि बढे। वाराणसी पुगेर तिनी तुलाधारलाई भेटे र तिनीसँग यसरी बोले।
12युधिष्ठिरले भने — हे तात, ती कुन-कुन दुष्कर कर्म थिए जुन जाजलिले पहिले गरेका थिए, जसबाट तिनलाई यति ठूलो सिद्धि प्राप्त भयो? तपाईंले मलाई तिनको वर्णन गर्नुहोस्।
13भीष्मले भने — जाजलिले अत्यन्त कठोर तपस्या गरेका थिए। तिनी बिहान र बेलुका स्नान गर्थे।
14सावधानीपूर्वक अग्निहरूको सेवा गर्दै तिनी वेदाध्ययनमा लागिरहन्थे। वानप्रस्थका लागि विहित धर्मका राम्ररी ज्ञाता जाजलि तेजले देदीप्यमान देखिन्थे।
15तिनी वनमै बसेर तप गरिरहे, तर कहिल्यै आफूलाई आफ्ना कर्मबाट कुनै पुण्य आर्जन गर्ने ठान्दैनथे। वर्षा ऋतुमा तिनी खुला आकाशमुनि सुत्थे। शरद्मा जलमा बस्थे।
16ग्रीष्ममा तिनी आफूलाई घाम र बतासको सामु राख्थे। तैपनि तिनी कहिल्यै आफूलाई त्यस्ता कर्मबाट पुण्य आर्जन गर्ने ठान्दैनथे। तिनी अनेक प्रकारका कष्टदायक ओछ्यानमा तथा नाङ्गो भुइँमा पनि सुत्थे।
17एक पटक वर्षा ऋतुमा खुला आकाशमुनि उभिइरहँदा ती तपस्वीको शिरमा बादलका बारम्बार धारा परे।
18तिनलाई पटकपटक वनहरू पार गर्नुपर्थ्यो। केही त वर्षामा भिजेकाले र केही तिनमा जमेको मैलाले, ती पवित्र ऋषिका जटा आपसमा अल्झेर एकअर्कासँग गाँसिए।
19एक समय पूर्ण रूपमा अन्न त्यागेर केवल वायुमा बाँच्दै ती महातपस्वी वनमा काठको खम्बाजस्तै उभिए। हृदयले अविचल भई तिनी त्यहीँ उभिइरहे, एक अङ्गुल पनि हल्लिएनन्।
20हे भरतश्रेष्ठ, जब तिनी काठको खम्बाजस्तै अविचल उभिएका थिए, तब हे राजन्, कुलिङ्ग पक्षीको एक जोडीले तिनको शिरमा आफ्नो गुँड बनायो।
21दयाले भरिएर ती महर्षिले ती पक्षीलाई आफ्ना जटाका बीचमा सिन्काले गुँड बनाउन दिए।
22अनि जबसम्म ती तपस्वी काठको खम्बाजस्तै त्यहाँ उभिइरहे, तबसम्म ती दुई पक्षी तिनको शिरमा सुखपूर्वक र निःशङ्क भई बसिरहे।
23वर्षा ऋतु बित्यो र शरद् आयो। कामनाले प्रेरित भई त्यस जोडीले विधाताको विधानअनुसार परस्पर समागम गर्यो र हे राजन्, पूर्ण विश्वासका साथ ती ऋषिको शिरमा अण्डा पार्यो।
24दृढ व्रत भएका र तेजस्वी ती तपस्वीलाई यो थाहा थियो। पक्षीहरूले जे गरेका थिए त्यो थाहा पाएर पनि जाजलि हल्लिएनन्। पुण्यसञ्चयमा दृढतापूर्वक लागेकाले अरूलाई अलिकति पनि पीडा दिने कुनै कर्म तिनलाई स्वीकार्य थिएन।
25हे महाबली राजन्, प्रत्येक दिन तिनको शिरबाट जाँदै र फर्कंदै ती पक्षी त्यहाँ सुखपूर्वक र विश्वासका साथ बसिरहे।
26समय आएपछि जब अण्डा पाके र तिनबाट चल्ला निस्के, तब ती त्यही गुँडमा हुर्कन थाले, किनभने जाजलि अलिकति पनि हल्लिएनन्।
27आफ्ना व्रतको दृढतापूर्वक पालन गर्दै ती धर्मात्मा ऋषिले त्यही ठाउँमा पूर्ण रूपले निश्चल उभिएर र योगसमाधिमा लीन भई ती अण्डा धारण गरे र तिनको रक्षा गरे।
28समय बित्दै जाँदा ती चल्ला हुर्के र पखेटायुक्त भए। मुनिले थाहा पाए कि कुलिङ्गका बच्चा यसरी हुर्किसके।
29बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ र उग्र व्रत भएका ती मुनिले एक दिन ती बच्चालाई देखे र तिनी प्रसन्नताले भरिए।
30आफ्ना बच्चालाई पखेटायुक्त देखेर आमाबाबु पक्षी अत्यन्त प्रसन्न भए र पूर्ण विश्वासका साथ तिनीहरूसँगै ऋषिको शिरमै बसिरहे।
31विद्वान् जाजलिले देखे कि पखेटा आएपछि ती बच्चा हरेक साँझ आकाशमा उड्थे र टाढा नगई तिनको शिरमै फर्कन्थे। तिनी तैपनि त्यहीँ निश्चल उभिइरहे।
32केही समयपछि तिनले देखे कि आमाबाबुले छोडेपछि ती एक्लै बाहिर जान्थे र एक्लै फर्कन्थे। जाजलि तैपनि हल्लिएनन्।
33केही समयपछि ती बच्चा बिहान गइहाल्थे र दिनभरि तिनको दृष्टिबाट ओझेल रहन्थे, तर साँझ गुँडमै बस्न फर्कन्थे।
34केही समयपछि ती एक पटकमा पाँच दिनसम्म गुँड छोड्थे र छैटौँ दिन फर्कन्थे। जाजलि तैपनि हल्लिएनन्।
35त्यसपछि जब तिनले पूरा बल प्राप्त गरे, तब तिनीहरू उनलाई छोडेर गए र धेरै दिनसम्म पनि बिलकुल फर्केनन्।
36अन्ततः एक पटक उनलाई छोडेर गएपछि ती एक महिना बित्दा पनि आएनन्। तब हे राजन्, जाजलिले त्यो ठाउँ छोडे।
37जब तिनीहरू यसरी सदाका लागि गए, तब जाजलिलाई ठूलो विस्मय भयो र तिनले ठाने कि तिनलाई तपःसिद्धि प्राप्त भयो। त्यही बेला तिनको हृदयमा अभिमान पस्यो।
38सधैँ व्रतको पालन गर्ने ती महातपस्वीले आफ्नो शिरमा हुर्केका ती पक्षीलाई यसरी आफूलाई छोडेर जाँदै गरेको देखेर आफूलाई निकै ठूलो ठाने र तिनी हर्षले भरिए।
39तब तिनले नदीमा स्नान गरे, पवित्र अग्निमा आहुति दिए र उदाउँदो सूर्यको उपासना गरे।
40यसरी ती चातक पक्षीलाई आफ्नो शिरमा हुर्काएर तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ जाजलि आफ्ना पाखुरा ठोक्न थाले र आकाशमा उच्च स्वरले कराउन थाले — 'मैले महान् पुण्य आर्जन गरेँ!'
41तब आकाशमा एउटा अदृश्य वाणी उठ्यो र जाजलिले यी वचन सुने — 'हे जाजलि, धर्ममा तिमी तुलाधारको समान छैनौ।'
42'ती परम बुद्धिमान् तुलाधार वाराणसीमा बस्छन्। हे द्विज, तिनी पनि तिमीले भनेजस्तो भन्न योग्य छैनन्!'
43हे राजन्, यी वचन सुनेर जाजलि क्रोधले भरिए र तुलाधारलाई भेट्ने इच्छाले मौनव्रत धारण गरी तथा जहाँ साँझ पर्छ त्यहीँ रात बिताउँदै सम्पूर्ण पृथ्वीमा घुम्न थाले।
44लामो समयपछि तिनी वाराणसी नगरी पुगे र तिनले तुलाधारलाई नानाथरी वस्तु बेचिरहेको देखे।
45वणिक् तुलाधारले जब त्यस ब्राह्मणलाई आफ्नो ठाउँमा आएको देखे, तब तिनी प्रसन्नतापूर्वक उठे र यथोचित अभिवादनले अतिथिको सत्कार गरे।
46तुलाधारले भने — हे ब्राह्मण, निश्चय नै मलाई थाहा छ कि तपाईं मकहाँ आउनुभएको छ। तर हे द्विजश्रेष्ठ, म जे भन्छु त्यो सुन्नुहोस्!
47समुद्र-तटनजिकको होचो भूमिमा बस्दै तपाईंले अत्यन्त कठोर तप गर्नुभएको थियो। तर तपाईंलाई धर्म आर्जन गरेको कुनै बोध थिएन।
48जब अन्ततः तपाईंलाई तपःसिद्धि प्राप्त भयो, तब तपाईंको शिरमा केही पक्षी उत्पन्न भए। तपाईंले ती साना जीवको ठूलो हेरचाह गर्नुभयो।
49जब अन्ततः ती पक्षी पखेटायुक्त भए र आहारको खोजीमा यताउता जान तपाईंको शिर छोड्न थाले, तब हे ब्राह्मण, ती चातकको जन्ममा यसरी सहायक भएकाले तपाईं यो सोचेर अभिमान गर्न थाल्नुभयो कि तपाईंले महान् पुण्य आर्जन गर्नुभयो।
50तब हे द्विजश्रेष्ठ, तपाईंले आकाशमा एउटा वाणी सुन्नुभयो जसले मेरो उल्लेख गर्यो। सुनेका ती वचनले तपाईंलाई क्रोधले भरिदियो र त्यसैले तपाईं यहाँ आउनुभएको छ! हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मलाई भन्नुहोस्, तपाईंको कुन इच्छा म पूरा गरूँ?