अध्याय 81

कामना-वृक्ष

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
vyasa
श्लोक 1
संस्कृत

व्यास उवाच हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसम्भवः। क्रोधमानमहास्कन्धो विधित्सापरिषेचनः॥

अङ्ग्रेजी

Vyasa said There is a wonderful tree in the heart of man, called Desire. It is born of the seed called Error. Anger and Pride from its large trunk. The desire for work is the hollow ground around its foot.

हिन्दी

व्यास ने कहा — मनुष्य के हृदय में एक विलक्षण वृक्ष है, जिसका नाम है कामना। वह भ्रम नामक बीज से उत्पन्न होता है। क्रोध और गर्व उसके विशाल तने हैं। कर्म की इच्छा उसकी जड़ के चारों ओर का गड्ढा है।

नेपाली

व्यासले भने — मानिसको हृदयमा एउटा विलक्षण रूख छ, जसको नाम हो कामना। त्यो भ्रम नामक बीजबाट उत्पन्न हुन्छ। क्रोध र गर्व त्यसका विशाल तना हुन्। कर्मको इच्छा त्यसको जराको वरिपरिको खाडल हो।

श्लोक 2
संस्कृत

तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम्। सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरा दुष्कृतसारवान्॥

अङ्ग्रेजी

Ignorance is the root of that tree, and carelessness is the water which nourishes it. Envy forms its leaves. The evil acts of pristine lives supply it with vigour.

हिन्दी

अज्ञान उस वृक्ष की जड़ है, और असावधानी वह जल है जो उसे सींचता है। ईर्ष्या उसके पत्ते हैं। पूर्वजन्मों के दुष्कर्म उसे बल प्रदान करते हैं।

नेपाली

अज्ञान त्यस रूखको जरा हो, र असावधानी त्यो जल हो जसले त्यसलाई सिँचाइ गर्दछ। ईर्ष्या त्यसका पात हुन्। पूर्वजन्मका दुष्कर्मले त्यसलाई बल प्रदान गर्छन्।

श्लोक 3
संस्कृत

सम्मोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयाङ्कुर। मोहनीभिः पिपासाभिलताभिरनुवेष्टितः॥

अङ्ग्रेजी

Loss of judgement and anxiety are its twigs; grief forms its huge branches; and fear it is sprout. Thirst which seems agreeable, forms the creepers which twine round it on all sides.

हिन्दी

विवेक का नाश तथा चिन्ता उसकी टहनियाँ हैं; शोक उसकी विशाल शाखाएँ हैं; और भय उसका अङ्कुर है। तृष्णा, जो प्रिय प्रतीत होती है, वे लताएँ हैं जो चारों ओर से उससे लिपटी रहती हैं।

नेपाली

विवेकको नाश तथा चिन्ता त्यसका हाँगा हुन्; शोक त्यसका विशाल शाखा हुन्; र भय त्यसको अङ्कुर हो। तृष्णा, जो प्रिय प्रतीत हुन्छे, ती लहरा हुन् जो चारैतिरबाट त्यसमा बेरिइरहन्छन्।

श्लोक 4
संस्कृत

उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तत्फलेप्सवः। आयसैः संयुताः पाशैः फलदं परिवेष्ट्य तम्॥

अङ्ग्रेजी

Avaricious men, fettered in chains of iron, sitting around that fruit-producing tree, worship it, in expectation of its fruit.

हिन्दी

लोहे की श्रृङ्खलाओं में जकड़े लोभी मनुष्य उस फलदायी वृक्ष के चारों ओर बैठकर, उसके फल की आशा में, उसकी पूजा करते हैं।

नेपाली

फलामका साङ्लोमा बाँधिएका लोभी मानिसहरू त्यस फलदायी रूखको वरिपरि बसेर, त्यसको फलको आशामा, त्यसको पूजा गर्छन्।

श्लोक 5
संस्कृत

यस्तान् पाशान् वशे कृत्वा तं वक्षमपकर्षति। गतः स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्वयोः।

अङ्ग्रेजी

He who, subduing those chains, cuts down that tree and seeks to renounce both sorrow and joy, succeeds in attaining to the end of both.

हिन्दी

जो उन श्रृङ्खलाओं को जीतकर उस वृक्ष को काट डालता है और शोक तथा हर्ष — दोनों का त्याग करना चाहता है, वह दोनों के अन्त तक पहुँचने में सफल होता है।

नेपाली

जसले ती साङ्लो जितेर त्यो रूख काटिदिन्छ र शोक तथा हर्ष — दुवैको त्याग गर्न चाहन्छ, ऊ दुवैको अन्त्यसम्म पुग्न सफल हुन्छ।

श्लोक 6
संस्कृत

संरोहत्यकृतप्रज्ञः सदा येन हि पादपम्। स तमेव ततो हन्ति विषग्रन्थिरिवातुरम्॥

अङ्ग्रेजी

That foolish wight who nourishes this tree by enjoying the objects of the senses is destroyed by those very objects like a poisonous pill destroying the patient to whom it is given.

हिन्दी

जो मूर्ख इन्द्रियों के विषयों का भोग करके इस वृक्ष का पोषण करता है, वह उन्हीं विषयों से नष्ट हो जाता है — ठीक उस विषैली गोली के समान जो उस रोगी को ही नष्ट कर देती है जिसे वह दी जाती है।

नेपाली

जुन मूर्खले इन्द्रियका विषयको भोग गरेर यस रूखको पोषण गर्दछ, ऊ तिनै विषयबाट नष्ट हुन्छ — ठीक त्यस विषालु गोलीझैँ जसले त्यही रोगीलाई नष्ट पार्दछ जसलाई त्यो दिइन्छ।

श्लोक 7
संस्कृत

तस्यानुगतमूलस्य मूलमुध्रियते बलात्। योगप्रसादात् कृतिना साम्येन परमासिना॥

अङ्ग्रेजी

However, by the help of Yoga, a clever man forcibly cuts off with the sword of concentration, the far-reaching root of this tree.

हिन्दी

किन्तु योग की सहायता से कुशल पुरुष एकाग्रता की तलवार से इस वृक्ष की दूर तक फैली जड़ को बलपूर्वक काट डालता है।

नेपाली

तर योगको सहायताले कुशल पुरुषले एकाग्रताको तरबारले यस रूखको टाढासम्म फैलिएको जरा बलपूर्वक काटिदिन्छ।

श्लोक 8
संस्कृत

एवं यो वेद कामस्य केवलस्य निवर्तनम्। बन्धं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते॥

अङ्ग्रेजी

One who understands that the end of all acts performed from the desire of fruit is rebirth or chains that bind, succeeds in getting over all sorrow.

हिन्दी

जो यह समझ लेता है कि फल की कामना से किए गए समस्त कर्मों का अन्त पुनर्जन्म अथवा बाँधने वाली श्रृङ्खलाएँ ही हैं, वह समस्त शोक को पार कर लेता है।

नेपाली

जसले यो बुझिहाल्छ कि फलको कामनाले गरिएका सम्पूर्ण कर्मको अन्त्य पुनर्जन्म अथवा बाँध्ने साङ्लो नै हो, उसले सम्पूर्ण शोक तरिहाल्छ।

श्लोक 9
संस्कृत

शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते। तत्त्वबुद्धेः शरीरस्थं मनो नामाथचिन्तकम्॥

अङ्ग्रेजी

The body is compared to a city. The understanding is its mistress. The mind living within the body is the minister of that mistress whose chief duty is to decide.

हिन्दी

शरीर की तुलना एक नगर से की जाती है। बुद्धि उसकी स्वामिनी है। शरीर के भीतर निवास करने वाला मन उस स्वामिनी का मन्त्री है, जिसका मुख्य कर्तव्य निर्णय करना है।

नेपाली

शरीरको तुलना एउटा नगरसँग गरिन्छ। बुद्धि त्यसकी स्वामिनी हुन्। शरीरभित्र निवास गर्ने मन त्यस स्वामिनीको मन्त्री हो, जसको मुख्य कर्तव्य निर्णय गर्नु हो।

श्लोक 10
संस्कृत

इन्द्रियाणि मन:पौरास्तदर्थं तु पराकृतिः। तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा।

अङ्ग्रेजी

The senses are the citizens who are employed by the mind. For maintaining those citizens the mind shows a strong inclination for various sorts of acts. Two great faults are seen in those acts, namely, Darkness and ignorance.

हिन्दी

इन्द्रियाँ वे नागरिक हैं जिन्हें मन नियुक्त करता है। उन नागरिकों के भरण-पोषण के लिए मन नाना प्रकार के कर्मों की ओर प्रबल झुकाव दिखाता है। उन कर्मों में दो बड़े दोष दिखाई देते हैं, अर्थात् तम और अज्ञान।

नेपाली

इन्द्रियहरू ती नागरिक हुन् जसलाई मनले नियुक्त गर्दछ। ती नागरिकको भरणपोषणका लागि मनले नाना प्रकारका कर्मतिर प्रबल झुकाव देखाउँछ। ती कर्ममा दुई ठूला दोष देखिन्छन्, अर्थात् तम र अज्ञान।

श्लोक 11
संस्कृत

तदर्थमुपजीवन्ति पौराः सह पुरेश्वरैः॥ अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः।

अङ्ग्रेजी

Upon the fruits of those acts depend those citizens along with the chiefs of the city. The two faults live upon the fruits of those acts which are done by forbidden means.

हिन्दी

उन कर्मों के फलों पर ही वे नागरिक तथा नगर के प्रमुख भी आश्रित रहते हैं। और वे दोनों दोष उन कर्मों के फलों पर जीते हैं जो निषिद्ध साधनों से किए जाते हैं।

नेपाली

ती कर्मका फलमै ती नागरिक तथा नगरका प्रमुख पनि आश्रित रहन्छन्। र ती दुवै दोष ती कर्मका फलमा बाँच्छन् जो निषिद्ध साधनबाट गरिन्छन्।

श्लोक 12
संस्कृत

तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः सामान्यमश्नुते॥ पौराश्चापि मनस्त्रस्तास्तेषामपि चला स्थितिः।

अङ्ग्रेजी

Such being the case, the understanding, which of itself is unconquerable, goes down to a state of equality with the mind. Then again the senses, moved by the stained mind, lose their own firmness.

हिन्दी

ऐसी दशा होने पर बुद्धि, जो स्वयं अजेय है, मन के साथ समानता की अवस्था में उतर आती है। तब फिर इन्द्रियाँ, उस मलिन मन से प्रेरित होकर, अपनी दृढ़ता खो देती हैं।

नेपाली

त्यस्तो दशा हुँदा बुद्धि, जो स्वयं अजेय छे, मनसँग समानताको अवस्थामा ओर्लिआउँछे। तब फेरि इन्द्रियहरू, त्यस मलिन मनबाट प्रेरित भई, आफ्नो दृढता गुमाउँछन्।

श्लोक 13
संस्कृत

तदर्थं बुद्धिरध्यास्ते सोऽनर्थः परिषीदति॥ यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति।

अङ्ग्रेजी

Those objects again to acquire which the understanding tries, tries, produce grief and ultimately meet with destruction. Those objects, after destruction, are remembered by the mind, and accordingly they afflict the mind even after they are lost.

हिन्दी

और जिन वस्तुओं को प्राप्त करने के लिए बुद्धि बार-बार प्रयत्न करती है, वे शोक उत्पन्न करती हैं और अन्ततः नष्ट हो जाती हैं। वे वस्तुएँ, नष्ट हो जाने पर भी, मन के द्वारा स्मरण की जाती हैं, और इसलिए खो जाने के पश्चात् भी मन को क्लेश देती हैं।

नेपाली

र जुन वस्तुहरू प्राप्त गर्नका लागि बुद्धिले पटक-पटक प्रयत्न गर्दछे, ती शोक उत्पन्न गर्छन् र अन्ततः नष्ट हुन्छन्। ती वस्तुहरू, नष्ट भइसकेपछि पनि, मनद्वारा स्मरण गरिन्छन्, र त्यसैले गुमेपछि पनि मनलाई क्लेश दिन्छन्।

श्लोक 14
संस्कृत

पृथग्भूतं मनो बुद्धया मनो भवति केवलम्॥ तत्रैनं विधृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते।

अङ्ग्रेजी

The understanding is also afflicted, for the mind is said to be different from the understanding only when the mind is viewed regarding its chief function of getting impressions about whose certainty it is no judge. In sooth, however, the mind is identical with the understanding. The quality of Darkness which is in the understanding then overwhelms the Soul itself that lies over that understanding sullied by Darkness like an image upon a mirror.

हिन्दी

बुद्धि भी क्लेश पाती है, क्योंकि मन को बुद्धि से भिन्न तभी कहा जाता है जब मन को उसके उस मुख्य कार्य की दृष्टि से देखा जाए जिसमें वह ऐसे संस्कार ग्रहण करता है जिनकी निश्चितता का वह निर्णायक नहीं है। किन्तु वस्तुतः मन बुद्धि से अभिन्न ही है। तब बुद्धि में स्थित तमोगुण स्वयं उस आत्मा को भी आच्छादित कर लेता है जो तम से मलिन उस बुद्धि पर दर्पण के प्रतिबिम्ब के समान स्थित रहती है।

नेपाली

बुद्धिले पनि क्लेश पाउँछे, किनभने मनलाई बुद्धिभन्दा भिन्न तब मात्र भनिन्छ जब मनलाई त्यसको त्यस मुख्य कार्यको दृष्टिले हेरियोस् जसमा त्यसले त्यस्ता संस्कार ग्रहण गर्दछ जसको निश्चितताको त्यो निर्णायक होइन। तर वस्तुतः मन बुद्धिबाट अभिन्न नै छ। तब बुद्धिमा स्थित तमोगुणले स्वयं त्यस आत्मालाई पनि आच्छादित गर्दछ जो तमले मलिन त्यस बुद्धिमाथि ऐनाको प्रतिबिम्बझैँ स्थित रहन्छे।

श्लोक 15
संस्कृत

तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह सङ्गतम्। चादाय जनं पौरं रजसे सम्प्रयच्छति॥

अङ्ग्रेजी

It is the mind that first becomes united with darkness. Having united itself, it attacks the soul, the understanding, and the senses, and surrenders them to Rajas."

हिन्दी

सबसे पहले मन ही तम से युक्त होता है। और युक्त हो जाने के पश्चात् वह आत्मा, बुद्धि तथा इन्द्रियों पर आक्रमण करता है और उन्हें रजोगुण के हवाले कर देता है।

नेपाली

सबभन्दा पहिले मन नै तमले युक्त हुन्छ। र युक्त भइसकेपछि त्यसले आत्मा, बुद्धि तथा इन्द्रियमाथि आक्रमण गर्दछ र तिनलाई रजोगुणको हातमा सुम्पिदिन्छ।