अध्याय 180

मोक्षधर्म पर्व — विविध आश्रमका धर्म

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
bhishma
श्लोक 1
संस्कृत

भीष्म उवाच आसीत् किल नरश्रेष्ठ महापद्ये पुरोत्तमे। गङ्गाया दक्षिणे तीरे कश्चिद् विप्रः समाहितः।

अङ्ग्रेजी

Bhishma said "In a beautiful town called by the name of Mahapadma which was situate on the southern side of the river Ganga, there lived, O best of men, a Brahmana of concentrated Soul.

हिन्दी

भीष्म ने कहा — "गंगा नदी के दक्षिणी तट पर स्थित महापद्म नामक एक सुन्दर नगर में, हे नरश्रेष्ठ, एकाग्र आत्मा वाला एक ब्राह्मण रहता था।

नेपाली

भीष्मले भने — "गङ्गा नदीको दक्षिणी तटमा अवस्थित महापद्म नामक एउटा सुन्दर नगरमा, हे नरश्रेष्ठ, एकाग्र आत्मा भएको एउटा ब्राह्मण बस्दथ्यो।

श्लोक 2
संस्कृत

सौम्यः सोमान्वये वेदे गताध्वा छिन्नसंशयः। धर्मनित्यो जितक्रोधो नित्यतृप्तो जितेन्द्रियः॥

अङ्ग्रेजी

Born in the family of Atri, he was amiable by nature. All his doubts had been removed and he was well conversant with the path he was to follow. Ever practising the duties of religion, he had a complete hold over his passion. Always contented, he was the perfect master of his senses.

हिन्दी

अत्रि के कुल में जन्मा वह स्वभाव से सौम्य था। उसके समस्त सन्देह दूर हो चुके थे और वह जिस मार्ग पर चलना था उसका पूर्ण ज्ञाता था। सदा धर्म के कर्तव्यों का पालन करते हुए उसका अपनी वासनाओं पर पूर्ण अधिकार था। सदा सन्तुष्ट रहकर वह अपनी इन्द्रियों का पूर्ण स्वामी था।

नेपाली

अत्रिको कुलमा जन्मेको ऊ स्वभावले सौम्य थियो। उसका सम्पूर्ण शङ्का हटिसकेका थिए र ऊ जुन मार्गमा हिँड्नुपर्ने हो त्यसको पूर्ण ज्ञाता थियो। सधैँ धर्मका कर्तव्यको पालन गर्दै उसको आफ्ना वासनामाथि पूर्ण अधिकार थियो। सधैँ सन्तुष्ट रहेर ऊ आफ्ना इन्द्रियको पूर्ण स्वामी थियो।

श्लोक 3
संस्कृत

तपःस्वाध्यायनिरतः सत्यः सज्जनसम्मतः। न्यायप्राप्तेन वित्तेन स्वेन शीलेन चान्वितः॥

अङ्ग्रेजी

Given to penances and the study of the Vedas, he was respected by all good men. He acquired riches by fair means and his conduct in all things tallied with the mode of life he led and the order to which he belonged.

हिन्दी

तपस्या तथा वेदाध्ययन में लगा वह समस्त सज्जनों द्वारा आदृत था। उसने धन उचित उपायों से अर्जित किया और समस्त बातों में उसका आचरण उसके अपनाए आश्रम तथा उस वर्ण के अनुरूप था जिसका वह था।

नेपाली

तपस्या तथा वेदाध्ययनमा लागेको ऊ सम्पूर्ण सज्जनद्वारा आदृत थियो। उसले धन उचित उपायले आर्जन गर्‍यो र सम्पूर्ण कुरामा उसको आचरण उसले अपनाएको आश्रम तथा त्यस वर्णको अनुरूप थियो जसको ऊ थियो।

श्लोक 4
संस्कृत

ज्ञातिसम्बन्धिविपुले सत्त्वाद्याश्रयसम्मिते। कुले महति विख्याते विशिष्टां वृत्तिमास्थितः॥

अङ्ग्रेजी

The family to which the belonging was large and famous. He had many kinsmen and relatives, and many children and wives. His conduct was always respectable and faultless.

हिन्दी

वह जिस कुल का था वह बड़ा तथा प्रसिद्ध था। उसके अनेक कुटुम्बी तथा सम्बन्धी थे, और अनेक सन्तान एवं पत्नियाँ थीं। उसका आचरण सदा आदरणीय तथा निर्दोष था।

नेपाली

ऊ जुन कुलको थियो त्यो ठूलो तथा प्रसिद्ध थियो। उसका अनेक कुटुम्बी तथा सम्बन्धी थिए, र अनेक सन्तान एवं पत्नी थिए। उसको आचरण सधैँ आदरणीय तथा निर्दोष थियो।

श्लोक 5
संस्कृत

स पुत्रान् बहुलान् दृष्ट्वा विपुले कर्मणि स्थितः। कुलधर्माश्रितो राजन् धर्मचर्यास्थितोऽभवत्॥

अङ्ग्रेजी

Observing that he had many children, the Brahmana began to perform religious acts on a large scale. His religious observances, O king, were according to the customs of his own family.

हिन्दी

अपनी सन्तान अनेक देखकर वह ब्राह्मण बड़े पैमाने पर धार्मिक कर्म करने लगा। हे राजन्, उसके धार्मिक अनुष्ठान उसके अपने कुल के रीति-रिवाजों के अनुसार थे।

नेपाली

आफ्ना सन्तान अनेक देखेर त्यो ब्राह्मण ठूलो परिमाणमा धार्मिक कर्म गर्न थाल्यो। हे राजन्, उसका धार्मिक अनुष्ठान उसकै कुलका रीतिरिवाजअनुसार थिए।

श्लोक 6
संस्कृत

ततः स धर्मं वेदोक्तं तथा शास्त्रोक्तमेव चा शिष्टाचीर्णं च धर्मं च त्रिविधं चिन्त्य चेतसा॥

अङ्ग्रेजी

The Brahmana thought that there were three kinds of duties laid down for observances. There were, first, the duties ordained in the Vedas about the order in which he was born and the mode of life he was leading. There were, secondly, the duties sanctioned in the scriptures, viz., those especially called the Dharmashastras. And, thirdly, there were those duties that eminent and revered men of ancient times have followed, through not laid down either in the Vedas or the Scriptures.

हिन्दी

उस ब्राह्मण ने सोचा कि पालन के लिए तीन प्रकार के कर्तव्य निर्दिष्ट हैं। पहले, वे कर्तव्य थे जो उसके जन्म के वर्ण तथा उसके अपनाए आश्रम के विषय में वेदों में नियत हैं। दूसरे, वे कर्तव्य थे जो शास्त्रों में अनुमोदित हैं — अर्थात् वे जिन्हें विशेष रूप से धर्मशास्त्र कहते हैं। और तीसरे, वे कर्तव्य थे जिनका पालन प्राचीन काल के प्रतिष्ठित तथा पूज्य पुरुषों ने किया, यद्यपि वे न वेदों में निर्दिष्ट हैं न शास्त्रों में।

नेपाली

त्यस ब्राह्मणले सोच्यो कि पालनका लागि तीन प्रकारका कर्तव्य निर्दिष्ट छन्। पहिलो, ती कर्तव्य थिए जो उसको जन्मको वर्ण तथा उसले अपनाएको आश्रमका विषयमा वेदमा नियत छन्। दोस्रो, ती कर्तव्य थिए जो शास्त्रमा अनुमोदित छन् — अर्थात् ती जसलाई विशेष रूपमा धर्मशास्त्र भनिन्छ। र तेस्रो, ती कर्तव्य थिए जसको पालन प्राचीन कालका प्रतिष्ठित तथा पूज्य पुरुषहरूले गरे, यद्यपि ती न वेदमा निर्दिष्ट छन् न शास्त्रमा।

श्लोक 7
संस्कृत

किन्नु मे स्याच्छुभं कृत्वा किं कृतं किं परायणम्। इत्येवं खिद्यते नित्यं न च याति विनिश्चयम्॥

अङ्ग्रेजी

Which of these duties should I follow? Which of thein, again, followed by me, are likely to produce my benefit? Which, indeed, should be my refuge? Thoughts like these always troubled him. He could not solve his doubts.

हिन्दी

"इनमें से किन कर्तव्यों का मैं पालन करूँ? इनमें से किनका पालन करने पर मेरा हित होने की सम्भावना है? वस्तुतः कौन मेरा आश्रय हो?" ऐसे विचार उसे सदा व्याकुल करते थे। वह अपने सन्देह हल न कर सका।

नेपाली

"यीमध्ये कुन कर्तव्यको म पालन गरूँ? यीमध्ये कुनको पालन गर्दा मेरो हित हुने सम्भावना छ? वास्तवमा कुन मेरो आश्रय होस्?" यस्ता विचारले उसलाई सधैँ व्याकुल पार्दथे। उसले आफ्ना शङ्का समाधान गर्न सकेन।

श्लोक 8
संस्कृत

तस्यैवं खिद्यमानस्य धर्मं परममास्थितः। कदाचिदतिथिः प्राप्तो ब्राह्मणः सुसमाहितः॥

अङ्ग्रेजी

While troubled with such thoughts, a Brahmana of concentrated soul and observant of every superior religion, came to his house as a guest.

हिन्दी

ऐसे विचारों से व्याकुल रहते समय एकाग्र आत्मा वाला तथा प्रत्येक उत्कृष्ट धर्म का पालन करने वाला एक ब्राह्मण अतिथि के रूप में उसके घर आया।

नेपाली

यस्ता विचारले व्याकुल रहँदा एकाग्र आत्मा भएको तथा प्रत्येक उत्कृष्ट धर्मको पालन गर्ने एउटा ब्राह्मण अतिथिको रूपमा उसको घरमा आयो।

श्लोक 9
संस्कृत

स तस्मै सक्रियां चक्रे क्रियायुक्तेन हेतुना। विश्रान्तं सुसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्॥

अङ्ग्रेजी

The house-holder duly respected his guest according to those ordinances of worship that are laid down in the scriptures. Seeing his guest refreshed and seated at ease, the host addressed him in the following words.

हिन्दी

गृहस्थ ने शास्त्रों में निर्दिष्ट उन पूजाविधानों के अनुसार अपने अतिथि का विधिपूर्वक सत्कार किया। अपने अतिथि को श्रमरहित तथा सुखपूर्वक बैठा देखकर आतिथेय ने उसे निम्नलिखित वचनों में सम्बोधित किया।

नेपाली

गृहस्थले शास्त्रमा निर्दिष्ट ती पूजाविधानअनुसार आफ्नो अतिथिको विधिपूर्वक सत्कार गर्‍यो। आफ्नो अतिथिलाई श्रमरहित तथा सुखपूर्वक बसेको देखेर आतिथेयले उसलाई निम्नलिखित वचनमा सम्बोधन गर्‍यो।