मोक्षधर्म पर्व — शुकदेव र सनकको संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 153
संस्कृत
1भीष्म उवाच ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत। पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च॥
2आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च। शिरसा चार्घ्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात्॥
3स तदाऽऽसनमादाय बहुरत्नविभूषितम्। स्पर्धास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत्॥ पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः। प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम्॥
4तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णि शास्त्रतः प्रत्यपूजयत्। पाद्यं निवेद्य प्रथममर्थ्य गां च न्यवेदयत्॥
5स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि। प्रतिगुह्य तु तां पूजां जनकाद् द्विजसत्तमः॥ गां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च। पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम्॥
6अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह। अनशिष्टस्तु तेनासौ निषसाद सहानुगः॥
7उदारसत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलिः। कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः। किमागमनमित्येवं पर्यपृच्छत पार्थिवः॥
8शुक उवाच पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः। विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः॥
9तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः। प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते च्छेत्स्यति संशयम्॥
10सोऽहं पितुर्नियोगात् त्वामुपप्रष्टुमिहागतः। तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद् वक्तुर्महसि॥
11किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः। कथं च मोक्षः प्राप्तव्यो ज्ञानेन तपसाथवा॥
12जनक उवाच यत् कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु। कृतोपनयनस्तात भवेद् वेदपरायणः॥
13तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण वा विभो। देवतानां पितॄणां चाप्यनृणो ह्यनसूयकः॥
14वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च। अभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः॥
15समावृत्तश्च गार्हस्थ्ये स्वदारनिरतो वसेत्। अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निस्तथैव च॥
16उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत्। तानेवाग्नीन् यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः॥
17स वनेऽग्नीन् यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित्। निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्॥
18शुक उवाच उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने निर्द्वन्द्वे हृदि शाश्वते। किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु भवेत् त्रिषु॥
19एतद् भवन्तं पृच्छामि तद् भवान् वक्तुमर्हति। यथा वेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप॥
20जनक उवाच न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत्। न विना गुरुसम्बन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः॥
21प्लावयिता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते। विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत्॥
22अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम्। पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंकटः॥
23अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणाम्। हित्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते॥
24भावितैः करणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु। आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे॥
25तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः। त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत् परमभीप्सतः॥
26राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान् विवर्जयेत्। सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना॥
27सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। सम्पश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा॥
28पक्षिवत् प्रवणादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुते। विहाय देहान्निर्मुक्तो निर्द्वन्द्वः प्रशमं गतः॥
29अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना। धार्यन्ते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः॥
30ज्योतिरात्मनि नान्यत्र सर्वजन्तुषु तत् समम्। स्वयं च शक्यते द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा॥
31न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः। यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा।॥
32यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
33संयोज्य मनसाऽऽत्मानमीणूंमुत्सृज्य मोहनीम्। त्यक्त्वा कामं च मोहं च तदा ब्रह्मत्वमश्नुते॥
34यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम्। समो भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
35यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति। काञ्चनं चायसं चैव सुखं दुःखं तथैव च।॥ शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम्। जीवितं मरणं चैव ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
36प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः। तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा॥
37तमःपरिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते। तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम्॥
38एतत् सर्वं च पश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर। यच्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेद तद् भवान्॥
39ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतः। गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया॥
40तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुने। ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम॥
41अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव। अधिकं तव चैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे॥
42बाल्याद् वा संशयाद् वापि भयाद् वाप्यविमोक्षजात्। उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिम्॥
43व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः। विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम्॥
44भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपः। व्यवसायादृते ब्रह्मनासादयति तत्परम्॥
45नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नासि लोलुपः। नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते॥
46न बन्धुष्वनुबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम्। पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम्॥
47अहं त्वामनुपश्यामि ये चाप्यन्ये मनीषिणः। आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम्॥
48यत् फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः। तस्मिन् वै वर्तसे ब्रह्मन् किमन्यत् परिपृच्छसि॥
अङ्ग्रेजी
1Bhishma said The next morning, king Janaka, O Bharata, accompanied by his minister and the whole household, came to Shuka, preceded by his priest.
2Bringing with him rich seats and various sorts of jewels and gems, and bearing the ingredients of the Arghya on his own head, the king approached the son of his reverend preceptor.
3The king, taking with his own hands, from the hands of his priest, that seat adorned with many gems, covered with an excellent sheet, beautiful in all its parts and dearly costly, presented it with great respect to his preceptor's son Shuka.
4After the son of Krishna had taken his seat on it, the king adored him according to prescribed rites. At first offering him water to wash his feet, he then presented him the Arghya and kine.
5The ascetic accepted that worship offered with due rites and Mantras. That foremost of twice-born ones, having thus accepted the worship offered by the king, and taking the kine also that were presented to him, then saluted the king, gifted with great energy, he next enquired after the king's welfare and prosperity.
6Indeed, O king, Shuka asked about the welfare of the king's followers and officers also. Receiving Shuka's permission, Janaka sat down with all his followers.
7Having a high soul and possessed of high birth, the king with joined hands, sat down on the bare ground and enquired after the wellbeing and unabated prosperity of Vyasa's son. The king then asked his guest the object of his visit.
8Shuka said Blessed be you, my father told me that his client, the king of the Videhas, known all over the world by the name of Janaka, is well-versed in the Religion of Liberation.
9He ordered me to come to him forthwith, if I had any doubts to be solved in the Religion of either Action or Renunciation. He gave me to understand that the king of Mithila would remove all my doubts.
10I have, therefore, come come here at the command of my father, for the purpose of receiving instruction from you. You should, O foremost of all righteous persons, instruct me!
11What are the duties of a Brahmana, and what is the essence of those duties that have Liberation for their object. How, also, is Liberation to be acquired. Is it to be acquired by the help of Knowledge or by that Penances?
12Janaka said Hear what the Duties are of a Brahmana from the time of his birth. After his investiture, O son, with the sacred thread, he should give his attention to the study of the Vedas.
13By practising penances and dutifully serving his preceptor, and observing the duties of Brahmacharya, O powerful one, he should satisfy the debt be owes to the gods, and the Pitris, and renounce all malice.
14Having read the Vedas with close attention, and controlled his senses, and having given his preceptor the tuition-fee, he should, with the order of his preceptor, return home.
15Coming back home, he should follow the domestic mode of life and marry a wife, confine himself to her, and live freeing himself from every sort of malice, and having established his domestic fire.
16Living as a householder, he should procreate sons and grandsons. After that, he should retire to the forest, and continue to adore the same fires and entertain guests with cordial hospitality.
17Living virtuously in the forest, he should, at last, establish his fire in his soul, and freed from all pairs of opposites, and renouncing all attachments, he should pass his days in the anchorite-mode of life, which is otherwise called the mode of Brahma.
18Shuka said If one acquires an understanding cleansed by study of the scriptures and true conceptions of all things, and if the heart succeeds in freeing itself permanently from the effects of all pairs of opposites, is it still necessary for such a person to follow one after another, the three modes of life called Brahmacharya, Garahastya, and Vanaprastha.
19This is what I ask you. You should me. Indeed, O king, do tell me this according to the true meaning of the Vedas.
20Janaka said It is impossible to aquire Liberation without the help of an understanding purified by the study of the scriptures and without that true conception of all things which is known by the name of Vijnana, again, without that cleansed understanding, one cannot get a Preceptor.
21The Preceptor is the helmsman, and Knowledge is the Boat. After having got that Boat, one becomes successful. Indeed, having crossed the Ocean, one may renounce both.
22For preventing the destruction of all the worlds, and for preventing the destruction of deeds, the duties belonging to the four modes of life were practised by the wise of old.
23By renouncing acts, good and bad, according to this order of acts, one succeeds, in course of many births, in acquiring Liberation.
24That man who, through penances, practised in many births, succeeds in acquiring purified mind and understanding, and soul, certainly becomes able to acquire Liberation in even the very first mode.
25When, having acquired cleansed understanding, Liberation becomes his, and on account thereof be becomes possessed of knowledge of all visible things, what desirable object is there to attain by following the three other modes of life? a
26One should always renounce faults produced by the qualities of Rajas and Tamas. Following the path of Sattva, one should see Self by Self.
27Seeing one's Self in all creatures and all creatures in one's self, one should live like acquatic animals living in water without being drenched by it.
28He who succeeds in getting over all pairs of opposites and resisting their influence, succeeds in renouncing all attachments, and acquires infinite happiness in the next world, going there like a bird soaring into the sky from below.
29Regarding it, there is a saying sung of old by king Yayati, and remembered, O sire, by all persons conversant with the Scriptures dealing with Liberation.
30The effulgent ray exists in one's Soul and not any where else. It exists equally in all creatures. One can see it himself if his heart be given to Yoga.
31When a person lives in such a way that another is not filled with fear on seeing him, and when a person is not himself filled with fear on seeing others, when a person ceases to cherish desire and malice, he is then said to attain to Brahma.
32When a person ceases to cherish a sinful attitude towards all creatures in thought, word, and deed, he is then said to attain to Brahima.
33By controlling the mind and the soul, by renouncing malice that stupefies the mind, and by throwing off desire and stupefaction, one is said to attain to Brahma.
34When a person assumes an equality of attitude about all objects of hearing and vision, as also about all living creatures, and gets over all pairs of opposites, he is then said to attain to Brahma.
35When a person regards impartially praise and dispraise, gold and iron, happiness and misery, heat and cold, good and evil, the agreeable and the disagreeable, life and death, he is then said to attain to Brahma.
36One following the duties of the mendicant order should restrain his senses and the mind like a tortoise withdrawing its outstretched limbs.
37As a house covered with darkness, is capable of being seen with the help of a lighted lamp, similarly can the soul be seen with the help of the lamp of the understanding.
38O foremost of intelligent persons, I see that all this knowledge that I am imparting to you, lives in you. Whatever else should be known by one desirous of learning the Religion of Liberation, is already known to you.
39O regenerate Rishi, I am convinced that through the mercy of your preceptor and through the instructions you have received, you have already transcended all objects of the senses.
40O great ascetic, through the grace of your father, I have acquired omniscience, and hence I have succeeded in knowing you.
41Your knowledge is much greater than what you think it to be. Your perceptions also that result from intuition, are much greater than what you think them to be. Your power also is much greater than you are conscious of.
42Whether in consequence of your tender age, or of the doubts you have not been able to remove, or of the fear that is due to be unattainment of Liberation, you are conscious of that Knowledge due to Intuition, although it has originated in your mind.
43After one's doubts have been removed by persons like us, one succeeds in opening the knots of one's heart, and, then, by a righteous endeavour, acquires, and becomes conscious of, that Knowledge. not one
44As regards yourself, you are one that has already acquired knowledge. Your intelligence is steady and tranquil. You are free from covetousness. For all that, O Brahmana, one never succeed, without endeavour in attaining to Brahma, which is the highest object of acquisition.
45You see no difference between happiness and misery. You are not covetous. You have no desire for dancing and song. You have no attachments.
46You have no attachment to friends. You have no fear in things which fill with fear. O blessed one, I see that you consider equally a lump of gold and a clod of Earth.
47Myself and other persons endued with wisdom, see you established in the highest and indestructible path of peace.
48O Brahmana, you discharge the duties of Brahmana and enjoy the fruit which should be his, and which is at one with the essence of the object represented by Liberation. What else have you to enquire of me?
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — हे भारत, अगले प्रातःकाल राजा जनक अपने मन्त्री तथा समस्त परिजनों के साथ, अपने पुरोहित को आगे रखकर, शुक के पास आए।
2अपने साथ बहुमूल्य आसन तथा विविध प्रकार के मणि-रत्न लाकर और अर्घ्य की सामग्री अपने ही सिर पर धारण करके राजा अपने पूज्य गुरु के पुत्र के निकट पहुँचे।
3अनेक रत्नों से अलङ्कृत, उत्तम वस्त्र से ढका, अपने प्रत्येक भाग में सुन्दर और अत्यन्त बहुमूल्य वह आसन अपने पुरोहित के हाथों से अपने ही हाथों में लेकर राजा ने उसे महान् आदर के साथ अपने गुरु के पुत्र शुक को अर्पित किया।
4कृष्ण के पुत्र के उस आसन पर बैठ जाने के पश्चात् राजा ने विहित विधि से उनका पूजन किया। पहले उन्हें पाद-प्रक्षालन के लिए जल अर्पित करके, तत्पश्चात् उन्होंने उन्हें अर्घ्य और गौएँ प्रदान कीं।
5उन तपस्वी ने यथाविधि मन्त्रों सहित अर्पित उस पूजा को स्वीकार किया। द्विजश्रेष्ठ उन्होंने इस प्रकार राजा द्वारा अर्पित पूजा स्वीकार करके तथा उन्हें भेंट की गई गौएँ भी लेकर राजा को प्रणाम किया। महान् तेज से सम्पन्न उन्होंने तत्पश्चात् राजा के कुशल-क्षेम और समृद्धि के विषय में पूछा।
6हे राजन्, निश्चय ही शुक ने राजा के अनुचरों और अधिकारियों के कुशल के विषय में भी पूछा। शुक की अनुमति पाकर जनक अपने समस्त अनुचरों के साथ बैठ गए।
7उदार आत्मा वाले और उच्च कुल में उत्पन्न वे राजा हाथ जोड़कर नङ्गी भूमि पर बैठ गए और व्यास के पुत्र के कुशल तथा अक्षय समृद्धि के विषय में पूछा। तत्पश्चात् राजा ने अपने अतिथि से उनके आगमन का प्रयोजन पूछा।
8शुक ने कहा — आपका कल्याण हो; मेरे पिता ने मुझे बताया कि उनके यजमान, विदेहों के राजा, जो समस्त संसार में जनक नाम से विख्यात हैं, मोक्षधर्म के पूर्ण ज्ञाता हैं।
9उन्होंने मुझे आदेश दिया कि यदि प्रवृत्ति अथवा निवृत्ति के धर्म में मेरे कोई सन्देह दूर करने योग्य हों तो मैं तत्काल उनके पास चला जाऊँ। उन्होंने मुझे समझाया कि मिथिलानरेश मेरे समस्त सन्देह दूर कर देंगे।
10अतः मैं अपने पिता की आज्ञा से आपसे उपदेश ग्रहण करने के प्रयोजन से यहाँ आया हूँ। हे समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, आप मुझे उपदेश दीजिए!
11ब्राह्मण के कर्तव्य क्या हैं, और जिन कर्तव्यों का लक्ष्य मोक्ष है उनका सार क्या है? और मोक्ष कैसे प्राप्त किया जाए? क्या वह ज्ञान की सहायता से प्राप्त होता है अथवा तपस्या की सहायता से?
12जनक ने कहा — जन्म के समय से ही ब्राह्मण के कर्तव्य क्या हैं, यह सुनिए। हे पुत्र, यज्ञोपवीत से विभूषित होने के पश्चात् उसे वेदों के अध्ययन में अपना ध्यान लगाना चाहिए।
13हे शक्तिशाली, तपस्या करके, गुरु की श्रद्धापूर्वक सेवा करके, तथा ब्रह्मचर्य के कर्तव्यों का पालन करके उसे देवताओं और पितरों के प्रति अपना ऋण चुकाना चाहिए और समस्त द्वेष का त्याग करना चाहिए।
14गहन ध्यान से वेदों का अध्ययन करके, अपनी इन्द्रियों को वश में करके, तथा अपने गुरु को गुरुदक्षिणा देकर उसे अपने गुरु की आज्ञा लेकर घर लौट आना चाहिए।
15घर लौटकर उसे गृहस्थ आश्रम का पालन करना चाहिए और विवाह करके अपनी पत्नी तक ही सीमित रहना चाहिए, तथा गार्हपत्य अग्नि की स्थापना करके सब प्रकार के द्वेष से मुक्त होकर जीवन बिताना चाहिए।
16गृहस्थ के रूप में जीवन बिताते हुए उसे पुत्र और पौत्र उत्पन्न करने चाहिए। उसके पश्चात् उसे वन में जाना चाहिए, और वहाँ भी उन्हीं अग्नियों की उपासना करते रहना चाहिए तथा अतिथियों का हार्दिक आतिथ्य करते रहना चाहिए।
17वन में धर्मपूर्वक जीवन बिताते हुए अन्ततः उसे अपनी अग्नि अपने ही आत्मा में स्थापित करनी चाहिए, और समस्त द्वन्द्वों से मुक्त होकर तथा समस्त आसक्तियों का त्याग करके उसे संन्यास आश्रम में — जिसे ब्राह्म आश्रम भी कहा जाता है — अपने दिन बिताने चाहिए।
18शुक ने कहा — यदि कोई शास्त्रों के अध्ययन से शुद्ध बुद्धि तथा समस्त वस्तुओं की यथार्थ धारणा प्राप्त कर ले, और यदि उसका हृदय समस्त द्वन्द्वों के प्रभाव से स्थायी रूप से मुक्त होने में सफल हो जाए, तो क्या ऐसे पुरुष के लिए तब भी ब्रह्मचर्य, गार्हस्थ्य और वानप्रस्थ नामक तीनों आश्रमों का एक के बाद एक पालन करना आवश्यक है?
19यही मैं आपसे पूछता हूँ। आप मुझे बताइए। हे राजन्, निश्चय ही आप मुझे यह वेदों के यथार्थ अर्थ के अनुसार बताइए।
20जनक ने कहा — शास्त्रों के अध्ययन से शुद्ध हुई बुद्धि की सहायता के बिना तथा समस्त वस्तुओं की उस यथार्थ धारणा के बिना, जिसे विज्ञान के नाम से जाना जाता है, मोक्ष प्राप्त करना असम्भव है; और फिर, उस शुद्ध बुद्धि के बिना कोई गुरु भी प्राप्त नहीं कर सकता।
21गुरु कर्णधार है, और ज्ञान नौका है। वह नौका प्राप्त करने के पश्चात् मनुष्य सफल होता है। निश्चय ही, सागर पार कर लेने पर वह दोनों को त्याग सकता है।
22समस्त लोकों के विनाश को रोकने के लिए तथा कर्मों के विनाश को रोकने के लिए प्राचीन काल के ज्ञानी पुरुषों ने चारों आश्रमों के कर्तव्यों का पालन किया।
23कर्मों के इस क्रम के अनुसार शुभ और अशुभ कर्मों का त्याग करके मनुष्य अनेक जन्मों के पश्चात् मोक्ष प्राप्त करने में सफल होता है।
24जो मनुष्य अनेक जन्मों में की गई तपस्याओं के द्वारा शुद्ध मन, बुद्धि और आत्मा प्राप्त करने में सफल होता है, वह निश्चय ही पहले ही आश्रम में मोक्ष प्राप्त करने में समर्थ हो जाता है।
25जब शुद्ध बुद्धि प्राप्त करके उसे मोक्ष प्राप्त हो जाता है, और उसी के कारण वह समस्त दृश्य वस्तुओं का ज्ञाता बन जाता है, तब शेष तीन आश्रमों का पालन करके प्राप्त करने योग्य और क्या वाञ्छनीय वस्तु रह जाती है?
26मनुष्य को रजोगुण और तमोगुण से उत्पन्न दोषों का सदा त्याग करना चाहिए। सत्त्व के मार्ग का अनुसरण करते हुए उसे आत्मा के द्वारा आत्मा को देखना चाहिए।
27अपने आत्मा को समस्त प्राणियों में और समस्त प्राणियों को अपने आत्मा में देखते हुए मनुष्य को उन जलचरों के समान जीना चाहिए जो जल में रहते हुए भी उससे भीगते नहीं।
28जो समस्त द्वन्द्वों को पार करने और उनके प्रभाव का प्रतिरोध करने में सफल होता है, वह समस्त आसक्तियों का त्याग करने में सफल होता है, और परलोक में अनन्त सुख प्राप्त करता है — वहाँ वह उस पक्षी के समान जाता है जो नीचे से आकाश में उड़ जाता है।
29हे तात, इस विषय में राजा ययाति द्वारा पूर्वकाल में गाई गई एक उक्ति है, जिसका स्मरण मोक्षविषयक शास्त्रों के समस्त ज्ञाता करते हैं।
30वह देदीप्यमान ज्योति अपने ही आत्मा में विद्यमान है, अन्यत्र कहीं नहीं। वह समस्त प्राणियों में समान रूप से विद्यमान है। यदि किसी का हृदय योग को समर्पित हो, तो वह उसे स्वयं देख सकता है।
31जब कोई पुरुष ऐसे जीता है कि उसे देखकर कोई दूसरा भय से नहीं भरता, और जब वह पुरुष स्वयं दूसरों को देखकर भय से नहीं भरता, और जब कोई पुरुष कामना और द्वेष रखना छोड़ देता है — तब वह ब्रह्म को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
32जब कोई पुरुष मन, वचन और कर्म से समस्त प्राणियों के प्रति पापपूर्ण भाव रखना छोड़ देता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
33मन और आत्मा को वश में करके, मन को मोहित करने वाले द्वेष का त्याग करके, तथा कामना और मोह को दूर फेंककर मनुष्य ब्रह्म को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
34जब कोई पुरुष श्रवण और दर्शन के समस्त विषयों के प्रति तथा समस्त जीवित प्राणियों के प्रति समान भाव धारण कर लेता है, और समस्त द्वन्द्वों को पार कर जाता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
35जब कोई पुरुष स्तुति और निन्दा को, स्वर्ण और लोहे को, सुख और दुःख को, ताप और शीत को, शुभ और अशुभ को, प्रिय और अप्रिय को, तथा जीवन और मृत्यु को समान दृष्टि से देखता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
36भिक्षु-सम्प्रदाय के कर्तव्यों का पालन करने वाले को अपनी इन्द्रियों और मन को उसी प्रकार संयत करना चाहिए जैसे कछुआ अपने फैलाए हुए अङ्गों को समेट लेता है।
37जैसे अन्धकार से ढका घर जलते दीपक की सहायता से देखा जा सकता है, वैसे ही आत्मा बुद्धि रूपी दीपक की सहायता से देखा जा सकता है।
38हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, मैं देखता हूँ कि यह समस्त ज्ञान जो मैं तुम्हें दे रहा हूँ, तुममें पहले से ही विद्यमान है। मोक्षधर्म सीखने के इच्छुक पुरुष को और जो कुछ जानना चाहिए, वह तुम्हें पहले से ही ज्ञात है।
39हे द्विज ऋषि, मुझे विश्वास है कि अपने गुरु की कृपा से तथा जो उपदेश तुमने पाए हैं उनसे तुम पहले ही इन्द्रियों के समस्त विषयों को पार कर चुके हो।
40हे महान् तपस्वी, तुम्हारे पिता की कृपा से मैंने सर्वज्ञता प्राप्त की है, और इसीलिए मैं तुम्हें जानने में सफल हुआ हूँ।
41तुम्हारा ज्ञान उससे कहीं अधिक है जितना तुम उसे समझते हो। अन्तर्दृष्टि से उत्पन्न तुम्हारे बोध भी उनसे कहीं अधिक हैं जितना तुम उन्हें समझते हो। तुम्हारा सामर्थ्य भी उससे कहीं अधिक है जितना तुम जानते हो।
42चाहे तुम्हारी अल्प आयु के कारण, अथवा उन सन्देहों के कारण जिन्हें तुम दूर नहीं कर पाए, अथवा मोक्ष की अप्राप्ति से उत्पन्न भय के कारण — तुम अन्तर्दृष्टि से उत्पन्न उस ज्ञान के प्रति सचेत नहीं हो, यद्यपि वह तुम्हारे मन में उत्पन्न हो चुका है।
43हम जैसे पुरुषों द्वारा मनुष्य के सन्देह दूर हो जाने के पश्चात् वह अपने हृदय की ग्रन्थियाँ खोलने में सफल होता है, और तब धर्ममय प्रयत्न के द्वारा वह ज्ञान प्राप्त करता है तथा उसके प्रति सचेत हो जाता है।
44जहाँ तक तुम्हारा प्रश्न है, तुम वह हो जिसने ज्ञान पहले ही प्राप्त कर लिया है। तुम्हारी बुद्धि स्थिर और शान्त है। तुम लोभ से मुक्त हो। फिर भी हे ब्राह्मण, प्रयत्न के बिना कोई भी ब्रह्म को प्राप्त करने में सफल नहीं होता, जो प्राप्तव्य वस्तुओं में सर्वोच्च है।
45तुम सुख और दुःख में कोई भेद नहीं देखते। तुम लोभी नहीं हो। तुम्हें नृत्य और गीत की कोई कामना नहीं है। तुममें कोई आसक्ति नहीं है।
46तुममें मित्रों के प्रति कोई आसक्ति नहीं है। जो वस्तुएँ भय से भर देती हैं उनमें तुम्हें कोई भय नहीं है। हे धन्य पुरुष, मैं देखता हूँ कि तुम स्वर्ण के पिण्ड और मिट्टी के ढेले को समान दृष्टि से देखते हो।
47मैं तथा विवेक से सम्पन्न अन्य पुरुष तुम्हें शान्ति के उस सर्वोच्च और अविनाशी मार्ग पर स्थित देखते हैं।
48हे ब्राह्मण, तुम ब्राह्मण के कर्तव्यों का निर्वाह करते हो और उस फल का भोग करते हो जो उसका होना चाहिए, और जो मोक्ष नामक वस्तु के सार से अभिन्न है। तब मुझसे और क्या पूछना शेष है?
नेपाली
1भीष्मले भने — हे भारत, अर्को बिहान राजा जनक आफ्ना मन्त्री तथा सम्पूर्ण परिजनसहित, आफ्ना पुरोहितलाई अगाडि राखेर, शुककहाँ आए।
2आफूसँग बहुमूल्य आसन तथा विविध प्रकारका मणि-रत्न ल्याएर र अर्घ्यको सामग्री आफ्नै शिरमा धारण गरेर राजा आफ्ना पूज्य गुरुका पुत्रको नजिक पुगे।
3अनेक रत्नले अलङ्कृत, उत्तम वस्त्रले ढाकिएको, आफ्नो प्रत्येक भागमा सुन्दर र अत्यन्त बहुमूल्य त्यो आसन आफ्ना पुरोहितका हातबाट आफ्नै हातमा लिएर राजाले त्यसलाई महान् आदरका साथ आफ्ना गुरुका पुत्र शुकलाई अर्पण गरे।
4कृष्णका पुत्र त्यस आसनमा बसेपछि राजाले विहित विधिले उनको पूजन गरे। पहिले उनलाई खुट्टा धुनका लागि जल अर्पण गरेर, त्यसपछि उनले उनलाई अर्घ्य र गाईहरू प्रदान गरे।
5ती तपस्वीले यथाविधि मन्त्रसहित अर्पण गरिएको त्यो पूजा स्वीकार गरे। द्विजश्रेष्ठ उनले यसरी राजाले अर्पण गरेको पूजा स्वीकार गरेर तथा उनलाई भेटी दिइएका गाईहरू पनि लिएर राजालाई प्रणाम गरे। महान् तेजले सम्पन्न उनले त्यसपछि राजाको कुशलक्षेम र समृद्धिका विषयमा सोधे।
6हे राजन्, निश्चय नै शुकले राजाका अनुचर र अधिकारीहरूको कुशलका विषयमा पनि सोधे। शुकको अनुमति पाएर जनक आफ्ना सम्पूर्ण अनुचरसहित बसे।
7उदार आत्मा भएका र उच्च कुलमा उत्पन्न ती राजा हात जोडेर नाङ्गो भूमिमा बसे र व्यासका पुत्रको कुशल तथा अक्षय समृद्धिका विषयमा सोधे। त्यसपछि राजाले आफ्ना अतिथिसँग उनको आगमनको प्रयोजन सोधे।
8शुकले भने — तपाईंको कल्याण होस्; मेरा पिताले मलाई बताउनुभयो कि उहाँका यजमान, विदेहका राजा, जो सम्पूर्ण संसारमा जनक नामले विख्यात छन्, मोक्षधर्मका पूर्ण ज्ञाता हुनुहुन्छ।
9उहाँले मलाई आदेश दिनुभयो कि यदि प्रवृत्ति अथवा निवृत्तिको धर्ममा मेरा कुनै सन्देह हटाउनयोग्य छन् भने म तत्कालै उहाँकहाँ जाऊँ। उहाँले मलाई बुझाउनुभयो कि मिथिलानरेशले मेरा सम्पूर्ण सन्देह हटाइदिनेछन्।
10त्यसैले म आफ्ना पिताको आज्ञाले तपाईंबाट उपदेश ग्रहण गर्ने प्रयोजनले यहाँ आएको हुँ। हे सम्पूर्ण धर्मात्मामा श्रेष्ठ, तपाईंले मलाई उपदेश दिनुहोस्!
11ब्राह्मणका कर्तव्य के हुन्, र जुन कर्तव्यको लक्ष्य मोक्ष हो तिनको सार के हो? र मोक्ष कसरी प्राप्त गरियोस्? के त्यो ज्ञानको सहायताले प्राप्त हुन्छ अथवा तपस्याको सहायताले?
12जनकले भने — जन्मको समयदेखि नै ब्राह्मणका कर्तव्य के हुन्, यो सुन्नुहोस्। हे पुत्र, यज्ञोपवीतले विभूषित भएपछि उसले वेदको अध्ययनमा आफ्नो ध्यान लगाउनुपर्छ।
13हे शक्तिशाली, तपस्या गरेर, गुरुको श्रद्धापूर्वक सेवा गरेर, तथा ब्रह्मचर्यका कर्तव्यको पालन गरेर उसले देवता र पितरहरूप्रति आफ्नो ऋण चुक्ता गर्नुपर्छ र सम्पूर्ण द्वेषको त्याग गर्नुपर्छ।
14गहन ध्यानले वेदको अध्ययन गरेर, आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा गरेर, तथा आफ्ना गुरुलाई गुरुदक्षिणा दिएर उसले आफ्ना गुरुको आज्ञा लिएर घर फर्कनुपर्छ।
15घर फर्केर उसले गृहस्थ आश्रमको पालन गर्नुपर्छ र विवाह गरेर आफ्नी पत्नीमै सीमित रहनुपर्छ, तथा गार्हपत्य अग्निको स्थापना गरेर सबै प्रकारको द्वेषबाट मुक्त भई जीवन बिताउनुपर्छ।
16गृहस्थका रूपमा जीवन बिताउँदै उसले पुत्र र नाति उत्पन्न गर्नुपर्छ। त्यसपछि उसले वनमा जानुपर्छ, र त्यहाँ पनि तिनै अग्निको उपासना गरिरहनुपर्छ तथा अतिथिहरूको हार्दिक आतिथ्य गरिरहनुपर्छ।
17वनमा धर्मपूर्वक जीवन बिताउँदै अन्ततः उसले आफ्नो अग्नि आफ्नै आत्मामा स्थापना गर्नुपर्छ, र सम्पूर्ण द्वन्द्वबाट मुक्त भई तथा सम्पूर्ण आसक्तिको त्याग गरेर उसले संन्यास आश्रममा — जसलाई ब्राह्म आश्रम पनि भनिन्छ — आफ्ना दिन बिताउनुपर्छ।
18शुकले भने — यदि कसैले शास्त्रको अध्ययनबाट शुद्ध बुद्धि तथा सम्पूर्ण वस्तुको यथार्थ धारणा प्राप्त गरोस्, र यदि उसको हृदय सम्पूर्ण द्वन्द्वको प्रभावबाट स्थायी रूपले मुक्त हुन सफल होस्, भने के त्यस्तो पुरुषका लागि तब पनि ब्रह्मचर्य, गार्हस्थ्य र वानप्रस्थ नामक तीनै आश्रमको एकपछि अर्को पालन गर्नु आवश्यक छ?
19यही म तपाईंसँग सोध्दछु। तपाईंले मलाई बताउनुहोस्। हे राजन्, निश्चय नै तपाईंले मलाई यो वेदको यथार्थ अर्थअनुसार बताउनुहोस्।
20जनकले भने — शास्त्रको अध्ययनबाट शुद्ध भएको बुद्धिको सहायताविना तथा सम्पूर्ण वस्तुको त्यस यथार्थ धारणाविना, जसलाई विज्ञानको नामले चिनिन्छ, मोक्ष प्राप्त गर्नु असम्भव छ; अनि फेरि, त्यस शुद्ध बुद्धिविना कसैले गुरु पनि प्राप्त गर्न सक्दैन।
21गुरु कर्णधार हुन्, र ज्ञान डुङ्गा हो। त्यो डुङ्गा प्राप्त गरेपछि मानिस सफल हुन्छ। निश्चय नै, सागर पार गरेपछि उसले दुवैलाई त्याग्न सक्दछ।
22सम्पूर्ण लोकको विनाश रोक्नका लागि तथा कर्मको विनाश रोक्नका लागि प्राचीन कालका ज्ञानी पुरुषहरूले चारै आश्रमका कर्तव्यको पालन गरे।
23कर्मको यस क्रमअनुसार शुभ र अशुभ कर्मको त्याग गरेर मानिस अनेक जन्मपछि मोक्ष प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
24जुन मानिस अनेक जन्ममा गरिएका तपस्याद्वारा शुद्ध मन, बुद्धि र आत्मा प्राप्त गर्न सफल हुन्छ, ऊ निश्चय नै पहिलै आश्रममा मोक्ष प्राप्त गर्न समर्थ हुन्छ।
25जब शुद्ध बुद्धि प्राप्त गरेर उसलाई मोक्ष प्राप्त हुन्छ, र त्यसैका कारण ऊ सम्पूर्ण दृश्य वस्तुको ज्ञाता बन्दछ, तब बाँकी तीन आश्रमको पालन गरेर प्राप्त गर्नयोग्य अरू के वाञ्छनीय वस्तु बाँकी रहन्छ?
26मानिसले रजोगुण र तमोगुणबाट उत्पन्न दोषको सदा त्याग गर्नुपर्छ। सत्त्वको मार्गको अनुसरण गर्दै उसले आत्माद्वारा आत्मालाई देख्नुपर्छ।
27आफ्नो आत्मालाई सम्पूर्ण प्राणीमा र सम्पूर्ण प्राणीलाई आफ्नो आत्मामा देख्दै मानिसले ती जलचरझैँ बाँच्नुपर्छ जो जलमा बस्दा पनि त्यसबाट भिज्दैनन्।
28जो सम्पूर्ण द्वन्द्व पार गर्न र तिनको प्रभावको प्रतिरोध गर्न सफल हुन्छ, ऊ सम्पूर्ण आसक्तिको त्याग गर्न सफल हुन्छ, र परलोकमा अनन्त सुख प्राप्त गर्दछ — त्यहाँ ऊ त्यस पक्षीझैँ जान्छ जो तलबाट आकाशमा उडिजान्छ।
29हे तात, यस विषयमा राजा ययातिले पूर्वकालमा गाएको एउटा उक्ति छ, जसको स्मरण मोक्षविषयक शास्त्रका सम्पूर्ण ज्ञाताले गर्दछन्।
30त्यो देदीप्यमान ज्योति आफ्नै आत्मामा विद्यमान छ, अन्यत्र कतै छैन। त्यो सम्पूर्ण प्राणीमा समान रूपले विद्यमान छ। यदि कसैको हृदय योगमा समर्पित छ भने, उसले त्यसलाई आफैँ देख्न सक्दछ।
31जब कुनै पुरुष यसरी बाँच्दछ कि उसलाई देखेर अरू कोही भयले भरिँदैन, र जब त्यो पुरुष आफैँ अरूलाई देखेर भयले भरिँदैन, र जब कुनै पुरुषले कामना र द्वेष राख्न छोड्दछ — तब त्यो ब्रह्मलाई प्राप्त भएको भनिन्छ।
32जब कुनै पुरुषले मन, वचन र कर्मले सम्पूर्ण प्राणीप्रति पापपूर्ण भाव राख्न छोड्दछ, तब त्यो ब्रह्मलाई प्राप्त भएको भनिन्छ।
33मन र आत्मालाई वशमा गरेर, मनलाई मोहित पार्ने द्वेषको त्याग गरेर, तथा कामना र मोहलाई पर फ्याँकेर मानिस ब्रह्मलाई प्राप्त भएको भनिन्छ।
34जब कुनै पुरुषले श्रवण र दर्शनका सम्पूर्ण विषयप्रति तथा सम्पूर्ण जीवित प्राणीप्रति समान भाव धारण गर्दछ, र सम्पूर्ण द्वन्द्व पार गर्दछ, तब त्यो ब्रह्मलाई प्राप्त भएको भनिन्छ।
35जब कुनै पुरुषले स्तुति र निन्दालाई, सुन र फलामलाई, सुख र दुःखलाई, ताप र चिसोलाई, शुभ र अशुभलाई, प्रिय र अप्रियलाई, तथा जीवन र मृत्युलाई समान दृष्टिले हेर्दछ, तब त्यो ब्रह्मलाई प्राप्त भएको भनिन्छ।
36भिक्षु-सम्प्रदायका कर्तव्यको पालन गर्नेले आफ्ना इन्द्रिय र मनलाई त्यसै गरी संयत गर्नुपर्छ जसरी कछुवाले आफ्ना फैलाइएका अङ्ग समेट्दछ।
37जसरी अन्धकारले ढाकिएको घर बलिरहेको दीपकको सहायताले देख्न सकिन्छ, त्यसै गरी आत्मालाई बुद्धिरूपी दीपकको सहायताले देख्न सकिन्छ।
38हे बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, म देख्दछु कि यो सम्पूर्ण ज्ञान जुन म तिमीलाई दिइरहेको छु, तिमीमा पहिलेदेखि नै विद्यमान छ। मोक्षधर्म सिक्न इच्छुक पुरुषले अरू जे-जे जान्नुपर्ने हो, त्यो तिमीलाई पहिलेदेखि नै ज्ञात छ।
39हे द्विज ऋषि, मलाई विश्वास छ कि आफ्ना गुरुको कृपाले तथा जुन उपदेश तिमीले पाएका छौ तीबाट तिमी पहिले नै इन्द्रियका सम्पूर्ण विषय पार गरिसकेका छौ।
40हे महान् तपस्वी, तिम्रा पिताको कृपाले मैले सर्वज्ञता प्राप्त गरेको छु, र त्यसैले म तिमीलाई जान्न सफल भएको छु।
41तिम्रो ज्ञान त्योभन्दा कतै बढी छ जति तिमी त्यसलाई ठान्दछौ। अन्तर्दृष्टिबाट उत्पन्न तिम्रा बोध पनि तीभन्दा कतै बढी छन् जति तिमी तिनलाई ठान्दछौ। तिम्रो सामर्थ्य पनि त्योभन्दा कतै बढी छ जति तिमी जान्दछौ।
42चाहे तिम्रो अल्प उमेरका कारण, अथवा ती सन्देहका कारण जसलाई तिमीले हटाउन सकेनौ, अथवा मोक्षको अप्राप्तिबाट उत्पन्न भयका कारण — तिमी अन्तर्दृष्टिबाट उत्पन्न त्यस ज्ञानप्रति सचेत छैनौ, यद्यपि त्यो तिम्रो मनमा उत्पन्न भइसकेको छ।
43हामीजस्ता पुरुषहरूद्वारा मानिसका सन्देह हटेपछि ऊ आफ्नो हृदयका गाँठा खोल्न सफल हुन्छ, र तब धर्ममय प्रयत्नद्वारा त्यो ज्ञान प्राप्त गर्दछ तथा त्यसप्रति सचेत हुन्छ।
44जहाँसम्म तिम्रो प्रश्न छ, तिमी त्यो हौ जसले ज्ञान पहिले नै प्राप्त गरिसकेको छ। तिम्रो बुद्धि स्थिर र शान्त छ। तिमी लोभबाट मुक्त छौ। तैपनि हे ब्राह्मण, प्रयत्नविना कोही पनि ब्रह्म प्राप्त गर्न सफल हुँदैन, जुन प्राप्तव्य वस्तुहरूमा सर्वोच्च छ।
45तिमी सुख र दुःखमा कुनै भेद देख्दैनौ। तिमी लोभी छैनौ। तिमीलाई नृत्य र गीतको कुनै कामना छैन। तिमीमा कुनै आसक्ति छैन।
46तिमीमा मित्रहरूप्रति कुनै आसक्ति छैन। जुन वस्तुले भयले भरिदिन्छन् तिनमा तिमीलाई कुनै भय छैन। हे धन्य पुरुष, म देख्दछु कि तिमी सुनको पिण्ड र माटोको डल्लोलाई समान दृष्टिले हेर्दछौ।
47म तथा विवेकले सम्पन्न अन्य पुरुषहरूले तिमीलाई शान्तिको त्यस सर्वोच्च र अविनाशी मार्गमा स्थित देख्दछौँ।
48हे ब्राह्मण, तिमी ब्राह्मणका कर्तव्यको निर्वाह गर्दछौ र त्यस फलको भोग गर्दछौ जुन उसको हुनुपर्छ, र जुन मोक्ष नामक वस्तुको सारसँग अभिन्न छ। तब मसँग अरू के सोध्न बाँकी छ?