मोक्षधर्म पर्व — विष्णुको वर्णन
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 174
संस्कृत
1शौनक उवाच श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः। जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्॥
2महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी। प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः॥
3तथा च नः श्रुतो ब्रह्मन् कथ्यमानस्त्वयानघ। हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ॥ यच्च तत् कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत्। तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना॥
4किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा। रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतां वर॥
5दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम्। तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने॥
6एतन्नः संशयं ब्रह्मन् पुराणं ज्ञानसम्भवम्। कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम्॥ पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन् पुण्यां कथयता कथाम्।
7सौतिरुवाच कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसम्मितम्॥ जगौ यद् भगवान् व्यासो राज्ञः पारिक्षितस्य वै।
8श्रुत्वाश्वशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधसः॥ उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत्।
9जनमेजय उवाच यत्तद् दर्शितवान् ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम्॥ किमर्थं तत् समभवत् तन्ममाचक्ष्व सत्तम।
10वैशम्पायन उवाच यत् किंचिदिह लोके वै देहसत्त्वं विशाम्पते॥ सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिभिः।
11ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट्॥ भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोऽपि च।
12भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम॥ धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा।
13ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले॥ वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोऽनुगे।
14व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्त चाव्यक्ततां गते।॥ अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च।
15तम एवाभवत् सर्वं न प्राज्ञायत किंचन॥ तमसो ब्रह्म सम्भूतं तमोमूलामृतात्मकम्।
16तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषी तनुमाश्रितम्॥ सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत् प्रधानं प्रचक्षते।
17तदव्यक्तभिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम॥ विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः।
18अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः॥ जगतश्चिन्तयन् सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम्।
19तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः॥ अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा स तु चतुर्मुखः।
20हिरण्यगर्भो भगवान् सर्वलोकपितामहः॥ पद्येऽनिरुद्धात् सम्भूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः।
21सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः॥ ददृशेऽद्भुतसंकाशो लोकानापोमयान् प्रभुः।
22सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान् सृजन्॥ पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे। नारायणकृतौ विन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ॥ तावपश्यत् स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः।
23एकस्तत्राभवद् विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः॥ स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया। कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु स॥
24तावभ्यधावतां श्रेष्ठौ तमसा रजसान्वितौ। बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ॥
25ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभम्। सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरस्चारुविग्रहान्॥
26ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान् दृष्ट्वासुरोत्तमौ। सहसा जगृहतुर्वेदान् ब्रह्मणः पश्यतस्तदा॥
27अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान् गृह्य सनातनान्। रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ॥
28ततो हृतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत्। ततो वचनमीशानं प्राह वेदैविनाकृतः॥
29ब्रह्मोवाच वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम्। वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम्॥
30मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः। अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैविनाकृताः॥
31वेदानृते हि कुर्यां लोकानां सृष्टिमुत्तमाम्। अहो बत महद् दुःखं वेदनाशनजं मम॥
32प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्र शोकपरायणम्। को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत्॥ वेदांस्तांश्चानयेन्नष्टान् कस्य चाहं प्रियो भवे।
33इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम॥ हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर। ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः॥
34ब्रह्मोवाच ॐनमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज। लोकाद्य भुवनश्रेष्ठ सांख्ययोगनिधे प्रभो॥ व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थित।
35विश्वभुक् सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज। अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयम्भुवः॥ त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम्। चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत् पुरातनम्॥
36त्वत्प्रसादात् तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत्। त्वत्तः श्रवणनं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो॥
37नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः परममुच्यते। अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितम्॥
38इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो। सर्गे सर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित॥
39प्रथितः पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पितः। त्वमीश्वरः स्वभावश्च स्वयम्भूः पुरुषोत्तमः॥
40त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिगः। ते मे वेदा हताश्चक्षुरन्धो जातोऽस्मि जागृहि॥ ददस्व चढूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोऽसि मे।
41एवं स्तुतः स भगवान् पुरुषः सर्वतोमुखः॥ जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुद्यतः। ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः॥
42सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा। कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः॥
43तस्य मूर्धा समभवद् द्यौः सनक्षत्रतारका। केशाश्चास्याभवन् दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः॥
44कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी। गङ्गा सरस्वती श्रोण्यौ भ्रुवावास्तां महोदधी॥
45चक्षुषी सोमसूर्यो ते नासा संध्या पुनः स्मृता। ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता॥
46दन्ताश्च पितरो राजन् सोमपा इति विश्रुताः। गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः॥ ग्रीवा चास्याभवद् राजन् कालरात्रिर्गुणोत्तरा।
47एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम्॥ अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः।
48रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः॥ शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उद्गीतं प्रासृजत् स्वरम्।
49स स्वरः सानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च॥ बभूवान्तर्महीभूतः सर्वभूतगुणोदितः।
50ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान् समयबन्धनान्।५६॥ रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो दुतौ।
51एतस्मिन्नन्तरे राजन् देवो हयशिरोधरः॥ जग्राह वेदानखिलान् रसातलगतान् हरिः।
52प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः॥ स्थापयित्वा हयशिर उदक्पूर्वे महोदधौ। वेदानामालयं चापि बभूवाश्वशिरास्ततः॥
53अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ। पुनराजग्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तौ॥ यत्र वेदा विनिक्षिप्तास्तत् स्थानं शून्यमेव च।
54तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ॥ पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात् तदा।
55ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम्॥ श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम्।
56भूयोऽप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम्॥ आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते।
57शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासपावृते॥ निष्कल्मषेण सत्त्वेन सम्पन्नं रुचिरप्रभम्।
58तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम्॥ उचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ। अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः॥ अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात्।
59कस्यैष को नु खल्वेष किं न स्वपिति भोगवान्॥ इत्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम्।
60युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः॥ निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनो दधे।
61अथ युद्धं समभवत् तयोर्नारायणस्य वै॥ रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ। ब्रह्मणोपचितिं कुर्वन् जघान मधुसूदनः॥
62ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च। शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः॥
63ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः। निर्ममे स तदा लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजङ्गमान्॥
64दत्त्वा पितामहाया यां मतिं लोकविसर्गिकीम्। तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः॥
65तौ दानवौ हरिहत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम्। पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम्॥
66एवमेव महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः। पौराणमेतत् प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम्॥
67यो ह्येतद् ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद् धारयेत वा। न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत् कदाचन॥
68आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम्। पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो देवेन पथि देशिते॥
69एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम्। पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
70यां यामिच्छेत् तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित्। तां तां कुर्याद् विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना।॥
71एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसो निधिः। एष योगश्च सांख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभुः॥
72नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः। तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः॥
73नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम्। नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः॥
74प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः। नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः॥
75अपां चापि गुणा राजन् रसा नारायणात्मकाः। ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम्॥
76नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः। नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसम्भवः॥
77मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम्। नारायणपरः कालो ज्योतिषामयनं च यत्॥
78नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च देवताः। नारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मकः॥
79कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम्। स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम्॥
80अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥
81पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः। तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः॥
82तत्त्वमेको महायोगी हरिर्नारायणः प्रभुः। ब्रह्मादीनां स लोकानामृषीणां च महात्मनाम्॥ सांख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम्। मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते॥
83ये केचित् सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते। दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत्॥ सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः। सर्वभूतकृतावसो वासुदेवेति चोच्यते॥
84महाविभूतिर्गुणवर्जिताख्यः। गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्र कालो यथर्तावृतुसम्प्रयुक्तः॥
85नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति। ज्ञानात्मका: सन्ति हि ये महर्षयः पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम्॥
अङ्ग्रेजी
1Shaunaka said I heard from you the glory of the divine and Supreme Soul. I have heard also of the birth of Supreme God in the house of Dharma, in the form of Nara and Narayana.
2I have also heard from you the origin of the Pinda (funeral cake), from the mighty Boar. I have heard from you about those gods and Rishis that were ordained for the religion of Action and of those that were ordained for the Religion of Renunciation.
3You have also, O twice-born one, described to us other topics. You have said also to us of that huge form, with the Divine head, of Vishnu, the eater of the libations and other offerings made in sacrifices,-the form, viz., cast. That form was seen by the illustrious Brahman, otherwise known by the name of Parameshthi.
4What, however, were the real features, and what the energy, the like of which among all great objects had never appeared before, of that form which Hari, the upholder of the universe, showed at that time.
5What did Brahman, do, 0 ascetic, after having beheld that foremost of gods, him whose like had never been witnessed before, him who was of incomparable energy, him who had the Equine head, and him who was Sacredness itself?
6O twice-born one, this doubt has occurred to us with respect to this ancient subject of knowledge. O you of foremost intelligence, why did the Supreme Deity put on that form and show himself in it to Brahman? You have, forsooth, sanctified us by describing to us these various sacred topics.
7Sauti said I shall recount to you that ancient history, which is quite of a piece with the Vedas, and which the illustrious Vaishampayana recited to the son of Parikshit on the occasion of the great Snake-sacrifice.
8Having heard the account of the great form of Vishnu, that had a horse-head, the royal son of Parikshit too had entertained the same doubt and put the same questions to Vaishampayana.
9Janamejaya said Tell me, O best of men, why did Hari appear in that powerful form, having a horsehead and which Brahman, the Creator, saw on the shores of the great northern Ocean on the occasion referred to by yourself?
10Vaishampayana said All existent objects, O king, in this world, are the outcome of a combination of the five principal elements, a cornbination due to the intelligence of the Supreme Lord.
11The powerful Narayana, endued with infinity, is the Supreme Lord and Creator of the universe. He is the inner Soul of all things, and the giver of boons. Shorn of qualities, he is again possessed of them.
12Listen now, O best of kings, to me as I recount to you, how the Destruction of all things is encompassed. A first, the element of Earth becomes merged in Water and nothing then is seen except one vast expanse of Water on all sides.
13Water then merges into Fire, and Fire into Wind. Wind then merges into Ether, and Ether, in its turn, merges into Mind.
14Mind merges into the Manifest. The Manifest merges into the Unmanifest (or Nature). The Unmanifest (or Nature) merges into Purusha (Soul) and Purusha merges into the Supreme Soul (or Brahma).
15Then Darkness covers the universe, and nothing can be seen. From that primal Darkness originates Brahma. Darkness is primeval and immortal.
16Brahma that originates from primeval Darkness develops into the idea of the universe, and assumes the form of Purusha. Such Purusha is called Aniruddha. Shorn of sex, it is called otherwise by the name of Pradhana
17That is also known by the name of Manifest, or the combination of the three qualities, O best of kings! He exists with Knowledge alone for his companion. That illustrious and powerful Being is otherwise called by the name of Vishvaksena or Hari.
18Entering into Yoga-sleep, he lays himself down on the waters. He then thinks of the Creation of the Universe of various phenomena and qualities.
19While engaged in thinking of Creation, he recollects his own great qualities. From this originates the four-faced Brahman representing the Consciousness of Aniruddha.
20The illustrious Brahman, otherwise called Hiranyagarbha, is the Grandfather of all the worlds. Having eyes like lotus petals, he takes birth within the Lotus that originates from (the navel of) Aniruddha.
21Seated on that Lotus, the illustrious, powerful, and eternal Brahman of wonderful form saw that the waters were on all sides.
22Following the quality of Goodness, Brahman, otherwise called Parameshthi, then began to create the universe. In the primeval Lotus that was effulgent like the Sun, two drops of water had been grown by Narayana that were fraught with great merit. The illustrious Narayana, without beginning and without end, and above destruction, cast his eyes on those two drops of water,
23One of those two drops of water, very beautiful and bright, looked like a drop of honey. From that drop originates, at the behest of Narayana, a Daitya of the name of Madhu made up of the quality of Ignorance. The other drop of water within the Lotus was very hard. From it originated the Daitya Kaitabha made up of the quality of Darkness.
24Endued thus with the qualities of Ignorance and Darkness, the two Daityas possessed of might and armed with maces, immediately after their birth, began to rove within that huge primeval Lotus.
25They saw within it Brahman of incomparable effulgence, engaged in creating the four Vedas, each gifted with the most charming form.
26Those two foremost of Asuras, having bodies, seeing the four Vedas, suddenly seized them in the very presence of their Creator.
27Having seized the eternal Vedas, the two powerful Danavas, quickly dived into the ocean of waters which they saw and proceeded to its bottom.
28Seeing the Vedas forcibly taken away from him, Brahman became stricken with grief. Robbed of the Vedas thus, Brahman then addressed the Supreme Lord in these words.
29Brahman said The Vedas form my great eyes! The Vedas are my great strength! The Vedas are my great refuge! The Vedas are my high Brahma.
30All the Vedas, however, have been by force taken away from me by the two Danavas! Deprived of the Vedas, the world I have created have become covered with darkness.
31Without the Vedas, how shall I succeed in starting my Creation? Alas, great is the grief I suffer for the loss of the Vedas.
32My heart is aching. It has become the seat of a great sorrow. Who is there who will save me from this ocean of grief in which I am sunk for the loss I have suffered? Who is there who will bring me the Vedas I have lost? Who is there who will take mercy on me?
33While Brahman was saying these words, O best of kings, the resolution suddenly arose in his mind, O foremost of intelligent persons, for singing the praises of Hari in these words. The powerful Brahman then, with hands joined in reverence, and seizing the feet of his progenitor, sang this highest of hymns in honour of Narayana.
34Brahman said I bow to you, O heart of Brahman! I bow to you who has been born before me! You are the origin of the universe! You are the foremost of all abodes. You, O powerful one, are the ocean of Yoga with all its branches. You are the Creator of both what is Manifest and what is Unmanifest! You travel the path of great auspiciousness!
35You are the consumer of the universe. You are the inner self of all creatures. You are without any origin. You are the refuge of the universe. You are self create, for you have no origin. As for myself, I have originated from your Cheerfulness. From you have I derived my birth. My first birth from you, which is considered sacred by all twice-born ones, was due to your will. My second birth in days of yore was from your eyes.
36Through your favour, my third birth was from your speech. My fourth birth, O powerful Lord, was from your ears.
37My fifth birth, excellent in all ways, was from your nose, O Lord. My sixth birth was, through you, from an egg.
38This is my seventh birth. It has taken place, O Lord, within this Lotus. At each Creation I take birth from you as your son, O you who are shorn of the three qualities.
39Indeed, O lotus-eyed one, I take birth as your eldest son, made up of the foremost of three qualities, Sattva. You are endued with that nature which is Supreme. You originate from yourself.
40I have been created by you. The Vedas are my eyes. Hence, I am above Time. Those Vedas, which form my eyes, have been taken away from me. I have, therefore, become blind. Do you awake from this Yoga-sleep. Give me back my eye. I am dear to you and you are dear to me.
41Thus landed by Brahman, the illustrious Purusha, with face turned towards every side, then renounced his sleep, resolved to recover the Vedas. Applying his Yoga-power, he put on a second form.
42His body, have an excellent nose, became as bright as the Moon. He assumed an equine head of great lustre, that head which was the abode of the Vedas.
43The sky, with all its luminaries and constellations, became the crown of his head. His locks of hair were long and flowing, and had the sheen of the solar rays.
44The regions above and below became his two ears. The Earth became his forehead. The two rivers Ganga and Sarasvati became his two eye-brows,
45The Sun and the Moon became his two eyes. The twilight became his nose. The syllable OM became his memory and intelligence. The lightning became his tongue.
46The Soma-drinking departed manes became, it is said, his teeth. The two regions of happiness viz., Goloka and Brahmaloka, became his upper and lower lips. The dreadful night after universal destruction, and that is above the three qualities, became his neck.
47Having put on this form endued with the equine head and having various things for its various limbs, the Lord of the universe disappeared then and there, and went to the nether regions. was
48Having reached those regions he began Yoga. Adopting a voice governed by the rules of the science called Shiksha, he began to chant Vedic Mantras,
49His pronunciation distinct and reverberated through the air, and was sweet the sound of his voice filled the nether region from end to end. Gifted with the properties of all elements it yielded great benefits.
50The two Asuras, making a compact with the Vedas about the time when they would return to take them up again, threw them down in the nether region, and ran towards the spot hence those sounds seemed to come.
51Meanwhile, O king, the Supreme Lord with the equine head, otherwise called Hari, who was himself in the nether region, took up all the Vedas.
52Returning to where Brahman was living, he gave the Vedas to him. Having restored the Vedas to Brahman, the Supreme Lord once more returned to his own nature. The Supreme Lord also established his form with the horsehead in the north-eastern region of the great ocean. Having established him who was the abode of the Vedas, he once more became the horse-headed from that he was.
53The two Danavas Madhu and Kaitabha, not finding the person from whom those sounds came, speedily returned there. They cast their eyes around but saw that the spot on which they had thrown the Vedas was vacant.
54Proceeding quickly those two foremost of powerful Beings, rose from the nether region.
55Returning to where the primeval Lotus was that had given them birth, they saw the powerful Being, the original Creator, living in the form of Aniruddha of fair complexion and endued with a moon-like splendour.
56Of immeasurable prowess, he was under Yoga-sleep, his body stretched on the waters and occupying a space as vast as itself.
57Highly effulgent and endued with the pure quality of Goodness, the body of the Supreme Lord lay on the excellent hood of a snake that seemed to throw out flames of fire for the resplendence attaching to it.
58Seeing the Lord thus lying, the two foremost of Danavas roared out a loud laugh. Having the qualities of Darkness and Ignorance, they said. This is that Being of white complexion. He is no lying asleep. Forsooth, this one has brought the Vedas away from the nether region.
59Whose is he? Who is he? Why is he thus asleep on the hood of a snake? Saying these words, the two Danavas awakened Hari from his Yoga-sleep.
60The foremost of Beings, (viz., Narayana), thus awakened understood that the two Danavas intended to fight with him. Seeing the two foremost of Asuras prepared to battle with him, he also wished to satisfy that desire of theirs.
61Thereupon an encounter took place between those two and Narayana. The Asuras Madhu and Kaitabha were embodiments of the qualities of Darkness and Ignorance. Narayana killed them both for pleasing Brahman. He thence passed by the name of Madhusudana (slayer of Madhu).
62Having brought about the destruction of the two Asuras and restored the Vedas to Brahman, the Supreme Being removed the sorrow of Brahman.
63Helped then by Hari and assisted by the Vedas, Brahman created all worlds with their mobile and immobile creatures.
64After this, Hari, giving to the Grandfather intelligence of the foremost order regarding the Creation, disappeared there and then for going to the place he had come from.
65It was thus that Narayana, having assumed the form equipped with the horse-head, killed the two Danavas Madhu and Kaitabha. Once more, however, he assumed the same form for making the Religion of Action to prevent the universe.
66Thus did the blessed Hari assume in days of yore that grand form having the horse-head. This, of all his forms, endued with power, is celebrated as the most ancient.
67That person who frequently listens or mentally recites this history of the assumption by Narayana of the form with the horse-head, will never forget his Vedic or other learning.
68Having worshipped with the austerest penances the illustrious god with the horsehead, the Rishi Panchala acquired the science of Karma by going along the path pointed out by the god (Rudra).
69I have thus recounted to you, O king, the old story of Hayashiras, agreeable to the Vedas, about which you had asked me.
70Whatever forms the Supreme Deity wishes to assume with a view to the governing of the affairs of the universe, he assumes immediately by his own inherent powers.
71The Supreme God, endued with every prosperity, is the receptacle of the Vedas. He is the receptacle of Penances also. The powerful Hari is Yoga. He is the embodiment of the Sankhya philosophy. He is that foremost Brahma of which we hear.
72The Vedas are the soul of Narayana, all sacrifices are the form of Narayana, Penances are Narayana and the highest end is also Narayana.
73Truth has Narayana for its refuge. Rita has Narayana for its soul. The Religion of Renunciation in which there is no return, had Narayana for its high region.
74The other Religion which has Action for its root, has equally Narayana for its Soul. The foremost of all the qualities that belong to the element of Earth is scent. Scent has Narayana for its soul.
75The properties of Water, O king, are called the Tastes. These Tastes have Narayana for their soul. The foremost property of Fire is form. Form also has Narayana for its soul.
76Touch, which is the property of Wind, is also said to have Narayana for its soul. Sound, which is a property of Air, has, like the others, Narayana for its soul.
77Mind also, which is the property of Nature, has Narayana for its soul. Time which is measured by the motion to the celestial luminaries has similarly Narayana for its soul.
78The presiding gods of Fame, of Beauty, and of Prosperity, have the same Supreme Deity for their soul. Both the Sankhya philosophy and Yoga have Narayana for their soul.
79The Supreme Being is the cause of all this, as Soul. He is, again, the cause of everything, as Nature.
80He is the basis on which all things depend. He is the doer or agent, and He is the cause of that variety in the universe. He is the various kinds of power which act in the universe. Fifthly, he is that all controlling unseen power of which people speak.
81Those engaged in investigating the several subjects of enquiry with the help of such reasons as are of wide application, consider Hari to be at one with the five reasons referred to above and as the final refuge of all things.
82Indeed, the powerful Narayana, endued with the highest Yoga-power, is the one subject of (enquiry). Keshava perfectly knows the thoughts of men including Brahman and the great Rishis, of those that are Sankhyas and Yogins, of those that are Yatis, and of those, generally, that are conversant with the Soul, but none of these can know what his thoughts are.
83Whatever acts are performed in honour of the gods or the departed manes, whatever gifts are made, whatever penances are performed, have Vishnu for their refuge,-Vishnu who is established upon his own supreme ordinances. He is named Vasudeva because of his being the adobe of all creatures.
84He is immutable. He is Supreme. He is the. foremost of Rishis. He is endued with the highest power. He is said to be above the three qualities. As Time assumes marks when it manifests itself in the form of successive seasons, so He, though really shorn of qualities, assumes qualities (for manifesting Himself).
85Even the high-souled do not succeed in understanding his motions. Only those foremost of Rishis who have knowledge for their Souls, succeed in seeing in their hearts that Purusha who is above all qualities,
हिन्दी
1शौनक ने कहा — मैंने आपसे दिव्य परमात्मा की महिमा सुनी। मैंने नर तथा नारायण के रूप में धर्म के घर में परमेश्वर के जन्म के विषय में भी सुना।
2मैंने आपसे महाबली वराह से पिण्ड की उत्पत्ति भी सुनी। मैंने आपसे उन देवताओं तथा ऋषियों के विषय में सुना जो कर्मधर्म के लिए नियत थे, तथा उनके विषय में भी जो संन्यासधर्म के लिए नियत थे।
3हे द्विज, आपने हमें अन्य विषय भी बताए हैं। आपने हमें विष्णु के — जो यज्ञों में दी गई आहुतियों तथा अन्य अर्पणों के भोक्ता हैं — उस विशाल स्वरूप के विषय में भी बताया है जिसका मस्तक दिव्य था। वह स्वरूप यशस्वी ब्रह्मा ने, जिन्हें परमेष्ठी नाम से भी जाना जाता है, देखा था।
4किन्तु ब्रह्माण्ड के धारक हरि ने उस समय जो स्वरूप दिखाया, उसके वास्तविक लक्षण क्या थे, और उसका तेज कैसा था, जिसके समान समस्त महान् वस्तुओं में पहले कभी कुछ प्रकट नहीं हुआ था?
5हे तपस्वी, उन देवश्रेष्ठ को देखकर — जिनके समान पहले कभी कोई नहीं देखा गया था, जो अतुलनीय तेज वाले थे, जिनका मस्तक अश्व का था, और जो स्वयं पवित्रता ही थे — ब्रह्मा ने फिर क्या किया?
6हे द्विज, ज्ञान के इस प्राचीन विषय के सम्बन्ध में हमें यह सन्देह उत्पन्न हुआ है। हे बुद्धिश्रेष्ठ, परमदेव ने वह स्वरूप क्यों धारण किया और उसी में ब्रह्मा को अपना दर्शन क्यों दिया? आपने निःसन्देह ये विविध पवित्र विषय हमें सुनाकर हमें पवित्र कर दिया है।
7सौति ने कहा — मैं आपको वह प्राचीन इतिहास सुनाऊँगा, जो वेदों के सर्वथा अनुरूप है, और जिसे यशस्वी वैशम्पायन ने महान् सर्पयज्ञ के अवसर पर परीक्षित के पुत्र को सुनाया था।
8विष्णु के उस महान् स्वरूप का, जिसका मस्तक अश्व का था, वृत्तान्त सुनकर परीक्षित के राजपुत्र को भी यही सन्देह हुआ था और उन्होंने वैशम्पायन से यही प्रश्न पूछे थे।
9जनमेजय ने कहा — हे नरश्रेष्ठ, मुझे बताइए कि हरि उस शक्तिशाली स्वरूप में, जिसका मस्तक अश्व का था, क्यों प्रकट हुए, और जिसे स्रष्टा ब्रह्मा ने उस अवसर पर, जिसका उल्लेख आपने स्वयं किया, महान् उत्तरी समुद्र के तट पर देखा था?
10वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, इस संसार की समस्त विद्यमान वस्तुएँ पाँच प्रमुख तत्त्वों के संयोग का परिणाम हैं — वह संयोग जो परम प्रभु की बुद्धि से हुआ है।
11अनन्तता से सम्पन्न शक्तिशाली नारायण ब्रह्माण्ड के परम प्रभु तथा स्रष्टा हैं। वे समस्त वस्तुओं की अन्तरात्मा तथा वरदाता हैं। गुणों से रहित होकर भी वे पुनः उनसे युक्त हैं।
12हे राजाश्रेष्ठ, अब मुझसे सुनो, जब मैं तुम्हें सुनाता हूँ कि समस्त वस्तुओं का विनाश किस प्रकार होता है। पहले पृथ्वी तत्त्व जल में विलीन हो जाता है और तब चारों ओर जल के एक विशाल विस्तार के अतिरिक्त कुछ नहीं दिखता।
13जल फिर अग्नि में विलीन होता है, और अग्नि वायु में। वायु फिर आकाश में विलीन होती है, और आकाश अपनी बारी में मन में विलीन होता है।
14मन व्यक्त में विलीन होता है। व्यक्त अव्यक्त (अथवा प्रकृति) में विलीन होता है। अव्यक्त (अथवा प्रकृति) पुरुष (आत्मा) में विलीन होता है और पुरुष परमात्मा (अथवा ब्रह्म) में विलीन होता है।
15तब अन्धकार ब्रह्माण्ड को ढँक लेता है, और कुछ भी नहीं दिखता। उसी आदि अन्धकार से ब्रह्म उत्पन्न होते हैं। अन्धकार आदिकालीन तथा अमर है।
16आदि अन्धकार से उत्पन्न ब्रह्म ब्रह्माण्ड की कल्पना में विकसित होते हैं और पुरुष का रूप धारण करते हैं। ऐसे पुरुष अनिरुद्ध कहलाते हैं। लिंगरहित होने के कारण वे प्रधान नाम से भी पुकारे जाते हैं।
17हे राजाश्रेष्ठ, वही व्यक्त नाम से, अथवा तीनों गुणों के संयोग के नाम से भी जाना जाता है! वे केवल ज्ञान को ही अपना साथी बनाकर विद्यमान रहते हैं। वे यशस्वी तथा शक्तिशाली पुरुष विष्वक्सेन अथवा हरि नाम से भी पुकारे जाते हैं।
18योगनिद्रा में प्रवेश करके वे जल पर लेट जाते हैं। तब वे विविध घटनाओं तथा गुणों से युक्त ब्रह्माण्ड की सृष्टि का विचार करते हैं।
19सृष्टि का विचार करते हुए वे अपने महान् गुणों का स्मरण करते हैं। इसी से चतुर्मुख ब्रह्मा उत्पन्न होते हैं, जो अनिरुद्ध की चेतना के प्रतिनिधि हैं।
20यशस्वी ब्रह्मा, जिन्हें हिरण्यगर्भ भी कहते हैं, समस्त लोकों के पितामह हैं। कमलदल के समान नेत्रों वाले वे उस कमल के भीतर जन्म लेते हैं जो अनिरुद्ध की (नाभि) से उत्पन्न होता है।
21उस कमल पर विराजमान अद्भुत रूप वाले यशस्वी, शक्तिशाली तथा शाश्वत ब्रह्मा ने देखा कि चारों ओर जल ही जल है।
22सत्त्वगुण का अनुसरण करते हुए ब्रह्मा ने, जिन्हें परमेष्ठी भी कहते हैं, तब ब्रह्माण्ड की सृष्टि आरम्भ की। सूर्य के समान तेजस्वी उस आदि कमल में नारायण ने जल की दो बूँदें उत्पन्न की थीं जो महान् पुण्य से भरी थीं। आदि तथा अन्त से रहित और विनाश से परे यशस्वी नारायण ने जल की उन दो बूँदों पर अपनी दृष्टि डाली।
23उन दो बूँदों में से एक, अत्यन्त सुन्दर तथा उज्ज्वल, मधु की बूँद के समान दिखती थी। उसी बूँद से, नारायण के आदेश से, मधु नामक एक दैत्य उत्पन्न हुआ, जो अज्ञान के गुण से बना था। कमल के भीतर जल की दूसरी बूँद अत्यन्त कठोर थी। उससे तमोगुण से बना दैत्य कैटभ उत्पन्न हुआ।
24इस प्रकार अज्ञान तथा तमस् के गुणों से युक्त, बल से सम्पन्न तथा गदाधारी वे दोनों दैत्य अपने जन्म के तुरन्त पश्चात् उस विशाल आदि कमल के भीतर विचरने लगे।
25उन्होंने उसके भीतर अतुलनीय तेज वाले ब्रह्मा को चार वेदों की रचना में लगे देखा, जिनमें से प्रत्येक अत्यन्त मनोहर रूप से सम्पन्न था।
26शरीरधारी वे दोनों असुरश्रेष्ठ चारों वेदों को देखकर उनके स्रष्टा की उपस्थिति में ही सहसा उन्हें पकड़ बैठे।
27शाश्वत वेदों को पकड़कर वे दोनों शक्तिशाली दानव शीघ्र ही उस जलसमुद्र में कूद पड़े जो उन्होंने देखा था, और उसकी तली की ओर बढ़े।
28अपने से वेदों को बलपूर्वक हरण होते देखकर ब्रह्मा शोक से व्याकुल हो गए। इस प्रकार वेदों से वंचित होकर ब्रह्मा ने तब परम प्रभु को इन वचनों में सम्बोधित किया।
29ब्रह्मा ने कहा — वेद ही मेरे महान् नेत्र हैं! वेद ही मेरा महान् बल हैं! वेद ही मेरा महान् आश्रय हैं! वेद ही मेरा परम ब्रह्म हैं।
30किन्तु समस्त वेद उन दोनों दानवों ने मुझसे बलपूर्वक हर लिए हैं! वेदों से वंचित होकर मैंने जो लोक सृजे हैं वे अन्धकार से आच्छादित हो गए हैं।
31वेदों के बिना मैं अपनी सृष्टि आरम्भ करने में कैसे सफल होऊँगा? हाय, वेदों की हानि से मुझे जो शोक है वह महान् है।
32मेरा हृदय व्यथित है। वह महान् शोक का स्थान बन गया है। ऐसा कौन है जो मुझे शोक के इस समुद्र से उबारेगा, जिसमें मैं अपनी हुई हानि के कारण डूबा हूँ? ऐसा कौन है जो मेरे खोए हुए वेद मुझे लौटा देगा? ऐसा कौन है जो मुझ पर दया करेगा?
33हे राजाश्रेष्ठ, ब्रह्मा जब ये वचन कह रहे थे, तब हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, उनके मन में सहसा यह संकल्प उठा कि इन वचनों में हरि की स्तुति करें। तब शक्तिशाली ब्रह्मा ने आदरपूर्वक हाथ जोड़कर तथा अपने जनक के चरण पकड़कर नारायण के सम्मान में यह सर्वोच्च स्तोत्र गाया।
34ब्रह्मा ने कहा — हे ब्रह्म के हृदय, मैं आपको प्रणाम करता हूँ! हे मुझसे पूर्व जन्मे, मैं आपको प्रणाम करता हूँ! आप ब्रह्माण्ड के मूल हैं! आप समस्त धामों में श्रेष्ठ हैं। हे शक्तिशाली, आप अपनी समस्त शाखाओं सहित योग के समुद्र हैं। आप व्यक्त तथा अव्यक्त दोनों के स्रष्टा हैं! आप महामंगल के मार्ग पर चलते हैं!
35आप ब्रह्माण्ड के संहारक हैं। आप समस्त प्राणियों की अन्तरात्मा हैं। आपका कोई मूल नहीं। आप ब्रह्माण्ड के आश्रय हैं। आप स्वयम्भू हैं, क्योंकि आपका कोई मूल नहीं। जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मैं आपकी प्रसन्नता से उत्पन्न हुआ हूँ। आपसे ही मैंने अपना जन्म पाया है। आपसे मेरा पहला जन्म, जो समस्त द्विजों द्वारा पवित्र माना जाता है, आपकी इच्छा से हुआ। पूर्वकाल में मेरा दूसरा जन्म आपके नेत्रों से हुआ।
36आपकी कृपा से मेरा तीसरा जन्म आपकी वाणी से हुआ। हे शक्तिशाली प्रभु, मेरा चौथा जन्म आपके कानों से हुआ।
37हे प्रभु, सब प्रकार से उत्तम मेरा पाँचवाँ जन्म आपकी नासिका से हुआ। मेरा छठा जन्म, आपके ही द्वारा, एक अण्डे से हुआ।
38यह मेरा सातवाँ जन्म है। हे प्रभु, यह इस कमल के भीतर हुआ है। हे तीनों गुणों से रहित, प्रत्येक सृष्टि में मैं आपसे आपके पुत्र के रूप में जन्म लेता हूँ।
39हे कमलनयन, निश्चय ही मैं आपके ज्येष्ठ पुत्र के रूप में जन्म लेता हूँ, जो तीनों गुणों में श्रेष्ठ सत्त्व से बना है। आप उस स्वभाव से सम्पन्न हैं जो परम है। आप स्वयं से ही उत्पन्न होते हैं।
40मुझे आपने सृजा है। वेद मेरे नेत्र हैं। इसीलिए मैं काल से परे हूँ। जो वेद मेरे नेत्र हैं, वे मुझसे हर लिए गए हैं। इसलिए मैं अन्धा हो गया हूँ। आप इस योगनिद्रा से जागिए। मुझे मेरा नेत्र लौटा दीजिए। मैं आपको प्रिय हूँ और आप मुझे प्रिय हैं।
41ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार स्तुत होकर, चारों ओर मुख किए हुए यशस्वी पुरुष ने तब अपनी निद्रा त्याग दी और वेदों को पुनः प्राप्त करने का निश्चय किया। अपनी योगशक्ति का प्रयोग करके उन्होंने दूसरा स्वरूप धारण किया।
42उनका शरीर, जिसकी नासिका उत्तम थी, चन्द्रमा के समान उज्ज्वल हो गया। उन्होंने महान् कान्ति वाला अश्व का मस्तक धारण किया, वही मस्तक जो वेदों का धाम था।
43समस्त ज्योतियों तथा नक्षत्रों सहित आकाश उनके मस्तक का मुकुट बन गया। उनकी केशराशि लम्बी तथा प्रवाहित थी, और उसमें सूर्यकिरणों की आभा थी।
44ऊपर तथा नीचे के लोक उनके दो कान बन गए। पृथ्वी उनका ललाट बनी। गंगा तथा सरस्वती नामक दोनों नदियाँ उनकी दो भौंहें बनीं।
45सूर्य तथा चन्द्रमा उनके दो नेत्र बने। सन्ध्या उनकी नासिका बनी। ओंकार उनकी स्मृति तथा बुद्धि बना। विद्युत् उनकी जिह्वा बनी।
46कहा जाता है कि सोमपान करने वाले दिवंगत पितर उनके दाँत बने। सुख के दोनों लोक — अर्थात् गोलोक तथा ब्रह्मलोक — उनके ऊपरी तथा निचले ओष्ठ बने। प्रलय के पश्चात् की भयंकर रात्रि, जो तीनों गुणों से परे है, उनका कण्ठ बनी।
47अश्वमस्तक से युक्त तथा विविध वस्तुओं को अपने विविध अंग बनाने वाला यह स्वरूप धारण करके ब्रह्माण्ड के स्वामी वहीं तत्काल अन्तर्धान हो गए और पाताल लोक को चले गए।
48उन लोकों में पहुँचकर उन्होंने योग आरम्भ किया। शिक्षा नामक शास्त्र के नियमों से नियन्त्रित स्वर धारण करके वे वैदिक मन्त्रों का पाठ करने लगे।
49उनका उच्चारण स्पष्ट था और आकाश में गूँज उठा, और उनके स्वर की ध्वनि मधुर थी तथा उसने पाताल लोक को एक छोर से दूसरे छोर तक भर दिया। समस्त तत्त्वों के गुणों से सम्पन्न होने के कारण वह महान् लाभ देने वाली थी।
50उन दोनों असुरों ने, वेदों के साथ यह ठहराव करके कि वे किस समय उन्हें पुनः उठाने लौटेंगे, उन्हें पाताल लोक में रख दिया, और उस स्थान की ओर दौड़े जहाँ से वे ध्वनियाँ आती जान पड़ती थीं।
51हे राजन्, इसी बीच अश्वमस्तक वाले परम प्रभु ने, जिन्हें हरि भी कहते हैं, और जो स्वयं पाताल लोक में थे, समस्त वेदों को उठा लिया।
52जहाँ ब्रह्मा निवास कर रहे थे वहाँ लौटकर उन्होंने वेद उन्हें दे दिए। ब्रह्मा को वेद लौटाकर परम प्रभु पुनः अपने स्वभाव में लौट आए। परम प्रभु ने अपना अश्वमस्तक वाला स्वरूप महासमुद्र के उत्तर-पूर्वी प्रदेश में स्थापित भी कर दिया। वेदों के उस धाम को स्थापित करके वे पुनः वही अश्वमस्तक वाले स्वरूप हो गए जो वे थे।
53मधु तथा कैटभ नामक दोनों दानव, जिनसे वे ध्वनियाँ आ रही थीं उस पुरुष को न पाकर, शीघ्र ही वहाँ लौटे। उन्होंने चारों ओर दृष्टि डाली किन्तु देखा कि जिस स्थान पर उन्होंने वेद रखे थे वह रिक्त है।
54शीघ्रता से बढ़ते हुए वे दोनों शक्तिशाली प्राणिश्रेष्ठ पाताल लोक से ऊपर उठे।
55जहाँ वह आदि कमल था जिसने उन्हें जन्म दिया था, वहाँ लौटकर उन्होंने उस शक्तिशाली पुरुष को, उन आदि स्रष्टा को, गौर वर्ण तथा चन्द्रमा के समान कान्ति से सम्पन्न अनिरुद्ध के रूप में निवास करते देखा।
56अपरिमेय पराक्रम वाले वे योगनिद्रा में थे, उनका शरीर जल पर फैला था और अपने ही समान विशाल स्थान घेरे था।
57अत्यन्त तेजस्वी तथा शुद्ध सत्त्वगुण से सम्पन्न परम प्रभु का शरीर एक सर्प के उस उत्तम फण पर पड़ा था, जो अपनी कान्ति के कारण अग्नि की लपटें छोड़ता-सा जान पड़ता था।
58प्रभु को इस प्रकार लेटा देखकर वे दोनों दानवश्रेष्ठ जोर से अट्टहास कर उठे। तमस् तथा अज्ञान के गुणों वाले उन्होंने कहा — "यही है वह गौरवर्ण पुरुष। यह अब सोया पड़ा है। निःसन्देह इसी ने पाताल लोक से वेद हर लिए हैं।"
59"यह किसका है? यह कौन है? यह इस प्रकार सर्प के फण पर क्यों सोया है?" ये वचन कहकर उन दोनों दानवों ने हरि को योगनिद्रा से जगा दिया।
60इस प्रकार जगाए गए वे प्राणिश्रेष्ठ (अर्थात् नारायण) समझ गए कि दोनों दानव उनसे युद्ध करना चाहते हैं। उन दोनों असुरश्रेष्ठों को अपने साथ युद्ध के लिए तत्पर देखकर उन्होंने भी उनकी वह इच्छा पूरी करनी चाही।
61तत्पश्चात् उन दोनों तथा नारायण के बीच युद्ध हुआ। मधु तथा कैटभ नामक असुर तमस् तथा अज्ञान के गुणों के मूर्तरूप थे। ब्रह्मा को प्रसन्न करने के लिए नारायण ने उन दोनों का वध किया। इसी से वे मधुसूदन (मधु के संहारक) नाम से प्रसिद्ध हुए।
62उन दोनों असुरों का विनाश करके तथा ब्रह्मा को वेद लौटाकर परमपुरुष ने ब्रह्मा का शोक दूर कर दिया।
63तब हरि से सहायता पाकर तथा वेदों से सहारा पाकर ब्रह्मा ने चर तथा अचर प्राणियों सहित समस्त लोकों की सृष्टि की।
64इसके पश्चात् हरि, पितामह को सृष्टि के विषय में सर्वश्रेष्ठ कोटि की बुद्धि देकर, जहाँ से आए थे वहीं जाने के लिए वहीं तत्काल अन्तर्धान हो गए।
65इस प्रकार नारायण ने अश्वमस्तक से युक्त स्वरूप धारण करके मधु तथा कैटभ नामक दोनों दानवों का वध किया। किन्तु उन्होंने एक बार फिर वही स्वरूप धारण किया, ताकि कर्मधर्म ब्रह्माण्ड की रक्षा करे।
66इस प्रकार पूर्वकाल में भगवान् हरि ने अश्वमस्तक वाला वह भव्य स्वरूप धारण किया। शक्ति से सम्पन्न उनके समस्त स्वरूपों में यही सबसे प्राचीन कहा जाता है।
67जो पुरुष नारायण द्वारा अश्वमस्तक वाला स्वरूप धारण करने के इस इतिहास को बार-बार सुनता अथवा मन-ही-मन दुहराता है, वह अपनी वैदिक अथवा अन्य विद्या कभी नहीं भूलेगा।
68अश्वमस्तक वाले यशस्वी देव की कठोरतम तप से उपासना करके ऋषि पाञ्चाल ने उन देव (रुद्र) द्वारा दिखाए मार्ग पर चलकर कर्म का विज्ञान प्राप्त किया।
69हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें हयशिरा की वह प्राचीन कथा सुनाई, जो वेदों के अनुरूप है और जिसके विषय में तुमने मुझसे पूछा था।
70ब्रह्माण्ड के कार्यों के संचालन की दृष्टि से परमदेव जो भी स्वरूप धारण करना चाहते हैं, वे अपनी ही अन्तर्निहित शक्तियों से उसे तत्काल धारण कर लेते हैं।
71समस्त ऐश्वर्य से सम्पन्न परमेश्वर वेदों के आधार हैं। वे तपस्या के भी आधार हैं। शक्तिशाली हरि ही योग हैं। वे सांख्यदर्शन के मूर्तरूप हैं। जिस परम ब्रह्म के विषय में हम सुनते हैं, वे वही हैं।
72वेद नारायण की आत्मा हैं, समस्त यज्ञ नारायण के ही स्वरूप हैं, तपस्याएँ नारायण हैं और परमगति भी नारायण ही हैं।
73सत्य का आश्रय नारायण हैं। ऋत की आत्मा नारायण हैं। जिस संन्यासधर्म से पुनरावृत्ति नहीं होती, उसका परम लोक भी नारायण ही थे।
74जिस अन्य धर्म का मूल कर्म है, उसकी आत्मा भी समान रूप से नारायण ही हैं। पृथ्वी तत्त्व के समस्त गुणों में श्रेष्ठ गन्ध है। गन्ध की आत्मा नारायण हैं।
75हे राजन्, जल के गुण रस कहलाते हैं। इन रसों की आत्मा नारायण हैं। अग्नि का प्रमुख गुण रूप है। रूप की आत्मा भी नारायण हैं।
76स्पर्श, जो वायु का गुण है, उसकी आत्मा भी नारायण ही कही जाती है। शब्द, जो आकाश का गुण है, उसकी भी, औरों के समान, आत्मा नारायण हैं।
77मन भी, जो प्रकृति का गुण है, उसकी आत्मा नारायण हैं। काल, जो आकाशीय ज्योतियों की गति से मापा जाता है, उसकी भी आत्मा उसी प्रकार नारायण हैं।
78यश, सौन्दर्य तथा समृद्धि के अधिष्ठाता देवताओं की आत्मा भी वही परमदेव हैं। सांख्यदर्शन तथा योग दोनों की आत्मा नारायण हैं।
79परमपुरुष आत्मा के रूप में इस सबके कारण हैं। वे पुनः प्रकृति के रूप में भी प्रत्येक वस्तु के कारण हैं।
80वे वह आधार हैं जिन पर समस्त वस्तुएँ निर्भर हैं। वे ही कर्ता अथवा साधन हैं, और वे ही ब्रह्माण्ड की उस विविधता के कारण हैं। वे ब्रह्माण्ड में क्रियाशील विविध प्रकार की शक्तियाँ हैं। पाँचवें, वे वही सर्वनियन्ता अदृश्य शक्ति हैं जिसकी लोग चर्चा करते हैं।
81जो लोग व्यापक रूप से लागू होने वाले हेतुओं की सहायता से जिज्ञासा के विविध विषयों की खोज में लगे हैं, वे हरि को ऊपर उल्लिखित पाँचों हेतुओं से अभिन्न तथा समस्त वस्तुओं का अन्तिम आश्रय मानते हैं।
82निश्चय ही परम योगशक्ति से सम्पन्न शक्तिशाली नारायण (जिज्ञासा के) एकमात्र विषय हैं। केशव ब्रह्मा तथा महर्षियों सहित, सांख्यों तथा योगियों के, यतियों के, तथा साधारणतः आत्मज्ञानियों के मनोभावों को पूर्णतः जानते हैं, किन्तु इनमें से कोई नहीं जान सकता कि उनके मनोभाव क्या हैं।
83देवताओं अथवा दिवंगत पितरों के सम्मान में जो भी कर्म किए जाते हैं, जो भी दान दिए जाते हैं, जो भी तप किए जाते हैं, उन सबका आश्रय विष्णु ही हैं — वे विष्णु जो अपने ही परम विधानों पर प्रतिष्ठित हैं। वे समस्त प्राणियों के धाम होने के कारण वासुदेव कहलाते हैं।
84वे अविनाशी हैं। वे परम हैं। वे ऋषिश्रेष्ठ हैं। वे परम शक्ति से सम्पन्न हैं। वे तीनों गुणों से परे कहे गए हैं। जैसे काल क्रमिक ऋतुओं के रूप में प्रकट होने पर चिह्न धारण करता है, वैसे ही वे, यद्यपि वस्तुतः गुणों से रहित हैं, (अपने को प्रकट करने के लिए) गुण धारण करते हैं।
85महात्मा भी उनकी गतियाँ समझने में सफल नहीं होते। केवल वे ही ऋषिश्रेष्ठ, जिनकी आत्मा ज्ञान ही है, अपने हृदय में उस पुरुष को देख पाते हैं जो समस्त गुणों से परे हैं।
नेपाली
1शौनकले भने — मैले तपाईंबाट दिव्य परमात्माको महिमा सुनेँ। मैले नर तथा नारायणको रूपमा धर्मको घरमा परमेश्वरको जन्मका विषयमा पनि सुनेँ।
2मैले तपाईंबाट महाबली वराहबाट पिण्डको उत्पत्ति पनि सुनेँ। मैले तपाईंबाट ती देवता तथा ऋषिका विषयमा सुनेँ जो कर्मधर्मका लागि नियत थिए, तथा तिनका विषयमा पनि जो सन्न्यासधर्मका लागि नियत थिए।
3हे द्विज, तपाईंले हामीलाई अन्य विषय पनि बताउनुभएको छ। तपाईंले हामीलाई विष्णुको — जो यज्ञमा दिइएका आहुति तथा अन्य अर्पणका भोक्ता हुन् — त्यस विशाल स्वरूपका विषयमा पनि बताउनुभएको छ जसको मस्तक दिव्य थियो। त्यो स्वरूप यशस्वी ब्रह्माले, जसलाई परमेष्ठी नामले पनि चिनिन्छ, देखेका थिए।
4तर ब्रह्माण्डका धारक हरिले त्यस बेला जुन स्वरूप देखाए, त्यसका वास्तविक लक्षण के थिए, र त्यसको तेज कस्तो थियो, जसजस्तो सम्पूर्ण महान् वस्तुमा पहिले कहिल्यै केही प्रकट भएको थिएन?
5हे तपस्वी, ती देवश्रेष्ठलाई देखेर — जसजस्तो पहिले कहिल्यै कोही देखिएको थिएन, जो अतुलनीय तेज भएका थिए, जसको मस्तक अश्वको थियो, र जो स्वयं पवित्रता नै थिए — ब्रह्माले फेरि के गरे?
6हे द्विज, ज्ञानको यस प्राचीन विषयको सम्बन्धमा हामीलाई यो शङ्का उत्पन्न भएको छ। हे बुद्धिश्रेष्ठ, परमदेवले त्यो स्वरूप किन धारण गरे र त्यसैमा ब्रह्मालाई आफ्नो दर्शन किन दिए? तपाईंले निःसन्देह यी विविध पवित्र विषय हामीलाई सुनाएर हामीलाई पवित्र गर्नुभएको छ।
7सौतिले भने — म तपाईंलाई त्यो प्राचीन इतिहास सुनाउनेछु, जो वेदको सर्वथा अनुरूप छ, र जुन यशस्वी वैशम्पायनले महान् सर्पयज्ञको अवसरमा परीक्षितका पुत्रलाई सुनाएका थिए।
8विष्णुको त्यस महान् स्वरूपको, जसको मस्तक अश्वको थियो, वृत्तान्त सुनेर परीक्षितका राजपुत्रलाई पनि यही शङ्का भएको थियो र उनले वैशम्पायनसँग यिनै प्रश्न सोधेका थिए।
9जनमेजयले भने — हे नरश्रेष्ठ, मलाई भन्नुहोस् कि हरि त्यस शक्तिशाली स्वरूपमा, जसको मस्तक अश्वको थियो, किन प्रकट भए, र जसलाई स्रष्टा ब्रह्माले त्यस अवसरमा, जसको उल्लेख तपाईंले स्वयं गर्नुभयो, महान् उत्तरी समुद्रको तटमा देखेका थिए?
10वैशम्पायनले भने — हे राजन्, यस संसारका सम्पूर्ण विद्यमान वस्तु पाँच प्रमुख तत्त्वको संयोगको परिणाम हुन् — त्यो संयोग जो परम प्रभुको बुद्धिबाट भएको हो।
11अनन्तताले सम्पन्न शक्तिशाली नारायण ब्रह्माण्डका परम प्रभु तथा स्रष्टा हुन्। उनी सम्पूर्ण वस्तुका अन्तरात्मा तथा वरदाता हुन्। गुणबाट रहित भएर पनि उनी पुनः तिनैले युक्त छन्।
12हे राजाश्रेष्ठ, अब मबाट सुन, जब म तिमीलाई सुनाउँछु कि सम्पूर्ण वस्तुको विनाश कसरी हुन्छ। पहिले पृथ्वी तत्त्व जलमा विलीन हुन्छ र तब चारैतिर जलको एउटा विशाल विस्तारबाहेक केही देखिँदैन।
13जल फेरि अग्निमा विलीन हुन्छ, र अग्नि वायुमा। वायु फेरि आकाशमा विलीन हुन्छ, र आकाश आफ्नो पालोमा मनमा विलीन हुन्छ।
14मन व्यक्तमा विलीन हुन्छ। व्यक्त अव्यक्त (अथवा प्रकृति)मा विलीन हुन्छ। अव्यक्त (अथवा प्रकृति) पुरुष (आत्मा)मा विलीन हुन्छ र पुरुष परमात्मा (अथवा ब्रह्म)मा विलीन हुन्छ।
15तब अन्धकारले ब्रह्माण्डलाई ढाक्दछ, र केही पनि देखिँदैन। त्यही आदि अन्धकारबाट ब्रह्म उत्पन्न हुन्छन्। अन्धकार आदिकालीन तथा अमर छ।
16आदि अन्धकारबाट उत्पन्न ब्रह्म ब्रह्माण्डको कल्पनामा विकसित हुन्छन् र पुरुषको रूप धारण गर्दछन्। त्यस्ता पुरुष अनिरुद्ध कहलाइन्छन्। लिङ्गरहित भएका कारण उनी प्रधान नामले पनि पुकारिन्छन्।
17हे राजाश्रेष्ठ, त्यही व्यक्त नामले, अथवा तीनै गुणको संयोगको नामले पनि चिनिन्छ! उनी केवल ज्ञानलाई मात्र आफ्नो साथी बनाएर विद्यमान रहन्छन्। ती यशस्वी तथा शक्तिशाली पुरुष विष्वक्सेन अथवा हरि नामले पनि पुकारिन्छन्।
18योगनिद्रामा प्रवेश गरेर उनी जलमाथि पल्टिन्छन्। तब उनी विविध घटना तथा गुणले युक्त ब्रह्माण्डको सृष्टिको विचार गर्दछन्।
19सृष्टिको विचार गर्दै उनी आफ्ना महान् गुणको स्मरण गर्दछन्। यसैबाट चतुर्मुख ब्रह्मा उत्पन्न हुन्छन्, जो अनिरुद्धको चेतनाका प्रतिनिधि हुन्।
20यशस्वी ब्रह्मा, जसलाई हिरण्यगर्भ पनि भनिन्छ, सम्पूर्ण लोकका पितामह हुन्। कमलदलजस्ता नेत्र भएका उनी त्यस कमलभित्र जन्म लिन्छन् जो अनिरुद्धको (नाभि)बाट उत्पन्न हुन्छ।
21त्यस कमलमा विराजमान अद्भुत रूप भएका यशस्वी, शक्तिशाली तथा शाश्वत ब्रह्माले देखे कि चारैतिर जल नै जल छ।
22सत्त्वगुणको अनुसरण गर्दै ब्रह्माले, जसलाई परमेष्ठी पनि भनिन्छ, तब ब्रह्माण्डको सृष्टि आरम्भ गरे। सूर्यजस्तै तेजस्वी त्यस आदि कमलमा नारायणले जलका दुई थोपा उत्पन्न गरेका थिए जो महान् पुण्यले भरिएका थिए। आदि तथा अन्त्यबाट रहित र विनाशभन्दा पर यशस्वी नारायणले जलका ती दुई थोपामाथि आफ्नो दृष्टि हाले।
23ती दुई थोपामध्ये एउटा, अत्यन्त सुन्दर तथा उज्ज्वल, मधुको थोपाजस्तै देखिन्थ्यो। त्यही थोपाबाट, नारायणको आदेशले, मधु नामक एउटा दैत्य उत्पन्न भयो, जो अज्ञानको गुणले बनेको थियो। कमलभित्र जलको अर्को थोपा अत्यन्त कठोर थियो। त्यसबाट तमोगुणले बनेको दैत्य कैटभ उत्पन्न भयो।
24यसरी अज्ञान तथा तमस्का गुणले युक्त, बलले सम्पन्न तथा गदाधारी ती दुवै दैत्य आफ्नो जन्मको तुरुन्तै पछि त्यस विशाल आदि कमलभित्र विचरण गर्न थाले।
25उनीहरूले त्यसभित्र अतुलनीय तेज भएका ब्रह्मालाई चार वेदको रचनामा लागेको देखे, जसमध्ये प्रत्येक अत्यन्त मनोहर रूपले सम्पन्न थियो।
26शरीरधारी ती दुवै असुरश्रेष्ठले चारै वेद देखेर तिनका स्रष्टाकै उपस्थितिमा अचानक तिनलाई समाते।
27शाश्वत वेदलाई समातेर ती दुवै शक्तिशाली दानव चाँडै त्यस जलसमुद्रमा हामफाले जुन उनीहरूले देखेका थिए, र त्यसको पिँधतिर बढे।
28आफूबाट वेद बलपूर्वक हरण भएको देखेर ब्रह्मा शोकले व्याकुल भए। यसरी वेदबाट वञ्चित भएर ब्रह्माले तब परम प्रभुलाई यी वचनमा सम्बोधन गरे।
29ब्रह्माले भने — वेद नै मेरा महान् नेत्र हुन्! वेद नै मेरो महान् बल हुन्! वेद नै मेरो महान् आश्रय हुन्! वेद नै मेरो परम ब्रह्म हुन्।
30तर सम्पूर्ण वेद ती दुवै दानवले मबाट बलपूर्वक हरण गरेका छन्! वेदबाट वञ्चित भएर मैले सिर्जना गरेका लोकहरू अन्धकारले आच्छादित भएका छन्।
31वेदविना म आफ्नो सृष्टि आरम्भ गर्न कसरी सफल हुनेछु? हाय, वेदको हानिले मलाई जुन शोक छ त्यो महान् छ।
32मेरो हृदय व्यथित छ। त्यो महान् शोकको स्थान बनेको छ। त्यस्तो को छ जसले मलाई शोकको यस समुद्रबाट उबार्नेछ, जसमा म आफूलाई भएको हानिका कारण डुबेको छु? त्यस्तो को छ जसले मेरा हराएका वेद मलाई फर्काइदिनेछ? त्यस्तो को छ जसले ममाथि दया गर्नेछ?
33हे राजाश्रेष्ठ, ब्रह्माले जब यी वचन भन्दै थिए, तब हे बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, उनको मनमा अचानक यो सङ्कल्प उठ्यो कि यी वचनमा हरिको स्तुति गरून्। तब शक्तिशाली ब्रह्माले आदरपूर्वक हात जोडेर तथा आफ्ना जनकका चरण समातेर नारायणको सम्मानमा यो सर्वोच्च स्तोत्र गाए।
34ब्रह्माले भने — हे ब्रह्मका हृदय, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु! हे मभन्दा पहिले जन्मेका, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु! तपाईं ब्रह्माण्डका मूल हुनुहुन्छ! तपाईं सम्पूर्ण धाममा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। हे शक्तिशाली, तपाईं आफ्ना सम्पूर्ण शाखासहित योगको समुद्र हुनुहुन्छ। तपाईं व्यक्त तथा अव्यक्त दुवैका स्रष्टा हुनुहुन्छ! तपाईं महामङ्गलको मार्गमा हिँड्नुहुन्छ!
35तपाईं ब्रह्माण्डका संहारक हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका अन्तरात्मा हुनुहुन्छ। तपाईंको कुनै मूल छैन। तपाईं ब्रह्माण्डका आश्रय हुनुहुन्छ। तपाईं स्वयम्भू हुनुहुन्छ, किनभने तपाईंको कुनै मूल छैन। जहाँसम्म मेरो कुरा छ, म तपाईंको प्रसन्नताबाट उत्पन्न भएको हुँ। तपाईंबाटै मैले आफ्नो जन्म पाएको छु। तपाईंबाट मेरो पहिलो जन्म, जो सम्पूर्ण द्विजद्वारा पवित्र मानिन्छ, तपाईंको इच्छाले भयो। पूर्वकालमा मेरो दोस्रो जन्म तपाईंका नेत्रबाट भयो।
36तपाईंको कृपाले मेरो तेस्रो जन्म तपाईंको वाणीबाट भयो। हे शक्तिशाली प्रभु, मेरो चौथो जन्म तपाईंका कानबाट भयो।
37हे प्रभु, सबै प्रकारले उत्तम मेरो पाँचौँ जन्म तपाईंको नाकबाट भयो। मेरो छैटौँ जन्म, तपाईंकै द्वारा, एउटा अण्डाबाट भयो।
38यो मेरो सातौँ जन्म हो। हे प्रभु, यो यस कमलभित्र भएको हो। हे तीनै गुणबाट रहित, प्रत्येक सृष्टिमा म तपाईंबाट तपाईंका पुत्रको रूपमा जन्म लिन्छु।
39हे कमलनयन, निश्चय नै म तपाईंका जेठा पुत्रको रूपमा जन्म लिन्छु, जो तीनै गुणमा श्रेष्ठ सत्त्वले बनेको छ। तपाईं त्यस स्वभावले सम्पन्न हुनुहुन्छ जो परम छ। तपाईं आफैँबाट उत्पन्न हुनुहुन्छ।
40मलाई तपाईंले सिर्जना गर्नुभएको हो। वेद मेरा नेत्र हुन्। त्यसैले म कालभन्दा पर छु। जुन वेद मेरा नेत्र हुन्, ती मबाट हरण गरिएका छन्। त्यसैले म अन्धो भएको छु। तपाईं यस योगनिद्राबाट जाग्नुहोस्। मलाई मेरो नेत्र फर्काइदिनुहोस्। म तपाईंलाई प्रिय छु र तपाईं मलाई प्रिय हुनुहुन्छ।
41ब्रह्माद्वारा यसरी स्तुत भएर, चारैतिर मुख फर्काएका यशस्वी पुरुषले तब आफ्नो निद्रा त्यागे र वेदलाई पुनः प्राप्त गर्ने निश्चय गरे। आफ्नो योगशक्तिको प्रयोग गरेर उनले दोस्रो स्वरूप धारण गरे।
42उनको शरीर, जसको नाक उत्तम थियो, चन्द्रमाजस्तै उज्ज्वल भयो। उनले महान् कान्ति भएको अश्वको मस्तक धारण गरे, त्यही मस्तक जो वेदको धाम थियो।
43सम्पूर्ण ज्योति तथा नक्षत्रसहित आकाश उनको मस्तकको मुकुट बन्यो। उनको केशराशि लामो तथा प्रवाहित थियो, र त्यसमा सूर्यकिरणको आभा थियो।
44माथि तथा तलका लोक उनका दुई कान बने। पृथ्वी उनको निधार बनिन्। गङ्गा तथा सरस्वती नामका दुवै नदी उनका दुई आँखीभौँ बने।
45सूर्य तथा चन्द्रमा उनका दुई नेत्र बने। सन्ध्या उनको नाक बनी। ओंकार उनको स्मृति तथा बुद्धि बन्यो। विद्युत् उनको जिब्रो बन्यो।
46भनिन्छ कि सोमपान गर्ने दिवङ्गत पितृहरू उनका दाँत बने। सुखका दुवै लोक — अर्थात् गोलोक तथा ब्रह्मलोक — उनका माथिल्लो तथा तल्लो ओठ बने। प्रलयपछिको भयङ्कर रात्रि, जो तीनै गुणभन्दा पर छ, उनको घाँटी बनी।
47अश्वमस्तकले युक्त तथा विविध वस्तुलाई आफ्ना विविध अङ्ग बनाउने यो स्वरूप धारण गरेर ब्रह्माण्डका स्वामी त्यहीँ तत्काल अन्तर्धान भए र पाताल लोकतिर गए।
48ती लोकमा पुगेर उनले योग आरम्भ गरे। शिक्षा नामक शास्त्रका नियमले नियन्त्रित स्वर धारण गरेर उनी वैदिक मन्त्रको पाठ गर्न थाले।
49उनको उच्चारण स्पष्ट थियो र आकाशमा गुन्जियो, र उनको स्वरको ध्वनि मधुर थियो तथा त्यसले पाताल लोकलाई एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म भरिदियो। सम्पूर्ण तत्त्वका गुणले सम्पन्न भएका कारण त्यो महान् लाभ दिने थियो।
50ती दुवै असुरले, वेदसँग यो सम्झौता गरेर कि उनीहरू कुन बेला तिनलाई पुनः उठाउन फर्कनेछन्, तिनलाई पाताल लोकमा राखिदिए, र त्यस स्थानतिर दौडे जहाँबाट ती ध्वनि आएझैँ लाग्थ्यो।
51हे राजन्, यसैबीच अश्वमस्तक भएका परम प्रभुले, जसलाई हरि पनि भनिन्छ, र जो स्वयं पाताल लोकमा थिए, सम्पूर्ण वेदलाई उठाए।
52जहाँ ब्रह्मा निवास गरिरहेका थिए त्यहाँ फर्केर उनले वेद उनलाई दिए। ब्रह्मालाई वेद फर्काएर परम प्रभु पुनः आफ्नो स्वभावमा फर्के। परम प्रभुले आफ्नो अश्वमस्तक भएको स्वरूप महासमुद्रको उत्तर-पूर्वी प्रदेशमा स्थापित पनि गरे। वेदको त्यस धामलाई स्थापित गरेर उनी पुनः त्यही अश्वमस्तक भएको स्वरूप भए जो उनी थिए।
53मधु तथा कैटभ नामका दुवै दानव, जसबाट ती ध्वनि आइरहेका थिए त्यस पुरुषलाई नपाएर, चाँडै त्यहाँ फर्के। उनीहरूले चारैतिर दृष्टि हाले तर देखे कि जुन स्थानमा उनीहरूले वेद राखेका थिए त्यो रित्तो छ।
54चाँडो बढ्दै ती दुवै शक्तिशाली प्राणिश्रेष्ठ पाताल लोकबाट माथि उठे।
55जहाँ त्यो आदि कमल थियो जसले उनीहरूलाई जन्म दिएको थियो, त्यहाँ फर्केर उनीहरूले त्यस शक्तिशाली पुरुषलाई, ती आदि स्रष्टालाई, गौर वर्ण तथा चन्द्रमाजस्तै कान्तिले सम्पन्न अनिरुद्धको रूपमा निवास गरिरहेको देखे।
56अपरिमेय पराक्रम भएका उनी योगनिद्रामा थिए, उनको शरीर जलमाथि फैलिएको थियो र आफूजस्तै विशाल स्थान ओगटेको थियो।
57अत्यन्त तेजस्वी तथा शुद्ध सत्त्वगुणले सम्पन्न परम प्रभुको शरीर एउटा सर्पको त्यस उत्तम फणमा पल्टिएको थियो, जो आफ्नो कान्तिका कारण अग्निका ज्वाला छोडेजस्तो देखिन्थ्यो।
58प्रभुलाई यसरी पल्टिएको देखेर ती दुवै दानवश्रेष्ठ जोडले अट्टहास गरे। तमस् तथा अज्ञानका गुण भएका उनीहरूले भने — "यही हो त्यो गौरवर्ण पुरुष। यो अहिले सुतिरहेको छ। निःसन्देह यसैले पाताल लोकबाट वेद हरण गरेको छ।"
59"यो कसको हो? यो को हो? यो यसरी सर्पको फणमा किन सुतेको छ?" यी वचन भनेर ती दुवै दानवले हरिलाई योगनिद्राबाट जगाइदिए।
60यसरी जगाइएका ती प्राणिश्रेष्ठ (अर्थात् नारायण) बुझे कि दुवै दानव उनीसँग युद्ध गर्न चाहन्छन्। ती दुवै असुरश्रेष्ठलाई आफूसँग युद्धका लागि तत्पर देखेर उनले पनि उनीहरूको त्यो इच्छा पूरा गर्न चाहे।
61त्यसपछि ती दुवै तथा नारायणबीच युद्ध भयो। मधु तथा कैटभ नामक असुर तमस् तथा अज्ञानका गुणका मूर्तरूप थिए। ब्रह्मालाई प्रसन्न पार्न नारायणले ती दुवैको वध गरे। यसैबाट उनी मधुसूदन (मधुका संहारक) नामले प्रसिद्ध भए।
62ती दुवै असुरको विनाश गरेर तथा ब्रह्मालाई वेद फर्काएर परमपुरुषले ब्रह्माको शोक हटाइदिए।
63तब हरिबाट सहायता पाएर तथा वेदबाट सहारा पाएर ब्रह्माले चर तथा अचर प्राणीसहित सम्पूर्ण लोकको सृष्टि गरे।
64त्यसपछि हरि, पितामहलाई सृष्टिका विषयमा सर्वश्रेष्ठ कोटिको बुद्धि दिएर, जहाँबाट आएका थिए त्यहीँ जान त्यहीँ तत्काल अन्तर्धान भए।
65यसरी नारायणले अश्वमस्तकले युक्त स्वरूप धारण गरेर मधु तथा कैटभ नामक दुवै दानवको वध गरे। तर उनले एक पटक फेरि त्यही स्वरूप धारण गरे, ताकि कर्मधर्मले ब्रह्माण्डको रक्षा गरोस्।
66यसरी पूर्वकालमा भगवान् हरिले अश्वमस्तक भएको त्यो भव्य स्वरूप धारण गरे। शक्तिले सम्पन्न उनका सम्पूर्ण स्वरूपमा यही सबभन्दा प्राचीन भनिन्छ।
67जुन पुरुषले नारायणद्वारा अश्वमस्तक भएको स्वरूप धारण गरेको यस इतिहासलाई बारम्बार सुन्दछ अथवा मनमनै दोहोर्याउँछ, उसले आफ्नो वैदिक अथवा अन्य विद्या कहिल्यै बिर्सनेछैन।
68अश्वमस्तक भएका यशस्वी देवको कठोरतम तपले उपासना गरेर ऋषि पाञ्चालले ती देव (रुद्र)ले देखाएको मार्गमा हिँडेर कर्मको विज्ञान प्राप्त गरे।
69हे राजन्, यसरी मैले तिमीलाई हयशिराको त्यो प्राचीन कथा सुनाएँ, जो वेदको अनुरूप छ र जसका विषयमा तिमीले मलाई सोधेका थियौ।
70ब्रह्माण्डका कार्यको सञ्चालनको दृष्टिले परमदेवले जुनसुकै स्वरूप धारण गर्न चाहन्छन्, उनी आफ्नै अन्तर्निहित शक्तिले त्यो तत्काल धारण गर्दछन्।
71सम्पूर्ण ऐश्वर्यले सम्पन्न परमेश्वर वेदका आधार हुन्। उनी तपस्याका पनि आधार हुन्। शक्तिशाली हरि नै योग हुन्। उनी साङ्ख्यदर्शनका मूर्तरूप हुन्। जुन परम ब्रह्मका विषयमा हामी सुन्छौँ, उनी त्यही हुन्।
72वेद नारायणको आत्मा हुन्, सम्पूर्ण यज्ञ नारायणकै स्वरूप हुन्, तपस्या नारायण हुन् र परमगति पनि नारायण नै हुन्।
73सत्यको आश्रय नारायण हुन्। ऋतको आत्मा नारायण हुन्। जुन सन्न्यासधर्मबाट पुनरावृत्ति हुँदैन, त्यसको परम लोक पनि नारायण नै थिए।
74जुन अर्को धर्मको मूल कर्म हो, त्यसको आत्मा पनि समान रूपले नारायण नै हुन्। पृथ्वी तत्त्वका सम्पूर्ण गुणमा श्रेष्ठ गन्ध हो। गन्धको आत्मा नारायण हुन्।
75हे राजन्, जलका गुण रस कहलाइन्छन्। यी रसको आत्मा नारायण हुन्। अग्निको प्रमुख गुण रूप हो। रूपको आत्मा पनि नारायण हुन्।
76स्पर्श, जो वायुको गुण हो, त्यसको आत्मा पनि नारायण नै भनिन्छ। शब्द, जो आकाशको गुण हो, त्यसको पनि, अरूजस्तै, आत्मा नारायण हुन्।
77मन पनि, जो प्रकृतिको गुण हो, त्यसको आत्मा नारायण हुन्। काल, जो आकाशीय ज्योतिको गतिले नापिन्छ, त्यसको पनि आत्मा त्यसै गरी नारायण हुन्।
78यश, सौन्दर्य तथा समृद्धिका अधिष्ठाता देवताहरूको आत्मा पनि तिनै परमदेव हुन्। साङ्ख्यदर्शन तथा योग दुवैको आत्मा नारायण हुन्।
79परमपुरुष आत्माको रूपमा यो सबैका कारण हुन्। उनी पुनः प्रकृतिको रूपमा पनि प्रत्येक वस्तुका कारण हुन्।
80उनी त्यो आधार हुन् जसमा सम्पूर्ण वस्तु निर्भर छन्। उनी नै कर्ता अथवा साधन हुन्, र उनी नै ब्रह्माण्डको त्यस विविधताका कारण हुन्। उनी ब्रह्माण्डमा क्रियाशील विविध प्रकारका शक्ति हुन्। पाँचौँ, उनी त्यही सर्वनियन्ता अदृश्य शक्ति हुन् जसको मानिसहरू चर्चा गर्दछन्।
81जो मानिसहरू व्यापक रूपमा लागू हुने हेतुहरूको सहायताले जिज्ञासाका विविध विषयको खोजीमा लागेका छन्, तिनीहरूले हरिलाई माथि उल्लिखित पाँचै हेतुबाट अभिन्न तथा सम्पूर्ण वस्तुको अन्तिम आश्रय मान्दछन्।
82निश्चय नै परम योगशक्तिले सम्पन्न शक्तिशाली नारायण (जिज्ञासाका) एकमात्र विषय हुन्। केशवले ब्रह्मा तथा महर्षिहरूसहित, साङ्ख्य तथा योगीहरूका, यतिहरूका, तथा साधारणतः आत्मज्ञानीहरूका मनोभाव पूर्णतः जान्दछन्, तर यीमध्ये कसैले जान्न सक्दैन कि उनका मनोभाव के छन्।
83देवता अथवा दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा जुनसुकै कर्म गरिन्छन्, जुनसुकै दान दिइन्छन्, जुनसुकै तप गरिन्छन्, ती सबैका आश्रय विष्णु नै हुन् — ती विष्णु जो आफ्नै परम विधानमा प्रतिष्ठित छन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीका धाम भएका कारण वासुदेव कहलाइन्छन्।
84उनी अविनाशी छन्। उनी परम हुन्। उनी ऋषिश्रेष्ठ हुन्। उनी परम शक्तिले सम्पन्न छन्। उनी तीनै गुणभन्दा पर भनिएका छन्। जसरी कालले क्रमिक ऋतुका रूपमा प्रकट हुँदा चिह्न धारण गर्दछ, त्यसै गरी उनी, यद्यपि वास्तवमा गुणबाट रहित छन्, (आफूलाई प्रकट गर्न) गुण धारण गर्दछन्।
85महात्माहरूले पनि उनका गति बुझ्न सफल हुँदैनन्। केवल तिनै ऋषिश्रेष्ठले, जसको आत्मा ज्ञान नै हो, आफ्नो हृदयमा त्यस पुरुषलाई देख्न सक्दछन् जो सम्पूर्ण गुणभन्दा पर छन्।