मोक्षधर्म पर्व — आफन्त, कर्म, धन र बुद्धि — यीमध्ये कसको आश्रय लिने
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 7
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह। नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत् पृष्टो वदस्व मे॥
2भीष्म उवाच प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः। प्रज्ञा निःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम्॥
3प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये। प्रह्लादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम्॥
4अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर॥
5वैश्यः कश्चिदृषिसुतं काश्यपं संशितव्रतम्। रथेन पातयामास श्रीमान् दृप्तस्तपस्विनम्॥
6आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वाऽऽत्मानमथाब्रवीत्। मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते॥ तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम्। इन्द्रः शृगालरूपेण बभाषे लुब्धमानसम्॥ मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः। मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति॥
7मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप। सुदुर्लभमवाप्यैतन्न दोषान्मर्तुमर्हसि॥
8सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्यवती श्रुतिः। संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद् यदभिमन्यसे॥
9अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः। अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः॥
10पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै। न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते॥
11अपाणित्वाद् वयं ब्रह्मन् कण्टकं नोद्धरामहे। जन्तूनुच्चावचानङ्गे दशतो न कषाम वा॥
12अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली। उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद् दशतो निकषन्ति च॥
13वर्षाहिमातपानां च परित्राणानि कुर्वते। चैलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते॥
14अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च। उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते॥
15ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः। सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा. मुने॥
16दिष्ट्या त्वं न शृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः। न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः॥
17एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप। किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः॥
18इमे मां कृमयोऽदन्ति येषामुद्धरणाय वै। नास्ति शक्तिरपाणित्वात् पश्यावस्थामिमां मम॥
19अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम्। नातः पापीयसी योनि पतेयमपरामिति॥
20मध्ये वै पापयोनीनां शार्गाली यामहं गतः। पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः॥
21जात्यैवैके सुखितराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः। नैकान्तं सुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित्॥
22मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्। राज्याद् देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि॥
23भवेस्त्वं यद्यपि त्वाट्यो न राजा न च दैवतम्। देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति॥
24न तृप्ति: प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति। सम्प्रज्वलति सा भूयः समिद्भिग्वि पावकः॥
25अस्त्येव त्वयि शोकोऽपि हर्षश्चापि तथा त्वयि। सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिवेदना॥
26परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम्। मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे॥
27न द्वितीयस्य शिरसश्छेदनं विद्यते क्वचित्। न च पाणेस्तृतीयस्य यन्नास्ति न ततो भयम्॥
28न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते। संस्पर्शाद् दर्शनाद् वापि श्रवणाद् वापि जायते।॥
29न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम्। ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद् विद्यते क्वचित्।।
30यानि चान्यानि भूतेषु भक्ष्यजातानि कस्यचित्। येषामभुक्तपूर्वाणि तेषामस्मृतिरेव ते॥
31अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च। पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः॥
32पाणिमन्तो बलवन्तो धनवन्तो न संशयः। मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः॥ वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः। ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च॥
33अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः। जुगुप्सितां च कृपणां पापवृत्तिमुपासते॥
34उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम्। स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत् तथा॥
35न पुल्कसो न चाण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति तया तुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम्॥
36दृष्ट्वा कुणीन् पक्षहतान् मनुष्यानामयाविनः। सुसम्पूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप॥
37यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्कोनिरामयः। अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः॥
38न केनचित् प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा। धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि॥
39यदि ब्रह्मशृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः। वेदोक्तस्यैव धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि॥
40स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपा सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित्॥
41ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाज । कथं ते चानुशोचेयुायेयुर्वाप्यशोभनम्।
42इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः॥ उत जाताः सुनक्षत्रे सुतिथौ सुमुहूर्तजाः। यज्ञदानप्रजेहायां यतन्ते शक्तिपूर्वकम्॥
43नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तिथौ दुर्मुहूर्तजाः। सम्पतन्त्यासुरी योनि यज्ञप्रसववर्जिताः॥
44अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः। आन्वीक्षिकी तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्॥
45हेतुवादान् प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत्। आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मवाक्येषु च द्विजान्॥
46नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः। तस्येयं फलनिर्वृत्तिः शृगालत्वं मम द्विज॥
47अपि जातु तथा तस्मादहोरात्रशतैरपि। यदहं मानुषी योनि शृगालः प्राप्नुयां पुनः॥ संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः। ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ण्यवर्जयिता तथा॥
48ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह। अहो बतासि कुशलो बुद्धिमांश्चेति विस्मित:॥
49समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीभ्रुण चक्षुषा। ददर्श चैनं देवानां देवमिन्द्रं शचीपतिम्॥
50ततः सम्पूजयामास काश्यपो हरिवाहनम्। अनुज्ञातस्तु तेनाथ प्रविवेश स्वमालयम्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said When of these, O grandfather, viz., relatives, or acts or riches, or wisdom, should be the refuge of a person? Accosted by men, answer me this!
2Bhishma said 'Wisdom is the refuge of creatures. Wisdom is considered as the greatest of acquisitions. Wisdom is the greatest happiness in the world. Wisdom is regarded by the good and virtuous as heaven.
3It was through wisdom that Vali, Prahlada, Namuchi, and Manki, when they lost their prosperity, succeeded in gaining happiness, What is there that is superior to wisdom.
4Regarding it is cited the old story of the conversation between Indra and Kashyapa. Listen to it,O Yudhishthira!
5Once on a time a rich Vaishya, enjoying the highest state of prosperity and elated with his affluence, threw down, by rashly driving his car, a Rishi's son of rigid vows, named Kashyapa, given to penances.
6Laid low on the ground, the young man, in great pain, yielded to his anger; and in despair resolved, saying, I shall renounce my life. A poor man has no necessity of life in this world!-While the Brahmana was lying in that condition, silent and agitated, shorn of energy and on the verge of death, Indra appeared there in the shape of a jackal and addressing him, said,-All (inferior) creatures seek to be born as men. Among men, again, the dignity of a Brahmana is much coveted.
7You, O Kashyapa, are a human being! Amongst men you are again a Brahmana. Among Brahmanas, you are again well-read in the Vedas. Having acquired that which is difficult to get, you should not give up life from folly.
8All sorts of earthly) acquisitions are fraught with pride. What the Shrutis hold about it is perfectly true. You appear as the embodiment. In forming such a resolution about renouncing your life, you act from cupidity.
9Those who have hands become successful. I eagerly wish to be like those creatures who have hands.
10We seek hands as eagerly as you seek riches. There is no acquisition more valuable than that of hands.
11See, O Brahmana, I cannot get out this thorn that has entered my body, or crush these insects and worms that are biting and paining me greatly.
12Those who have got two hands with ten fingers, can throw away or crush the worms that bite their limbs.
13They can make shelters for themselves against rain, cold and heat. They can also enjoy excellent clothes for themselves, good food, comfortable beds, and excellent houses.
14Living on this Earth, those who have hands enjoy kine and other animals and cause them to carry loads or draw their cars, and by the help of various means make those animals obey them.
15Those living creatures that are without tongues, that are helpless, that have little strength, and that have no hands, suffer all kinds of misery. By good luck, O ascetic, you are not like them.
16By good luck, you are not a jackal, nor a worm, nor a mouse, nor a snake, nor a frog, or nor any other wretched animal.
17With this gain, you should O Kashyapa, be contented. How happy, again, should you feel yourself, as you think that amongst living creatures you are a superior Brahmana.
18These worms are biting me. For want of hands I cannot drive them off. Look at this my miserable condition.
19I do not renounce life because it is a very sinful act, and lest, indeed, I may have a more miserable birth.
20This birth, to which I now belong, is rather tolerable. Miserable as it is, there are many more orders below it which miserable.
21By birth certain classes of creatures become happier than other who suffer great miseries. But I never see that there is any order of being which can enjoy consummate happiness.
22more come Having acquired riches men next wish for sovereignty. Having acquired riches men next wish for sovereignty. Having acquired sovereignty they next wish to be gods. Having acquired that status they then wish to be the king of the gods.
23If you become affluent, you will never become a king, nor a god. If by any means you become a god, you will then wish for the kingship of the gods. In no state you will be contented.
24Contentment does not from acquisition of objects of desire. Thirst is never satiated although there is sufficient water. The thirst for acquisition is only increased by each fresh acquisition like a fire with new fuels thrown into it.
25You have grief for your associate. But joy, at the same time, lives in you. Both happiness and misery live in you. Why should you then yield to grief?
26One should shut up, like birds in a cage, the very springs, viz., the understanding and the senses, of his desires and acts.
27A second head, or a third hand, can never by cut. That which does not exist produces no fear,
28One who has not experienced the enjoyment of a certain object, never feels a desire for that object. Desires originate from the actual experience of the pleasures that touch, or sight, or hearing gives.
29You have no idea of the taste of the wine called Varuni or of the meat of the birds called Ladvaka. There is no drink and no so food sweeter than these.
30You have no idea also, O Kashyapa, of every other superior kind of drink and edible that exists among men, for you have never tasted it.
31Forsooth, therefore, a man to acquire happiness should vow not to taste, not to touch, and to see.
32Creatures that have hands, forsooth, become strong and acquire riches. men are forced by men to become servants, and are repeatedly afflicted with death, imprisonment, and other punishments. Although such is their condition yet even they laugh and sport and become merry.
33Although gifted with strength of arms, knowledge and great energy of mind, others again, follow censurable, sinful, and miserable callings.
34They try to change such professions or better ones but then they are fettered by their pristine deeds and by the force of Destiny.
35The vilest man of the Pukkasa or the Chandala orders never wishes to renounce his life. He is quiet satisfied with his birth. Mark the illusion in it.
36Seeing those amongst your order that have no arms, or are struck with palsy, or suffering from other diseases, you can consider yourself as very happy and possessed of valuable properties amongst the members of your own order.
37If this your regenerated body remains all right, and free from disease, and all your limbs remain perfect, you will incur reproach amongst men.
38You should not, O Brahmana, renounce your life, even if any blame affects you which can be proved and which can you which can be proved and which lead your excommunication. Rise, and practise virtue. You should not throw away your life.
39If, O twice-born one, you listen to me and confide in my words, you will acquire the highest reward of the religion laid down in the Vedas.
40Engage, in Vedic studies, and properly maintain your consecrated hearth, and observe can to truth, and self-control, and charity. Never compare yourself boastfully with another.
41They who, by studying the Vedas, become competent for celebrating sacrifices for themselves and others, need no. regret or fear any sort of evil.
42They who are born under an auspicious constellation on an auspicious lunation and at an auspicious hour, try their best for performing sacrifices, practising charity, and procreating children, and wishing to pass their time cheerfully in those acts, at last acquire very great happiness.
43They, on the other hand, who are born under evil slaves, inauspicious lunations and at evil hours, cannot perform sacrifices and get progeny and at last fall into the Asura order.
44In my previous birth 1 had much useless learning. I always tried to find out reasons and had very little faith. I used to censure the Vedas. I was unacquainted with the fourfold objects of life, and was devoted to the science of reaping which is based upon ocular or tangible proofs.
45I used to speak of reasons only. Indeed, in assemblies, I always spoke of reasons. I used to speak irreverently of the injunctions of the Shrutis and address Brahmanas haughtily.
46I was an atheist a sceptic, and though really ignorant, proud of my learning. This birth of a jackal that I have got in this life is the outcome, twice-born one, of those sins of mine.
47If even after hundreds of days and nights, a jackal that I am now, I can once again secure the birth of humanity, I shall then pass my life in contentment, caring for the true objects of existence, and engaged in sacrifices and gifts. I shall then know what should be known, and shun what should be shunned.
48Thus addressed, the ascetic Kashyapa, rising up, said-0, you are surely endued with great knowledge, and intelligence. I really wonder at all this.
49With eye whose vision was extended by knowledge, the Brahmana then saw that being who had addressed him as Indra the king on the gods and the lord of Shachi.
50Kashyapa then adored that god having the best of horses to carry him. Receiving afterwards with the god's permission, the Bralunana returned to his house.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, इनमें से — अर्थात् बन्धु, कर्म, धन अथवा ज्ञान — कौन मनुष्य का आश्रय होना चाहिए? मनुष्यों द्वारा पूछे जाने पर मुझे इसका उत्तर दीजिए!
2भीष्म ने कहा — ज्ञान ही प्राणियों का आश्रय है। ज्ञान को ही सबसे बड़ी प्राप्ति माना जाता है। ज्ञान ही संसार का सबसे बड़ा सुख है। सज्जन और धर्मात्मा जन ज्ञान को ही स्वर्ग मानते हैं।
3ज्ञान से ही बलि, प्रह्लाद, नमुचि और माङ्कि ने अपनी समृद्धि खो देने पर भी सुख पाने में सफलता प्राप्त की। ऐसा क्या है जो ज्ञान से श्रेष्ठ हो?
4इस विषय में इन्द्र और कश्यप के बीच हुए संवाद की प्राचीन कथा कही जाती है। हे युधिष्ठिर, उसे सुनो!
5एक बार परम समृद्धि भोगता हुआ और अपने वैभव से उन्मत्त एक धनी वैश्य अपना रथ असावधानी से हाँकते हुए कठोर व्रतधारी, तपस्या में निष्ठ कश्यप नामक एक ऋषिपुत्र को गिरा बैठा।
6भूमि पर गिरे हुए उस युवक ने महान् पीड़ा में क्रोध के वश होकर निराशा में यह निश्चय किया — मैं अपने प्राण त्याग दूँगा। इस संसार में दरिद्र को जीवन की कोई आवश्यकता नहीं! — जब वह ब्राह्मण उस अवस्था में मौन और विचलित, तेजहीन और मृत्यु के कगार पर पड़ा था, तब इन्द्र वहाँ सियार के रूप में प्रकट हुए और उसे सम्बोधित करते हुए बोले — समस्त (निम्न) प्राणी मनुष्य के रूप में जन्म लेना चाहते हैं। और मनुष्यों में भी ब्राह्मण का गौरव अत्यन्त वाञ्छनीय है।
7हे कश्यप, तुम मनुष्य हो! मनुष्यों में भी तुम ब्राह्मण हो। ब्राह्मणों में भी तुम वेदों में निष्णात हो। जो दुर्लभ है वह प्राप्त करके तुम्हें मूर्खतावश प्राण नहीं त्यागने चाहिए।
8(सांसारिक) सब प्रकार की प्राप्तियाँ अभिमान से भरी हैं। इस विषय में श्रुतियों का मत पूर्णतः सत्य है। तुम उसी के मूर्तरूप प्रतीत होते हो। प्राण त्यागने का ऐसा निश्चय करने में तुम लोभ से ही प्रेरित हो।
9जिनके हाथ हैं वे सफल होते हैं। मैं व्याकुलता से चाहता हूँ कि उन प्राणियों जैसा हो सकूँ जिनके हाथ हैं।
10हम हाथों की उतनी ही उत्कट कामना करते हैं जितनी तुम धन की। हाथों से बढ़कर कोई प्राप्ति नहीं है।
11हे ब्राह्मण, देखो, मेरे शरीर में जो काँटा घुसा है उसे मैं निकाल नहीं सकता, न उन कीड़ों और कीटों को कुचल सकता हूँ जो मुझे काटते और अत्यन्त पीड़ा देते हैं।
12जिनके दस अंगुलियों वाले दो हाथ हैं, वे अपने अङ्गों को काटने वाले कीड़ों को फेंक सकते या कुचल सकते हैं।
13वे वर्षा, शीत और ताप से बचने के लिए अपने आश्रय बना सकते हैं। वे अपने लिए उत्तम वस्त्र, अच्छा भोजन, आरामदेह शय्या और उत्तम भवन भी भोग सकते हैं।
14इस पृथ्वी पर रहते हुए जिनके हाथ हैं वे गौओं तथा अन्य पशुओं का उपभोग करते हैं और उनसे भार ढुलवाते या अपने रथ खिंचवाते हैं, और नाना उपायों की सहायता से उन पशुओं को अपने अधीन बनाते हैं।
15जो जीवित प्राणी वाणीहीन हैं, जो असहाय हैं, जिनमें थोड़ा-सा ही बल है, और जिनके हाथ नहीं हैं — वे सब प्रकार के दुःख भोगते हैं। हे तपस्वी, सौभाग्य से तुम उनके जैसे नहीं हो।
16सौभाग्य से तुम न सियार हो, न कीड़ा, न मूषक, न सर्प, न मेंढक, न कोई अन्य दीन पशु।
17हे कश्यप, इस लाभ से तुम्हें सन्तुष्ट होना चाहिए। और तुम अपने को कितना सुखी अनुभव करोगे जब यह सोचोगे कि जीवित प्राणियों में तुम श्रेष्ठ ब्राह्मण हो।
18ये कीड़े मुझे काट रहे हैं। हाथों के अभाव में मैं इन्हें हटा नहीं सकता। मेरी इस दयनीय दशा को देखो।
19मैं अपने प्राण नहीं त्यागता, क्योंकि यह अत्यन्त पापपूर्ण कर्म है, और इस भय से भी कि कहीं मुझे इससे भी अधिक दयनीय जन्म न मिल जाए।
20जिस जन्म में मैं अब हूँ, वह अपेक्षाकृत सह्य है। जितना दयनीय यह है, इससे नीचे और भी अनेक योनियाँ हैं जो अधिक दयनीय हैं।
21जन्म के कारण कुछ श्रेणियों के प्राणी अन्य उन प्राणियों से अधिक सुखी होते हैं जो महान् दुःख भोगते हैं। किन्तु मैं कभी नहीं देखता कि कोई ऐसी योनि हो जो परिपूर्ण सुख भोग सके।
22धन प्राप्त कर लेने पर मनुष्य फिर राज्य की कामना करते हैं। धन प्राप्त कर लेने पर मनुष्य फिर राज्य की कामना करते हैं। राज्य प्राप्त कर लेने पर वे फिर देवता होना चाहते हैं। वह पद प्राप्त कर लेने पर वे फिर देवराज होना चाहते हैं।
23यदि तुम धनवान् हो जाओ, तो भी न राजा बनोगे न देवता। यदि किसी प्रकार तुम देवता बन जाओ, तो फिर देवताओं का राज्य चाहोगे। किसी भी अवस्था में तुम सन्तुष्ट नहीं होगे।
24कामना की वस्तुओं की प्राप्ति से सन्तोष नहीं आता। पर्याप्त जल होने पर भी तृष्णा कभी शान्त नहीं होती। प्राप्ति की तृष्णा प्रत्येक नई प्राप्ति से उसी प्रकार बढ़ती है जैसे नई समिधा डाली जाने पर अग्नि।
25तुम्हारा साथी शोक है। किन्तु साथ ही हर्ष भी तुममें वास करता है। सुख और दुःख दोनों तुममें वास करते हैं। तब तुम शोक के वश क्यों होते हो?
26मनुष्य को अपनी कामनाओं और कर्मों के मूल स्रोतों को — अर्थात् बुद्धि और इन्द्रियों को — पिंजरे में पक्षियों की भाँति बन्द कर देना चाहिए।
27दूसरा सिर अथवा तीसरा हाथ कभी काटा नहीं जा सकता। जिसका अस्तित्व ही नहीं, वह भय उत्पन्न नहीं करता।
28जिसने किसी वस्तु का भोग अनुभव नहीं किया, वह उस वस्तु की कामना कभी नहीं करता। कामनाएँ उन सुखों के वास्तविक अनुभव से ही उत्पन्न होती हैं जो स्पर्श, दृष्टि अथवा श्रवण देते हैं।
29तुम्हें वारुणी नामक मदिरा के स्वाद का, अथवा लड्वक नामक पक्षियों के मांस का कोई ज्ञान नहीं है। इनसे मधुर न कोई पेय है, न कोई भोजन।
30हे कश्यप, मनुष्यों में विद्यमान प्रत्येक अन्य उत्तम कोटि के पेय और भोज्य का भी तुम्हें कोई ज्ञान नहीं है, क्योंकि तुमने उसे कभी चखा ही नहीं।
31अतः निश्चय ही, सुख प्राप्त करने के लिए मनुष्य को यह व्रत लेना चाहिए कि वह न चखेगा, न स्पर्श करेगा, न देखेगा।
32निश्चय ही जिन प्राणियों के हाथ हैं वे बलवान् होते और धन अर्जित करते हैं। फिर भी मनुष्य मनुष्यों द्वारा दास बनने पर विवश किए जाते हैं, और बार-बार मृत्यु, कारावास तथा अन्य दण्डों से पीड़ित होते हैं। ऐसी दशा होते हुए भी वे हँसते, क्रीड़ा करते और आनन्दित होते हैं।
33और अन्य, यद्यपि भुजबल, ज्ञान और मन के महान् तेज से सम्पन्न हैं, तथापि निन्दनीय, पापपूर्ण और दयनीय व्यवसाय अपनाते हैं।
34वे ऐसे व्यवसाय बदलकर उत्तम व्यवसाय अपनाने का प्रयत्न करते हैं, किन्तु तब वे अपने पूर्वकृत कर्मों और भाग्य के बल से बँधे रहते हैं।
35पुक्कस अथवा चाण्डाल जाति का अधम से अधम मनुष्य भी अपने प्राण त्यागना कभी नहीं चाहता। वह अपने जन्म से पूर्णतः सन्तुष्ट रहता है। इसमें छिपे भ्रम को देखो।
36अपने ही वर्ण में उन लोगों को देखकर जिनकी भुजाएँ नहीं हैं, अथवा जो पक्षाघात से ग्रस्त हैं, अथवा अन्य रोगों से पीड़ित हैं, तुम अपने को अपने ही वर्ण के सदस्यों में अत्यन्त सुखी और मूल्यवान् सम्पदाओं से युक्त मान सकते हो।
37यदि तुम्हारा यह द्विज शरीर पूर्णतः स्वस्थ और रोगमुक्त बना रहे, और तुम्हारे समस्त अङ्ग अक्षत रहें, तो भी प्राण त्यागने पर तुम मनुष्यों के बीच निन्दा के भागी होगे।
38हे ब्राह्मण, तुम्हें अपने प्राण नहीं त्यागने चाहिए, चाहे तुम पर ऐसा कोई दोष भी लगे जो सिद्ध किया जा सके और जो तुम्हारे बहिष्कार तक ले जाए। उठो, और धर्म का आचरण करो। तुम्हें अपना जीवन नहीं फेंकना चाहिए।
39हे द्विज, यदि तुम मेरी बात सुनोगे और मेरे वचनों पर विश्वास करोगे, तो वेदों में विहित धर्म का सर्वोच्च फल प्राप्त करोगे।
40वेदाध्ययन में लगो, अपनी अग्नि की विधिवत् रक्षा करो, तथा सत्य, आत्मसंयम और दान का पालन करो। कभी अभिमान से अपनी तुलना दूसरे से मत करो।
41जो वेदों का अध्ययन करके अपने लिए और दूसरों के लिए यज्ञ कराने में समर्थ हो जाते हैं, उन्हें किसी प्रकार के अनिष्ट के लिए न पछताना पड़ता है, न डरना पड़ता है।
42जो शुभ नक्षत्र में, शुभ तिथि में और शुभ मुहूर्त में जन्म लेते हैं, वे यज्ञ करने, दान देने और सन्तान उत्पन्न करने का भरसक प्रयत्न करते हैं, और उन्हीं कर्मों में प्रसन्नतापूर्वक अपना समय बिताना चाहते हुए अन्ततः अत्यन्त महान् सुख प्राप्त करते हैं।
43दूसरी ओर, जो अशुभ नक्षत्रों में, अशुभ तिथियों में और अशुभ मुहूर्तों में जन्म लेते हैं, वे न यज्ञ कर पाते हैं न सन्तान पाते हैं, और अन्ततः असुर योनि में गिर जाते हैं।
44अपने पिछले जन्म में मेरे पास बहुत-सी व्यर्थ विद्या थी। मैं सदा तर्क खोजा करता था और मेरी श्रद्धा बहुत थोड़ी थी। मैं वेदों की निन्दा किया करता था। मैं जीवन के चार पुरुषार्थों से अपरिचित था, और उस तर्कशास्त्र में निष्ठ था जो केवल प्रत्यक्ष अथवा स्पर्शगम्य प्रमाणों पर आधारित है।
45मैं केवल तर्क की ही बात करता था। वास्तव में सभाओं में मैं सदा तर्क की ही बात करता था। मैं श्रुतियों के आदेशों की अश्रद्धापूर्वक चर्चा करता और ब्राह्मणों से अहङ्कारपूर्वक बोलता था।
46मैं नास्तिक और सन्देहवादी था, और वस्तुतः अज्ञानी होते हुए भी अपनी विद्या पर गर्वित था। हे द्विज, इस जन्म में मुझे जो यह सियार का जन्म मिला है, वह मेरे उन्हीं पापों का फल है।
47यदि सैकड़ों दिन-रात बीत जाने के पश्चात् भी, जो अब सियार हूँ, मैं एक बार फिर मनुष्य का जन्म पा सकूँ, तो मैं अपना जीवन सन्तोष में बिताऊँगा, अस्तित्व के सच्चे प्रयोजनों की चिन्ता करता हुआ, और यज्ञों तथा दानों में लगा हुआ। तब मैं जो जानने योग्य है उसे जानूँगा और जो त्यागने योग्य है उसे त्यागूँगा।
48इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर तपस्वी कश्यप उठ खड़ा हुआ और बोला — ओह, आप निश्चय ही महान् ज्ञान और बुद्धि से सम्पन्न हैं। मुझे इस सब पर वास्तव में आश्चर्य होता है।
49तब ज्ञान से जिसकी दृष्टि विस्तृत हो चुकी थी, उस नेत्र से उस ब्राह्मण ने देखा कि जिस प्राणी ने उसे सम्बोधित किया था वह देवराज और शची के स्वामी इन्द्र थे।
50तत्पश्चात् कश्यप ने अपने वाहन के रूप में श्रेष्ठतम अश्व रखने वाले उन देवता की पूजा की। उसके पश्चात् उन देवता की अनुमति लेकर वह ब्राह्मण अपने घर लौट गया।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, यीमध्ये — अर्थात् बन्धु, कर्म, धन अथवा ज्ञान — कुन मनुष्यको आश्रय हुनुपर्दछ? मनुष्यहरूद्वारा सोधिँदा मलाई यसको उत्तर दिनुहोस्!
2भीष्मले भने — ज्ञाननै प्राणीहरूको आश्रय हो। ज्ञानलाई नै सबैभन्दा ठूलो प्राप्ति मानिन्छ। ज्ञाननै संसारको सबैभन्दा ठूलो सुख हो। सज्जन र धर्मात्मा जनहरूले ज्ञानलाई नै स्वर्ग मान्दछन्।
3ज्ञानबाटै बलि, प्रह्लाद, नमुचि र माङ्किले आफ्नो समृद्धि गुमाएर पनि सुख पाउनमा सफलता प्राप्त गरे। यस्तो के छ जो ज्ञानभन्दा श्रेष्ठ होस्?
4यस विषयमा इन्द्र र कश्यपबीच भएको संवादको प्राचीन कथा भनिन्छ। हे युधिष्ठिर, त्यो सुन!
5एक पटक परम समृद्धि भोगिरहेको र आफ्नो वैभवले उन्मत्त एक धनी वैश्यले आफ्नो रथ असावधानीले हाँक्दा कठोर व्रतधारी, तपस्यामा निष्ठ कश्यप नामक एक ऋषिपुत्रलाई ढालिदियो।
6भुइँमा खसेका ती युवकले महान् पीडामा क्रोधको वशमा परेर निराशामा यो निश्चय गरे — म आफ्नो प्राण त्याग्नेछु। यस संसारमा दरिद्रलाई जीवनको कुनै आवश्यकता छैन! — जब त्यो ब्राह्मण त्यस अवस्थामा मौन र विचलित, तेजहीन र मृत्युको छेउमा परेको थियो, तब इन्द्र त्यहाँ स्यालको रूपमा प्रकट भए र उसलाई सम्बोधन गर्दै भने — सम्पूर्ण (निम्न) प्राणी मनुष्यको रूपमा जन्म लिन चाहन्छन्। र मनुष्यहरूमा पनि ब्राह्मणको गौरव अत्यन्त वाञ्छनीय छ।
7हे कश्यप, तिमी मनुष्य हौ! मनुष्यहरूमा पनि तिमी ब्राह्मण हौ। ब्राह्मणहरूमा पनि तिमी वेदमा निष्णात छौ। जो दुर्लभ छ त्यो प्राप्त गरेर तिमीले मूर्खतावश प्राण त्याग्नुहुँदैन।
8(सांसारिक) सबै प्रकारका प्राप्ति अभिमानले भरिएका छन्। यस विषयमा श्रुतिहरूको मत पूर्णतः सत्य छ। तिमी त्यसैका मूर्तरूप देखिन्छौ। प्राण त्याग्ने यस्तो निश्चय गर्नमा तिमी लोभबाटै प्रेरित छौ।
9जसका हात छन् तिनीहरू सफल हुन्छन्। म व्याकुलताले चाहन्छु कि ती प्राणीजस्तै हुन सकूँ जसका हात छन्।
10हामी हातको त्यति नै उत्कट कामना गर्दछौँ जति तिमी धनको। हातभन्दा बढी कुनै प्राप्ति छैन।
11हे ब्राह्मण, हेर, मेरो शरीरमा जुन काँडा घुसेको छ त्यो म निकाल्न सक्दिनँ, न ती कीरा र कीटलाई कुल्चन सक्दछु जसले मलाई टोक्दछन् र अत्यन्त पीडा दिन्छन्।
12जसका दस औँला भएका दुई हात छन्, तिनीहरूले आफ्ना अङ्ग टोक्ने कीराहरूलाई फ्याँक्न वा कुल्चन सक्दछन्।
13तिनीहरूले वर्षा, चिसो र तापबाट बच्नका लागि आफ्ना आश्रय बनाउन सक्दछन्। तिनीहरूले आफ्ना लागि उत्तम वस्त्र, राम्रो भोजन, आरामदायी शय्या र उत्तम भवन पनि भोग्न सक्दछन्।
14यस पृथ्वीमा रहँदा जसका हात छन् तिनीहरूले गाई तथा अन्य पशुको उपभोग गर्दछन् र तिनबाट भारी बोकाउँछन् वा आफ्ना रथ तनाउँछन्, र नाना उपायको सहायताले ती पशुलाई आफ्नो अधीनमा बनाउँछन्।
15जुन जीवित प्राणी वाणीहीन छन्, जो असहाय छन्, जसमा थोरै मात्र बल छ, र जसका हात छैनन् — तिनीहरूले सबै प्रकारका दुःख भोग्दछन्। हे तपस्वी, सौभाग्यले तिमी तिनीहरूजस्ता होइनौ।
16सौभाग्यले तिमी न स्याल हौ, न कीरा, न मुसा, न सर्प, न भ्यागुतो, न कुनै अन्य दीन पशु।
17हे कश्यप, यस लाभले तिमी सन्तुष्ट हुनुपर्दछ। र तिमीले आफूलाई कति सुखी अनुभव गर्नेछौ जब यो सोच्नेछौ कि जीवित प्राणीहरूमा तिमी श्रेष्ठ ब्राह्मण हौ।
18यी कीराहरूले मलाई टोकिरहेका छन्। हातको अभावमा म तिनलाई हटाउन सक्दिनँ। मेरो यो दयनीय दशा हेर।
19म आफ्नो प्राण त्याग्दिनँ, किनभने यो अत्यन्त पापपूर्ण कर्म हो, र यस भयले पनि कि कतै मलाई यसभन्दा पनि बढी दयनीय जन्म नमिलोस्।
20जुन जन्ममा म अहिले छु, त्यो तुलनात्मक रूपमा सह्य छ। जति दयनीय यो छ, यसभन्दा तल अरू पनि अनेक योनि छन् जो बढी दयनीय छन्।
21जन्मका कारण केही श्रेणीका प्राणी अन्य ती प्राणीभन्दा बढी सुखी हुन्छन् जसले महान् दुःख भोग्दछन्। तर म कहिल्यै देख्दिनँ कि कुनै यस्तो योनि होस् जसले परिपूर्ण सुख भोग्न सकोस्।
22धन प्राप्त गरेपछि मनुष्यहरूले फेरि राज्यको कामना गर्दछन्। धन प्राप्त गरेपछि मनुष्यहरूले फेरि राज्यको कामना गर्दछन्। राज्य प्राप्त गरेपछि तिनीहरू फेरि देवता हुन चाहन्छन्। त्यो पद प्राप्त गरेपछि तिनीहरू फेरि देवराज हुन चाहन्छन्।
23यदि तिमी धनवान् भयौ भने पनि न राजा बन्नेछौ न देवता। यदि कुनै प्रकारले तिमी देवता बन्यौ भने, फेरि देवताहरूको राज्य चाहनेछौ। कुनै पनि अवस्थामा तिमी सन्तुष्ट हुनेछैनौ।
24कामनाका वस्तुको प्राप्तिले सन्तोष आउँदैन। पर्याप्त जल हुँदा पनि तृष्णा कहिल्यै शान्त हुँदैन। प्राप्तिको तृष्णा प्रत्येक नयाँ प्राप्तिले त्यसैगरी बढ्दछ जसरी नयाँ समिधा हालिँदा अग्नि।
25तिम्रो साथी शोक हो। तर साथै हर्ष पनि तिमीमा वास गर्दछ। सुख र दुःख दुवै तिमीमा वास गर्दछन्। तब तिमी शोकको वशमा किन पर्दछौ?
26मनुष्यले आफ्ना कामना र कर्मका मूल स्रोतलाई — अर्थात् बुद्धि र इन्द्रियलाई — पिँजडामा पक्षीझैँ थुनिदिनुपर्दछ।
27दोस्रो टाउको अथवा तेस्रो हात कहिल्यै काट्न सकिँदैन। जसको अस्तित्वै छैन, त्यसले भय उत्पन्न गर्दैन।
28जसले कुनै वस्तुको भोग अनुभव गरेको छैन, उसले त्यस वस्तुको कामना कहिल्यै गर्दैन। कामनाहरू ती सुखको वास्तविक अनुभवबाटै उत्पन्न हुन्छन् जो स्पर्श, दृष्टि अथवा श्रवणले दिन्छन्।
29तिमीलाई वारुणी नामक मदिराको स्वादको, अथवा लड्वक नामक पक्षीको मासुको कुनै ज्ञान छैन। यीभन्दा मधुर न कुनै पेय छ, न कुनै भोजन।
30हे कश्यप, मनुष्यहरूमा विद्यमान प्रत्येक अन्य उत्तम कोटिका पेय र भोज्यको पनि तिमीलाई कुनै ज्ञान छैन, किनभने तिमीले त्यो कहिल्यै चाखेकै छैनौ।
31अतः निश्चय नै, सुख प्राप्त गर्नका लागि मनुष्यले यो व्रत लिनुपर्दछ कि ऊ न चाख्नेछ, न स्पर्श गर्नेछ, न हेर्नेछ।
32निश्चय नै जुन प्राणीका हात छन् तिनीहरू बलवान् हुन्छन् र धन आर्जन गर्दछन्। तैपनि मनुष्यहरू मनुष्यहरूद्वारा दास बन्न विवश पारिन्छन्, र बारम्बार मृत्यु, कारावास तथा अन्य दण्डले पीडित हुन्छन्। यस्तो दशा हुँदाहुँदै पनि तिनीहरू हाँस्दछन्, क्रीडा गर्दछन् र आनन्दित हुन्छन्।
33र अरू, यद्यपि भुजबल, ज्ञान र मनको महान् तेजले सम्पन्न छन्, तथापि निन्दनीय, पापपूर्ण र दयनीय व्यवसाय अपनाउँछन्।
34तिनीहरूले यस्ता व्यवसाय बदलेर उत्तम व्यवसाय अपनाउने प्रयत्न गर्दछन्, तर तब तिनीहरू आफ्ना पूर्वकृत कर्म र भाग्यको बलले बाँधिएका हुन्छन्।
35पुक्कस अथवा चाण्डाल जातिको अधमभन्दा अधम मनुष्यले पनि आफ्नो प्राण त्याग्न कहिल्यै चाहँदैन। ऊ आफ्नो जन्मले पूर्णतः सन्तुष्ट रहन्छ। यसमा लुकेको भ्रम हेर।
36आफ्नै वर्णमा ती मानिसलाई देखेर जसका पाखुरा छैनन्, अथवा जो पक्षाघातले ग्रस्त छन्, अथवा अन्य रोगले पीडित छन्, तिमीले आफूलाई आफ्नै वर्णका सदस्यहरूमा अत्यन्त सुखी र मूल्यवान् सम्पदाले युक्त मान्न सक्दछौ।
37यदि तिम्रो यो द्विज शरीर पूर्णतः स्वस्थ र रोगमुक्त बनिरह्यो, र तिम्रा सम्पूर्ण अङ्ग अक्षत रहे भने पनि, प्राण त्यागेपछि तिमी मनुष्यहरूका बीच निन्दाका भागी हुनेछौ।
38हे ब्राह्मण, तिमीले आफ्नो प्राण त्याग्नुहुँदैन, चाहे तिमीमाथि यस्तो कुनै दोष लागोस् जो प्रमाणित गर्न सकियोस् र जसले तिम्रो बहिष्कारसम्म पुर्याओस्। उठ, र धर्मको आचरण गर। तिमीले आफ्नो जीवन फ्याँक्नुहुँदैन।
39हे द्विज, यदि तिमीले मेरो कुरा सुन्यौ र मेरा वचनमा विश्वास गर्यौ भने, वेदमा विहित धर्मको सर्वोच्च फल प्राप्त गर्नेछौ।
40वेदाध्ययनमा लाग, आफ्नो अग्निको विधिवत् रक्षा गर, तथा सत्य, आत्मसंयम र दानको पालन गर। कहिल्यै अभिमानले आफ्नो तुलना अर्कोसँग नगर।
41जसले वेदको अध्ययन गरेर आफ्ना लागि र अरूका लागि यज्ञ गराउन समर्थ हुन्छन्, तिनीहरूलाई कुनै प्रकारको अनिष्टका लागि न पछुताउनु पर्दछ, न डराउनु पर्दछ।
42जो शुभ नक्षत्रमा, शुभ तिथिमा र शुभ मुहूर्तमा जन्म लिन्छन्, तिनीहरूले यज्ञ गर्न, दान दिन र सन्तान उत्पन्न गर्न सक्दो प्रयत्न गर्दछन्, र तिनै कर्ममा प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो समय बिताउन चाहँदै अन्ततः अत्यन्त महान् सुख प्राप्त गर्दछन्।
43अर्कोतर्फ, जो अशुभ नक्षत्रमा, अशुभ तिथिमा र अशुभ मुहूर्तमा जन्म लिन्छन्, तिनीहरूले न यज्ञ गर्न सक्दछन् न सन्तान पाउँछन्, र अन्ततः असुर योनिमा खस्दछन्।
44आफ्नो अघिल्लो जन्ममा मसँग धेरै व्यर्थ विद्या थियो। म सधैँ तर्क खोजिरहन्थेँ र मेरो श्रद्धा धेरै थोरै थियो। म वेदको निन्दा गर्दथेँ। म जीवनका चार पुरुषार्थसँग अपरिचित थिएँ, र त्यस तर्कशास्त्रमा निष्ठ थिएँ जो केवल प्रत्यक्ष अथवा स्पर्शगम्य प्रमाणमा आधारित छ।
45म केवल तर्ककै कुरा गर्दथेँ। वास्तवमा सभाहरूमा म सधैँ तर्ककै कुरा गर्दथेँ। म श्रुतिका आदेशको अश्रद्धापूर्वक चर्चा गर्दथेँ र ब्राह्मणहरूसँग अहङ्कारपूर्वक बोल्दथेँ।
46म नास्तिक र सन्देहवादी थिएँ, र वास्तवमा अज्ञानी हुँदाहुँदै पनि आफ्नो विद्यामा गर्वित थिएँ। हे द्विज, यस जन्ममा मलाई जुन यो स्यालको जन्म मिलेको छ, त्यो मेरा तिनै पापको फल हो।
47यदि सयौँ दिन-रात बितेपछि पनि, जो अहिले स्याल हुँ, म एक पटक फेरि मनुष्यको जन्म पाउन सकूँ भने, म आफ्नो जीवन सन्तोषमा बिताउनेछु, अस्तित्वका साँचा प्रयोजनको चिन्ता गर्दै, र यज्ञ तथा दानमा लागेर। तब म जो जान्नयोग्य छ त्यो जान्नेछु र जो त्याग्नयोग्य छ त्यो त्याग्नेछु।
48यसरी सम्बोधन गरिएपछि तपस्वी कश्यप उठे र भने — ओहो, तपाईं निश्चय नै महान् ज्ञान र बुद्धिले सम्पन्न हुनुहुन्छ। मलाई यो सबैमा वास्तवमा आश्चर्य लाग्दछ।
49तब ज्ञानले जसको दृष्टि विस्तृत भइसकेको थियो, त्यस नेत्रले ती ब्राह्मणले देखे कि जुन प्राणीले उसलाई सम्बोधन गरेको थियो त्यो देवराज र शचीका स्वामी इन्द्र थिए।
50त्यसपछि कश्यपले आफ्नो वाहनका रूपमा श्रेष्ठतम अश्व राख्ने ती देवताको पूजा गरे। त्यसपछि ती देवताको अनुमति लिएर त्यो ब्राह्मण आफ्नो घर फर्के।