मोक्षधर्म पर्व — मृत्यु र ब्रह्माको संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 85
संस्कृत
1नारद उवाच विनीय दुःखमबला साऽऽत्मनैवायतेक्षणा। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता तदा॥
2त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर। रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयङ्करी॥
3विभेम्यहमधर्मस्य धर्नामादिश कर्म मे। त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेक्षस्व चक्षुषा॥
4बालान् वृद्धान् वयस्थांश्च न हरेयमनागसः। प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे॥
5प्रियान् पुत्रान् वयस्यांश्च भ्रातृन् मातृः पितृनपि। अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेषां बिभेम्यहम्॥
6कृपणाश्रुपरिक्लेदो देहन्मां शाश्वतीः समाः। तेभ्योऽहं बलवद् भीता शरणं त्वामुपागता॥
7यमस्य भवने देव पात्यन्ते पापकर्मिणः। प्रसादये त्वां वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो॥
8एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह। इच्छेयं त्वत्प्रसादार्थं तपस्तप्तुं महेश्वर॥
9पितामह उवाच मृत्यो संकल्पिता मे त्वं प्रजासंहारहेतुना। गच्छ संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय॥
10एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा। क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे॥
11एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय। न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी॥
12पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी। तूष्णीमासीत् ततो देवो देवानामीश्वरेश्वरः॥
13प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनाऽऽत्मनि। स्मयमानश्च लोकेशो लोकान् सर्वानवैक्षत॥
14निवृत्तरोषे तस्मिस्तु भगवत्यपराजिते। सा कन्याथ जगामास्य समीपादिति नः श्रुतम्॥
15अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा। त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात्॥
16सा तत्र परमं देवी तपोऽचरद् दुश्चरम्। समा होकपदे तस्थौ दश पद्मानि पञ्च च॥
17तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम्। पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्॥ कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा। तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा॥ तस्थौ पद्मानि षट् चैव पञ्च द्वे चैव मानद। भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा॥
18द्वे चायुते नरश्रेष्ठ वायवाहारा महामते। पुनरेव ततो राजन् मौनमातिष्ठदुत्तमम्॥ अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिवा ततो जगाम सा कन्या कौशिकी नृपसत्तम॥
19तत्र वायुजलाहारा चचार नियम पुनः। ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम्॥
20तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा प्रजानां हितकाम्यया। ततो हिमवतो मूनि यत्र देवाः समीजिरे॥ तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमपरं ततः। तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः॥
21ततस्तामब्रवीत् तत्र लोकानां प्रभवाप्ययः। किमिदं वर्तते पुत्रि क्रियतां मम तद् वचः॥
22ततोऽब्रवीत् पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम्। न हरेयं प्रजा देव पुनश्चाहं प्रसादये॥
23तामधर्मभयाद् भीतां पुनरेव प्रयाचतीम्। तदाब्रवीद् देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः॥
24अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे। मया हुक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन॥
25धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यति। अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा॥
26इममन्यं च ते कामं ददानि मनसेप्सितम्। न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसम्पीडिताः प्रजाः॥
27पुरुषेषु स्वरूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि। स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम्॥
28सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह। पुनरवे महात्मानं नेति देवेशमव्ययम्॥ तामब्रवीत् तदा देवो मृत्यो संहर मानवान्।
29अधर्मस्ते न भविता तथा ध्यास्याम्यहं शुभे॥ यानश्रुबिन्दूम्पतितानपश्यं ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात्। ते व्याधयो मानवान् घोररूपाः। प्राप्ते काले कालयिष्यन्ति मृत्यो॥
30सर्वेषा त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः। एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः॥
31एवं धर्म पालयिष्यस्यथो त्वं न चात्मानं मज्जयिष्यस्यधर्मे। तस्मात् कामं रोचयाभ्यागतं त्वं संयोज्याथो संहरस्वेह जन्तून।३६॥
32सा वै तदा मृत्युसंज्ञापदेशा गीता शापाद्बाढमित्यब्रवीत् तम्। अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ प्राप्य निर्मोह्य हन्ति॥
33मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्रुपाता मनुष्याणां रुज्यते यैः शरीरम्। सवेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते तस्माच्छोकं मा कृथा बुद्ध्य बुद्ध्या॥
34सर्वे जीवाः प्राणिनां प्राणनान्ते गत्वा वृत्ताः संनिवृत्तास्तथैव। एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते गत्वा वृत्ताः देववद्राजसिंह॥
35वायुीमो भीमनादो महौजा: स सर्वेषां प्राणिनां प्राणभूतः। नानावृत्तिर्देहिनां देहभेदे तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः॥
36सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः। तस्मात् पुत्रं मा शुचो राजसिंह पुत्रः स्वर्ग प्राप्य ते मोदते ह॥
37एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत्। तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून्॥
अङ्ग्रेजी
1Narada said The lady having large eyes, controlling her grief by self-exertion, addressed the Grandfather, with joined hands and bending low like a creeper.
2And she said, How, O foremost of speakers, shall a lady like me who has sprung from you proceed to perform such a terrible feat-a feat, which is sure to terrorize all living creatures.
3I fear to do any thing that is iniquitious! Do you find out a holy work for me. You see that I am frightened. Oh, look upon me mercifully.
4I shall not be able to cut off living creatures,-infants, youths, and elderly ones,-who have done me no injury! O lord of all creatures, I bow to you, be pleased with me.
5I shall not be able to cut off dear sons, loved friends and brothers and mothers and fathers! If these perish their surviving relatives will surely curse me. Thinking of this I am filled with fear.
6The tears of the sorrow-stricken survivors will burn me for good. I am very much afraid of them. I seek your protection.
7All sinful creatures will have to sink into hell. I seek to please you, O boon-giving god! Extend to me your favour, O powerful lord.
8I seek the satisfaction of this wish, O Grandfather, of all the worlds. O foremost of all the gods, I seek, through your grace, permission to practise austere penances.
9The Grandfather said O Death, I have selected you for the destruction of all creatures! Go, and begin the task of killing all. Do not think thus.
10This must surely take place. It cannot be otherwise. O sinless one, O fair lady do you satisfy the order I have given.
11Thus addressed, O you of mighty arms, the lady called Death, O conqueror of hostile cities, did not utter a word, but humbly stood there with her eyes turned towards the powerful Lord of all creatures.
12Brahma addressed her again and again, but the lady appeared to be herself deprived of life. Seeing her thus, the god of gods, that lords of lords, became silent.
13Indeed, the Self-create by an effort of his will, became pleased. Smiling the lord of all the worlds then looked at the universe.
14We have heard that when that unconquered and illustrious lord controlled his anger, the lady (called Death) went away from his side.
15Leaving Brahma's side without having promised to bring about the destruction of living creatures, Death speedily went, O king, 10 the sacred spot known by the name of Dhenuka.
16There the goddess performed austere penances for fifteen billions of years, standing upon one foot.
17After she had practised such highly severe austerities in that place, the highly energetic Brahma once more said to her,-Do you satisfy iny command, O Death! Disregarding this order, the lady once more practised austerities standing upon one foot for twenty billions of years, O giver of honours! And once more, O son, she lived in the forest with the deer for another long period of ten thousand billions of years.
18And once more, O foremost of men, she passed twenty thousand years living upon air only. Once again, O king she observed the excellent vow of silence for eight thousand years passing the whole period in water. Then that maiden, O best of kings, went to river Kaushiki.
19There she began to pass her days observing another vow, living upon only water and air. After this, O king, the blessed maiden proceeded to the Ganges and thence to the mount Meru.
20Actuated by the desire of doing good to all living creatures, she stood perfectly motionless there like a piece of wood. Going thence to the summit of Himavat where the gods had celebrated their great sacrifice, she stood there for another hundred billions of years, standing upon only the toes of her feet, with the object of pleasing the Grandfather with such an act of austerity.
21Going there the Creator and Destroyer of the universe again addressed her saying,-What are you doing, O daughter! Satisfy those words of mine!
22Addressing the divine Grandfather, the maiden once more said, I am unable to destroy living creatures, O god! I seek to please you.
23Frightened at doing the prospect of iniquity as she then was and employed in soliciting the Grandfather to excuse her for disobedience the Grandsire silenced her, and once more said to her',-
24No sin shall visit you, O Death,! Do you, O auspicious maiden, begin the task of destroying living creatures! What I have said, O amiable girl, cannot be falsified.
25Eternal virtue shall now live in you. Myself and all the gods shall always be busy with secking your well-being.
26I grant you this other wish that is in your heart! Living creatures shall be possessed by disease, and shall not censure you.
27You will become a male in all male beings, a female in all female beings, and a eunuch in all those who are so.
28Thus addressed by Brahma, O king, the maiden at last said, with joined hands to that great and undecaying lord of all the gods-I am unable to satisfy your order. The great God again said to her, O Death, do you kill men!
29I shall so ordain that you will not commit any sin by doing this, O auspicious lady. The tears that I see fall from your eyes, and which you still hold in joined hands, shall take the form of terrible diseases and even they shall destroy men when their time comes.
30When the end of living creatures arrives you will send Desire and Anger together against them. You shall reap immeasurable merit. You will not commit sin, being yourself perfectly equal in your conduct.
31By doing this you will only observe righteousness instead of committing sin. Do you, therefore, mind the work in hand, and addressing Desire and Anger begin to kill all living creatures.
32Thus addressed, that lady, Death, became afraid of Brahma's curse and answered him, saying,-Yes! Thence-forward she began to send Desire and Anger at the last hours of living creatures, and through their agency to kill them.
33Those tears that Death had shed are the diseases by which the bodies of men are possessed. At the destruction, therefore, of living creatures, one should not, understanding with the help of the intelligence, give way to grief.
34As the senses of all creatures disappear when they are in dreamless slumber and return once more when they awake, similarly, upon the dissolution of their bodies, all human beings have to go into the other world and return thence to this, O foremost of kings.
35The element called wind, which has terrible energy and mighty prowess and dealening roars, acts as the life in all living creatures. When the bodies of living creatures are destroyed, that wind, passing from the old performs various functions in various new bodies. Therefore the wind is called the lord of senses and is superior to all other elements forming the gross body.
36The gods, without any exception, have to take birth as mortal creatures on Earth. Likewise, all mortal creatures also, succeed in acquiring the dignity to gods. Therefore, O foremost of kings, do not grieve for you son. Your son has gone to heaven, and is enjoying great happiness there.
37It was thus, O king, that Death was created by the Self-Create and it is in this way that she kills duly all living creatures when their time comes. the tears she had shed became diseases, which when their last hours come, snatch away all beings gifted with life.
हिन्दी
1नारद ने कहा — विशाल नेत्रों वाली उस देवी ने अपने प्रयत्न से अपना शोक संयत करके, हाथ जोड़े और लता के समान झुककर, पितामह से कहा।
2और उन्होंने कहा — हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, आप ही से उत्पन्न मुझ-जैसी स्त्री ऐसा भयङ्कर कार्य कैसे कर सकेगी — वह कार्य, जो निश्चय ही समस्त प्राणियों को आतङ्कित कर देगा?
3मुझे कोई भी अधर्मपूर्ण कार्य करने में भय लगता है! आप मेरे लिए कोई पवित्र कार्य खोज दीजिए। आप देख रहे हैं कि मैं भयभीत हूँ। अरे, मुझ पर दयादृष्टि कीजिए।
4मैं उन प्राणियों को — शिशुओं, युवाओं तथा वृद्धों को — काट नहीं सकूँगी जिन्होंने मेरा कोई अपकार नहीं किया! हे समस्त प्राणियों के स्वामी, मैं आपको प्रणाम करती हूँ, मुझ पर प्रसन्न होइए।
5मैं प्रिय पुत्रों, प्रिय मित्रों तथा भाइयों, माताओं और पिताओं को काट नहीं सकूँगी! यदि ये नष्ट हुए तो उनके जीवित सम्बन्धी निश्चय ही मुझे शाप देंगे। यह सोचकर मैं भय से भर जाती हूँ।
6शोक से पीड़ित उन जीवित बचे लोगों के आँसू मुझे सदा के लिए जला देंगे। मैं उनसे अत्यन्त डरती हूँ। मैं आपकी शरण चाहती हूँ।
7समस्त पापी प्राणियों को नरक में डूबना पड़ेगा। हे वरदायी देव, मैं आपको प्रसन्न करना चाहती हूँ! हे शक्तिशाली प्रभो, मुझ पर कृपा कीजिए।
8हे समस्त लोकों के पितामह, मैं इसी कामना की पूर्ति चाहती हूँ। हे समस्त देवताओं में श्रेष्ठ, मैं आपकी कृपा से कठोर तप करने की अनुमति चाहती हूँ।
9पितामह ने कहा — हे मृत्यु, मैंने समस्त प्राणियों के नाश के लिए ही तुम्हें चुना है! जाओ, और सबका संहार करने का कार्य आरम्भ करो। ऐसा मत सोचो।
10यह निश्चय ही होना है। इससे अन्यथा नहीं हो सकता। हे निष्पाप, हे सुन्दरी, तुम मेरी दी हुई आज्ञा का पालन करो।
11हे महाबाहु, हे शत्रुनगरों के विजेता, इस प्रकार कहे जाने पर भी मृत्यु नामक वह देवी एक शब्द भी न बोली, अपितु विनम्रतापूर्वक वहीं खड़ी रही और अपने नेत्र समस्त प्राणियों के शक्तिशाली स्वामी की ओर लगाए रखे।
12ब्रह्मा ने उनसे बार-बार कहा, किन्तु वह देवी स्वयं मानो प्राणहीन-सी प्रतीत होने लगी। उन्हें ऐसी दशा में देखकर देवाधिदेव, ईश्वरों के ईश्वर मौन हो गए।
13वस्तुतः स्वयम्भू अपनी इच्छा के प्रयत्न से प्रसन्न हो गए। तब समस्त लोकों के स्वामी ने मुस्कुराते हुए विश्व की ओर दृष्टि डाली।
14हमने सुना है कि जब उन अजेय तथा यशस्वी प्रभु ने अपना क्रोध वश में कर लिया, तब वह देवी (जिसका नाम मृत्यु है) उनके पास से चली गई।
15प्राणियों के नाश की प्रतिज्ञा किए बिना ही ब्रह्मा के पास से निकलकर, हे राजन्, मृत्यु शीघ्र ही उस पवित्र स्थान को चली गई जो धेनुका नाम से प्रसिद्ध है।
16वहाँ उन देवी ने एक पैर पर खड़े होकर पन्द्रह अरब वर्षों तक कठोर तप किया।
17उस स्थान में इतना कठोर तप कर चुकने के पश्चात् अत्यन्त तेजस्वी ब्रह्मा ने उनसे पुनः कहा — हे मृत्यु, तुम मेरी आज्ञा का पालन करो! इस आदेश की उपेक्षा करके उन देवी ने पुनः बीस अरब वर्षों तक एक पैर पर खड़े होकर तप किया, हे सम्मानदाता! और हे पुत्र, फिर वह दस खरब वर्षों की एक और दीर्घ अवधि तक वन में मृगों के साथ रहीं।
18और हे नरश्रेष्ठ, फिर उन्होंने बीस सहस्र वर्ष केवल वायु पर जीवन बिताते हुए काटे। हे राजन्, फिर उन्होंने आठ सहस्र वर्षों तक मौन का उत्तम व्रत धारण किया और वह सम्पूर्ण अवधि जल में बिताई। हे राजाओं में श्रेष्ठ, तदनन्तर वह कन्या कौशिकी नदी को गईं।
19वहाँ वह एक और व्रत का पालन करते हुए, केवल जल और वायु पर जीवन बिताते हुए, अपने दिन काटने लगीं। हे राजन्, इसके पश्चात् वह पुण्यमयी कन्या गङ्गा को और वहाँ से मेरु पर्वत को गईं।
20समस्त प्राणियों का कल्याण करने की इच्छा से प्रेरित होकर वह वहाँ काष्ठ के टुकड़े के समान पूर्ण रूप से निश्चल खड़ी रहीं। वहाँ से हिमवान् के उस शिखर पर जाकर, जहाँ देवताओं ने अपना महान् यज्ञ किया था, वह अपने पैरों की केवल उँगलियों पर खड़ी होकर एक सौ अरब वर्षों तक वहीं खड़ी रहीं — इस कठोर तप से पितामह को प्रसन्न करने के उद्देश्य से।
21वहाँ जाकर विश्व के स्रष्टा तथा संहारक ने पुनः उनसे कहा — हे पुत्री, तुम क्या कर रही हो! मेरे उन वचनों का पालन करो!
22दिव्य पितामह को सम्बोधित करते हुए उस कन्या ने पुनः कहा — हे देव, मैं प्राणियों का नाश करने में असमर्थ हूँ! मैं आपको प्रसन्न करना चाहती हूँ।
23अधर्म की सम्भावना से भयभीत होकर तथा अपनी अवज्ञा के लिए पितामह से क्षमा की याचना करने में लगी हुई उस कन्या को पितामह ने चुप कराया और पुनः उससे कहा —
24हे मृत्यु, तुम्हें कोई पाप नहीं लगेगा! हे मङ्गलमयी कन्या, तुम प्राणियों के नाश का कार्य आरम्भ करो! हे प्रिय कन्या, मैंने जो कहा है वह मिथ्या नहीं हो सकता।
25अब से नित्य धर्म तुम में निवास करेगा। मैं तथा समस्त देवता सदा तुम्हारे कल्याण की खोज में लगे रहेंगे।
26मैं तुम्हें वह दूसरा वर भी देता हूँ जो तुम्हारे हृदय में है! प्राणी रोगों से ग्रस्त हो जाया करेंगे, और तुम्हारी निन्दा नहीं करेंगे।
27तुम समस्त पुरुष-प्राणियों में पुरुष हो जाओगी, समस्त स्त्री-प्राणियों में स्त्री, और उन सबमें नपुंसक जो नपुंसक हैं।
28हे राजन्, ब्रह्मा के इस प्रकार कहने पर उस कन्या ने अन्ततः हाथ जोड़कर समस्त देवताओं के उन महान् तथा अक्षय स्वामी से कहा — मैं आपकी आज्ञा का पालन करने में असमर्थ हूँ। महान् देव ने उससे पुनः कहा — हे मृत्यु, तुम मनुष्यों का संहार करो!
29हे मङ्गलमयी, मैं ऐसा विधान करूँगा कि ऐसा करने से तुम्हें कोई पाप न लगे। तुम्हारे नेत्रों से गिरते हुए जो आँसू मैं देख रहा हूँ, और जिन्हें तुम अब भी अपने जुड़े हाथों में थामे हो, वे भयङ्कर रोगों का रूप धारण करेंगे और वे ही मनुष्यों का उनका समय आने पर संहार करेंगे।
30जब प्राणियों का अन्तिम समय आएगा तब तुम काम और क्रोध को एक साथ उनके विरुद्ध भेज देना। तुम अपार पुण्य अर्जित करोगी। तुम्हें पाप नहीं लगेगा, क्योंकि तुम स्वयं अपने आचरण में पूर्ण रूप से समभाव रखने वाली रहोगी।
31ऐसा करके तुम पाप नहीं करोगी, अपितु धर्म का ही पालन करोगी। इसलिए तुम अपने सामने के कार्य पर ध्यान दो, और काम तथा क्रोध को सम्बोधित करके समस्त प्राणियों का संहार आरम्भ करो।
32इस प्रकार कहे जाने पर वह देवी मृत्यु ब्रह्मा के शाप से डर गई और उन्हें उत्तर दिया — जैसी आज्ञा! तब से वह प्राणियों के अन्तिम प्रहरों में काम और क्रोध को भेजने लगीं, और उन्हीं के माध्यम से उनका संहार करने लगीं।
33मृत्यु ने जो आँसू बहाए थे, वे ही वे रोग हैं जिनसे मनुष्यों के शरीर ग्रस्त होते हैं। इसलिए प्राणियों के नाश पर बुद्धि की सहायता से समझते हुए मनुष्य को शोक के अधीन नहीं होना चाहिए।
34हे राजाओं में श्रेष्ठ, जिस प्रकार स्वप्नरहित सुषुप्ति में समस्त प्राणियों की इन्द्रियाँ लुप्त हो जाती हैं और जागने पर पुनः लौट आती हैं, उसी प्रकार अपने शरीरों के नाश पर समस्त मनुष्यों को परलोक जाना पड़ता है और वहाँ से पुनः यहाँ लौटना पड़ता है।
35वायु नामक वह भूत, जिसमें भयङ्कर तेज, महान् पराक्रम तथा कान बहरे कर देने वाली गर्जना है, समस्त प्राणियों में प्राण के रूप में कार्य करता है। जब प्राणियों के शरीर नष्ट होते हैं, तब वह वायु पुराने शरीर से निकलकर नाना नए शरीरों में नाना कार्य करता है। इसीलिए वायु को इन्द्रियों का स्वामी कहा जाता है और वह स्थूल शरीर बनाने वाले अन्य समस्त भूतों से श्रेष्ठ है।
36देवताओं को भी, बिना किसी अपवाद के, पृथ्वी पर मर्त्य प्राणियों के रूप में जन्म लेना पड़ता है। इसी प्रकार समस्त मर्त्य प्राणी भी देवताओं की गरिमा प्राप्त करने में सफल होते हैं। इसलिए, हे राजाओं में श्रेष्ठ, अपने पुत्र के लिए शोक मत करो। तुम्हारा पुत्र स्वर्ग को गया है और वहाँ महान् सुख भोग रहा है।
37हे राजन्, इसी प्रकार स्वयम्भू ने मृत्यु की रचना की, और इसी प्रकार वह समस्त प्राणियों का, उनका समय आने पर, विधिपूर्वक संहार करती है। उसने जो आँसू बहाए थे वे रोग बन गए, जो अन्तिम प्रहर आने पर प्राणों से युक्त समस्त प्राणियों को हर ले जाते हैं।
नेपाली
1नारदले भने — विशाल नेत्र भएकी ती देवीले आफ्नै प्रयत्नले आफ्नो शोक संयत गरेर, हात जोडेर र लताझैँ निहुरिएर, पितामहलाई भनिन्।
2र उनले भनिन् — हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंबाटै उत्पन्न ममाथिकी स्त्रीले यस्तो भयङ्कर कार्य कसरी गर्न सक्नेछे — त्यो कार्य, जसले निश्चय नै सम्पूर्ण प्राणीलाई आतङ्कित पारिदिनेछ?
3मलाई कुनै पनि अधर्मपूर्ण कार्य गर्न भय लाग्दछ! तपाईंले मेरा लागि कुनै पवित्र कार्य खोजिदिनुहोस्। तपाईंले देख्दै हुनुहुन्छ कि म भयभीत छु। अहो, ममाथि दयादृष्टि गर्नुहोस्।
4म ती प्राणीलाई — शिशु, युवा तथा वृद्धहरूलाई — काट्न सक्नेछैनँ जसले मेरो कुनै अपकार गरेका छैनन्! हे सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
5म प्रिय पुत्र, प्रिय मित्र तथा भाइ, आमा र बुबाहरूलाई काट्न सक्नेछैनँ! यदि यिनीहरू नष्ट भए भने तिनका जीवित सम्बन्धीहरूले निश्चय नै मलाई शाप दिनेछन्। यो सोचेर म भयले भरिन्छु।
6शोकले पीडित ती जीवित बाँचेकाहरूका आँसुले मलाई सदाका लागि जलाइदिनेछन्। म तिनीहरूसँग अत्यन्त डराउँछु। म तपाईंको शरण चाहन्छु।
7सम्पूर्ण पापी प्राणीलाई नरकमा डुब्नुपर्नेछ। हे वरदायी देव, म तपाईंलाई प्रसन्न पार्न चाहन्छु! हे शक्तिशाली प्रभो, ममाथि कृपा गर्नुहोस्।
8हे सम्पूर्ण लोकका पितामह, म यसै कामनाको पूर्ति चाहन्छु। हे सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ, म तपाईंको कृपाले कठोर तप गर्ने अनुमति चाहन्छु।
9पितामहले भन्नुभयो — हे मृत्यु, मैले सम्पूर्ण प्राणीको नाशका लागि नै तिमीलाई छानेको छु! जाऊ, र सबैको संहार गर्ने कार्य आरम्भ गर। यस्तो नसोच।
10यो निश्चय नै हुनुपर्छ। यसभन्दा अन्यथा हुन सक्दैन। हे निष्पाप, हे सुन्दरी, तिमी मैले दिएको आज्ञाको पालन गर।
11हे महाबाहु, हे शत्रुनगरका विजेता, यसरी भनिँदा पनि मृत्यु नामकी ती देवीले एक शब्द पनि बोलिनन्, बरु विनम्रतापूर्वक त्यहीँ उभिइरहिन् र आफ्ना नेत्र सम्पूर्ण प्राणीका शक्तिशाली स्वामीतिर लगाइरहिन्।
12ब्रह्माले उनलाई पटक-पटक भन्नुभयो, तर ती देवी स्वयं मानौँ प्राणहीनझैँ प्रतीत हुन थालिन्। उनलाई त्यस्तो दशामा देखेर देवाधिदेव, ईश्वरका ईश्वर मौन हुनुभयो।
13वस्तुतः स्वयम्भू आफ्नो इच्छाको प्रयत्नले प्रसन्न हुनुभयो। तब सम्पूर्ण लोकका स्वामीले मुस्कुराउँदै विश्वतिर दृष्टि हाल्नुभयो।
14हामीले सुनेका छौँ कि जब ती अजेय तथा यशस्वी प्रभुले आफ्नो क्रोध वशमा पार्नुभयो, तब ती देवी (जसको नाम मृत्यु हो) उहाँको छेउबाट गइन्।
15प्राणीहरूको नाशको प्रतिज्ञा नगरीकनै ब्रह्माको छेउबाट निस्केर, हे राजन्, मृत्यु चाँडै त्यस पवित्र स्थानमा गइन् जो धेनुका नामले प्रसिद्ध छ।
16त्यहाँ ती देवीले एउटा खुट्टामा उभिएर पन्ध्र अर्ब वर्षसम्म कठोर तप गरिन्।
17त्यस स्थानमा यति कठोर तप गरिसकेपछि अत्यन्त तेजस्वी ब्रह्माले उनलाई पुनः भन्नुभयो — हे मृत्यु, तिमी मेरो आज्ञाको पालन गर! यस आदेशको उपेक्षा गरेर ती देवीले पुनः बीस अर्ब वर्षसम्म एउटा खुट्टामा उभिएर तप गरिन्, हे सम्मानदाता! र हे पुत्र, त्यसपछि उनी दश खर्ब वर्षको अर्को दीर्घ अवधिसम्म वनमा मृगहरूसँग रहिन्।
18र हे नरश्रेष्ठ, त्यसपछि उनले बीस हजार वर्ष केवल वायुमा जीवन बिताउँदै काटिन्। हे राजन्, त्यसपछि उनले आठ हजार वर्षसम्म मौनको उत्तम व्रत धारण गरिन् र त्यो सम्पूर्ण अवधि जलमा बिताइन्। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, त्यसपछि ती कन्या कौशिकी नदीमा गइन्।
19त्यहाँ उनी अर्को व्रतको पालन गर्दै, केवल जल र वायुमा जीवन बिताउँदै, आफ्ना दिन काट्न थालिन्। हे राजन्, त्यसपछि ती पुण्यमयी कन्या गङ्गा र त्यहाँबाट मेरु पर्वत गइन्।
20सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण गर्ने इच्छाले प्रेरित भई उनी त्यहाँ काठको टुक्राझैँ पूर्ण रूपमा निश्चल उभिइरहिन्। त्यहाँबाट हिमवान्को त्यस शिखरमा गएर, जहाँ देवताहरूले आफ्नो महान् यज्ञ गरेका थिए, उनी आफ्ना खुट्टाका औँलामा मात्र उभिएर एक सय अर्ब वर्षसम्म त्यहीँ उभिइरहिन् — यस कठोर तपले पितामहलाई प्रसन्न पार्ने उद्देश्यले।
21त्यहाँ गएर विश्वका स्रष्टा तथा संहारकले पुनः उनलाई भन्नुभयो — हे पुत्री, तिमी के गरिरहेकी छ्यौ! मेरा ती वचनको पालन गर!
22दिव्य पितामहलाई सम्बोधन गर्दै ती कन्याले पुनः भनिन् — हे देव, म प्राणीहरूको नाश गर्न असमर्थ छु! म तपाईंलाई प्रसन्न पार्न चाहन्छु।
23अधर्मको सम्भावनाले भयभीत भई तथा आफ्नो अवज्ञाका लागि पितामहसँग क्षमाको याचना गर्नमा लागिरहेकी ती कन्यालाई पितामहले चुप गराउनुभयो र पुनः उनलाई भन्नुभयो —
24हे मृत्यु, तिमीलाई कुनै पाप लाग्नेछैन! हे मङ्गलमयी कन्या, तिमी प्राणीहरूको नाशको कार्य आरम्भ गर! हे प्रिय कन्या, मैले जे भनेको छु त्यो मिथ्या हुन सक्दैन।
25अबदेखि नित्य धर्म तिमीमा निवास गर्नेछ। म तथा सम्पूर्ण देवता सधैँ तिम्रो कल्याणको खोजीमा लागिरहनेछौँ।
26म तिमीलाई त्यो अर्को वर पनि दिन्छु जो तिम्रो हृदयमा छ! प्राणीहरू रोगले ग्रस्त हुनेछन्, र तिम्रो निन्दा गर्नेछैनन्।
27तिमी सम्पूर्ण पुरुष-प्राणीमा पुरुष हुनेछ्यौ, सम्पूर्ण स्त्री-प्राणीमा स्त्री, र ती सबैमा नपुंसक जो नपुंसक छन्।
28हे राजन्, ब्रह्माले यसरी भन्नुभएपछि ती कन्याले अन्ततः हात जोडेर सम्पूर्ण देवताका ती महान् तथा अक्षय स्वामीलाई भनिन् — म तपाईंको आज्ञाको पालन गर्न असमर्थ छु। महान् देवले उनलाई पुनः भन्नुभयो — हे मृत्यु, तिमी मानिसहरूको संहार गर!
29हे मङ्गलमयी, म यस्तो विधान गर्नेछु कि यसो गर्दा तिमीलाई कुनै पाप नलागोस्। तिम्रा नेत्रबाट झरिरहेका जुन आँसु म देखिरहेको छु, र जसलाई तिमी अझै आफ्ना जोडिएका हातमा थामिरहेकी छ्यौ, ती भयङ्कर रोगहरूको रूप धारण गर्नेछन् र तिनैले मानिसहरूको तिनको समय आएपछि संहार गर्नेछन्।
30जब प्राणीहरूको अन्तिम समय आउनेछ तब तिमी काम र क्रोधलाई सँगै तिनको विरुद्ध पठाइदिनू। तिमीले अपार पुण्य आर्जन गर्नेछ्यौ। तिमीलाई पाप लाग्नेछैन, किनभने तिमी स्वयं आफ्नो आचरणमा पूर्ण रूपमा समभाव राख्ने रहनेछ्यौ।
31यसो गरेर तिमीले पाप गर्नेछैनौ, बरु धर्मकै पालन गर्नेछ्यौ। त्यसैले तिमी आफ्नो सामुको कार्यमा ध्यान देऊ, र काम तथा क्रोधलाई सम्बोधन गरेर सम्पूर्ण प्राणीको संहार आरम्भ गर।
32यसरी भनिएपछि ती देवी मृत्यु ब्रह्माको शापले डराइन् र उहाँलाई उत्तर दिइन् — जस्तो आज्ञा! त्यसपछि उनी प्राणीहरूका अन्तिम प्रहरमा काम र क्रोधलाई पठाउन थालिन्, र तिनकै माध्यमबाट तिनको संहार गर्न थालिन्।
33मृत्युले जुन आँसु बगाएकी थिइन्, तिनै ती रोग हुन् जसबाट मानिसहरूका शरीर ग्रस्त हुन्छन्। त्यसैले प्राणीहरूको नाशमा बुद्धिको सहायताले बुझ्दै मानिस शोकको अधीनमा पर्नु हुँदैन।
34हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जसरी स्वप्नरहित सुषुप्तिमा सम्पूर्ण प्राणीका इन्द्रिय लोप हुन्छन् र ब्युँझँदा पुनः फर्केर आउँछन्, त्यसरी नै आफ्ना शरीरको नाशमा सम्पूर्ण मानिसले परलोक जानुपर्छ र त्यहाँबाट पुनः यहाँ फर्किनुपर्छ।
35वायु नामक त्यो भूत, जसमा भयङ्कर तेज, महान् पराक्रम तथा कान बहिरो पार्ने गर्जन छ, सम्पूर्ण प्राणीमा प्राणका रूपमा कार्य गर्दछ। जब प्राणीहरूका शरीर नष्ट हुन्छन्, तब त्यो वायु पुरानो शरीरबाट निस्केर नाना नयाँ शरीरमा नाना कार्य गर्दछ। त्यसैले वायुलाई इन्द्रियको स्वामी भनिन्छ र त्यो स्थूल शरीर बनाउने अन्य सम्पूर्ण भूतभन्दा श्रेष्ठ छ।
36देवताहरूले पनि, कुनै अपवादविना, पृथ्वीमा मर्त्य प्राणीका रूपमा जन्म लिनुपर्छ। त्यसै गरी सम्पूर्ण मर्त्य प्राणीहरू पनि देवताको गरिमा प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्। त्यसैले, हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, आफ्नो पुत्रका लागि शोक नगर। तिम्रो पुत्र स्वर्ग गएको छ र त्यहाँ महान् सुख भोगिरहेको छ।
37हे राजन्, यसै प्रकारले स्वयम्भूले मृत्युको रचना गर्नुभयो, र यसै प्रकारले उनले सम्पूर्ण प्राणीको, तिनको समय आएपछि, विधिपूर्वक संहार गर्दछिन्। उनले जुन आँसु बगाएकी थिइन् ती रोग बने, जसले अन्तिम प्रहर आएपछि प्राणले युक्त सम्पूर्ण प्राणीलाई हरण गरेर लैजान्छन्।