मोक्षधर्म पर्व — देवहरूका देव को हुन्; यस विषयमा नारद र नारायण ऋषिको संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 161
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। य इच्छेत् सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः॥
2कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्। विधिना केन जुहुयाद् दैव पित्र्यं तथैव च॥
3मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षचैव किमात्मकः। स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद् येन न च्यवते दिव॥
4देवतानां च को देवः पितॄणां च पिता तथा। तस्मात् परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह॥
5भीष्म उवाच गूढं मां प्रश्नवित् प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ। न ह्येतत् तर्कया शक्यं वक्तुं वर्षशतैरपि॥
6ऋते देवप्रसादाद् वा राजन् ज्ञानागमेन वा। गहनं ह्येदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्॥
7अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च॥
8नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः। धर्मात्मजः सम्बभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत॥ कृते युगे महाराज पुरा स्वायम्भुवेऽन्तरे। नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णः स्वयम्भुवः॥
9तेषां नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ। बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये॥
10अष्टचक्रं हि तद् यानं भूतयुक्तं मनोरमम्। तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ॥ तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्ष्यौ सुरैरपि। यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति॥
11नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छयचोदितः। महामेरोगिरेः शृङ्गात् प्रच्युतो गन्धमादनम्॥
12नारदः सुमहद्भूतं सर्वलोकानचीचरत्। तं देशमगमद् राजन् बदर्याश्रममाशुगः॥
13तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत्। इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिल्लोकाः प्रतिष्ठिताः॥ सदेवासुरगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः।
14एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा॥ धर्मस्य कुलसंताने धर्मादेभिर्विवर्धितः।
15अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरह॥ नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा।
16अत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित् कारणान्तरे॥ स्थितौ धर्मोत्तरौ होतो तथा तपसि धिष्ठितौ।
17एतौ हि परमं धाम कानयोराह्निकक्रिया॥ पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ। कां देवतां तु यजतः पितॄन् वा कान् महामती॥
18इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य तु। सहसा प्रादुरभवत् समीपे देवयोस्तदा॥
19कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः। पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः॥
20तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम्। उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः॥
21नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना। नमस्कृत्वा महादेवमिदं वचनमब्रवीत्॥
22नारद उवाच वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे। त्वमजः शाश्वतो धाता मातामृतमनुत्तमम्॥ प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत्।
23चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः॥ यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम्।
24पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतो गुरुः। कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे॥
25श्री भगवानुवाच अवाच्यमेतद् वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम्। तव भक्तिमतो ब्रह्मन् वक्ष्यामि तु यथातथम्॥
26यत् तत् सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम्। इन्द्रियैरिन्द्रियार्थश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम्॥ स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते। त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्चेति कल्पितः॥
27तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम। अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया॥
28तां योनिमावयोर्विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः। आवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्प्यते॥
29नास्ति तस्मात् परोऽन्यो हि पिता देवोऽथवा द्विज। आत्मा हि नः स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे॥
30तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन् मर्यादा लोकभाविनी। दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्॥
31ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तपो यमः। मरीचिरङ्गिराऽत्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः॥ वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान् सोम एव च। कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च॥ एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः। तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्तः सनातनीम्॥
32दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः। आत्मप्राप्तानि च ततः प्राप्नुवन्ति द्विजोत्तमाः॥
33स्वर्गस्था अपि ये केचित् तान् नमस्यन्ति देहिनः। ते तत्प्रसादाद् गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम्॥
34ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च। कला:पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः॥
35मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पिता। स हि सर्वगुणश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते॥
36दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः। एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम्॥
37तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानामतसमास्थिताः। भक्त्या सम्पूजयन्त्याशु गतिं चैषां ददाति सः॥
38ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः। एतदभ्यधिकं तेषां यत् ते तं प्रविशन्त्यत्॥
39इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः। भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः॥
40इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः। भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः॥
अङ्ग्रेजी
1If a man be a house-holder or Brahmacharin, a hermit or a mendicant, and if he wishes to acquire success, what god should he worship?
2Whence can he surely acquire heaven and whence that which is of the highest benefit? According to what ordinances should he perform the Homa in honour of the gods and the departed manes?
3What is the end to which one goes when he becomes Liberated? What is the essence of Liberation? What should one do, so that he, having attained to heaven, would not have to drop down thence?
4Who is the God of the gods? And who is the Pitri of the Pitris? Who is He who is superior to him who is the God of the gods and the Pitri of the Pitris? Tell me all this, O Grandfather?"
5Bhishma said "O you who are well acquainted with the art of questioning, this question which you have put to me, O pure one, is one which is enveloped in deep mystery. One cannot answer it with the help of logic even if one were to try for a hundred years.
6Without the favour of Narayana, O king, or an acquisition of high knowledge, this question of yours cannot be answered. Though this subject is filled with deep mystery, I shall yet, O destroyer of enemies, explain it to you?
7Regarding it is cited the old discourse between Narada and the Rishi Narayana.
8I heard it from my father that in the golden age, O king, during the epoch of the Self-create Manu, the eternal Narayana, the Soul of the universe, was born as the son of Dharma in a quadrupie form, viz., as Nara, Narayana, Hari, and the Self-create Krishna.
9Amongst them all, Narayana and Nara practised severest austerities by going to the Himalayan retreat known by the name of Vadari, and riding on their golden cars.
10Each of those cars had eight wheels, and was made up of the five primal elements, and supremely beautiful. Those original regents of the world who had taken birth as the sons of Dharma, became extremely emaciated in body on account of the austerities they practised. Indeed, for those austerities and for their energy, the very gods were unable to look at them. Only that god to whom they were kind could see them.
11Forsooth, with his heart given to them, and moved by a longing desire to see them, Narada dropped down on Gandhamadana from a summit of the high mountains of Meru and walked over all the world.
12Endued with great speed, he at last went to that spot whereon was situate the retreat of Vadari. Moved by curiosity he entered that retreat at the hour of Nara's and Narayana's performing their daily rites.
13He said to himself,-This is truly the retreat of that Being in whom are placed all the worlds including the gods, the Asuras, the Gandharvas, the Kinnaras, and the great snakes.
14There was only one forin of this great Being before. That form took birth in four forms for the multiplication of the race of Dharma which have been reared by that god.
15How wonderful it is that Dharma has thus been honoured by these four great gods, viz., Nara, Narayana, Krishna and Hari.
16In this spot Krishna and Hari lived formerly. The other two, however, viz., Nara and Narayana, are now living here performing penances for the object of increasing their merit.
17These two are the highest refuge of the universe. What can be the nature of the daily rites these two perform? They are the fathers of all creatures and the illustrious gods of all beings. Gifted with great intelligence, what is that god whom these two adore? Who are those Pitris whom these two Pitris of all beings worship.
18Thinking of this mentally, and filled with devotion towards Narayana, Narada suddenly appeared before those two gods.
19After those two gods had finished their adorations to their deities and the Rishis, they looked at the celestial Rishi arrived at their asylum. The latter was honoured with those eternal rites that are laid down in their scriptures.
20Seeing that extraordinary conduct of the two original gods in themselves adoring other deities and Pitris, the illustrious Rishi Narada took his seat there, well pleased with the honours he had received.
21With a cheerful soul he looked at Narayana, and bowing to Mahadeva he said these words.
22In the Vedas and the Puranas in the auxiliary and sub-auxiliary treaties, you are sung with respect! You are unborn and eternal! you are the Creator! You are the mother of the universe! You are the embodiment of Immortality and you are the foremost of all things. The Past and the Future, indeed, the entire universe has been placed on you.
23The four modes of life,olord, of which the domestic is the first, continually sacrifice to you who are of diverse forms.
24You are the father and the mother and the eternal preceptor of the universe. We know not who is that god or that Pitri to whom you are sacrificing to-day.
25This topic is one regarding which nothing should be said. It is an ancient ministry. Your devotion to me is very great. Hence, O twiceborn one, I shall describe it to you according to the truth.
26That which is minute, which is inconceivable, unmanifest, immobile, durable dissociated from the senses and the objects of the senses, as well as the (five) elements,—that is called the in-dwelling Soul of all existent creatures. That is known by the name of Kshetrajna. Transcending the three qualities of Sattva, Rajas, and Tamas, that is regarded as Purusha in the scriptures.
27From him has originated the unmanifest, O foremost of twice-born ones, endued with the three qualities of Sattva, Rajas, and Tamas. Though really unmanifest, she is called indestructible Nature and lives in all manifest forins.
28Know that from her we two have originated. That all-pervading Soul, which is made of all existent and non-existent things, is worshipped by us. Even He is what we adore in all those rites that we perform in honour of the gods and the departed manes.
29There is no higher god, or father than He, O twice-born one! He should be known as our Soul. It is Him that we adore.
30This course of duties followed by men has, O twice-born one, been laid down by Him. It is his ordinance that we should duly perform all the rites laid down regarding the gods and the departed manes.
31Brahman, Sthanu, Manu, Daksha, Bhrigu, Dharma, Yama, Marichi, Angiras, Atri, Pulastya, Pulaha, Kratu, Vashishtha, Parameshthi, Vivaswat, Shoma, Karddama, Kroda, Avak, and Krita, these twenty-one persons called Patriarchs, were first born. All of them obeyed the eternal law of the Supreme God.
32Observing all the rites, in full, that were laid down in honor of the gods and the departed manes, all those foremost of twice-born ones acquired all those objects which they sought.
33The bodiless dwellers of heaven, itself bow to that Supreme God and through His favour they acquire those fruits and that end which he ordains for them.
34This is the injunction of the scriptures that those persons who are freed from these seventeen attributes, who have renounced all facts, and who are divested of the fifteen elements which form the gross body, are said to be Liberated.
35The ultimate end of the Liberated is called by the name of Kshetrajna. He is considered as both possessed of, and freed from, all the attributes.
36He can be apprehended by knowledge alone. We two have originated from Him. Knowing him in that way, we worship that eternal soul of all things.
37The Vedas and all the modes of life, though marked by diversities of opinion, all adore Him with devotion. It is he who, inclined to show favour, confers on them high ends fraught with happiness.
38Those persons in this world who, filled with His spirit, become fully and conclusively devoted to him, acquire much higher end, for they succed in entering Him and becoming merged in his self.
39I have now, O Narada, described to you what is highly mysterious, moved by the live I bear for you four devotion to me. Indeed, on account of that devotion which you profess towards me, you have succeeded in listening to this my discourse.
40I have now, O Narada, described to you what is highly mysterious, moved by the live I bear for you four devotion to me. Indeed, on account of that devotion which you profess towards me, you have succeeded in listening to this my discourse.
हिन्दी
1यदि कोई मनुष्य गृहस्थ हो अथवा ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ हो अथवा संन्यासी, और यदि वह सिद्धि प्राप्त करना चाहता हो, तो उसे किस देवता की उपासना करनी चाहिए?
2वह निश्चय ही स्वर्ग किससे प्राप्त कर सकता है और परम कल्याण किससे? देवताओं तथा दिवंगत पितरों के सम्मान में उसे किन विधानों के अनुसार होम करना चाहिए?
3मुक्त होने पर मनुष्य किस गति को प्राप्त होता है? मोक्ष का सार क्या है? मनुष्य ऐसा क्या करे जिससे स्वर्ग प्राप्त कर लेने पर उसे वहाँ से गिरना न पड़े?
4देवताओं के देवता कौन हैं? और पितरों के पितर कौन हैं? जो देवताओं के देवता और पितरों के पितर हैं, उनसे भी श्रेष्ठ कौन हैं? हे पितामह, मुझे यह सब बताइए।
5भीष्म ने कहा — हे प्रश्न पूछने की कला में निपुण, हे शुद्धात्मा, तुमने मुझसे जो यह प्रश्न किया है, वह गहन रहस्य से आवृत है। सौ वर्ष तक प्रयत्न करने पर भी कोई तर्क की सहायता से इसका उत्तर नहीं दे सकता।
6हे राजन्, नारायण की कृपा अथवा उच्च ज्ञान की प्राप्ति के बिना तुम्हारे इस प्रश्न का उत्तर नहीं दिया जा सकता। यद्यपि यह विषय गहन रहस्य से भरा है, तथापि हे शत्रुनाशक, मैं तुम्हें इसका विवेचन कर सुनाऊँगा।
7इस विषय में नारद और ऋषि नारायण के बीच हुआ प्राचीन संवाद उद्धृत किया जाता है।
8हे राजन्, मैंने अपने पिता से सुना था कि सत्ययुग में, स्वायम्भुव मनु के काल में, विश्व की आत्मा सनातन नारायण धर्म के पुत्र के रूप में चार रूपों में जन्मे थे — अर्थात् नर, नारायण, हरि और स्वयम्भू कृष्ण के रूप में।
9उन सबमें नारायण और नर ने अपने स्वर्णमय रथों पर आरूढ़ होकर बदरी नाम से विख्यात हिमालय के आश्रम में जाकर कठोरतम तपस्या की।
10उनमें से प्रत्येक रथ आठ पहियों वाला, पाँच महाभूतों से बना और परम सुन्दर था। धर्म के पुत्रों के रूप में जन्म लेने वाले लोक के वे आदि अधिपति अपनी तपस्या के कारण शरीर से अत्यन्त कृश हो गए। वस्तुतः उस तपस्या और उनके तेज के कारण देवता तक उनकी ओर देख नहीं पाते थे। केवल वही देवता उन्हें देख सकता था जिस पर वे कृपालु होते।
11निश्चय ही उनमें हृदय लगाए और उन्हें देखने की तीव्र अभिलाषा से प्रेरित होकर नारद मेरु के उच्च पर्वतों के एक शिखर से गन्धमादन पर उतरे और सारे संसार में विचरण किया।
12महान् वेग से युक्त वे अन्ततः उस स्थान पर पहुँचे जहाँ बदरी का आश्रम था। कौतूहल से प्रेरित होकर वे उस समय उस आश्रम में प्रविष्ट हुए जब नर और नारायण अपने दैनिक कृत्य कर रहे थे।
13उन्होंने अपने से कहा — यह वस्तुतः उस सत्ता का आश्रम है जिसमें देवता, असुर, गन्धर्व, किन्नर और महानाग सहित समस्त लोक स्थित हैं।
14पहले इस महान् सत्ता का केवल एक ही रूप था। उस रूप ने धर्म के उस वंश की वृद्धि के लिए चार रूपों में जन्म लिया, जिसे उस देव ने ही पाला-पोसा है।
15कितना आश्चर्य है कि धर्म इन चार महान् देवताओं — अर्थात् नर, नारायण, कृष्ण और हरि — के द्वारा इस प्रकार सम्मानित हुआ है।
16इस स्थान पर पहले कृष्ण और हरि रहे थे। किन्तु अन्य दो, अर्थात् नर और नारायण, अब अपने पुण्य की वृद्धि के प्रयोजन से तपस्या करते हुए यहाँ रह रहे हैं।
17ये दोनों विश्व के परम आश्रय हैं। इन दोनों के दैनिक कृत्यों का स्वरूप क्या हो सकता है? ये समस्त प्राणियों के पिता और समस्त भूतों के यशस्वी देवता हैं। महाबुद्धिमान् ये दोनों जिस देवता की उपासना करते हैं, वह कौन है? समस्त भूतों के ये दो पितर जिन पितरों की पूजा करते हैं, वे कौन हैं?
18मन में इसका चिन्तन करते हुए और नारायण के प्रति भक्ति से भरे नारद सहसा उन दोनों देवताओं के सम्मुख प्रकट हो गए।
19उन दोनों देवताओं ने अपने देवताओं और ऋषियों की उपासना समाप्त कर लेने के पश्चात् अपने आश्रम में आए हुए उन देवर्षि की ओर देखा। उनका सत्कार उन सनातन विधियों से किया गया जो शास्त्रों में विहित हैं।
20उन दोनों आदि देवताओं का स्वयं अन्य देवताओं और पितरों की उपासना करने का वह असाधारण आचरण देखकर यशस्वी ऋषि नारद प्राप्त सत्कार से भलीभाँति प्रसन्न होकर वहाँ आसन ग्रहण कर बैठे।
21प्रसन्न मन से उन्होंने नारायण की ओर देखा, और महादेव को प्रणाम करके ये वचन कहे।
22वेदों और पुराणों में, अंग तथा उपांग ग्रन्थों में आपका आदरपूर्वक गान किया जाता है! आप अजन्मा और सनातन हैं! आप स्रष्टा हैं! आप विश्व की माता हैं! आप अमृत के मूर्तरूप हैं और समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ हैं। भूत और भविष्य — वस्तुतः समस्त विश्व आप में ही स्थापित है।
23हे स्वामी, जीवन के चार आश्रम, जिनमें गार्हस्थ्य प्रथम है, नाना रूप वाले आप को ही निरन्तर यज्ञ अर्पित करते हैं।
24आप ही विश्व के पिता, माता और सनातन गुरु हैं। हम नहीं जानते कि वह कौन देवता अथवा कौन पितर है जिसे आप आज यज्ञ अर्पित कर रहे हैं।
25यह ऐसा विषय है जिसके सम्बन्ध में कुछ नहीं कहा जाना चाहिए। यह एक प्राचीन रहस्य है। मेरे प्रति तुम्हारी भक्ति अत्यन्त महान् है। इसलिए हे द्विज, मैं तुम्हें इसका यथार्थ वर्णन सुनाऊँगा।
26जो सूक्ष्म है, जो अचिन्त्य, अव्यक्त, अचल और अक्षय है, जो इन्द्रियों से, इन्द्रियों के विषयों से तथा (पाँच) महाभूतों से पृथक् है — वह समस्त विद्यमान प्राणियों की अन्तर्वासी आत्मा कही जाती है। वही क्षेत्रज्ञ नाम से जाना जाता है। सत्त्व, रजस् और तमस् — इन तीनों गुणों से परे रहने के कारण शास्त्रों में उसे ही पुरुष माना गया है।
27हे द्विजश्रेष्ठ, उसी से अव्यक्त की उत्पत्ति हुई, जो सत्त्व, रजस् और तमस् — इन तीनों गुणों से युक्त है। वस्तुतः अव्यक्त होते हुए भी वह अविनाशी प्रकृति कहलाती है और समस्त व्यक्त रूपों में निवास करती है।
28जान लो कि उसी से हम दोनों की उत्पत्ति हुई है। जो सर्वव्यापी आत्मा समस्त सत् और असत् वस्तुओं से बनी है, उसी की हम उपासना करते हैं। देवताओं और दिवंगत पितरों के सम्मान में हम जो भी कृत्य करते हैं, उन सबमें हम उसी की आराधना करते हैं।
29हे द्विज, उससे बढ़कर न कोई देवता है, न कोई पिता! उसे ही हमारी आत्मा जानना चाहिए। हम उसी की आराधना करते हैं।
30हे द्विज, मनुष्यों द्वारा अनुसरण किया जाने वाला यह धर्मपथ उसी ने निर्धारित किया है। यह उसी का विधान है कि हम देवताओं और दिवंगत पितरों के विषय में विहित समस्त कृत्य यथाविधि करें।
31ब्रह्मा, स्थाणु, मनु, दक्ष, भृगु, धर्म, यम, मरीचि, अंगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, परमेष्ठी, विवस्वान्, सोम, कर्दम, क्रोध, अवाक् और कृत — प्रजापति कहे जाने वाले ये इक्कीस सर्वप्रथम उत्पन्न हुए। इन सबने परमेश्वर के सनातन नियम का पालन किया।
32देवताओं और दिवंगत पितरों के सम्मान में विहित समस्त कृत्यों का पूर्ण रूप से पालन करके उन समस्त द्विजश्रेष्ठों ने वे सब वस्तुएँ प्राप्त कीं जिनकी वे कामना करते थे।
33स्वर्ग के शरीररहित निवासी तक उस परमेश्वर को प्रणाम करते हैं, और उसकी कृपा से वे वे ही फल और वही गति प्राप्त करते हैं जो वह उनके लिए विहित करता है।
34शास्त्रों का यह विधान है कि जो पुरुष इन सत्रह गुणों से मुक्त हैं, जिन्होंने समस्त कर्मों का त्याग कर दिया है, और जो स्थूल शरीर की रचना करने वाले पन्द्रह तत्त्वों से रहित हैं — वे मुक्त कहे जाते हैं।
35मुक्त पुरुषों की परम गति क्षेत्रज्ञ नाम से पुकारी जाती है। वह समस्त गुणों से युक्त भी माना जाता है और उनसे मुक्त भी।
36उसे केवल ज्ञान से ही जाना जा सकता है। हम दोनों उसी से उत्पन्न हुए हैं। उसे इस रूप में जानकर हम समस्त वस्तुओं की उस सनातन आत्मा की उपासना करते हैं।
37वेद तथा जीवन के समस्त आश्रम, यद्यपि मतभेदों से चिह्नित हैं, तथापि सब भक्तिपूर्वक उसी की आराधना करते हैं। वही, कृपा करने को उद्यत होकर, उन्हें सुख से परिपूर्ण उच्च गति प्रदान करता है।
38इस संसार में जो पुरुष उसके भाव से भरकर पूर्ण और निश्चयात्मक रूप से उसी के प्रति समर्पित हो जाते हैं, वे कहीं अधिक उच्च गति प्राप्त करते हैं, क्योंकि वे उसमें प्रवेश करने और उसके स्वरूप में लीन हो जाने में सफल होते हैं।
39हे नारद, मेरे प्रति तुम्हारी भक्ति के कारण तुम्हारे प्रति जो प्रेम मैं रखता हूँ, उससे प्रेरित होकर मैंने अब तुम्हें वह बता दिया जो परम रहस्यमय है। वस्तुतः मेरे प्रति जो भक्ति तुम धारण करते हो, उसी के कारण तुम मेरा यह उपदेश सुनने में सफल हुए हो।
40हे नारद, मेरे प्रति तुम्हारी भक्ति के कारण तुम्हारे प्रति जो प्रेम मैं रखता हूँ, उससे प्रेरित होकर मैंने अब तुम्हें वह बता दिया जो परम रहस्यमय है। वस्तुतः मेरे प्रति जो भक्ति तुम धारण करते हो, उसी के कारण तुम मेरा यह उपदेश सुनने में सफल हुए हो।
नेपाली
1यदि कुनै मानिस गृहस्थ होस् अथवा ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ होस् अथवा सन्न्यासी, र यदि उसले सिद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छ भने, उसले कुन देवताको उपासना गर्नुपर्छ?
2उसले निश्चय नै स्वर्ग कसबाट प्राप्त गर्न सक्छ र परम कल्याण कसबाट? देवता तथा दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा उसले कुन विधानअनुसार होम गर्नुपर्छ?
3मुक्त भएपछि मानिस कुन गतिलाई प्राप्त हुन्छ? मोक्षको सार के हो? मानिसले यस्तो के गरोस् जसले गर्दा स्वर्ग प्राप्त गरिसकेपछि उसलाई त्यहाँबाट खस्नुनपरोस्?
4देवताहरूका देवता को हुन्? र पितृहरूका पितृ को हुन्? जो देवताहरूका देवता र पितृहरूका पितृ हुन्, तिनीहरूभन्दा पनि श्रेष्ठ को हुन्? हे पितामह, मलाई यो सबै बताउनुहोस्।
5भीष्मले भने — हे प्रश्न सोध्ने कलामा निपुण, हे शुद्धात्मा, तिमीले मसँग जुन यो प्रश्न गरेका छौ, त्यो गहन रहस्यले ढाकिएको छ। सय वर्षसम्म प्रयत्न गरे पनि कसैले तर्कको सहायताले यसको उत्तर दिन सक्दैन।
6हे राजन्, नारायणको कृपा अथवा उच्च ज्ञानको प्राप्तिविना तिम्रो यस प्रश्नको उत्तर दिन सकिँदैन। यद्यपि यो विषय गहन रहस्यले भरिएको छ, तापनि हे शत्रुनाशक, म तिमीलाई यसको विवेचन गरेर सुनाउनेछु।
7यस विषयमा नारद र ऋषि नारायणबीच भएको प्राचीन संवाद उद्धृत गरिन्छ।
8हे राजन्, मैले आफ्ना पिताबाट सुनेको थिएँ कि सत्ययुगमा, स्वायम्भुव मनुको कालमा, विश्वको आत्मा सनातन नारायण धर्मका पुत्रका रूपमा चार रूपमा जन्मेका थिए — अर्थात् नर, नारायण, हरि र स्वयम्भू कृष्णका रूपमा।
9ती सबैमध्ये नारायण र नरले आफ्ना सुनका रथमा आरूढ भई बदरी नामले विख्यात हिमालयको आश्रममा गएर कठोरतम तपस्या गरे।
10तीमध्ये प्रत्येक रथ आठ पाङ्ग्रा भएको, पाँच महाभूतबाट बनेको र परम सुन्दर थियो। धर्मका पुत्रका रूपमा जन्म लिने लोकका ती आदि अधिपति आफ्नो तपस्याका कारण शरीरले अत्यन्त कृश भए। वास्तवमा त्यो तपस्या र तिनको तेजका कारण देवतासम्मले तिनीतिर हेर्न सक्दैनथे। केवल त्यही देवताले तिनलाई देख्न सक्थ्यो जसमाथि तिनी कृपालु हुन्थे।
11निश्चय नै तिनीहरूमा हृदय लगाएर र तिनलाई देख्ने तीव्र अभिलाषाले प्रेरित भई नारद मेरुका उच्च पर्वतको एउटा शिखरबाट गन्धमादनमा ओर्ले र सारा संसारमा विचरण गरे।
12महान् वेगले युक्त उनी अन्ततः त्यस स्थानमा पुगे जहाँ बदरीको आश्रम थियो। कौतूहलले प्रेरित भई उनी त्यस बेला त्यस आश्रममा प्रवेश गरे जब नर र नारायण आफ्ना दैनिक कृत्य गरिरहेका थिए।
13उनले आफैँलाई भने — यो वास्तवमा त्यस सत्ताको आश्रम हो जसमा देवता, असुर, गन्धर्व, किन्नर र महानागसहित सम्पूर्ण लोक स्थित छन्।
14पहिले यस महान् सत्ताको केवल एउटै रूप थियो। त्यस रूपले धर्मको त्यस वंशको वृद्धिका लागि चार रूपमा जन्म लियो, जसलाई त्यसै देवले पालेपोसेका छन्।
15कति आश्चर्य छ कि धर्म यी चार महान् देवता — अर्थात् नर, नारायण, कृष्ण र हरि — द्वारा यसरी सम्मानित भएको छ।
16यस स्थानमा पहिले कृष्ण र हरि बसेका थिए। तर अरू दुई, अर्थात् नर र नारायण, अहिले आफ्नो पुण्यको वृद्धिको प्रयोजनले तपस्या गर्दै यहाँ बसिरहेका छन्।
17यी दुवै विश्वका परम आश्रय हुन्। यी दुवैका दैनिक कृत्यको स्वरूप के होला? यी सम्पूर्ण प्राणीका पिता र सम्पूर्ण भूतका यशस्वी देवता हुन्। महाबुद्धिमान् यी दुवैले जुन देवताको उपासना गर्छन्, त्यो को हो? सम्पूर्ण भूतका यी दुई पितृले जुन पितृहरूको पूजा गर्छन्, ती को हुन्?
18मनमा यसको चिन्तन गर्दै र नारायणप्रति भक्तिले भरिएका नारद एक्कासि ती दुवै देवताको सामु प्रकट भए।
19ती दुवै देवताले आफ्ना देवता र ऋषिहरूको उपासना समाप्त गरिसकेपछि आफ्नो आश्रममा आएका ती देवर्षितिर हेरे। उनको सत्कार ती सनातन विधिले गरियो जो शास्त्रमा विहित छन्।
20ती दुवै आदि देवताको आफैँ अन्य देवता र पितृहरूको उपासना गर्ने त्यो असाधारण आचरण देखेर यशस्वी ऋषि नारद प्राप्त सत्कारबाट राम्ररी प्रसन्न भई त्यहाँ आसन ग्रहण गरेर बसे।
21प्रसन्न मनले उनले नारायणतिर हेरे, र महादेवलाई प्रणाम गरेर यी वचन भने।
22वेद र पुराणमा, अङ्ग तथा उपाङ्ग ग्रन्थमा तपाईंको आदरपूर्वक गान गरिन्छ! तपाईं अजन्मा र सनातन हुनुहुन्छ! तपाईं स्रष्टा हुनुहुन्छ! तपाईं विश्वको माता हुनुहुन्छ! तपाईं अमृतको मूर्तरूप हुनुहुन्छ र सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। भूत र भविष्य — वास्तवमा सम्पूर्ण विश्व तपाईंमै स्थापित छ।
23हे स्वामी, जीवनका चार आश्रम, जसमा गार्हस्थ्य प्रथम छ, नाना रूप भएका तपाईंलाई नै निरन्तर यज्ञ अर्पण गर्छन्।
24तपाईं नै विश्वका पिता, माता र सनातन गुरु हुनुहुन्छ। हामी जान्दैनौँ कि त्यो कुन देवता वा कुन पितृ हो जसलाई तपाईं आज यज्ञ अर्पण गरिरहनुभएको छ।
25यो त्यस्तो विषय हो जसका सम्बन्धमा केही भनिनु हुँदैन। यो एउटा प्राचीन रहस्य हो। मप्रति तिम्रो भक्ति अत्यन्त महान् छ। त्यसैले हे द्विज, म तिमीलाई यसको यथार्थ वर्णन सुनाउनेछु।
26जो सूक्ष्म छ, जो अचिन्त्य, अव्यक्त, अचल र अक्षय छ, जो इन्द्रियबाट, इन्द्रियका विषयबाट तथा (पाँच) महाभूतबाट पृथक् छ — त्यो सम्पूर्ण विद्यमान प्राणीको अन्तर्वासी आत्मा भनिन्छ। त्यही क्षेत्रज्ञ नामले चिनिन्छ। सत्त्व, रजस् र तमस् — यी तीनै गुणभन्दा पर रहेकाले शास्त्रमा त्यसैलाई पुरुष मानिएको छ।
27हे द्विजश्रेष्ठ, त्यसैबाट अव्यक्तको उत्पत्ति भयो, जो सत्त्व, रजस् र तमस् — यी तीनै गुणले युक्त छ। वास्तवमा अव्यक्त भएर पनि त्यो अविनाशी प्रकृति कहलाउँछे र सम्पूर्ण व्यक्त रूपमा निवास गर्छे।
28जान कि त्यसैबाट हामी दुवैको उत्पत्ति भएको छ। जुन सर्वव्यापी आत्मा सम्पूर्ण सत् र असत् वस्तुबाट बनेको छ, त्यसैको हामी उपासना गर्छौं। देवता र दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा हामी जुनसुकै कृत्य गर्छौं, ती सबैमा हामी त्यसैको आराधना गर्छौं।
29हे द्विज, त्योभन्दा माथि न कुनै देवता छ, न कुनै पिता! त्यसैलाई हाम्रो आत्मा जान्नुपर्छ। हामी त्यसैको आराधना गर्छौं।
30हे द्विज, मानिसहरूले अनुसरण गर्ने यो धर्मपथ त्यसैले निर्धारण गरेको हो। यो त्यसैको विधान हो कि हामीले देवता र दिवङ्गत पितृका विषयमा विहित सम्पूर्ण कृत्य यथाविधि गरौँ।
31ब्रह्मा, स्थाणु, मनु, दक्ष, भृगु, धर्म, यम, मरीचि, अङ्गिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, परमेष्ठी, विवस्वान्, सोम, कर्दम, क्रोध, अवाक् र कृत — प्रजापति भनिने यी एक्काइस सर्वप्रथम उत्पन्न भए। यी सबैले परमेश्वरको सनातन नियमको पालन गरे।
32देवता र दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा विहित सम्पूर्ण कृत्यको पूर्ण रूपले पालन गरेर ती सम्पूर्ण द्विजश्रेष्ठले ती सबै वस्तु प्राप्त गरे जसको तिनीहरू कामना गर्थे।
33स्वर्गका शरीररहित निवासीसम्मले त्यस परमेश्वरलाई प्रणाम गर्छन्, र उसको कृपाले तिनीहरूले तिनै फल र त्यही गति प्राप्त गर्छन् जो उसले तिनका लागि विहित गर्छ।
34शास्त्रको यो विधान छ कि जुन पुरुषहरू यी सत्र गुणबाट मुक्त छन्, जसले सम्पूर्ण कर्मको त्याग गरिसकेका छन्, र जो स्थूल शरीरको रचना गर्ने पन्ध्र तत्त्वबाट रहित छन् — तिनीहरू मुक्त भनिन्छन्।
35मुक्त पुरुषहरूको परम गति क्षेत्रज्ञ नामले पुकारिन्छ। त्यो सम्पूर्ण गुणले युक्त पनि मानिन्छ र तिनबाट मुक्त पनि।
36त्यसलाई केवल ज्ञानले मात्र जान्न सकिन्छ। हामी दुवै त्यसैबाट उत्पन्न भएका हौँ। त्यसलाई यस रूपमा जानेर हामी सम्पूर्ण वस्तुको त्यस सनातन आत्माको उपासना गर्छौं।
37वेद तथा जीवनका सम्पूर्ण आश्रम, यद्यपि मतभेदले चिह्नित छन्, तापनि सबैले भक्तिपूर्वक त्यसैको आराधना गर्छन्। त्यसैले, कृपा गर्न उद्यत भई, तिनीहरूलाई सुखले परिपूर्ण उच्च गति प्रदान गर्छ।
38यस संसारमा जुन पुरुषहरू उसको भावले भरिएर पूर्ण र निश्चयात्मक रूपमा त्यसैप्रति समर्पित हुन्छन्, तिनीहरूले कैयौँ गुणा उच्च गति प्राप्त गर्छन्, किनभने तिनीहरू त्यसमा प्रवेश गर्न र त्यसकै स्वरूपमा लीन हुनमा सफल हुन्छन्।
39हे नारद, मप्रति तिम्रो भक्तिका कारण तिमीप्रति जुन प्रेम म राख्छु, त्यसैले प्रेरित भई मैले अब तिमीलाई त्यो बताइदिएँ जो परम रहस्यमय छ। वास्तवमा मप्रति जुन भक्ति तिमी धारण गर्छौ, त्यसैका कारण तिमी मेरो यो उपदेश सुन्नमा सफल भएका छौ।
40हे नारद, मप्रति तिम्रो भक्तिका कारण तिमीप्रति जुन प्रेम म राख्छु, त्यसैले प्रेरित भई मैले अब तिमीलाई त्यो बताइदिएँ जो परम रहस्यमय छ। वास्तवमा मप्रति जुन भक्ति तिमी धारण गर्छौ, त्यसैका कारण तिमी मेरो यो उपदेश सुन्नमा सफल भएका छौ।