मोक्षधर्म पर्व — सृष्टि — ब्रह्मा
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 37
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत। तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतां वर॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह॥
3कश्चिद् ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम्। तेजोराशिं महात्मानं सत्यसंधं जितेन्द्रियम्॥
4शिष्यः परममेधावी श्रेयोऽर्थी सुसमाहितः। चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥ उपासनात् प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन् मम। संशयो मे महान् कश्चित् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।
5कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत् सम्यग्ब्रूहि यत्परम्॥ कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम। सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपराताः क्षयोदयाः॥ वेदेषु चापि यद् वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत्। एतद् विद्वन् यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि॥
6गुरुरुवाच शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम्। अध्यात्म सर्वविद्यानामागमानां च यद्वसु॥
7वासुदेवः परमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम्। सत्यं ज्ञानमथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम्॥
8पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः। स्वर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्॥
9तदिदं ब्रह्म वार्ष्णेयमितिहासं शृणुष्व मे। ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथा॥ वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूरैर्महामनाः। माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः॥
10अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयं शृणु यत्परम्। कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम्॥
11त्रैलोक्यं सर्वभूतेशे चक्रवत्परिवर्तते। यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम्। वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम्॥
12पितृन देवानृषीश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान्। नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमोऽव्ययः॥
13तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्माश्च शाश्वतान्। प्रलयं प्रकृति प्राप्य युगादौ सृजते पुनः॥
14यथाव॒तुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु॥
15अथ यद्यद् यदा भाति कालयोगाद् युगादिषु। तत् तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम्॥
16युगान्तेऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः। लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा॥
17वेदविद् वेद भगवान् वेदाङ्गानि बृहस्पतिः। भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम्॥
18गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम्। देवर्षिचरितं गार्ग्य: कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम्॥
19न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैरुक्तानि वादिभिः। हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यताम्॥
20अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः। एकस्तद् वेद भगवान् धाता नारायणः प्रभुः॥
21नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः। राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषजम्॥
22पुरुषाधिष्ठितान् भावान् प्रकृतिः सूयते यदा। हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत् सम्परिवर्तते॥
23दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः। प्रकृतिः सूयते तद्वदानन्त्यान् नापचीयते॥
24अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते। आकाशं चाप्यहंकाराद् वायुराकाशसम्भवः॥
25वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता। मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम्॥
26ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि। विषयाः पञ्च चैकं च विकारे घोडशं मनः॥
27श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यथ। पादौ पायुरूपस्थश्च हस्तौ वाकर्मणी अपि॥
28शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः॥
29रसज्ञाने तु जिह्वयं व्याहते वाक् तथोच्यते। इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वं व्यक्तं मनस्तथा॥
30विद्यात् तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः। देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते।॥
31तद्वत् सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः। श्रोतं नभोगुणं चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा। स्पर्श वायुगुणं विद्यात् सर्वभूतेषु सर्वदा॥
32मनः सत्त्वगुणं प्राहुः सत्त्वमव्यक्तजं तथा। सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद् बुद्ध्येत बुद्धिमान्॥
33एते भावा जगत् सर्वं वहन्ति सचराचरम्। श्रिता विरजसं देवं यमाहुः प्रकृतेः परम्॥
34नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः समन्वितम्। व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात् पुरुष उच्यते॥
35अजर: सोऽमरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान्। व्यापक: सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः॥
36यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान्। ज्ञानात्मानं तथा विद्यात् पुरुषं सर्वजन्तुषु॥
37श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति। कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम्॥
38अग्निर्दारुगतो यद्वद् भिन्ने दारौ न दृश्यते। तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवानुदृश्यते॥
39अग्निर्यथा झुपायेन मथित्वा दारु दृश्यते। तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते॥
40नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः। संततत्वाद् यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम्॥
41स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः। देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते॥
42कर्मणा बाध्यते रूपं कर्मणा चोपलभ्यते। कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा॥
43स तु देहाद् यथा देहं त्यक्त्वान्यं प्रतिपद्यते। तथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said Tell me, O sire, that high Yoga by which, O Bharata, I may obtain liberation. O foremost of speakers, I wish to know everything about that Yoga truly.
2Bhishma said 'Regarding it is cited the old narrative of the discourse between a preceptor and disciple on the subject of liberation.
3There was a twice-born preceptor who was the foremost of Rishis. He looked like a mass of effulgence. Endued with a high soul, he was firm in truth and a complete master of his senses.
4Once upon a time, a highly intelligent and attentive disciple, desirous of obtaining what was for his highest good touched the preceptor's feet, and standing with joined palms before him, said,-If O illustrious one, you have been pleased with the adoration I have offered you, you should solve a great doubt of mine.
5Whence am I am and whence are you? Tell me this fully. Tell me also what is the final cause. Why also, O best of twice-born ones, when the material and destruction take place in such dissimilar ways? You should, O you of great learning, also explain the object of the saying in the Vedas, the meaning of the injunctions of the Smritis and of those injunctions which apply to all classes of men.
6Listen, O disciple, O you of great wisdom. This what you have asked me is not described even in the very Vedas and is the highest subject for thought or discourse. It is called Adhyatma and is the most precious of all branches of learning and of all sacred institutes.
7Vasudeva is the Supreme (cause) of the universe. He is the origin of the Vedas (viz., Om). He is Truth, Knowledge, Sacrifice, Renunciation, self-control, and Righteousness.
8Persons well-read in Vedas know Him as pervading, all Eternal, Omnipresent, the Creator and the Destroyer, the Unmanifest, Brahma, Immutable.
9Hear now from me the story of Him who was born in the Vrishni family. A Brahmana should hear the greatness of that God of gods, called Vishnu of immeasurable energy, from the lips of Brahmanas. A Kshatriya should hear it from persons of that order. One who is a Vaishya, should hear it from Vaishyas, and a high-souled Shudra should hear it from Sudras.
10You deserve to hear it. Listen now to the sacred accounts of Krishna, that theme which is foremost of all themes. Vasudeva is the Wheel of Time, without beginning and without end. Existence and Non-existence are the qualities by which His real nature is known.
11The universe rolls like a wheel, depending upon that Lord of all beings. O best of men, Keshava, that foremost of all beings is said to be Indestructible, unmanifest, Immortal Brahma, and Immutable.
12The highest of the high, and without change or destruction himself, he created the departed manes, the gods, the Rishis, the Yakshas, the Rakshasas, the Nagas, the Asuras, and mankind.
13He also created the Vedas and the eternal duties and customs of men. Having reduced everything into nothing, he once more, in the beginning of a (new) cycle, creates Prakriti.
14As the various phenomena of the several seasons set in one after another according to the season that comes, so creatures come into being at the commencement of every cycle.
15Corresponding with those creatures who came into being, rules and duties are paid for regulating the world's course.
16At the end of every cycle the Vedas and all other scriptures disappear. Through the favour of the Self-create, the great Rishis, by mcans of their penances, first re-acquire the lost Vedas and the scriptures.
17The Self-create (Brahman) first acquired the Vedas. Their branches called the Angas were first acquired by Brihaspati. Bhrigu's son (Shukra) first acquired the science of ethics which is so beneficial for the universe.
18Narada acquired the science of music; Bharadvaja that of arms; Gargya, the history of the celestial Rishis; the dark son of Atri that of medicine.
19are Various other Rishis whose names connected therewith, promulgated various other sciences such as Philosophy, Logic, etc. Let that Brahma which those Rishis have described by arguments drawn from reason, by means of the Vedas, and by inferences drawn from the direct evidence of the senses, be worshipped.
20Neither the gods nor the Rishis were able to grasp Brahma who is without beginning and who is the highest of the high. Only the divine creator of all things, viz., the powerful Narayana, had known of Brahma.
21From Narayana, the Rishis the foremost of the deities, the Asuras, and the royal sages of old, acquired the knowledge of that highest panacea for the cure of sorrow.
22When Prakriti creates through the action of Purusha, the universe with all its potencies begins to spring from it.
23From one lighted lamp thousands of other lamps are capable of being lighted. Similarly, Prakriti produces thousands of existent things. On account of its infinity, primordial matter is never exhausted,
24From the Unmanifest flows the Understanding determined by acts. The Understanding creates Consciousness. From Consciousness proceeds Space. From Space proceeds Wind.
25From the Wind proceeds Heat. From Heat proceeds Water, and from Water is produced the Earth. These Eight form primordial Prakriti. The universe rests on them.
26From those Eight have originated the five organs of knowledge, the five organs of action, the five objects of the (first five) organs, and the one, viz., the Mind, forining the sixteenth, which is the outcome of their modification.
27The car, the skin, the two eyes, the tongue, and the nose are the five organs of knowledge. The two feet, the anus, the organ of generation, the two arms, and speech, are the five organs of action.
28Sound, touch, form, taste, and smell are the five objects of the senses, covering all things. The Mind lives upon all the senses and their objects.
29In the perception of taste, the Mind becomes the tongue, and in speech Mind become words. Covered with the different senses, Mind becomes all the objects.
30These sixteen, existing in their respective forms, should be known as god. These adore Him who creates all knowledge and lives within the body.
31Taste in the attribute of water; scent is the attribute of space; vision is the attribute of fire or light; and touch is the attribute of the wind. This is the case with all creatures at all times.
32The Mind, is the attribute of existence. Existence springs from the Prakriti which exists in That which is the Soul of all existent beings.
33These existence's, resting upon the supreme Divinity that is above Prakriti and that is inactive, uphold the entire universe of the mobile and immobile objects.
34This sacred building of nine doors (body) is endued with all these existences. That which is high above them, viz., the Soul, lives within it, pervading it all over. Therefore it is called Purusha.
35The Soul is not subject to decay and death. It has knowledge of what is manifest and what is unmanifest. It is again all-pervading, endued with qualities, subtile, and the refuge of all existence and qualities.
36As a lamp shows all objects great or small, similarly the Soul dwells in all creatures as the principle of knowledge.
37Making the car to hear what it hears, it is the Soul that hears. Likewise, making the works, it is the Soul that sees. This body supplies the means by which the Soul derives knowledge. The bodily organs are not the doers, but it is the Soul that is doer, of all acts.
38There is fire in wood, but it is never seen by cutting upon a piece of wood. Similarly, the Soul lives within the body, but it can never be seen by cutting the body.
39The fire which exists in wood may be seen by proper means, viz., rubbing the wood. Similarly, the Soul which lives within the body may be seen by employing proper means, viz., Yoga.
40Water must exits in rivers. Rays of light are always attached to the sun. Similarly, thc Soul has a body. This connection is not stopped because of the constant succession of bodies that Soul has to pass through.
41In a dream, the Soul, endued with the five senses, leaves the body and moves over wide areas. Similarly, when death takes place, the Soul passes out of one body for entering another.
42The Soul is fettered by its pristine acts. Fettered by acts done by it in one state. Indeed, it is led from one into another body by its owni acts which are of very powerful consequences.
43I will not describe how the owner of a human body, casting off his body, enters another, and then again into another, and how, indeed, the whole range of beings is the result of their respective acts.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे तात, हे भरतवंशी, मुझे वह उच्च योग बताइए जिससे मैं मोक्ष प्राप्त कर सकूँ। हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, मैं उस योग के विषय में सब कुछ यथार्थ रूप से जानना चाहता हूँ।
2भीष्म ने कहा — 'इस विषय में मोक्ष के प्रसंग पर एक गुरु और शिष्य के बीच हुए संवाद की प्राचीन कथा कही जाती है।
3एक द्विज गुरु थे जो ऋषियों में श्रेष्ठ थे। वे तेज के पुंज के समान दिखाई देते थे। महात्मा वे सत्य में दृढ़ और अपनी इन्द्रियों के पूर्ण स्वामी थे।
4एक बार परम बुद्धिमान् और सावधान एक शिष्य ने, जो अपने परम कल्याण की खोज में था, गुरु के चरण स्पर्श किए और उनके सम्मुख हाथ जोड़कर खड़े होकर कहा — हे तेजस्वी, यदि आप मेरी की हुई पूजा से प्रसन्न हुए हैं, तो आप मेरा एक महान् सन्देह दूर कीजिए।
5मैं कहाँ से आया हूँ और आप कहाँ से? मुझे यह पूरा-पूरा बताइए। यह भी बताइए कि अन्तिम कारण क्या है। हे द्विजश्रेष्ठ, यह भी बताइए कि सृष्टि और संहार इतने असमान ढंगों से क्यों होते हैं? हे महाविद्वान्, आप वेदों के कथनों का प्रयोजन, स्मृतियों के विधानों का अर्थ, तथा उन विधानों का अर्थ भी समझाइए जो समस्त वर्णों पर लागू होते हैं।
6हे शिष्य, हे महाप्राज्ञ, सुनो। तुमने मुझसे जो पूछा है उसका वर्णन साक्षात् वेदों में भी नहीं है, और वह चिन्तन अथवा विवेचन का सर्वोच्च विषय है। वह अध्यात्म कहलाता है और समस्त विद्याओं तथा समस्त पवित्र शास्त्रों में सबसे अमूल्य है।
7वासुदेव ही विश्व के परम (कारण) हैं। वे ही वेदों की उत्पत्ति (अर्थात् ओंकार) हैं। वे ही सत्य, ज्ञान, यज्ञ, संन्यास, आत्मसंयम और धर्म हैं।
8वेदों के ज्ञाता उन्हें सर्वव्यापी, शाश्वत, सर्वत्र विद्यमान, स्रष्टा और संहर्ता, अव्यक्त, ब्रह्म तथा अपरिवर्तनीय जानते हैं।
9अब मुझसे उनकी कथा सुनो जिन्होंने वृष्णिकुल में जन्म लिया। ब्राह्मण को चाहिए कि उन देवाधिदेव, अपरिमेय तेज वाले विष्णु की महिमा ब्राह्मणों के मुख से सुने। क्षत्रिय को वह अपने ही वर्ण के लोगों से सुननी चाहिए। जो वैश्य है उसे वैश्यों से सुननी चाहिए, और महात्मा शूद्र को शूद्रों से।
10तुम इसे सुनने के योग्य हो। अब कृष्ण की उन पवित्र कथाओं को सुनो, जो समस्त विषयों में श्रेष्ठ विषय है। वासुदेव आदिरहित और अन्तरहित कालचक्र हैं। सत् और असत् वे गुण हैं जिनसे उनका वास्तविक स्वरूप जाना जाता है।
11समस्त प्राणियों के उन स्वामी के आश्रय से यह विश्व चक्र के समान घूमता रहता है। हे नरश्रेष्ठ, वे केशव, जो समस्त भूतों में श्रेष्ठ हैं, अविनाशी, अव्यक्त, अमर ब्रह्म और अपरिवर्तनीय कहे जाते हैं।
12उच्चों में भी उच्चतम और स्वयं परिवर्तन तथा नाश से रहित उन्होंने पितरों, देवताओं, ऋषियों, यक्षों, राक्षसों, नागों, असुरों और मनुष्यजाति की सृष्टि की।
13उन्होंने वेदों तथा मनुष्यों के शाश्वत धर्मों और आचारों की भी सृष्टि की। सब कुछ को शून्य में मिलाकर वे फिर (नए) कल्प के आरम्भ में प्रकृति की रचना करते हैं।
14जैसे जो ऋतु आती है उसके अनुसार नाना ऋतुओं की भिन्न-भिन्न घटनाएँ एक के बाद एक आती रहती हैं, वैसे ही प्रत्येक कल्प के आरम्भ में प्राणी उत्पन्न होते हैं।
15जो प्राणी उत्पन्न हुए उनके अनुरूप ही संसार की गति को नियमित करने के लिए नियम और धर्म निर्धारित किए जाते हैं।
16प्रत्येक कल्प के अन्त में वेद और अन्य समस्त शास्त्र लुप्त हो जाते हैं। स्वयम्भू की कृपा से महर्षि लोग अपने तप के द्वारा उन लुप्त वेदों और शास्त्रों को फिर से प्राप्त करते हैं।
17स्वयम्भू (ब्रह्मा) ने सर्वप्रथम वेद प्राप्त किए। उनकी अंग कहलाने वाली शाखाएँ सर्वप्रथम बृहस्पति ने प्राप्त कीं। भृगु के पुत्र (शुक्र) ने सर्वप्रथम नीतिशास्त्र प्राप्त किया, जो विश्व के लिए इतना हितकारी है।
18नारद ने संगीतशास्त्र प्राप्त किया; भरद्वाज ने धनुर्वेद; गार्ग्य ने देवर्षियों का इतिहास; और अत्रि के श्याम पुत्र ने आयुर्वेद।
19जिन-जिन ऋषियों के नाम उनसे जुड़े हैं, उन नाना अन्य ऋषियों ने दर्शन, तर्कशास्त्र आदि नाना अन्य विद्याओं का प्रवर्तन किया। उन ऋषियों ने तर्क से निकाले गए युक्तियों द्वारा, वेदों के द्वारा, तथा इन्द्रियों के प्रत्यक्ष प्रमाण से निकाले गए अनुमानों द्वारा जिस ब्रह्म का वर्णन किया है, उसी की उपासना की जाए।
20न देवता और न ऋषि ही उस ब्रह्म को समझ सके जो आदिरहित है और जो उच्चों में उच्चतम है। केवल समस्त वस्तुओं के दिव्य स्रष्टा, अर्थात् शक्तिशाली नारायण ने ही ब्रह्म को जाना था।
21नारायण से ही ऋषियों, देवताओं में श्रेष्ठों, असुरों और प्राचीन राजर्षियों ने शोक की चिकित्सा के उस परम रामबाण औषध का ज्ञान प्राप्त किया।
22जब प्रकृति पुरुष के व्यापार से सृष्टि करती है, तब उससे अपनी समस्त शक्तियों सहित यह विश्व उत्पन्न होने लगता है।
23एक जलते दीपक से सहस्रों अन्य दीपक जलाए जा सकते हैं। इसी प्रकार प्रकृति सहस्रों वस्तुओं को उत्पन्न करती है। अपनी अनन्तता के कारण मूल प्रकृति कभी क्षीण नहीं होती।
24अव्यक्त से कर्मों द्वारा निर्धारित बुद्धि निकलती है। बुद्धि अहंकार की सृष्टि करती है। अहंकार से आकाश उत्पन्न होता है। आकाश से वायु उत्पन्न होती है।
25वायु से तेज उत्पन्न होता है। तेज से जल उत्पन्न होता है, और जल से पृथ्वी उत्पन्न होती है। ये आठ मूल प्रकृति बनाते हैं। विश्व इन्हीं पर टिका है।
26उन आठों से पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मेन्द्रियाँ, (प्रथम पाँच) इन्द्रियों के पाँच विषय, तथा एक — अर्थात् मन, जो सोलहवाँ है और उनके विकार से उत्पन्न होता है — उत्पन्न हुए हैं।
27कान, त्वचा, दोनों नेत्र, जिह्वा और नासिका — ये पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ हैं। दोनों चरण, गुदा, जननेन्द्रिय, दोनों भुजाएँ और वाणी — ये पाँच कर्मेन्द्रियाँ हैं।
28शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध — ये इन्द्रियों के पाँच विषय हैं, जो समस्त वस्तुओं को आवृत करते हैं। मन समस्त इन्द्रियों और उनके विषयों पर जीवित रहता है।
29रस के ग्रहण में मन ही जिह्वा बन जाता है, और वाणी में मन ही शब्द बन जाता है। भिन्न-भिन्न इन्द्रियों से आवृत होकर मन ही समस्त विषय बन जाता है।
30अपने-अपने रूपों में विद्यमान इन सोलहों को देवता जानना चाहिए। ये उनकी उपासना करते हैं जो समस्त ज्ञान की सृष्टि करते हैं और शरीर के भीतर निवास करते हैं।
31रस जल का गुण है; गन्ध पृथ्वी का गुण है; दृष्टि अग्नि अथवा तेज का गुण है; और स्पर्श वायु का गुण है। समस्त प्राणियों में सर्वदा यही स्थिति रहती है।
32मन सत्ता का गुण है। सत्ता उस प्रकृति से उत्पन्न होती है जो समस्त सत् प्राणियों के आत्मा में विद्यमान है।
33ये सत्ताएँ, प्रकृति से ऊपर और निष्क्रिय उस परमदेव पर आश्रित होकर, चराचर वस्तुओं के सम्पूर्ण विश्व को धारण करती हैं।
34नौ द्वारों वाला यह पवित्र भवन (शरीर) इन समस्त सत्ताओं से युक्त है। जो इन सबसे बहुत ऊपर है, अर्थात् आत्मा, वह सर्वत्र व्याप्त होकर इसके भीतर निवास करता है। इसीलिए वह पुरुष कहलाता है।
35आत्मा क्षय और मृत्यु के अधीन नहीं है। उसे व्यक्त और अव्यक्त — दोनों का ज्ञान है। वह सर्वव्यापी है, गुणों से युक्त है, सूक्ष्म है, और समस्त सत्ताओं तथा गुणों का आश्रय है।
36जैसे दीपक छोटी-बड़ी समस्त वस्तुओं को दिखाता है, वैसे ही आत्मा ज्ञान के तत्त्व के रूप में समस्त प्राणियों में निवास करता है।
37कान जो सुनता है वह उसे सुनाकर आत्मा ही सुनता है। इसी प्रकार नेत्र जो देखता है वह उसे दिखाकर आत्मा ही देखता है। यह शरीर वह साधन जुटाता है जिससे आत्मा ज्ञान प्राप्त करता है। शरीर की इन्द्रियाँ कर्ता नहीं हैं, अपितु समस्त कर्मों का कर्ता आत्मा ही है।
38काठ में अग्नि है, किन्तु काठ का टुकड़ा चीरने से वह कभी दिखाई नहीं देती। इसी प्रकार आत्मा शरीर के भीतर निवास करता है, किन्तु शरीर चीरने से वह कभी देखा नहीं जा सकता।
39काठ में जो अग्नि है वह उचित उपाय से — अर्थात् काठ को रगड़ने से — देखी जा सकती है। इसी प्रकार शरीर के भीतर निवास करने वाला आत्मा उचित उपाय — अर्थात् योग — का प्रयोग करके देखा जा सकता है।
40नदियों में जल अवश्य होता है। किरणें सदा सूर्य से जुड़ी रहती हैं। इसी प्रकार आत्मा का एक शरीर होता है। शरीरों की निरन्तर परम्परा से, जिनमें से आत्मा को गुजरना पड़ता है, यह सम्बन्ध टूटता नहीं।
41स्वप्न में पाँचों इन्द्रियों से युक्त आत्मा शरीर छोड़कर विस्तृत प्रदेशों में विचरता है। इसी प्रकार जब मृत्यु होती है, तब आत्मा एक शरीर से निकलकर दूसरे में प्रवेश करता है।
42आत्मा अपने पूर्वकृत कर्मों से बँधा हुआ है। एक अवस्था में किए गए कर्मों से बँधा हुआ वह वस्तुतः अपने ही कर्मों से, जिनके परिणाम अत्यन्त प्रबल होते हैं, एक शरीर से दूसरे शरीर में ले जाया जाता है।
43अब मैं वर्णन करूँगा कि मनुष्य-शरीर का स्वामी किस प्रकार अपना शरीर त्यागकर दूसरे में और फिर तीसरे में प्रवेश करता है, और वस्तुतः किस प्रकार प्राणियों की समस्त श्रेणी उनके अपने-अपने कर्मों का ही परिणाम है।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे तात, हे भरतवंशी, मलाई त्यो उच्च योग बताउनुहोस् जसबाट म मोक्ष प्राप्त गर्न सकूँ। हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, म त्यस योगका विषयमा सबै कुरा यथार्थ रूपमा जान्न चाहन्छु।
2भीष्मले भने — 'यस विषयमा मोक्षको प्रसङ्गमा एक गुरु र शिष्यबीच भएको संवादको प्राचीन कथा भनिन्छ।
3एक द्विज गुरु थिए जो ऋषिहरूमा श्रेष्ठ थिए। तिनी तेजको पुञ्जझैँ देखिन्थे। महात्मा तिनी सत्यमा दृढ र आफ्ना इन्द्रियका पूर्ण स्वामी थिए।
4एक पटक परम बुद्धिमान् र सावधान एक शिष्यले, जो आफ्नो परम कल्याणको खोजीमा थियो, गुरुका चरण स्पर्श गरे र उनको सामु हात जोडेर उभिँदै भने — हे तेजस्वी, यदि तपाईं मैले गरेको पूजाबाट प्रसन्न हुनुभएको छ भने, तपाईंले मेरो एउटा महान् सन्देह हटाइदिनुहोस्।
5म कहाँबाट आएको हुँ र तपाईं कहाँबाट? मलाई यो पूरा-पूरा बताउनुहोस्। यो पनि बताउनुहोस् कि अन्तिम कारण के हो। हे द्विजश्रेष्ठ, यो पनि बताउनुहोस् कि सृष्टि र संहार यति असमान ढङ्गले किन हुन्छन्? हे महाविद्वान्, तपाईंले वेदका कथनको प्रयोजन, स्मृतिका विधानको अर्थ, तथा ती विधानको अर्थ पनि बुझाउनुहोस् जो सम्पूर्ण वर्णमा लागू हुन्छन्।
6हे शिष्य, हे महाप्राज्ञ, सुन। तिमीले मसँग जो सोधेका छौ त्यसको वर्णन साक्षात् वेदमा पनि छैन, र त्यो चिन्तन अथवा विवेचनको सर्वोच्च विषय हो। त्यो अध्यात्म कहलाउँछ र सम्पूर्ण विद्या तथा सम्पूर्ण पवित्र शास्त्रमा सबभन्दा अमूल्य छ।
7वासुदेव नै विश्वका परम (कारण) हुनुहुन्छ। उहाँ नै वेदको उत्पत्ति (अर्थात् ओंकार) हुनुहुन्छ। उहाँ नै सत्य, ज्ञान, यज्ञ, सन्न्यास, आत्मसंयम र धर्म हुनुहुन्छ।
8वेदका ज्ञाताहरूले उहाँलाई सर्वव्यापी, शाश्वत, सर्वत्र विद्यमान, स्रष्टा र संहर्ता, अव्यक्त, ब्रह्म तथा अपरिवर्तनीय जान्दछन्।
9अब मबाट उहाँको कथा सुन जसले वृष्णिकुलमा जन्म लिनुभयो। ब्राह्मणले ती देवाधिदेव, अपरिमेय तेज भएका विष्णुको महिमा ब्राह्मणहरूको मुखबाट सुन्नुपर्दछ। क्षत्रियले त्यो आफ्नै वर्णका मानिसबाट सुन्नुपर्दछ। जो वैश्य छ त्यसले वैश्यहरूबाट सुन्नुपर्दछ, र महात्मा शूद्रले शूद्रहरूबाट।
10तिमी यो सुन्न योग्य छौ। अब कृष्णका ती पवित्र कथा सुन, जो सम्पूर्ण विषयमा श्रेष्ठ विषय हो। वासुदेव आदिरहित र अन्तरहित कालचक्र हुनुहुन्छ। सत् र असत् ती गुण हुन् जसबाट उहाँको वास्तविक स्वरूप जानिन्छ।
11सम्पूर्ण प्राणीका ती स्वामीको आश्रयले यो विश्व चक्रझैँ घुमिरहन्छ। हे नरश्रेष्ठ, ती केशव, जो सम्पूर्ण भूतमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, अविनाशी, अव्यक्त, अमर ब्रह्म र अपरिवर्तनीय भनिन्छन्।
12उच्चहरूमा पनि उच्चतम र स्वयं परिवर्तन तथा नाशबाट रहित उहाँले पितृ, देवता, ऋषि, यक्ष, राक्षस, नाग, असुर र मानिसजातिको सृष्टि गर्नुभयो।
13उहाँले वेद तथा मानिसका शाश्वत धर्म र आचारको पनि सृष्टि गर्नुभयो। सबै कुरालाई शून्यमा मिलाएर उहाँ फेरि (नयाँ) कल्पको आरम्भमा प्रकृतिको रचना गर्नुहुन्छ।
14जसरी जुन ऋतु आउँछ त्यसैअनुसार नाना ऋतुका भिन्न-भिन्न घटना एकपछि अर्को आइरहन्छन्, त्यसरी नै प्रत्येक कल्पको आरम्भमा प्राणीहरू उत्पन्न हुन्छन्।
15जुन प्राणी उत्पन्न भए तिनकै अनुरूप संसारको गति नियमित गर्नका लागि नियम र धर्म निर्धारित गरिन्छन्।
16प्रत्येक कल्पको अन्तमा वेद र अन्य सम्पूर्ण शास्त्र लुप्त हुन्छन्। स्वयम्भूको कृपाले महर्षिहरूले आफ्नो तपद्वारा ती लुप्त वेद र शास्त्रलाई फेरि प्राप्त गर्दछन्।
17स्वयम्भू (ब्रह्मा)ले सर्वप्रथम वेद प्राप्त गरे। तिनका अङ्ग भनिने शाखा सर्वप्रथम बृहस्पतिले प्राप्त गरे। भृगुका पुत्र (शुक्र)ले सर्वप्रथम नीतिशास्त्र प्राप्त गरे, जो विश्वका लागि यति हितकारी छ।
18नारदले सङ्गीतशास्त्र प्राप्त गरे; भरद्वाजले धनुर्वेद; गार्ग्यले देवर्षिहरूको इतिहास; र अत्रिका श्याम पुत्रले आयुर्वेद।
19जुन-जुन ऋषिका नाम तिनीसँग जोडिएका छन्, ती नाना अन्य ऋषिहरूले दर्शन, तर्कशास्त्र आदि नाना अन्य विद्याको प्रवर्तन गरे। ती ऋषिहरूले तर्कबाट निकालिएका युक्तिद्वारा, वेदद्वारा, तथा इन्द्रियका प्रत्यक्ष प्रमाणबाट निकालिएका अनुमानद्वारा जुन ब्रह्मको वर्णन गरेका छन्, त्यसैको उपासना गरियोस्।
20न देवता र न ऋषिले नै त्यस ब्रह्मलाई बुझ्न सके जो आदिरहित छ र जो उच्चहरूमा उच्चतम छ। केवल सम्पूर्ण वस्तुका दिव्य स्रष्टा, अर्थात् शक्तिशाली नारायणले नै ब्रह्मलाई जान्नुभएको थियो।
21नारायणबाट नै ऋषिहरू, देवताहरूमा श्रेष्ठहरू, असुरहरू र प्राचीन राजर्षिहरूले शोकको चिकित्साको त्यस परम रामवाण औषधको ज्ञान प्राप्त गरे।
22जब प्रकृतिले पुरुषको व्यापारबाट सृष्टि गर्दछ, तब त्यसबाट आफ्ना सम्पूर्ण शक्तिसहित यो विश्व उत्पन्न हुन थाल्दछ।
23एउटा बलिरहेको दीपकबाट हजारौँ अन्य दीपक बाल्न सकिन्छन्। यसै प्रकारले प्रकृतिले हजारौँ वस्तु उत्पन्न गर्दछ। आफ्नो अनन्तताका कारण मूल प्रकृति कहिल्यै क्षीण हुँदैन।
24अव्यक्तबाट कर्मद्वारा निर्धारित बुद्धि निस्कन्छ। बुद्धिले अहङ्कारको सृष्टि गर्दछ। अहङ्कारबाट आकाश उत्पन्न हुन्छ। आकाशबाट वायु उत्पन्न हुन्छ।
25वायुबाट तेज उत्पन्न हुन्छ। तेजबाट जल उत्पन्न हुन्छ, र जलबाट पृथ्वी उत्पन्न हुन्छ। यी आठले मूल प्रकृति बनाउँछन्। विश्व यिनैमा टिकेको छ।
26ती आठैबाट पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय, (पहिलो पाँच) इन्द्रियका पाँच विषय, तथा एक — अर्थात् मन, जो सोह्रौँ हो र तिनको विकारबाट उत्पन्न हुन्छ — उत्पन्न भएका छन्।
27कान, छाला, दुवै नेत्र, जिब्रो र नाक — यी पाँच ज्ञानेन्द्रिय हुन्। दुवै चरण, गुदा, जननेन्द्रिय, दुवै पाखुरा र वाणी — यी पाँच कर्मेन्द्रिय हुन्।
28शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध — यी इन्द्रियका पाँच विषय हुन्, जसले सम्पूर्ण वस्तुलाई आवृत गर्दछन्। मन सम्पूर्ण इन्द्रिय र तिनका विषयमा जीवित रहन्छ।
29रसको ग्रहणमा मन नै जिब्रो बन्दछ, र वाणीमा मन नै शब्द बन्दछ। भिन्न-भिन्न इन्द्रियले आवृत भई मन नै सम्पूर्ण विषय बन्दछ।
30आ-आफ्ना रूपमा विद्यमान यी सोह्रैलाई देवता जान्नुपर्दछ। यिनीहरूले उहाँको उपासना गर्दछन् जसले सम्पूर्ण ज्ञानको सृष्टि गर्नुहुन्छ र शरीरभित्र बस्नुहुन्छ।
31रस जलको गुण हो; गन्ध पृथ्वीको गुण हो; दृष्टि अग्नि अथवा तेजको गुण हो; र स्पर्श वायुको गुण हो। सम्पूर्ण प्राणीमा सधैँ यही स्थिति रहन्छ।
32मन सत्ताको गुण हो। सत्ता त्यस प्रकृतिबाट उत्पन्न हुन्छ जो सम्पूर्ण सत् प्राणीका आत्मामा विद्यमान छ।
33यी सत्ताहरू, प्रकृतिभन्दा माथि र निष्क्रिय त्यस परमदेवमा आश्रित भई, चराचर वस्तुको सम्पूर्ण विश्वलाई धारण गर्दछन्।
34नौ द्वार भएको यो पवित्र भवन (शरीर) यी सम्पूर्ण सत्ताले युक्त छ। जो यी सबैभन्दा धेरै माथि छ, अर्थात् आत्मा, त्यो सर्वत्र व्याप्त भई यसभित्र बस्दछ। त्यसैले त्यो पुरुष कहलाउँछ।
35आत्मा क्षय र मृत्युको अधीनमा छैन। त्यसलाई व्यक्त र अव्यक्त — दुवैको ज्ञान छ। त्यो सर्वव्यापी छ, गुणले युक्त छ, सूक्ष्म छ, र सम्पूर्ण सत्ता तथा गुणको आश्रय हो।
36जसरी दीपकले साना-ठूला सम्पूर्ण वस्तु देखाउँछ, त्यसरी नै आत्मा ज्ञानको तत्त्वका रूपमा सम्पूर्ण प्राणीमा बस्दछ।
37कानले जो सुन्दछ त्यो त्यसलाई सुनाएर आत्माले नै सुन्दछ। यसै प्रकारले नेत्रले जो देख्दछ त्यो त्यसलाई देखाएर आत्माले नै देख्दछ। यो शरीरले त्यो साधन जुटाउँछ जसबाट आत्माले ज्ञान प्राप्त गर्दछ। शरीरका इन्द्रिय कर्ता होइनन्, बरु सम्पूर्ण कर्मको कर्ता आत्मा नै हो।
38काठमा अग्नि छ, तर काठको टुक्रा चिर्नाले त्यो कहिल्यै देखिँदैन। यसै प्रकारले आत्मा शरीरभित्र बस्दछ, तर शरीर चिर्नाले त्यो कहिल्यै देख्न सकिँदैन।
39काठमा जुन अग्नि छ त्यो उचित उपायले — अर्थात् काठ रगडेर — देख्न सकिन्छ। यसै प्रकारले शरीरभित्र बस्ने आत्मा उचित उपाय — अर्थात् योग — प्रयोग गरेर देख्न सकिन्छ।
40नदीमा पानी अवश्य हुन्छ। किरण सधैँ सूर्यसँग जोडिइरहन्छन्। यसै प्रकारले आत्माको एउटा शरीर हुन्छ। शरीरहरूको निरन्तर परम्पराले, जसबाट आत्मा गुज्रनुपर्दछ, यो सम्बन्ध टुट्दैन।
41सपनामा पाँचै इन्द्रियले युक्त आत्माले शरीर छोडेर विस्तृत प्रदेशमा विचरण गर्दछ। यसै प्रकारले जब मृत्यु हुन्छ, तब आत्मा एउटा शरीरबाट निस्केर अर्कोमा प्रवेश गर्दछ।
42आत्मा आफ्ना पूर्वकृत कर्मले बाँधिएको छ। एउटा अवस्थामा गरिएका कर्मले बाँधिएको त्यो वस्तुतः आफ्नै कर्मले, जसका परिणाम अत्यन्त प्रबल हुन्छन्, एउटा शरीरबाट अर्को शरीरमा लगिन्छ।
43अब म वर्णन गर्नेछु कि मानिस-शरीरको स्वामीले कसरी आफ्नो शरीर त्यागेर अर्कोमा र अनि तेस्रोमा प्रवेश गर्दछ, र वस्तुतः कसरी प्राणीहरूको सम्पूर्ण श्रेणी तिनका आ-आफ्नै कर्मको परिणाम हो।