पञ्चशिख र राजा जनकको संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 46
संस्कृत
1भीष्म उवाच जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा। पुनरेवानुपप्रच्छ साम्पराये भवाभुवौ॥
2जनक उवाच भगवन् यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित्। एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति॥
3सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात् पश्य चैतद् द्विजोत्तम! अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति॥
4असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु। कस्मै क्रियेत कल्प्येत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः॥
5भीष्म उवाच तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम्। पुनः प्रशमयन् वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत्॥
6उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते। अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्। वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु॥
7धातवः पञ्च भूतेषु खं वायुर्योतिषो धरा। ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः॥
8आकाशोवायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः! एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकवाटा
9ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कार्यसंग्रह। इन्द्रियाणीन्द्रियाथाश्च स्वभावश्चेतना मनः। प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र नि:सृताः॥
10श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टि सा तथैव च। इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वं गता गुणाः॥
11तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा। सुखदुःखेति यामाहुरदुःखामसुखेति च॥
12शब्द: स्पर्श च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः। एते ह्यामरणात् पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये॥
13तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः। तमाहुः परमं शुक्र बुद्धिरित्यव्ययं महत्॥
14इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः। असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति॥
15अनात्मेति च यद् दृष्टं तेनाह न ममेत्यपि। वर्तते किमधिष्ठानात् प्रसक्तादुःखपमृतिः॥
16अत्र सम्यग्वधो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम्। शृणु यत् तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति॥
17त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम्। नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखवहो मतः॥
18द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि। सुखत्यागे तपो योगं सर्वत्यागे समापना॥
19तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत्॥
20पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि। बलषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु!॥
21हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम्। प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम्।।२११
22एवमेकादशैतानि बुद्ध्याऽऽशु विसृजेन्मनः॥
23कर्णी शब्दश चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे। तथा स्पर्श तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः॥
24एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये। येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात् समुपस्थितः॥
25सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः। त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः॥
26प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता। अकुतश्चित् कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्त्विको गुणः॥
27अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा। लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः॥
28अविवेकस्तथा मोहः प्रमोदः स्वप्नतन्द्रिता। कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः॥
29अत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत् तथा॥
30यत् त्वसंतोषसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः। प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत्॥
31अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। अप्रत_मविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्॥
32श्रोतं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोतं समाश्रितः। नोभयं शब्दविज्ञाने विानस्येतरस्य वा॥
33एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी। स्पर्श रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत्॥
34स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति। चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिादशमी भवेत्॥
35तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसे। आस्थितो युगपद्भावो व्यवहारः स लौकिकः॥
36इन्द्रियाण्यपि सूक्ष्माणि दृष्ट्वा पूर्वश्रुतागमात्। चिन्तयन्नानुपर्येति निभिरेवान्वितो गुणैः॥
37यत् तमोपहतं चित्तमाशु संहारमध्रुवम्। करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं बुधाः॥
38यद् यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रमनुपश्यति। अथ तत्राप्युपादत्ते तमोऽव्यक्तमिवानृतम्॥
39एवमेष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः। कथञ्चिद् वर्तते सम्यक् केषांचिद् वा निवर्तते।॥
40एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः। स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते॥
41एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत्। स्वभावाद् वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः॥
42यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च। नदाश्च ता नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः॥
43एवं सति कुत: संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत्। प्रतिसम्मिश्रिते जीवेऽगृह्यमाणे च सर्वतः॥
44मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः। न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टः पत्रं विसस्येव जलेन सिक्तम्॥
45दृढ़र्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च। यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति मुक्तस्तदग्यां गतिमेत्यलिङ्गः॥
46श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैच शेते जरामृत्युभयादभीतः। क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे ततो निमित्ते च फले विनष्टे। मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः॥
47स्तन्तुक्षय तिष्ठति पात्यमानः। तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिमृच्छन्॥
48यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च। स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम्॥
49मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः। तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय मुक्तः पराक्र्धा गतिमेत्यलिङ्गः॥
50भीष्म उवाच अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य। न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित् स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः॥
51इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्। निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः॥
52इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महीपते सततमवेक्षते तथा। उपद्रवान् नानुभवत्यदुःखितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः॥
अङ्ग्रेजी
1Bhishma said "Thus instructed by the great Rishi Panchashikha, Janadeva of the family of Janaka, once more asked him about the subject of existence or non-existence after death.
2O illustrious one, if no person, retains any knowledge after departing from this state of existence, if, indeed, this is true, what then is the difference between Ignorance and Knowledge? What do we gain then by knowledge and what do we lose by ignorance?
3See, O foremost of the twice-born, that if liberation be such, then all religious acts and vows terminate only in annihilation? Of what use would then the distinction be between heedfulness and heedlessness.
4If Liberation means dissociation from all objects of pleasure or an association with objects that are not lasting, why should then men cherish a desire for action or having set themselves to action, continue to find out the necessary means for the accomplishment of desired ends? What then is the truth.
5Bhishma said Seeing the king enveloped in thick darkness, stupefied by error, and become helpless, the learned Panchashikha put his mind at rest by once more addressing him thus.
6In Liberation the consummation is not Extinction. Nur is that consummation any kind of Existence. What we see is a union of body senses, and mind. Existing independently as also depending on one another, these go on acting.
7The ingredients that form the body are water, ether, wind, heat, and earth. These exisi together according to their own nature. They become separated again according to their own nature.
8Ether, wind, heat, water and earth,-these five objects in a state of union form the body. The body is not one element.
9Intelligence, stomachic heat, and the vital airs, called Prana, etc., that are all wind, three are the organs of action. The senses, the objects of the senses, the power by which they become capable of being perceived the faculties by which they succeed in perceiving them, the mind, the vital airs called Prana. Apana and the rest, and the various juices and humours that are the results of the digestive organs, flow from the three organs already named.
10Hearing, touch, taste, vision, and scent,-these are the five senses. They have derived their attributes from the mind which is their cause.
11The mind, which is as an attribute of Chit, has three states, viz., pleasure, pain and absence of both pleasure and pain.
12Sound, touch, form, taste, scent, and the objects to which they are attached these till the time of one's death are causes for the production of one's knowledge.
13Upon the senses depend all acts (leading to lucavon), as also renunciation (leading to the attainment of Brahma), and also the ! ascertainment of truth regarding all topics of enquiry. The learned say thai ascertainment of truth) is the highest end of existences, and is the root of Liberation and regarding Intelligence, they say that it leads to Liberation and Brahma.
14That person who considers this union of perishable attributes as the Soui, feeis, on account of such imperfect knowledge, unending misery
15Those persons, who, however, regard alll worldly objects as not-Soui, and who on that account cease to have any affection or attachment for them, have never to suffer any misery, for sorrow, in their case, stands in need of some foundation upon which to depend.
16About it there is the unrivalled branch of knowledge which treats of Renunciation. It is called Samyagvadha. I shall describe it to you. Listen to it for the sake of your Liberation.
17Renunciation of acts is (laid down) for all persons who seek Liberation earnestly. They, however, who have not been instructed correctly have to bear a heavy load of sorrow,
18Vedic sacrifices and other rites exist for renunciation of wealth and other earthly (objects. For renunciation of all enjoyments, exist yows and fasts of various sorts. For renunciation of pleasure and happiness exist penances and yoga. Renunciation everything, is the highest kind of renunciation,
19This that I shall presently describe to you is the one path pointed out by the learned for that renunciation of everything. They who follow that path succeed in driving off all sorrow. They, however, that deviate from it suffer distress and misery
20First speaking of the five organs of knowledge having the mind for the sixth, und all of which live in the understanding, i stall describe the five organs of action having strength for their sixth.
21The two hands forms the two organs of action. The two legs are two organs for moving from one place to another. The sexual organ is for both pleasure and the continuation of in species. The lower channel, leading from the stomach downwards, is the organ for purging off of all used-up matter. aran a prafastarffuta usati fag: 1
22The organ of speaking exists for the expression of sounds. These five organs of action belong to the mind. These are the eleven organs of knowledge and of action. One should speedily cast off the inind with the understanding.
23In the act of hearing, three causes must exist simultaneously, viz., the two ears, sound, and the mind. The same is the case with the perception of touch; the same with that of form; the same with that of taste and smell.
24These fifteen attributes are necessary for the several kinds of perception. In consequence of them, every man becomes conscious of three separate things regarding those perceptions.
25There are again three classes (of mental perception, viz., those that appertain to Goodness, those that belong of Darkness, and those that belong to Ignorance. With them are connected three kinds of consciousness, including all feelings and emotions.
26Pleasure, satisfaction, joy, happiness, and tranquillity, originating in the mind from any perceptible cause or in the absence of any apparent cause, appertain to the quality of Goodness.
27Discontent, regret, grief, cupidity, and vindictiveness, having no cause or occasioned by any perceptible cause, are the marks of the quality of Darkness.
28Wrong judgement, stupefaction, carelessness, dreams, and sleepiness, however, caused, appertain to the quality of Ignorance.
29Whatever state of consciousness exists, regarding either the body or the mind, united with joy or satisfaction, should be considered as due to the quality of Goodness.
30Whatever state of consciousness exists united with any feeling of discontent or depression should be considered as the outcome of the quality of Darkness.
31Whatever state, of the body or the body or the mind, exists with error or carelessness, is the outcome of Ignorance which is incomprehensible and inexplicable.
32The organ of hearing rests on either; it is either itself (under limitations); Sound has that organ for its refuge. In perceiving sound, one may not immediately acquire a knowledge of the organ of hearing and of ether. But when sound is perceived, the organ of hearing and ether do not long remain unknown.
33The same is the case with the skin, the eyes, the tongue, and the nose forming the fifth. They exist in touch, form, taste, and smell. They form the faculty of perception and they are the mind.
34Each doing its own particular function, all the five organs of action and the five others of knowledge exist simultaneously, and upon the union of the ten dwells the mind as the eleventh and upon the mind the understanding as the twelfth.
35It is be said that these twelve do not exist simultaneously, then the consequence would be that there would be death in dreamless sleep. But as there is no death in dreamless sleep, it must be admitted that these twelve exist simultaneously as regards themselves but of past separately from the Soul. The co-existence of those twelve with the Soul that is ordinarily spoken is only a common form of speech with the vulgar for ordinary purposes of the world.
36The dreamer, on account of the appearance sensual impressions, becomes conscious of his senses in their subtile forms, and endued as he already is with the three qualities, he considers his senses as existing with their respective objects and, therefore, acts and moves about with an imaginary body after the manner of his own self while awake.
37That dissociation of the Soul from the understanding and the mind with the senses, which speedily disappears, which has no stability, and which the mind causes to arise only when influenced by Ignorance is happiness that partakes as the learned say, of the nature of Ignorance and is experienced in this gross body only.
38Over the felicity of Liberation also, the felicity, viz., which is created by the inspired teaching of Vedas and in which no one sees the slightest mark of sorrow,-the same indescribable and truth-concealing darkness seems to spread itself.
39Like to what occurs in dreamless sleep, in liberation also, subjective and objective existences, which have their origin in one's : acts, are all discarded. In some, that are possessd by Ignorance, these exits, firmly grafted with them. They never approach others who have transcended Avidya and have acquired knowledge.
40Those who know thoroughly well the character of Soul and non-Soul, say that this sum total of the senses, etc.,) is body. That existent thing which rests, upon the mind is called Soul.
41When such is the case, and when all creatures, on account of the well-known cause, exist, due to a state of union between Soul and body, which of these two then is destructible and how can that which is said to be eternal, suffer destruction?
42As small rivers falling into larger ones lose their forms and names, and the larger ones falling into the ocean lose their forms and names too, similarly called Liberation.
43Likewise, the individual Soul which is characterised by qualities, is received into the Universal Soul, and when all its attributes disappear, how can it be differently mentioned?
44One who is conversant with that understanding which brings on Liberation and who carefully seeks to know the soul, is never sullied by the evil fruits of his acts water is never soaked by it.
45When one becomes freed from the very many strong fetters, occasioned by affection for children and wives and love for sacrifices and other rites, when one renounces both joy and sorrow and transcends all attachments, one then attains to the highest end and entering into the Universal Soul becomes immersed in it.
46When one has understood the injunction of the Shrutis that lead to correct conclusion (about Brahma) and has practised those auspicious virtues which the same and other Scriptures teach, one may lie down at ease, disregarding the fears of decrepitude and death. When both merits and demerits disappear, and the fruits, in the form of joy and sorrow, originating therefrom, and destroyed, men, unattached to everything, seek refuge at first with personal Brahma, and then behold impersonal Brahma in their understandings.
47In course of its downwards descent under the influence of ignorance individual soul lives (within its cell formed by acts) like a silkworm living within its cell made of threads woven by itself. Like the freed silk-worm again that quits its cell, individual soul also abandons its house forined by its acts. The final result, is that its sorrows are then dissipated like a clump of carth falling violently upon a rocky mass.
48As the Ruru deer casting off its hold horns or the snake casting off slough passes on without arresting any notice, similarly a person who is unattached renounces all his sorrows.
49As a bird leaves a tree that is about to fall down upon a water and sits on a (new) resting place, similarly similarly the person freed from attachinents renounces both joy and sorrow and dissociated even from his subtile and subtler forms attains to that end which is full of the highest prosperty.
50Seeing his city burning in a fire, their own ancestor Janaka, the king of Mithila himself proclaimed-'In this fire nothing of mine is burning.'
51Having heard these words capable of giving imınortality and uttered by Panchashikha, and arriving at the truth after carefully reflecting upon everything that the latter had said King Janadeva cast off his sorrows and lived on in the enjoyment of great happiness.
52He who reads this discourse, O king, that deals with emancipation and who always reflects upon it, is never pained by any misfortune, and freed from sorrow, attains to liberation like Janadeva the king of Mithila after his meeting with Panchashikha.' He who reads this discourse, O king, that deals with emancipation and who always reflects upon it, is never pained by any misfortune, and freed from sorrow, attains to liberation like Janadeva the king of Mithila after his meeting with Panchashikha.'
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — "इस प्रकार महर्षि पञ्चशिख से उपदेश पाकर जनक के कुल में उत्पन्न जनदेव ने उनसे एक बार फिर मृत्यु के पश्चात् अस्तित्व अथवा अनस्तित्व के विषय में पूछा।
2हे महात्मन्, यदि कोई भी पुरुष इस अवस्था से प्रस्थान करने के पश्चात् कोई ज्ञान नहीं रखता — यदि वस्तुतः यह सत्य है — तो फिर अज्ञान और ज्ञान में क्या अन्तर रहा? तब हम ज्ञान से क्या पाते हैं और अज्ञान से क्या खोते हैं?
3हे द्विजश्रेष्ठ, देखिए, यदि मोक्ष ऐसा ही है, तो समस्त धार्मिक कर्म और व्रत केवल उच्छेद में ही समाप्त होते हैं। तब सावधानी और असावधानी के भेद से क्या प्रयोजन?
4यदि मोक्ष का अर्थ समस्त सुख-भोगों से वियोग है, अथवा उन वस्तुओं से संयोग है जो स्थायी नहीं हैं, तो मनुष्य कर्म की इच्छा ही क्यों रखें, अथवा कर्म में प्रवृत्त होकर वाञ्छित प्रयोजनों की सिद्धि के लिए आवश्यक साधन क्यों खोजते रहें? तो फिर सत्य क्या है?
5भीष्म ने कहा — राजा को घोर अन्धकार से घिरा, भ्रम से मोहित और असहाय हुआ देखकर विद्वान् पञ्चशिख ने उन्हें एक बार फिर इस प्रकार सम्बोधित करके उनका मन शान्त किया।
6मोक्ष में परिणति उच्छेद नहीं है। और न वह परिणति किसी प्रकार का अस्तित्व ही है। हम जो देखते हैं वह शरीर, इन्द्रियों और मन का संयोग है। स्वतन्त्र रूप से विद्यमान होते हुए भी परस्पर आश्रित रहकर ये कार्य करते रहते हैं।
7शरीर की रचना करने वाले उपादान जल, आकाश, वायु, तेज और पृथ्वी हैं। ये अपने-अपने स्वभाव के अनुसार एक साथ रहते हैं। और अपने-अपने स्वभाव के अनुसार ही फिर अलग हो जाते हैं।
8आकाश, वायु, तेज, जल और पृथ्वी — ये पाँच वस्तुएँ संयोग की अवस्था में शरीर की रचना करती हैं। शरीर कोई एक तत्त्व नहीं है।
9बुद्धि, जठराग्नि, तथा प्राण आदि नामक प्राणवायु — जो सब वायु ही हैं — ये तीन कर्म के करण हैं। इन्द्रियाँ, इन्द्रियों के विषय, वह शक्ति जिससे वे विषय ग्रहण के योग्य होते हैं, वे शक्तियाँ जिनसे इन्द्रियाँ उन्हें ग्रहण करती हैं, मन, प्राण-अपान आदि प्राणवायु, तथा पाचन-अंगों के फलस्वरूप उत्पन्न होने वाले नाना रस और धातु — ये सब पूर्वोक्त तीन करणों से ही प्रवाहित होते हैं।
10श्रवण, स्पर्श, रस, दृष्टि और गन्ध — ये पाँच इन्द्रियाँ हैं। इन्होंने अपने धर्म मन से पाए हैं, जो इनका कारण है।
11मन, जो चित् का धर्म है, तीन अवस्थाओं वाला है, अर्थात् सुख, दुःख, तथा सुख और दुःख — दोनों का अभाव।
12शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध और वे वस्तुएँ जिनसे ये जुड़े हैं — ये मनुष्य की मृत्यु के समय तक उसके ज्ञान की उत्पत्ति के कारण बने रहते हैं।
13इन्द्रियों पर ही (बन्धन में डालने वाले) समस्त कर्म आश्रित हैं, तथा (ब्रह्म की प्राप्ति कराने वाला) संन्यास भी, और समस्त विचारणीय विषयों में तत्त्व का निश्चय भी। विद्वान् कहते हैं कि वह (तत्त्व-निश्चय) ही जीवन का परम प्रयोजन है और मोक्ष का मूल है; तथा बुद्धि के विषय में वे कहते हैं कि वह मोक्ष और ब्रह्म तक ले जाती है।
14जो पुरुष नाशवान् धर्मों के इस संयोग को ही आत्मा मानता है, वह ऐसे अपूर्ण ज्ञान के कारण अनन्त दुःख भोगता है।
15किन्तु जो पुरुष समस्त सांसारिक वस्तुओं को अनात्म मानते हैं, और इसी कारण उनमें कोई स्नेह अथवा आसक्ति नहीं रखते, उन्हें कभी दुःख नहीं भोगना पड़ता; क्योंकि उनके विषय में शोक को टिकने के लिए कोई आधार ही नहीं मिलता।
16इस विषय में ज्ञान की एक अनुपम शाखा है जो संन्यास का निरूपण करती है। वह सम्यग्वध कहलाती है। मैं उसका वर्णन तुमसे करूँगा। अपने मोक्ष के लिए उसे सुनो।
17कर्मों का संन्यास उन समस्त पुरुषों के लिए विहित है जो सच्चे मन से मोक्ष चाहते हैं। किन्तु जिन्हें ठीक-ठीक उपदेश नहीं मिला, उन्हें दुःख का भारी बोझ ढोना पड़ता है।
18धन तथा अन्य पार्थिव वस्तुओं के त्याग के लिए वैदिक यज्ञ और अन्य कर्म हैं। समस्त भोगों के त्याग के लिए नाना प्रकार के व्रत और उपवास हैं। सुख और आनन्द के त्याग के लिए तप और योग हैं। सर्वस्व का त्याग ही श्रेष्ठतम त्याग है।
19जिसका वर्णन मैं अभी तुमसे करूँगा, वही एकमात्र मार्ग है जिसे विद्वानों ने उस सर्वस्व-त्याग के लिए बताया है। जो उस मार्ग का अनुसरण करते हैं, वे समस्त शोक को दूर करने में सफल होते हैं। किन्तु जो उससे विचलित होते हैं, वे कष्ट और दुःख भोगते हैं।
20पहले पाँच ज्ञानेन्द्रियों की चर्चा करके, जिनमें मन छठा है और जो सब बुद्धि में निवास करती हैं, अब मैं पाँच कर्मेन्द्रियों का वर्णन करूँगा, जिनमें बल छठा है।
21दोनों हाथ दो कर्मेन्द्रियाँ हैं। दोनों पैर एक स्थान से दूसरे स्थान जाने के दो करण हैं। जननेन्द्रिय सुख तथा वंश की निरन्तरता — दोनों के लिए है। उदर से नीचे की ओर जाने वाला अधोमार्ग समस्त निःसार पदार्थ के निष्कासन का करण है।
22वाणी का करण शब्दों की अभिव्यक्ति के लिए है। ये पाँच कर्मेन्द्रियाँ मन की हैं। इस प्रकार ज्ञान और कर्म की ये ग्यारह इन्द्रियाँ हैं। मनुष्य को बुद्धि सहित मन का शीघ्र त्याग कर देना चाहिए।
23श्रवण की क्रिया में तीन कारणों का एक साथ रहना आवश्यक है, अर्थात् दोनों कान, शब्द और मन। यही बात स्पर्श के बोध की है; यही रूप की; यही रस और गन्ध की।
24इन विविध प्रकार के बोधों के लिए ये पन्द्रह धर्म आवश्यक हैं। इन्हीं के कारण प्रत्येक मनुष्य उन बोधों के विषय में तीन पृथक् वस्तुओं का अनुभव करता है।
25फिर (मानसिक बोध के) तीन वर्ग हैं, अर्थात् वे जो सत्त्व के हैं, वे जो तम के हैं, और वे जो रज के हैं। इनसे तीन प्रकार की चेतनाएँ जुड़ी हैं, जिनमें समस्त भाव और मनोवेग सम्मिलित हैं।
26सुख, सन्तोष, हर्ष, आनन्द और शान्ति — जो मन में किसी प्रत्यक्ष कारण से अथवा बिना किसी प्रकट कारण के उत्पन्न होते हैं — सत्त्वगुण के हैं।
27असन्तोष, पश्चात्ताप, शोक, लोभ और प्रतिशोध की भावना — जिनका कोई कारण न हो अथवा जो किसी प्रत्यक्ष कारण से उत्पन्न हों — तमोगुण के लक्षण हैं।
28किन्तु मिथ्या निर्णय, मोह, प्रमाद, स्वप्न और निद्रा — चाहे किसी भी कारण से हों — रजोगुण के हैं।
29शरीर अथवा मन के विषय में जो भी चेतना की अवस्था हर्ष अथवा सन्तोष से युक्त होकर उत्पन्न होती है, उसे सत्त्वगुण के कारण उत्पन्न हुई मानना चाहिए।
30जो भी चेतना की अवस्था किसी असन्तोष अथवा विषाद की भावना से युक्त होकर उत्पन्न होती है, उसे तमोगुण का परिणाम मानना चाहिए।
31शरीर अथवा मन की जो भी अवस्था भ्रम अथवा प्रमाद के साथ रहती है, वह रजोगुण का परिणाम है, जो अगम्य और अनिर्वचनीय है।
32श्रवणेन्द्रिय आकाश पर आश्रित है; वह (सीमाओं के अधीन) स्वयं आकाश ही है। शब्द उसी इन्द्रिय को अपना आश्रय बनाता है। शब्द का बोध करते समय मनुष्य को श्रवणेन्द्रिय और आकाश का ज्ञान तत्काल न भी हो। किन्तु जब शब्द का बोध हो जाता है, तब श्रवणेन्द्रिय और आकाश देर तक अज्ञात नहीं रहते।
33यही बात त्वचा, नेत्र, जिह्वा और पाँचवीं नासिका की है। ये स्पर्श, रूप, रस और गन्ध में स्थित हैं। ये ही बोध की शक्ति बनती हैं और ये ही मन हैं।
34अपना-अपना विशेष कार्य करते हुए पाँचों कर्मेन्द्रियाँ और शेष पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ एक साथ विद्यमान रहती हैं; और इन दस के संयोग पर ग्यारहवाँ मन स्थित रहता है, तथा मन पर बारहवीं बुद्धि।
35यदि यह कहा जाए कि ये बारह एक साथ विद्यमान नहीं रहते, तो परिणाम यह होगा कि सुषुप्ति में मृत्यु हो जाएगी। किन्तु सुषुप्ति में मृत्यु नहीं होती, इसलिए यह स्वीकार करना ही होगा कि ये बारह अपने में तो एक साथ विद्यमान रहते हैं, किन्तु आत्मा से पृथक् हैं। इन बारहों का आत्मा के साथ जो सह-अस्तित्व साधारणतः कहा जाता है, वह लोक-व्यवहार के साधारण प्रयोजनों के लिए सामान्य जनों की भाषा-रीति मात्र है।
36स्वप्न देखने वाला, इन्द्रिय-संस्कारों के प्रकट होने के कारण, अपनी इन्द्रियों को सूक्ष्म रूप में अनुभव करता है; और तीनों गुणों से युक्त होने के कारण वह अपनी इन्द्रियों को उनके विषयों सहित विद्यमान मानता है, और इसलिए एक कल्पित शरीर से वैसे ही कर्म करता और विचरता है जैसे जागते समय अपने आप।
37आत्मा का बुद्धि तथा इन्द्रियों सहित मन से वह वियोग, जो शीघ्र ही समाप्त हो जाता है, जिसमें कोई स्थिरता नहीं, और जिसे मन केवल अज्ञान से प्रभावित होने पर ही उत्पन्न करता है — वह ऐसा सुख है जो, विद्वानों के कथनानुसार, अज्ञान के स्वभाव वाला है और केवल इसी स्थूल शरीर में अनुभव किया जाता है।
38मोक्ष के उस आनन्द पर भी — अर्थात् उस आनन्द पर जो वेदों के प्रेरित उपदेश से उत्पन्न होता है और जिसमें कोई शोक का लेशमात्र चिह्न नहीं देखता — वही अनिर्वचनीय और सत्य को ढकने वाला अन्धकार फैला हुआ प्रतीत होता है।
39जैसा सुषुप्ति में होता है, वैसे ही मोक्ष में भी कर्मों से उत्पन्न होने वाले विषयी और विषय — दोनों प्रकार के अस्तित्व त्याग दिए जाते हैं। कुछ लोगों में, जो अज्ञान से ग्रस्त हैं, ये दृढ़ता से जुड़े हुए बने रहते हैं। किन्तु जिन्होंने अविद्या को पार कर लिया है और ज्ञान प्राप्त कर लिया है, उनके निकट ये कभी नहीं आते।
40जो आत्मा और अनात्मा के स्वरूप को भली-भाँति जानते हैं, वे कहते हैं कि (इन्द्रियों आदि का) यह समुच्चय ही शरीर है। और जो सत्ता मन पर आश्रित है, वह आत्मा कहलाती है।
41जब ऐसा है, और जब समस्त प्राणी सुविदित कारण से आत्मा और शरीर के संयोग की अवस्था के कारण ही विद्यमान हैं, तब इन दोनों में से कौन नाशवान् है, और जो नित्य कहा जाता है वह नाश को कैसे प्राप्त हो सकता है?
42जैसे छोटी नदियाँ बड़ी नदियों में गिरकर अपने रूप और नाम खो देती हैं, और बड़ी नदियाँ समुद्र में गिरकर अपने रूप और नाम खो देती हैं, वैसी ही अवस्था मोक्ष कहलाती है।
43इसी प्रकार गुणों से युक्त जीवात्मा परमात्मा में समा जाता है, और जब उसके समस्त धर्म लुप्त हो जाते हैं, तब उसका पृथक् रूप से उल्लेख कैसे किया जा सकता है?
44जो उस बुद्धि को जानता है जो मोक्ष तक ले जाती है और जो सावधानी से आत्मा को जानने का प्रयत्न करता है, वह अपने कर्मों के अशुभ फलों से कभी मलिन नहीं होता — जैसे कमल के पत्ते को जल कभी भिगो नहीं पाता।
45जब मनुष्य सन्तान और पत्नियों के स्नेह तथा यज्ञ और अन्य कर्मों के प्रेम से उत्पन्न उन बहुत-से दृढ़ बन्धनों से मुक्त हो जाता है, जब वह हर्ष और शोक — दोनों का त्याग कर देता है और समस्त आसक्तियों को पार कर जाता है, तब वह परम गति प्राप्त करता है और परमात्मा में प्रवेश करके उसी में लीन हो जाता है।
46जब मनुष्य श्रुतियों के उन विधानों को समझ लेता है जो (ब्रह्म के विषय में) यथार्थ निश्चय तक ले जाते हैं, और उन कल्याणकारी गुणों का अभ्यास कर लेता है जिनका उपदेश वही तथा अन्य शास्त्र देते हैं, तब वह जरा और मृत्यु के भय की उपेक्षा करके सुखपूर्वक विश्राम कर सकता है। जब पुण्य और पाप — दोनों लुप्त हो जाते हैं, और उनसे उत्पन्न होने वाले हर्ष तथा शोक रूपी फल नष्ट हो जाते हैं, तब किसी वस्तु में आसक्त न रहने वाले मनुष्य पहले सगुण ब्रह्म की शरण लेते हैं, और फिर अपनी बुद्धि में निर्गुण ब्रह्म का दर्शन करते हैं।
47अज्ञान के प्रभाव से अधोगति करते हुए जीवात्मा (अपने कर्मों से बने कोश के भीतर) उसी प्रकार रहता है जैसे रेशम का कीड़ा अपने ही बुने हुए तन्तुओं के कोश में रहता है। और जैसे मुक्त हुआ रेशम का कीड़ा अपना कोश छोड़ देता है, वैसे ही जीवात्मा भी अपने कर्मों से बने उस घर को त्याग देता है। इसका अन्तिम फल यह होता है कि तब उसके शोक ऐसे बिखर जाते हैं जैसे मिट्टी का ढेला किसी चट्टान पर वेग से गिरकर।
48जैसे रुरु मृग अपने पुराने सींग छोड़कर अथवा सर्प अपनी केंचुली छोड़कर बिना किसी का ध्यान खींचे आगे बढ़ जाता है, वैसे ही अनासक्त पुरुष अपने समस्त शोकों का त्याग कर देता है।
49जैसे पक्षी उस वृक्ष को छोड़ देता है जो जल में गिरने ही वाला है और (नए) आश्रय पर जा बैठता है, वैसे ही आसक्तियों से मुक्त पुरुष हर्ष और शोक — दोनों का त्याग कर देता है, और अपने सूक्ष्म तथा सूक्ष्मतर रूपों से भी विलग होकर उस गति को प्राप्त करता है जो परम कल्याण से पूर्ण है।
50अपनी नगरी को अग्नि में जलती देखकर तुम्हारे ही पूर्वज, मिथिला के राजा जनक ने स्वयं यह घोषित किया था — "इस अग्नि में मेरा कुछ भी नहीं जल रहा।"
51पञ्चशिख के कहे हुए, अमरत्व देने में समर्थ इन वचनों को सुनकर, और उनके कहे हुए प्रत्येक विषय पर सावधानी से विचार करके सत्य तक पहुँचकर राजा जनदेव ने अपने शोकों का त्याग कर दिया और महान् सुख का उपभोग करते हुए जीवन बिताया।"
52हे राजन्, जो मोक्ष का निरूपण करने वाले इस उपदेश को पढ़ता है और सदा उस पर विचार करता है, वह किसी विपत्ति से कभी पीड़ित नहीं होता, और शोक से मुक्त होकर मोक्ष प्राप्त करता है, जैसे पञ्चशिख से भेंट होने के पश्चात् मिथिला के राजा जनदेव ने प्राप्त किया।" हे राजन्, जो मोक्ष का निरूपण करने वाले इस उपदेश को पढ़ता है और सदा उस पर विचार करता है, वह किसी विपत्ति से कभी पीड़ित नहीं होता, और शोक से मुक्त होकर मोक्ष प्राप्त करता है, जैसे पञ्चशिख से भेंट होने के पश्चात् मिथिला के राजा जनदेव ने प्राप्त किया।"
नेपाली
1भीष्मले भने — "यसरी महर्षि पञ्चशिखबाट उपदेश पाएर जनकको कुलमा जन्मेका जनदेवले तिनीसँग एक पटक फेरि मृत्युपछिको अस्तित्व अथवा अनस्तित्वका विषयमा सोधे।
2हे महात्मन्, यदि कुनै पनि पुरुषले यस अवस्थाबाट प्रस्थान गरेपछि कुनै ज्ञान राख्दैन — यदि वास्तवमा यो सत्य हो भने — तब अज्ञान र ज्ञानमा के अन्तर रह्यो? तब हामीले ज्ञानबाट के पाउँछौँ र अज्ञानबाट के गुमाउँछौँ?
3हे द्विजश्रेष्ठ, हेर्नुहोस्, यदि मोक्ष यस्तै हो भने, सम्पूर्ण धार्मिक कर्म र व्रत केवल उच्छेदमै समाप्त हुन्छन्। तब सावधानी र असावधानीको भेदसँग के प्रयोजन?
4यदि मोक्षको अर्थ सम्पूर्ण सुख-भोगबाट वियोग हो, अथवा ती वस्तुसँगको संयोग हो जो स्थायी छैनन्, भने मानिसले कर्मको इच्छा नै किन राखून्, अथवा कर्ममा प्रवृत्त भएर वाञ्छित प्रयोजनको सिद्धिका लागि आवश्यक साधन किन खोजिरहून्? तब सत्य के हो त?
5भीष्मले भने — राजालाई घोर अन्धकारले घेरिएको, भ्रमले मोहित र असहाय भएको देखेर विद्वान् पञ्चशिखले तिनलाई एक पटक फेरि यसरी सम्बोधन गरेर तिनको मन शान्त पारे।
6मोक्षमा परिणति उच्छेद होइन। न त्यो परिणति कुनै प्रकारको अस्तित्व नै हो। हामीले जे देख्दछौँ त्यो शरीर, इन्द्रिय र मनको संयोग हो। स्वतन्त्र रूपमा विद्यमान हुँदाहुँदै पनि परस्पर आश्रित रहेर यिनले कार्य गरिरहन्छन्।
7शरीरको रचना गर्ने उपादान जल, आकाश, वायु, तेज र पृथ्वी हुन्। यी आ-आफ्नो स्वभावअनुसार सँगै रहन्छन्। र आ-आफ्नो स्वभावअनुसार नै फेरि अलग हुन्छन्।
8आकाश, वायु, तेज, जल र पृथ्वी — यी पाँच वस्तुले संयोगको अवस्थामा शरीरको रचना गर्दछन्। शरीर कुनै एउटा तत्त्व होइन।
9बुद्धि, जठराग्नि, तथा प्राण आदि नामक प्राणवायु — जो सबै वायु नै हुन् — यी तीन कर्मका करण हुन्। इन्द्रियहरू, इन्द्रियका विषय, त्यो शक्ति जसबाट ती विषय ग्रहणयोग्य हुन्छन्, ती शक्ति जसबाट इन्द्रियले तिनलाई ग्रहण गर्दछन्, मन, प्राण-अपान आदि प्राणवायु, तथा पाचन-अङ्गका फलस्वरूप उत्पन्न हुने नाना रस र धातु — यी सबै पूर्वोक्त तीन करणबाटै प्रवाहित हुन्छन्।
10श्रवण, स्पर्श, रस, दृष्टि र गन्ध — यी पाँच इन्द्रिय हुन्। यिनले आफ्ना धर्म मनबाट पाएका छन्, जो यिनको कारण हो।
11मन, जो चित्को धर्म हो, तीन अवस्था भएको छ, अर्थात् सुख, दुःख, तथा सुख र दुःख — दुवैको अभाव।
12शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध र ती वस्तु जससँग यी जोडिएका छन् — यी मानिसको मृत्युको समयसम्म उसको ज्ञानको उत्पत्तिका कारण बनिरहन्छन्।
13इन्द्रियमै (बन्धनमा पार्ने) सम्पूर्ण कर्म आश्रित छन्, तथा (ब्रह्मको प्राप्ति गराउने) संन्यास पनि, र सम्पूर्ण विचारणीय विषयमा तत्त्वको निश्चय पनि। विद्वान्हरू भन्दछन् कि त्यो (तत्त्व-निश्चय) नै जीवनको परम प्रयोजन हो र मोक्षको मूल हो; तथा बुद्धिका विषयमा तिनीहरू भन्दछन् कि त्यसले मोक्ष र ब्रह्मसम्म पुर्याउँछ।
14जुन पुरुषले नाशवान् धर्मको यस संयोगलाई नै आत्मा मान्दछ, उसले त्यस्तो अपूर्ण ज्ञानका कारण अनन्त दुःख भोग्दछ।
15तर जुन पुरुषले सम्पूर्ण सांसारिक वस्तुलाई अनात्म मान्दछन्, र यसै कारण तिनमा कुनै स्नेह अथवा आसक्ति राख्दैनन्, तिनीहरूले कहिल्यै दुःख भोग्नु पर्दैन; किनभने तिनीहरूको विषयमा शोकलाई टिक्न कुनै आधारै भेटिँदैन।
16यस विषयमा ज्ञानको एउटा अनुपम शाखा छ जसले संन्यासको निरूपण गर्दछ। त्यो सम्यग्वध भनिन्छ। म त्यसको वर्णन तिमीसँग गर्नेछु। आफ्नो मोक्षका लागि त्यो सुन।
17कर्मको संन्यास ती सम्पूर्ण पुरुषका लागि विहित छ जसले साँचो मनले मोक्ष चाहन्छन्। तर जसलाई ठीक-ठीक उपदेश मिलेको छैन, तिनीहरूले दुःखको भारी बोझ बोक्नुपर्दछ।
18धन तथा अन्य पार्थिव वस्तुको त्यागका लागि वैदिक यज्ञ र अन्य कर्म छन्। सम्पूर्ण भोगको त्यागका लागि नाना प्रकारका व्रत र उपवास छन्। सुख र आनन्दको त्यागका लागि तप र योग छन्। सर्वस्वको त्याग नै श्रेष्ठतम त्याग हो।
19जसको वर्णन म अहिले तिमीसँग गर्नेछु, त्यही एकमात्र मार्ग हो जसलाई विद्वान्हरूले त्यस सर्वस्व-त्यागका लागि बताएका छन्। जसले त्यस मार्गको अनुसरण गर्दछन्, तिनीहरू सम्पूर्ण शोक हटाउन सफल हुन्छन्। तर जो त्यसबाट विचलित हुन्छन्, तिनीहरूले कष्ट र दुःख भोग्दछन्।
20पहिले पाँच ज्ञानेन्द्रियको चर्चा गरेर, जसमा मन छैटौँ छ र जो सबै बुद्धिमा बस्दछन्, अब म पाँच कर्मेन्द्रियको वर्णन गर्नेछु, जसमा बल छैटौँ छ।
21दुवै हात दुई कर्मेन्द्रिय हुन्। दुवै खुट्टा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जाने दुई करण हुन्। जननेन्द्रिय सुख तथा वंशको निरन्तरता — दुवैका लागि हो। पेटबाट तल जाने अधोमार्ग सम्पूर्ण निःसार पदार्थ निष्कासनको करण हो।
22वाणीको करण शब्दको अभिव्यक्तिका लागि हो। यी पाँच कर्मेन्द्रिय मनका हुन्। यसरी ज्ञान र कर्मका यी एघार इन्द्रिय हुन्। मानिसले बुद्धिसहित मनको चाँडै त्याग गर्नुपर्दछ।
23श्रवणको क्रियामा तीन कारण एकसाथ रहनु आवश्यक छ, अर्थात् दुवै कान, शब्द र मन। यही कुरा स्पर्शको बोधको हो; यही रूपको; यही रस र गन्धको।
24यी विविध प्रकारका बोधका लागि यी पन्ध्र धर्म आवश्यक छन्। यिनकै कारण प्रत्येक मानिसले ती बोधका विषयमा तीन पृथक् वस्तुको अनुभव गर्दछ।
25फेरि (मानसिक बोधका) तीन वर्ग छन्, अर्थात् ती जो सत्त्वका हुन्, ती जो तमका हुन्, र ती जो रजका हुन्। यिनीसँग तीन प्रकारका चेतना जोडिएका छन्, जसमा सम्पूर्ण भाव र मनोवेग समावेश छन्।
26सुख, सन्तोष, हर्ष, आनन्द र शान्ति — जो मनमा कुनै प्रत्यक्ष कारणले अथवा कुनै प्रकट कारणविना उत्पन्न हुन्छन् — सत्त्वगुणका हुन्।
27असन्तोष, पश्चात्ताप, शोक, लोभ र प्रतिशोधको भावना — जसको कुनै कारण नहोस् अथवा जो कुनै प्रत्यक्ष कारणबाट उत्पन्न होऊन् — तमोगुणका लक्षण हुन्।
28तर मिथ्या निर्णय, मोह, प्रमाद, सपना र निद्रा — जुनसुकै कारणले होऊन् — रजोगुणका हुन्।
29शरीर अथवा मनका विषयमा जुनसुकै चेतनाको अवस्था हर्ष अथवा सन्तोषले युक्त भई उत्पन्न हुन्छ, त्यसलाई सत्त्वगुणका कारण उत्पन्न भएको मान्नुपर्दछ।
30जुनसुकै चेतनाको अवस्था कुनै असन्तोष अथवा विषादको भावनाले युक्त भई उत्पन्न हुन्छ, त्यसलाई तमोगुणको परिणाम मान्नुपर्दछ।
31शरीर अथवा मनको जुनसुकै अवस्था भ्रम अथवा प्रमादसँग रहन्छ, त्यो रजोगुणको परिणाम हो, जो अगम्य र अनिर्वचनीय छ।
32श्रवणेन्द्रिय आकाशमा आश्रित छ; त्यो (सीमाको अधीनमा) आफैँ आकाश नै हो। शब्दले त्यसै इन्द्रियलाई आफ्नो आश्रय बनाउँछ। शब्दको बोध गर्दा मानिसलाई श्रवणेन्द्रिय र आकाशको ज्ञान तत्काल नहुन पनि सक्छ। तर जब शब्दको बोध हुन्छ, तब श्रवणेन्द्रिय र आकाश धेरै बेर अज्ञात रहँदैनन्।
33यही कुरा छाला, नेत्र, जिब्रो र पाँचौँ नाकको हो। यी स्पर्श, रूप, रस र गन्धमा रहेका छन्। यिनै बोधको शक्ति बन्दछन् र यिनै मन हुन्।
34आ-आफ्नो विशेष कार्य गर्दै पाँचै कर्मेन्द्रिय र बाँकी पाँच ज्ञानेन्द्रिय एकसाथ विद्यमान रहन्छन्; र यी दसको संयोगमाथि एघारौँ मन रहन्छ, तथा मनमाथि बाह्रौँ बुद्धि।
35यदि यो भनियो कि यी बाह्र एकसाथ विद्यमान रहँदैनन्, भने परिणाम यो हुनेछ कि सुषुप्तिमा मृत्यु हुनेछ। तर सुषुप्तिमा मृत्यु हुँदैन, त्यसैले यो स्वीकार गर्नैपर्छ कि यी बाह्र आफूमा त एकसाथ विद्यमान रहन्छन्, तर आत्माभन्दा पृथक् छन्। यी बाह्रैको आत्मासँगको जुन सह-अस्तित्व साधारणतया भनिन्छ, त्यो लोक-व्यवहारका साधारण प्रयोजनका लागि सामान्य जनको भाषा-रीति मात्र हो।
36सपना देख्नेले, इन्द्रिय-संस्कार प्रकट भएका कारण, आफ्ना इन्द्रियलाई सूक्ष्म रूपमा अनुभव गर्दछ; र तीनै गुणले युक्त भएकाले उसले आफ्ना इन्द्रियलाई तिनका विषयसहित विद्यमान ठान्दछ, र त्यसैले एउटा कल्पित शरीरले त्यसै गरी कर्म गर्दछ र विचरण गर्दछ जसरी जाग्दाखेरि आफैँ।
37आत्माको बुद्धि तथा इन्द्रियसहितको मनबाट त्यो वियोग, जो चाँडै नै समाप्त हुन्छ, जसमा कुनै स्थिरता छैन, र जसलाई मनले केवल अज्ञानबाट प्रभावित भएपछि मात्र उत्पन्न गर्दछ — त्यो यस्तो सुख हो जो, विद्वान्हरूका भनाइअनुसार, अज्ञानको स्वभाव भएको छ र केवल यसै स्थूल शरीरमा अनुभव गरिन्छ।
38मोक्षको त्यस आनन्दमाथि पनि — अर्थात् त्यस आनन्दमाथि जो वेदका प्रेरित उपदेशबाट उत्पन्न हुन्छ र जसमा कसैले शोकको लेशमात्र चिह्न देख्दैन — त्यही अनिर्वचनीय र सत्यलाई ढाक्ने अन्धकार फैलिएको देखिन्छ।
39जस्तो सुषुप्तिमा हुन्छ, त्यस्तै मोक्षमा पनि कर्मबाट उत्पन्न हुने विषयी र विषय — दुवै प्रकारका अस्तित्व त्यागिन्छन्। केही मानिसमा, जो अज्ञानले ग्रस्त छन्, यी दृढ रूपमा जोडिएर रहिरहन्छन्। तर जसले अविद्यालाई पार गरेका छन् र ज्ञान प्राप्त गरेका छन्, तिनीहरूको नजिक यी कहिल्यै आउँदैनन्।
40जसले आत्मा र अनात्माको स्वरूप राम्ररी जान्दछन्, तिनीहरू भन्दछन् कि (इन्द्रिय आदिको) यो समुच्चय नै शरीर हो। र जुन सत्ता मनमा आश्रित छ, त्यो आत्मा भनिन्छ।
41जब यस्तो छ, र जब सम्पूर्ण प्राणी सुविदित कारणले आत्मा र शरीरको संयोगको अवस्थाकै कारण विद्यमान छन्, तब यी दुईमध्ये कुन नाशवान् हो, र जसलाई नित्य भनिन्छ त्यो नाशलाई कसरी प्राप्त हुन सक्दछ?
42जसरी साना नदी ठूला नदीमा मिसिएर आफ्ना रूप र नाम गुमाउँछन्, र ठूला नदी समुद्रमा मिसिएर आफ्ना रूप र नाम गुमाउँछन्, त्यस्तै अवस्था मोक्ष भनिन्छ।
43यसै गरी गुणले युक्त जीवात्मा परमात्मामा समाहित हुन्छ, र जब त्यसका सम्पूर्ण धर्म लुप्त हुन्छन्, तब त्यसको पृथक् रूपमा उल्लेख कसरी गर्न सकिन्छ?
44जसले त्यस बुद्धिलाई जान्दछ जसले मोक्षसम्म पुर्याउँछ र जसले सावधानीपूर्वक आत्मालाई जान्ने प्रयत्न गर्दछ, ऊ आफ्ना कर्मका अशुभ फलले कहिल्यै मलिन हुँदैन — जसरी कमलको पातलाई पानीले कहिल्यै भिजाउन सक्दैन।
45जब मानिस सन्तान र पत्नीको स्नेह तथा यज्ञ र अन्य कर्मको प्रेमबाट उत्पन्न ती धेरै दृढ बन्धनबाट मुक्त हुन्छ, जब उसले हर्ष र शोक — दुवैको त्याग गर्दछ र सम्पूर्ण आसक्ति पार गर्दछ, तब उसले परम गति प्राप्त गर्दछ र परमात्मामा प्रवेश गरेर त्यसैमा लीन हुन्छ।
46जब मानिसले श्रुतिका ती विधान बुझ्दछ जसले (ब्रह्मका विषयमा) यथार्थ निश्चयसम्म पुर्याउँछन्, र ती कल्याणकारी गुणको अभ्यास गर्दछ जसको उपदेश तिनै तथा अन्य शास्त्रले दिन्छन्, तब उसले जरा र मृत्युको भयको उपेक्षा गरेर सुखपूर्वक विश्राम गर्न सक्दछ। जब पुण्य र पाप — दुवै लुप्त हुन्छन्, र तिनबाट उत्पन्न हुने हर्ष तथा शोकरूपी फल नष्ट हुन्छन्, तब कुनै वस्तुमा आसक्त नरहने मानिसहरू पहिले सगुण ब्रह्मको शरण लिन्छन्, र त्यसपछि आफ्नै बुद्धिमा निर्गुण ब्रह्मको दर्शन गर्दछन्।
47अज्ञानको प्रभावले अधोगति गर्दै जीवात्मा (आफ्ना कर्मबाट बनेको कोशभित्र) त्यसै गरी बस्दछ जसरी रेशमको कीरा आफैँले बुनेका तन्तुको कोशमा बस्दछ। र जसरी मुक्त भएको रेशमको कीराले आफ्नो कोश छाडिदिन्छ, त्यसै गरी जीवात्माले पनि आफ्ना कर्मबाट बनेको त्यो घर त्यागिदिन्छ। यसको अन्तिम फल यो हुन्छ कि तब उसका शोक त्यसै गरी छरपस्ट हुन्छन् जसरी माटोको डल्लो कुनै चट्टानमाथि वेगले खस्दा।
48जसरी रुरु मृगले आफ्ना पुराना सिङ छाडेर अथवा सर्पले आफ्नो काँचुली फुकालेर कसैको ध्यान नखिची अघि बढ्दछ, त्यसै गरी अनासक्त पुरुषले आफ्ना सम्पूर्ण शोकको त्याग गर्दछ।
49जसरी चराले त्यस रूखलाई छाडिदिन्छ जो पानीमा खस्नै लागेको छ र (नयाँ) आश्रयमा गएर बस्दछ, त्यसै गरी आसक्तिबाट मुक्त पुरुषले हर्ष र शोक — दुवैको त्याग गर्दछ, र आफ्ना सूक्ष्म तथा सूक्ष्मतर रूपबाट पनि अलग भई त्यस गतिलाई प्राप्त गर्दछ जो परम कल्याणले पूर्ण छ।
50आफ्नो नगरी आगोमा जलिरहेको देखेर तिम्रै पूर्वज, मिथिलाका राजा जनकले स्वयं यो घोषणा गरेका थिए — "यस आगोमा मेरो केही पनि जलिरहेको छैन।"
51पञ्चशिखले भनेका, अमरत्व दिन समर्थ यी वचन सुनेर, र तिनले भनेका प्रत्येक विषयमा सावधानीपूर्वक विचार गरेर सत्यसम्म पुगेर राजा जनदेवले आफ्ना शोकको त्याग गरे र महान् सुखको उपभोग गर्दै जीवन बिताए।"
52हे राजन्, जसले मोक्षको निरूपण गर्ने यस उपदेशलाई पढ्दछ र सधैँ त्यसमा विचार गर्दछ, ऊ कुनै विपत्तिले कहिल्यै पीडित हुँदैन, र शोकबाट मुक्त भई मोक्ष प्राप्त गर्दछ, जसरी पञ्चशिखसँग भेट भएपछि मिथिलाका राजा जनदेवले प्राप्त गरे।" हे राजन्, जसले मोक्षको निरूपण गर्ने यस उपदेशलाई पढ्दछ र सधैँ त्यसमा विचार गर्दछ, ऊ कुनै विपत्तिले कहिल्यै पीडित हुँदैन, र शोकबाट मुक्त भई मोक्ष प्राप्त गर्दछ, जसरी पञ्चशिखसँग भेट भएपछि मिथिलाका राजा जनदेवले प्राप्त गरे।"