मोक्षधर्म पर्व — शुकदेव कसरी संन्यासतर्फ प्रवृत्त भए
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 148
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे॥
2अव्यक्तव्यक्ततत्त्वानां निश्चयं बुद्धिनिश्चयम्। वक्तुमर्हसि कौरव्य देवस्याजस्य या कृतिः॥
3भीष्म उवाच प्राकृतेन सुवृत्तेन चरन्तमकुतोभयम्। अध्याप्य कृस्त्नं स्वाध्यायमन्वशाद् वै पिता सुतम्॥
4व्यास उवाच धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ च हिमातपौ। क्षुत्पिपासे च वायुंच जय नित्यं जितेन्द्रियः॥
5सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः। अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत् परिपालय॥
6सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम्। देवतातिथिशेषेण मात्रां प्राणस्य संलिह॥
7फेनमात्रोपमो देहे जीवे शकुनिवत् स्थिते। अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक॥
8अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु। अन्तरं लिप्समानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे॥
9अहःसु गण्यमानेषु क्षीयमाणे तथाऽऽयुषि। जीविते लिख्यमाने च किमुत्थाय न धावसि॥
10ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्। पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः॥
11धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः। अपथा गच्छतां तेषामनुयाताऽपि पीड्यते॥
12ये तु तुष्टाः श्रुतिपरा महात्मानो महाबलाः। धर्म्य पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च॥
13उपधार्य मतं तेषां बुधानां धर्मदर्शिनाम्। नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै॥
14आद्यकालिकया बुद्ध्या दूरे श्व इति निर्भयाः। सर्वभक्ष्या न पश्यन्ति कर्मभूमिमचेतसः॥
15धर्मं निःश्रेणिमास्थाय किंचित् किंचित् समारुह। कोषकारवदात्मानं वेष्टयन्नानुबुध्यसे॥
16नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिव स्थितम्। वामतः कुरु विस्रब्यो नरं वेणुमिवोद्धृतम्॥
17कामं क्रोधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रियजला नदीम्। नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर॥
18मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडिते। अमोघासु पतन्तीषु धर्मपोतेन संतर॥
19तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा। निर्वृत्तिं लभते कस्मादकस्मान्मृत्युनाशितः॥
20संचिन्वानकमेवेनं कामानामवितृप्तकम्। वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति॥
21क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान्। अन्धकारे प्रवेष्टव्यं दीपो यत्नेन धार्यताम्॥
22सम्पतन् देहजालानि कदाचिदिह मानुषे। ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत् पुत्र परिपालय॥
23ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं न कामार्थाय जायते। इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम्॥
24स्तल्लब्ध्वा न रतिपरेण हेलितव्यम्। स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः क्षेमाथीं कुशलपर: सदा यतस्व॥
25अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा। ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रो मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम्॥
26तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं गच्छन्तं सततमिहाव्यपेक्षमाणम्। चक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं धर्मे ते भवतु मनः परं निशाम्य॥
27ये चात्र प्रचलित धर्म कामवृत्ताः क्रोशन्तः सततमनिष्टसम्प्रयोगाः। क्लिश्यन्तः परिगतवेदनाशरीरा बह्वीभिः सुभृशमधर्मकारणाभिः॥
28राजा सदा धर्मपर: शुभाशुभस्य गोप्ता समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान्। बहुविधमपि चरति प्रविशति सुखमनुपगतं निखद्यम्॥
29श्वानो भीषणकाया अयोमुखानि वयांसि बलगृध्रकुलपक्षिणां च संघाः। नुदमुपरतं विशसन्ति॥
30मर्यादा नियताः स्वयम्भुवा य इहेमा: प्रभिनत्ति दशगुणा मनोऽनुगत्वात्। विपिनमवगाह्य स पापः॥
31यो लुब्धः सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्य: सततनिकृतिवञ्चनाभिरति: स्यात्। उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा॥
32मवगाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः। परशुवनशयो निपतितो वसति च महानिरये भृशातः॥
33महापदानि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम्। चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे॥
34प्रयायतां किमास्यते समुत्थितं महद् भयम्। अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम्॥
35पुरा मृत: प्रणीयते यमस्य राजशासनात्। त्वमन्तकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु॥
36पुरा समूलबान्धवं प्रभुईरत्यदुःखवित्। तवेह जीवितं यमो न चास्ति तस्य वारकः॥
37पुराभिवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः। पुरैक एव नीयसे कुरुष्व साम्परायिकम्॥
38पुरा स हि क्व एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः। पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे॥
39श्रुतिश्च संनिरुध्यते पुरा त्वेह पुत्रका समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु॥
40शुभाशुभे पुरा कृते प्रमादकर्मविप्लुते। स्मरन् पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम्॥
41पुरा जरा कलेवरं विजर्जरीकरोति ते। बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम्॥
42पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसारथिः। प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत् समाचर॥
43पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः। अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने॥
44पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै। पुरा हिरण्यमयान् नगान् निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि॥
45पुरा कुसङ्गत्तानि ते सुहन्मुखाश्च शत्रवः। विचालयन्ति दर्शनाद् घटस्व पुत्र यत्परम्॥
46धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चोरतः। मृतं च यन्न मुञ्चति समर्जयस्व तद् धनम्॥
47न तत्र संवियुज्यते स्वकर्मभिः परस्परम्। यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नुते॥
48परत्र येन जीव्यते तदेव पुत्र दीयताम्। धनं यदक्षरं ध्रुवं समर्जयस्व तत् स्वयम्॥
49न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम्। अपक्व एव यावके पुरा प्रलीयसे त्वर॥
50न मातृपुत्रबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः। अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम्॥
51यदेव कर्म केवलं पुरा कृतं शुभाशुभम्। तदेव पुत्र सार्थिकं भवत्यमुत्र गच्छतः॥
52हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः। न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः॥
53परत्रगामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः। न साक्षि आत्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन॥
54मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः। प्रविश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वशः॥
55इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः। त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः॥
56अहर्निशेषु सर्वतः स्पृशत्सु सर्वचारिषु। प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय॥
57अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्रमक्षिके। स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति॥
58न तत्र संविभज्यते स्वकर्मणा परस्परम्। तथा कृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम्॥
59यथाप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह। तथाऽऽनुवन्ति कर्मजं विमानकामगामिनः॥
60यथेह यत् कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः। तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः॥
61प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः। व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः॥
62सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहाम ते। अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुर्निनाय पावकः॥
63गता त्रिरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः। कुरुष्व धर्मसंचय वयो हि तेऽतिवर्तते॥
64पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखां चमूम्। यथागृहीतमुत्थितस्त्वरस्व धर्मपालन॥
65यथा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि। तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा॥
66यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम्। भयेषु साम्परायिकं निधत्स्व केवलं निधिम्॥
67सकूलमूलबान्धवं प्रभुहरत्यसङ्गवान्। न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम्॥
68इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र साम्प्रतम्। स्वदर्शनानुमानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत्॥
69दधाति यः स्वकर्मणा ददाति यस्य कस्यचित्। अबुद्धिमोहजैर्गुणैः स एक एव युज्यते॥
70श्रुतं समस्तमश्नुते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः। तदेतदर्थदर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम्॥
71निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः। छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः॥
72किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि। आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे॥
73श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम्। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वाकृतम्॥
74अनुगम्य विनाशान्ते निवर्तन्ते ह बान्धवाः। अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा॥ नास्तिकान् निरनुक्रोशान् नरान् पापमते स्थितान्। वामतः कुरु विस्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः॥
75एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते। सुमहद् धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु॥
76अथेमं दर्शनोपायं सम्यग् यो वेत्ति मानवः। सम्यक् स्वधर्मं कृत्वेह परत्र सुखमश्नुते॥
77न देहभेदे मरणं विजानता न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि। धर्मं हि यो वर्धयते स पण्डितो य एव धर्माच्च्यवते स मुह्यति॥
78प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणो: फलं प्रयोक्ता लभते यथाकृतम्। निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः॥
79सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्। तथाऽऽत्मानं समादध्याद् भ्रश्यते न पुनर्यथा॥
80यस्य नोक्रामति मति: स्वर्गमार्गानुसारिणी। तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं पुत्रबान्धवैः॥
81यस्य नोपहता वुद्धिर्निश्चये ह्यवलम्बते। स्वर्गे कृतावकाशस्य नास्ति तस्य महद् भयम्॥
82तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः। तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगानजानताम्॥
83यस्तु भोगान् परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत्। न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहु मतं फलम्॥
84मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम्॥
85अहमेको न मे कश्चिन्नाहमन्यस्य कस्यचित्। न तं पश्यामि यस्याहं तन्न पश्यामि यो मम॥
86न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि। स्वकृतैस्तानि यातानि भवांश्चैव गमिष्यति॥
87इह लोके हि धनिनां स्वजन: स्वजनायते। स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामपि नश्यति॥
88संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः। तत: क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च॥
89पश्यति च्छिन्नभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा। तत् कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत् समुदाहृतम्॥
90तदेतत् सम्प्रदृश्यैव कर्मभूमिं प्रपश्यतः। शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता॥
91मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेण सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन। स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण भूतानि काल: पचति प्रसह्य॥
92धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते। बलेन किं येन रिपुं न बाधते। श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरेत् किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी॥
93भीष्म उवाच इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु। शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदेशिकम्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said How was Shuka the son of Vyasa, in days of yore, won over to Renunciation? I wish to hear you recite the story. My curiosity about it is irrepressible.
2You should, O you of Kuru's race, describe to me on the conclusions about the Unmanifest, the Manifest, and of the Truth (or Brahma) that is in, but unattached to, them, as also of the acts of self-create Narayana, as they are known to you.
3Bhishma said Seeing his son Shuka living fearlessly as ordinary men do in practices that are regarded innocent by them, Vyasa taught him the entire Vedas and then discoursed to him one day in following manner.
4Vyasa said O son, becoming the master of your senses, do you conquer extreme cold and extreme heat, hunger and thirst, and the wind also, and having controlled them, do you practise virtue.
5Do you duly observe truth and sincerity, and freedom from anger and malice, and selfcontrol and penances, and the duties of benevolence and mercy.
6Rest you on truth, firmly devoted to virtue, renouncing all sorts of insincerity and deceit. Do you support your life on the remnants of food after feeding gods and guests.
7Your body is as fickle as the froth on the surface of water. The Individual Soul is sitting unattached in it as a bird on a tree. The companionship of all agreeable objects is transitory. Why then, O son, do you sleep in such forgetfulness?
8Your enemies are careful and awake and ever-ready (to assail you) and always watchful of their opportunity. Why are you so foolish as not to know this?
9As the days are going one after another, and period of your life is being decreased. Indeed, when your life is being continually shortened, why do you not run to preceptors?
10Only they who have no faith, set their hearts on worldly things that have the only effect of increasing flesh and blood. They do not care for the next world.
11Those men who are stupefied by erroneous understandings show a hatred for virtue. The man who follows those misguided persons that have taken to devious and wrong paths is afflicted equally with them.
12They, however, who are contented, devoted to the scriptures, gifted with high souls, and possessed of great might, follow the path of virtue. Do you wait upon them with respect and seek instruction from them.
13Do you act according to the instructions received from those wise men whose eyes are set upon virtue. With understanding purified by such instructions and made superior, do you then control your heart which is ever ready to deviate from the right course.
14They who always think about the present, who fearlessly consider the tomorrow as something quite remote,-they who do not observe any restrictions about food-are really senseless wights who fail to understand that this world is only a field of probation.
15Going to the flight of steps formed by Virtue. Do you ascend those steps one after another. At present you are like a worm which weaves its cocoon round itself and thereby closes up all means of escape.
16Do you shun unhesitatingly, the atheist who transgresses all restraints, who is situated like a house by the side of a dreadful and encroaching current, and who seems to stand like a bamboo with its head erect in pride.
17Do you with the raft of Yoga cross the ocean of the world those whose five senses constitute its waters, having Desires and Anger and Death for its fierce monsters, and birth for its votex.
18Do you cross, with the raft of Virtue, the world that is affected by Death and afflicted by Decrepitude, and upon which the thunder-bolts formed by days and nights and falling incessantly.
19When Death is seeking you at every moment, it is certain that Death may get you for his victim at any time. Whence will you get your rescue.
20Like the she-wolf snatching away a lamb, Death snatches away one who is still engaged in acquiring wealth and still unsatisfied in the enjoyment of pleasures.
21When you are destined to enter into the dark, do you hold up the blazing lamp or righteous understanding and whose flame has been sufficiently kept.
22Getting by various forms one after another in the world of men, a creature acquires the status of Brahmanhood with great difficulty. You have acquired that status. Do you then, O son, try to maintain it.
23A Brahmana has not been born for the gratification of senses. On the other hand, his body, for being subjected to mortification and penances in this world so that he may enjoy peerless happiness in the next world.
24The status of Brahmanhood is acquired by long-continued and austere penances. Having gained that status one should never waste his time in the gratification of his senses. Always engaged in penances and self-control and desirous of what is for your well being, do you live and act, devoted to peace and tranquillity.
25The life, of every man, is like a horse. The nature of that horse unmanifest. The elements from its body. Its nature is highly subtile. Kshanas, and Trutis, and Nimeshas are the hair on its body. The twilight's form its shoulderjoints. The lighted and the dark fortnights form its two equally powerful eyes. Months are its other limbs. That horse is running incessantly.
26If your eyes be not blind, seeing then that horse continually moving forward in its invisible course, do you set your heart on virtue, after hearing what your preceptors have 10 say about the next world.
27They who deviate from virtue and who act carelessly, who always show malice towards others and take to evil ways, are obliged to take bodies in the regions of Yama and suffer various afflictions on account of their various sinful deeds.
28That king who is given to virtue and who protects and punishes the good and the wicked with discrimination, acquires the regions of the men of righteous deeds. By doing various good acts, he acquires such happiness as is faultless and as is incapable of being attained to by going through even thousands of births.
29Dreadful dogs, crows or iron beaks, flocks of ravens and vultures and other birds, and blood-sucking worms, attacks the man who disobeys the commands of his parents and preceptors when he goes to hell after death.
30That sinful wretch who, on account of his carelessness, transgresses the ten boundaries that have been fixed by the Self-create himself, is obliged to pass his time in great inisery in the wild deserts situated in the dominions of Death.
31That man who is sullied with cupidity, who is fond of falsehood, who always takes pleasure in deception and cheating, and who does injuries to others by practising hypocrisy and deception, has to go to deep hell and suffer great misery and afflictions for his acts of iniquity.
32Such a man is compelled to bathe in the broad river called Vaitarani whose waters are scalding, to enter into a forest of trees whose leaves are as sharp as swords, and then to lie down on a bed of axes. He has thus to pass his days in dreadful hell in great misery.
33You see only the regions of Brahman and other gods, but you cannot see what is the highest. Alas, you are ever blind also to what brings Death on its train.
34Follow the path of Liberation. Why do you delay? A frightful terror, destructive of your happiness, is before you: Do you take prompt mcasures for acquiring Liberation.
35Soon after death you are sure to be taken before Yama at his behest. For acquiring happiness in the next world, try to acquire virtue by the practice of difficult and austere vows.
36The powerful Yama does not care for the sufferings of others, very soon takes the lives of all persons, that is, of yourself and your friends. there is none capable of resisting him.
37Very soon the wind of Yama will blow before you. Very soon will you be taken alone to that fearful presence. Do you then achieve what will be for your behoof there.
38Where now is that Death-wind which will blow before you very soon? Very soon will the points of the horizon, when that time arrives, begin to whirl before your eyes.
39O son, soon will your Vedas disappear from you as you go helplessly into that dread presence. Do you, therefore, think of Yoga abstraction which is endued with great excellence.
40Do you try to attain that one only treasure so that you may not have to grieve at the recollection of your pristine deeds good and bad all of which are marked by mistake.
41Decrepitude very soon weakens your body and robs you of your strength and limbs and beauty. Do you, therefore, seek that one only treasure.
42Very soon the Destroyer, having Disease as his charioteer, will with a strong hand, for taking your life, pierce and break your body. Do you, therefore, practise austere penances.
43Very soon will those terrible wolves that live within your body, attack from all sides. Do you try, therefore, to achieve acts acts of righteousness.
44Very soon will you, all alone, see a thick darkness, and very soon will you see golden trees on the top of the hill. Do you, therefore, hurry to achieve acts of righteousness.
45Very soon will those evil companions and enemies of yours, (viz., the senses), dressed as friends swerve you from correct vision. Do you, then, O son, try to achieve that which is of the highest good.
46Do you acquire that wealth which has no fear from either kings or thieves, and which one has not to renounce even at Death.
47Acquired by one's own deeds, that wealth has never to be distributed among partners. Each enjoys that wealth which each has acquired for himself.
48O son, give that to others by which they may be able to live in the next world. Do you also try to acquire that wealth which is indestructible and durable.
49Do not think that you should first enjoy all sorts of pleasures and then try to acquire Liberation, for before; you are satiated with enjoyment you may meet with Death. Do you, in view of this, hasten to do acts of goodness.
50Neither mother, nor son, nor relatives, nor dear friends even when begged with honours, accompany the man that dies. One alone has to go to the regions of Yama.
51Only those deeds, good and bad, that one did before death follow the man who goes to the other world.
52The gold and gems that one has acquired by good and bad means do not do any good to man after death.
53There is no witness, of men who have gone to the next world, better than the soul, of all acts done and undone in life.
54The Yogins when they enter the sky of their hearts, see by Yoga intelligence that the destruction of body sets in when Individual Soul enters into the witness-Chaitanya.
55Even here, the god of Fire, the Sun, and the Wind,-these three live in the body. These, seeing as they do all the practices of one's life, become his witnesses.
56Days and Nights,—the former marked by the virtue of showing all things and the latter marked by the virtue of conccaling all things.-are running continually and touching all things. Do you, therefore, satisfy the duties of your own order.
57The road in the other world is full of many foes and of many repulsive and terrible insects and worms. Do you take care of your own acts, for only acts will accompany you along that road.
58There one has not to share his deeds with others, but every one enjoys or suffers the fruits of those acts which every one has himself performed.
59As Apsaras and great Rishis acquires fruits of great happiness, similarly men of righteous deeds, acquire in the other world cars of transcendent brightness that go everywhere at the will of the riders.
60Men of pure deeds and purified souls and pure birth acquire in the next world fruits commensurate with their own righteous deeds in this life.
61By walking along the high road formed by the duties of domesticity, men acquire happy ends by acquiring the region of Prajapati or Brihaspati or of him of a hundred sacrifices.
62I can give you thousands and thousands of instructions. Know, however, that the powerful cleanser keeps all foolish persons in the Dark.
63You have passed twenty-four years. You are now full twenty-five years of age. Your years are passing away. Begin now to husband virtue.
64The Destroyer that lives within error and carelessness will very soon deprive your senses of their respective powers. Do you, before that takes place, hasten to discharge your duties, relying on your body alone.
65When it is your duty to go along that road in which your self only shall be in front and yourself only in the rear, what need then have you with either your body or your wife and children?
66When men have to go alone and without companions to the region of Yama, it is clear that in view of such a situation of terror, you should try to acquire that one only treasure.
67The powerful Yama, not caring for the sufferings of others, snatches away the friends and relatives of one's race by the very roots. There is no one who can resist him. Do you, therefore, seek to acquire virtue.
68I impart to you these lessons, O son, that are all at one with the scriptures I follow. Do you, therefore, seek to acquire virtue.
69He who maintains his body by performing the duties laid down for his own order, and who makes gifts for acquiring whatever fruits may attach to such acts, becomes freed from the consequences begotten by ignorance and errror.
70The knowledge which a man of pious deeds acquires from Vedic sayings leads to omniscience. That omniscience is at on with the science of the highest object of human acquisition. Instructions, given to the grateful, become beneficial.
71The pleasure that one takes in living amidst the dwellings of men is truly a fast-blinding cord. Snapping that cord, men of righteous deeds go to regions of great happiness. Wicked men, however, cannot break that fetter.
72What use have you of riches, O son, or of relatives, or of children, since you have to die? Do you engage in seeking for your soul which is hidden in a cave. Where have all your grandfathers gone?
73Do that today which you would keep for tomorrow. Do that in the forenoon which you would keep for the afternoon. Death does not wait for any one, to seen whether one has or has not done his task.
74Following the body after one's death, one's relatives and kinsmen and friends return placing it on the funeral pyre. Do you unhesitatingly shun those who are men sceptics, who are destitute of mercy, and who are given to wicked ways, and do you try to seek, without listlessness or apathy, that which is for your greatest good.
75When, therefore, the world is thus assailed by Death, do you, with your whole heart, achieve virtue, helped all the while by unswerving patience.
76That man who is well conversant with the means of acquiring Liberation and who duly satisfies the duties of his order, certainly acquires great happiness in the next world.
77There is no destruction for you who do not recognise death in the attainment of a different body and who do not deviate from the path of the pious. He who increases the stock of virtue is truly wise. He, on the other hand, who deviates from virtue is said to be fool.
78One who is engaged to the accomplishment of good deeds, attains to heaven and other rewards as the fruits of those acts; but he who is addicted to wicked deeds has to sink in hell.
79Having acquired the status of humanity, so difficult of getting, that is the stepping stone to heaven, one should fix his soul on Brahma so that he may not fall away once more.
80That man whose understanding, directed to the path of heaven, does not deviate therefrom, is considered by the wise as truly a man of virtue and when he dies his friends should indulge in grief.
81That man whose understanding is not firm and which is directed to Brahma and who has attained to heaven, becomes freed from a great fear.
82That who are born in asylums of ascetics and who die there, do not acquire much mnerit by abstaining all their life from enjoyments and the indulgence of desire.
83He, however, who though possessed of objects of enjoyment renounces them and practices penances, succeeds in acquiring everything. The fruits of the penances of such a inan are, I think, much greater.
84Ever one had and will have in this world mothers and fathers and sons and wives, by hundreds and thousands. Who, however, were they and whose are we?
85I am quite alone. I have no one whom I may call mine. Nor do I belong to any one else, I do not see that person whose I am, nor do I see him whom I may call mine.
86They have nothing to do with you. You have nothing to do with them. All creatures take birth according to their pristine deeds. You also shall have to go hence determined by your own deeds.
87It is seen in this world that the friends and followers of persons in affluence behaved towards them with devotion. The friends and followers, however, of the poor fall away during even the life-time of the poor.
88Man commits numerous evil deeds for the sake of his wife. From those evil deeds he suffers much distress both in this world and in the next.
89The wise man sees the world of life devastated by the deed performed by every living being. Do you, therefore, O son, act according to all the instructions I have delivered to you.
90Seeing this world to be only a field of action, the man endued with true vision, should, from desire of happiness in the next world, do acts that are good.
91Exerting his irresistible power, Time cooks all creatures, with the help of his ladle formed by months and seasons, the sun for his fire, and days and nights for his fuel, they being the witnesses of the fruits of every act done by every creature.
92For what object is that wealth which is not given away and which is not enjoyed? For what purpose is that strength which is not used in resisting or subjugating one's enemies? For what purpose is that knowledge of the scriptures which does not move one to deeds of virtue? And for what purpose is that soul which does not control the senses and abstain from evil deeds?
93Bhishma said-Having heard these wholesome words spoken by the Island-born (Vyasa), "Shuka, leaving his father, proceeded to seek a preceptor who could teach him the religion of Liberation.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — पूर्वकाल में व्यास के पुत्र शुक संन्यास की ओर किस प्रकार उन्मुख किए गए? मैं आपके मुख से यह कथा सुनना चाहता हूँ। इस विषय में मेरी उत्सुकता रोके नहीं रुकती।
2हे कुरुवंशी, आप मुझे अव्यक्त, व्यक्त तथा उनमें विद्यमान होते हुए भी उनसे अनासक्त उस सत्य (अर्थात् ब्रह्म) के विषय में निष्कर्ष बताइए, तथा स्वयम्भू नारायण के कर्मों का भी वर्णन कीजिए, जैसा वे आपको ज्ञात हैं।
3भीष्म ने कहा — अपने पुत्र शुक को साधारण मनुष्यों के समान उन आचरणों में निर्भय होकर लगे देखकर जिन्हें वे निर्दोष मानते हैं, व्यास ने उन्हें समस्त वेद पढ़ाए और तब एक दिन उन्हें इस प्रकार उपदेश दिया।
4व्यास ने कहा — हे पुत्र, अपनी इन्द्रियों का स्वामी बनकर तुम अत्यन्त शीत और अत्यन्त ताप को, भूख और प्यास को, तथा वायु को भी जीत लो; और उन्हें वश में करके धर्म का आचरण करो।
5तुम सत्य और सरलता का, क्रोध और द्वेष से मुक्ति का, आत्मसंयम और तपस्या का, तथा परोपकार और दया के कर्तव्यों का विधिवत् पालन करो।
6धर्म में दृढ़ रूप से समर्पित रहकर, सब प्रकार की कुटिलता और कपट का त्याग करके सत्य में स्थित रहो। देवताओं और अतिथियों को भोजन कराने के पश्चात् बचे हुए अन्न से अपना जीवन-निर्वाह करो।
7तुम्हारा शरीर जल की सतह पर के फेन के समान चञ्चल है। जीवात्मा उसमें उसी प्रकार अनासक्त बैठा है जैसे वृक्ष पर पक्षी। समस्त प्रिय विषयों की संगति क्षणभङ्गुर है। तब हे पुत्र, तुम ऐसी विस्मृति में क्यों सोते हो?
8तुम्हारे शत्रु सावधान और जागरूक हैं, (तुम पर आक्रमण करने के लिए) सदा तत्पर हैं और सदा अपने अवसर की ताक में रहते हैं। तुम इतने मूढ़ क्यों हो कि यह नहीं जानते?
9जैसे-जैसे दिन एक के बाद एक बीत रहे हैं, तुम्हारी आयु का काल घटता जा रहा है। निश्चय ही, जब तुम्हारा जीवन निरन्तर छोटा होता जा रहा है, तब तुम गुरुजनों के पास दौड़कर क्यों नहीं जाते?
10केवल वे ही, जिनमें श्रद्धा नहीं, अपना मन उन सांसारिक वस्तुओं में लगाते हैं जिनका एकमात्र परिणाम मांस और रक्त की वृद्धि है। वे परलोक की चिन्ता नहीं करते।
11जो मनुष्य भ्रान्त बुद्धि से मोहित हैं, वे धर्म के प्रति द्वेष प्रकट करते हैं। जो पुरुष उन पथभ्रष्ट लोगों का अनुसरण करता है जिन्होंने टेढ़े और मिथ्या मार्ग अपना लिए हैं, वह भी उन्हीं के समान पीड़ित होता है।
12किन्तु जो सन्तुष्ट हैं, शास्त्रों के प्रति समर्पित हैं, उच्च आत्मा से युक्त हैं, और महान् सामर्थ्य से सम्पन्न हैं, वे धर्म के मार्ग का अनुसरण करते हैं। तुम आदरपूर्वक उनकी सेवा करो और उनसे उपदेश माँगो।
13जिन ज्ञानी पुरुषों की दृष्टि धर्म पर टिकी है, उनसे प्राप्त उपदेशों के अनुसार आचरण करो। ऐसे उपदेशों से शुद्ध और उन्नत हुई बुद्धि के द्वारा तब तुम अपने उस हृदय को वश में करो जो सदा सन्मार्ग से भटकने को तत्पर रहता है।
14जो सदा वर्तमान का ही चिन्तन करते हैं, जो निर्भय होकर कल को कोई अत्यन्त दूर की वस्तु मानते हैं, और जो भोजन के विषय में कोई संयम नहीं रखते — वे वस्तुतः विवेकहीन प्राणी हैं जो यह समझने में असमर्थ हैं कि यह संसार केवल परीक्षा का क्षेत्र है।
15धर्म से बनी सीढ़ियों के पास जाओ। उन सीढ़ियों पर एक के बाद एक चढ़ते जाओ। इस समय तुम उस कीट के समान हो जो अपने चारों ओर कोश बुनकर बाहर निकलने के समस्त मार्ग बन्द कर लेता है।
16उस नास्तिक से बिना हिचकिचाहट के दूर रहो जो समस्त संयमों का उल्लङ्घन करता है, जो किसी भयङ्कर और बढ़ती हुई धारा के किनारे बने घर के समान स्थित है, और जो अभिमान से सिर उठाए खड़े बाँस के समान प्रतीत होता है।
17जिसका जल पाँच इन्द्रियाँ हैं, जिसमें काम, क्रोध और मृत्यु भयङ्कर जन्तुओं के रूप में हैं, और जन्म जिसका भँवर है — उस संसार-सागर को तुम योग की नौका से पार करो।
18जो संसार मृत्यु से आक्रान्त और जरा से पीड़ित है, और जिस पर दिन-रात रूपी वज्र निरन्तर गिरते रहते हैं — उसे तुम धर्म की नौका से पार करो।
19जब मृत्यु प्रत्येक क्षण तुम्हें खोज रही है, तब यह निश्चित है कि मृत्यु किसी भी समय तुम्हें अपना शिकार बना सकती है। तब तुम्हें उद्धार कहाँ से मिलेगा?
20जैसे भेड़िनी मेमने को झपट लेती है, वैसे ही मृत्यु उस पुरुष को झपट लेती है जो अभी धन कमाने में लगा है और अभी भोगों के उपभोग से तृप्त नहीं हुआ।
21जब तुम्हें अन्धकार में प्रवेश करना ही है, तब धर्ममयी बुद्धि का वह प्रज्वलित दीपक उठाए रखो जिसकी लौ पर्याप्त रूप से सँभाली गई हो।
22मनुष्यलोक में एक के बाद एक विविध रूपों से गुजरते हुए प्राणी बड़ी कठिनाई से ब्राह्मणत्व की स्थिति प्राप्त करता है। तुमने वह स्थिति प्राप्त कर ली है। तब हे पुत्र, उसे बनाए रखने का प्रयत्न करो।
23ब्राह्मण का जन्म इन्द्रियों की तृप्ति के लिए नहीं हुआ है। इसके विपरीत उसका शरीर इस लोक में तप और कठोर साधना सहने के लिए है, ताकि वह परलोक में अतुलनीय सुख भोग सके।
24ब्राह्मणत्व की स्थिति दीर्घकालीन और कठोर तपस्या से प्राप्त होती है। वह स्थिति पाकर मनुष्य को कभी अपना समय इन्द्रियों की तृप्ति में नष्ट नहीं करना चाहिए। सदा तप और आत्मसंयम में लगे रहकर तथा अपने कल्याण की कामना करते हुए तुम शान्ति और स्थिरता के प्रति समर्पित होकर जीवन बिताओ और आचरण करो।
25प्रत्येक मनुष्य का जीवन एक अश्व के समान है। उस अश्व का स्वरूप अव्यक्त है। भूत उसका शरीर बनाते हैं। उसका स्वभाव अत्यन्त सूक्ष्म है। क्षण, त्रुटि और निमेष उसके शरीर के रोम हैं। दोनों सन्ध्याएँ उसके स्कन्ध-सन्धि हैं। शुक्ल और कृष्ण पक्ष उसके दो समान बलवान् नेत्र हैं। मास उसके अन्य अङ्ग हैं। वह अश्व निरन्तर दौड़ रहा है।
26यदि तुम्हारे नेत्र अन्धे नहीं हैं, तो उस अश्व को अपने अदृश्य मार्ग पर निरन्तर आगे बढ़ता देखकर, तथा परलोक के विषय में तुम्हारे गुरुजन जो कहते हैं उसे सुनकर, तुम अपना मन धर्म में लगाओ।
27जो धर्म से विचलित होते हैं और जो प्रमादपूर्वक आचरण करते हैं, जो सदा दूसरों के प्रति द्वेष रखते हैं और कुमार्ग पर चलते हैं, उन्हें यमलोक में शरीर धारण करना पड़ता है और अपने विविध पापकर्मों के कारण अनेक यातनाएँ भोगनी पड़ती हैं।
28जो राजा धर्म में निरत है और जो विवेकपूर्वक साधु और दुष्ट को रक्षा तथा दण्ड देता है, वह पुण्यकर्मा पुरुषों के लोक प्राप्त करता है। विविध सत्कर्म करके वह ऐसा सुख प्राप्त करता है जो निर्दोष है और जिसे सहस्रों जन्म लेकर भी प्राप्त नहीं किया जा सकता।
29जो मनुष्य अपने माता-पिता और गुरुजनों की आज्ञा का उल्लङ्घन करता है, वह मरने के पश्चात् नरक में जाने पर भयङ्कर कुत्तों, लोहे की चोंच वाले कौओं, काकों और गीधों तथा अन्य पक्षियों के झुण्डों, एवं रक्तपायी कीड़ों द्वारा आक्रान्त होता है।
30वह पापी दुरात्मा जो अपने प्रमाद के कारण स्वयम्भू द्वारा नियत की गई दस मर्यादाओं का उल्लङ्घन करता है, उसे मृत्यु के राज्य में स्थित उजाड़ मरुभूमियों में महान् दुःख के साथ अपना समय बिताना पड़ता है।
31जो मनुष्य लोभ से कलङ्कित है, जिसे असत्य प्रिय है, जो सदा छल और वञ्चना में आनन्द लेता है, और जो कपट और वञ्चना का आचरण करके दूसरों की हानि करता है, उसे अपने अधर्म-कर्मों के कारण गहन नरक में जाकर महान् दुःख और यातना भोगनी पड़ती है।
32ऐसे पुरुष को वैतरणी नामक उस विशाल नदी में स्नान करने पर विवश होना पड़ता है जिसका जल खौलता रहता है, ऐसे वृक्षों के वन में प्रवेश करना पड़ता है जिनके पत्ते तलवार के समान तीक्ष्ण हैं, और तब कुल्हाड़ियों की शय्या पर लेटना पड़ता है। इस प्रकार उसे भयङ्कर नरक में महान् दुःख के साथ दिन बिताने पड़ते हैं।
33तुम केवल ब्रह्मा तथा अन्य देवताओं के लोक देखते हो, किन्तु जो सर्वोच्च है उसे नहीं देख पाते। हाय, तुम उसके प्रति भी सदा अन्धे हो जो अपने साथ मृत्यु को लाता है।
34मोक्ष के मार्ग का अनुसरण करो। तुम विलम्ब क्यों करते हो? तुम्हारे सुख का नाश करने वाला एक भयङ्कर आतङ्क तुम्हारे सामने है। मोक्ष प्राप्त करने के लिए तत्काल उपाय करो।
35मृत्यु के तुरन्त पश्चात् तुम निश्चय ही यम के आदेश से उनके सामने ले जाए जाओगे। परलोक में सुख प्राप्त करने के लिए कठिन और कठोर व्रतों के पालन द्वारा धर्म अर्जित करने का प्रयत्न करो।
36शक्तिशाली यम दूसरों के कष्टों की चिन्ता नहीं करते; वे शीघ्र ही समस्त पुरुषों के — अर्थात् तुम्हारे और तुम्हारे मित्रों के — प्राण हर लेते हैं। उनका प्रतिरोध करने में कोई समर्थ नहीं है।
37शीघ्र ही यम की वायु तुम्हारे सामने बहेगी। शीघ्र ही तुम अकेले उस भयङ्कर उपस्थिति में ले जाए जाओगे। तब तुम वह सिद्ध करो जो वहाँ तुम्हारे हित का होगा।
38अब कहाँ है वह मृत्यु-वायु जो शीघ्र ही तुम्हारे सामने बहेगी? वह समय आने पर शीघ्र ही क्षितिज की दिशाएँ तुम्हारे नेत्रों के सामने घूमने लगेंगी।
39हे पुत्र, जब तुम असहाय होकर उस भयङ्कर उपस्थिति में जाओगे, तब शीघ्र ही तुम्हारे वेद तुमसे लुप्त हो जाएँगे। अतः तुम उस योग-समाधि का चिन्तन करो जो महान् उत्कृष्टता से युक्त है।
40तुम उस एकमात्र निधि को प्राप्त करने का प्रयत्न करो, ताकि तुम्हें अपने पूर्वकृत शुभ और अशुभ कर्मों के — जो सब भूलों से चिह्नित हैं — स्मरण पर शोक न करना पड़े।
41जरा शीघ्र ही तुम्हारे शरीर को दुर्बल कर देती है और तुम्हारे बल, अङ्गों तथा सौन्दर्य को छीन लेती है। अतः तुम उसी एकमात्र निधि की खोज करो।
42शीघ्र ही वह संहारक, जिसका सारथि रोग है, तुम्हारे प्राण लेने के लिए बलिष्ठ हाथ से तुम्हारे शरीर को बींधकर तोड़ डालेगा। अतः तुम कठोर तपस्या का आचरण करो।
43शीघ्र ही तुम्हारे शरीर के भीतर रहने वाले वे भयङ्कर भेड़िये चारों ओर से आक्रमण करेंगे। अतः तुम धर्म के कर्म सिद्ध करने का प्रयत्न करो।
44शीघ्र ही तुम अकेले एक घोर अन्धकार देखोगे, और शीघ्र ही तुम पर्वत के शिखर पर स्वर्णमय वृक्ष देखोगे। अतः तुम धर्म के कर्म सिद्ध करने के लिए शीघ्रता करो।
45शीघ्र ही तुम्हारे वे दुष्ट साथी और शत्रु (अर्थात् इन्द्रियाँ) मित्रों का वेश धारण करके तुम्हें सम्यक् दृष्टि से विचलित कर देंगे। तब हे पुत्र, तुम उसे सिद्ध करने का प्रयत्न करो जो सर्वोच्च कल्याण है।
46तुम उस धन को अर्जित करो जिसे न राजाओं से भय है न चोरों से, और जिसे मृत्यु के समय भी त्यागना नहीं पड़ता।
47अपने ही कर्मों से अर्जित उस धन को कभी साझेदारों में बाँटना नहीं पड़ता। प्रत्येक उसी धन का भोग करता है जिसे उसने अपने लिए स्वयं अर्जित किया है।
48हे पुत्र, दूसरों को वह दो जिससे वे परलोक में जीवन बिता सकें। तुम भी उस धन को अर्जित करने का प्रयत्न करो जो अविनाशी और स्थायी है।
49यह मत सोचो कि पहले तुम सब प्रकार के भोग भोग लोगे और तब मोक्ष प्राप्त करने का प्रयत्न करोगे; क्योंकि भोगों से तृप्त होने से पहले ही तुम्हारी मृत्यु हो सकती है। यह देखते हुए तुम शुभ कर्म करने में शीघ्रता करो।
50न माता, न पुत्र, न सम्बन्धी, न प्रिय मित्र — आदरपूर्वक याचना किए जाने पर भी — मरने वाले मनुष्य के साथ जाते हैं। अकेले ही उसे यम के लोक जाना पड़ता है।
51जो परलोक को जाता है उस मनुष्य के साथ केवल वे ही शुभ और अशुभ कर्म जाते हैं जो उसने मृत्यु से पूर्व किए थे।
52उचित और अनुचित उपायों से अर्जित किया हुआ स्वर्ण और रत्न मृत्यु के पश्चात् मनुष्य का कोई हित नहीं करते।
53जो परलोक को गए हैं उन मनुष्यों के जीवन में किए और न किए गए समस्त कर्मों का आत्मा से बढ़कर कोई साक्षी नहीं है।
54योगी जब अपने हृदय के आकाश में प्रवेश करते हैं, तब योगबुद्धि से देखते हैं कि जब जीवात्मा साक्षी-चैतन्य में प्रवेश करता है तब शरीर का नाश आरम्भ हो जाता है।
55इसी लोक में अग्निदेव, सूर्य और वायु — ये तीनों शरीर में निवास करते हैं। ये मनुष्य के जीवन के समस्त आचरणों को देखते रहते हैं और इसलिए उसके साक्षी बन जाते हैं।
56दिन और रात — पहला समस्त वस्तुओं को दिखाने के गुण से चिह्नित और दूसरा समस्त वस्तुओं को छिपाने के गुण से चिह्नित — निरन्तर दौड़ते हुए समस्त वस्तुओं का स्पर्श करते रहते हैं। अतः तुम अपने वर्ण के कर्तव्यों का पालन करो।
57परलोक का मार्ग अनेक शत्रुओं से तथा अनेक घृणित और भयङ्कर कीट-पतङ्गों से भरा है। तुम अपने कर्मों का ध्यान रखो, क्योंकि उस मार्ग पर केवल कर्म ही तुम्हारे साथ चलेंगे।
58वहाँ किसी को अपने कर्म दूसरों के साथ बाँटने नहीं पड़ते, अपितु प्रत्येक उन्हीं कर्मों का फल भोगता या सहता है जो उसने स्वयं किए हैं।
59जैसे अप्सराएँ और महर्षि महान् सुख के फल प्राप्त करते हैं, वैसे ही धर्मपरायण पुरुष परलोक में ऐसे अतिशय देदीप्यमान विमान प्राप्त करते हैं जो सवारों की इच्छानुसार सर्वत्र जाते हैं।
60शुद्ध कर्मों वाले, शुद्ध आत्मा वाले और शुद्ध जन्म वाले मनुष्य परलोक में इस जीवन के अपने धर्मकर्मों के अनुरूप फल प्राप्त करते हैं।
61गृहस्थ धर्म के कर्तव्यों से बने राजमार्ग पर चलकर मनुष्य प्रजापति के, अथवा बृहस्पति के, अथवा सौ यज्ञ करने वाले इन्द्र के लोक प्राप्त करके सुखद गति प्राप्त करते हैं।
62मैं तुम्हें सहस्रों-सहस्र उपदेश दे सकता हूँ। किन्तु जान लो कि वह प्रबल संहारक समस्त मूढ़ पुरुषों को अन्धकार में ही रखता है।
63तुम्हारे चौबीस वर्ष बीत चुके हैं। अब तुम पूरे पचीस वर्ष के हो गए हो। तुम्हारे वर्ष बीतते जा रहे हैं। अब धर्म का सञ्चय आरम्भ करो।
64भूल और प्रमाद में निवास करने वाला वह संहारक शीघ्र ही तुम्हारी इन्द्रियों को उनकी शक्तियों से वञ्चित कर देगा। अतः वैसा होने से पूर्व तुम केवल अपने शरीर के भरोसे अपने कर्तव्यों का निर्वाह करने में शीघ्रता करो।
65जब तुम्हें उस मार्ग पर चलना ही कर्तव्य है जिसमें आगे केवल तुम्हारा ही आत्मा होगा और पीछे भी केवल तुम्हीं होगे, तब तुम्हें अपने शरीर से अथवा अपनी पत्नी और सन्तानों से क्या प्रयोजन?
66जब मनुष्यों को अकेले और बिना किसी साथी के यमलोक जाना पड़ता है, तब यह स्पष्ट है कि ऐसी भयङ्कर स्थिति को देखते हुए तुम्हें उसी एकमात्र निधि को प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए।
67शक्तिशाली यम दूसरों के कष्टों की चिन्ता न करते हुए मनुष्य के कुल के मित्रों और सम्बन्धियों को जड़ से ही उखाड़ ले जाते हैं। ऐसा कोई नहीं जो उनका प्रतिरोध कर सके। अतः तुम धर्म अर्जित करने का प्रयत्न करो।
68हे पुत्र, मैं तुम्हें ये उपदेश देता हूँ जो सब उन शास्त्रों के अनुरूप हैं जिनका मैं अनुसरण करता हूँ। अतः तुम धर्म अर्जित करने का प्रयत्न करो।
69जो अपने ही वर्ण के लिए निरूपित कर्तव्यों का पालन करके अपने शरीर का निर्वाह करता है, और जो ऐसे कर्मों से जुड़े जो भी फल हों उन्हें प्राप्त करने के लिए दान करता है, वह अज्ञान और भ्रान्ति से उत्पन्न परिणामों से मुक्त हो जाता है।
70पुण्यकर्मा पुरुष वैदिक वचनों से जो ज्ञान प्राप्त करता है वह सर्वज्ञता तक ले जाता है। वह सर्वज्ञता मनुष्य द्वारा प्राप्तव्य सर्वोच्च वस्तु के विज्ञान से अभिन्न है। कृतज्ञ पुरुषों को दिए गए उपदेश हितकारी होते हैं।
71मनुष्यों की बस्तियों के बीच रहने में जो आनन्द मिलता है वह वस्तुतः शीघ्र अन्धा कर देने वाला बन्धन है। उस बन्धन को तोड़कर धर्मपरायण पुरुष महान् सुख के लोकों को जाते हैं। किन्तु दुष्ट मनुष्य उस बेड़ी को नहीं तोड़ सकते।
72हे पुत्र, जब तुम्हें मरना ही है, तब तुम्हें धन से, अथवा सम्बन्धियों से, अथवा सन्तानों से क्या प्रयोजन? तुम अपने उस आत्मा की खोज में लगो जो गुफा में छिपा है। तुम्हारे समस्त पितामह कहाँ चले गए?
73जो कल के लिए रखना चाहते हो वह आज कर लो। जो अपराह्न के लिए रखना चाहते हो वह पूर्वाह्न में कर लो। मृत्यु किसी की प्रतीक्षा नहीं करती, यह देखने के लिए कि उसने अपना कार्य पूरा किया है या नहीं।
74मृत्यु के पश्चात् शरीर के पीछे-पीछे जाकर मनुष्य के सम्बन्धी, बान्धव और मित्र उसे चिता पर रखकर लौट आते हैं। तुम बिना हिचकिचाहट के उन मनुष्यों से दूर रहो जो नास्तिक हैं, जिनमें दया नहीं है, और जो कुमार्ग में लगे हैं; और तुम आलस्य अथवा उदासीनता के बिना उसकी खोज करो जो तुम्हारा सर्वोच्च कल्याण है।
75अतः जब संसार इस प्रकार मृत्यु से आक्रान्त है, तब तुम पूरे हृदय से, अटल धैर्य की सहायता लेते हुए, धर्म को सिद्ध करो।
76जो मनुष्य मोक्ष के साधनों का पूर्ण ज्ञाता है और जो अपने वर्ण के कर्तव्यों का विधिवत् पालन करता है, वह निश्चय ही परलोक में महान् सुख प्राप्त करता है।
77तुम्हारे लिए कोई विनाश नहीं है, क्योंकि तुम भिन्न शरीर की प्राप्ति को मृत्यु नहीं मानते और सत्पुरुषों के मार्ग से विचलित नहीं होते। जो धर्म का सञ्चय बढ़ाता है वही वस्तुतः ज्ञानी है। इसके विपरीत जो धर्म से विचलित होता है वह मूर्ख कहा जाता है।
78जो सत्कर्मों की सिद्धि में लगा रहता है वह उन कर्मों के फलस्वरूप स्वर्ग तथा अन्य पुरस्कार प्राप्त करता है; किन्तु जो दुष्कर्मों में आसक्त है उसे नरक में डूबना पड़ता है।
79इतनी कठिनाई से प्राप्त होने वाली मनुष्य की स्थिति, जो स्वर्ग तक पहुँचने की सीढ़ी है, पाकर मनुष्य को अपना आत्मा ब्रह्म में स्थिर करना चाहिए, ताकि वह पुनः न गिरे।
80जिस मनुष्य की बुद्धि स्वर्ग के मार्ग की ओर लगी हुई है और उससे विचलित नहीं होती, उसे ज्ञानी लोग वस्तुतः धर्मात्मा मानते हैं, और उसके मरने पर उसके मित्रों को शोक करना चाहिए।
81जिस मनुष्य की बुद्धि दृढ़ नहीं है और जो ब्रह्म की ओर उन्मुख है तथा जिसने स्वर्ग प्राप्त कर लिया है, वह एक महान् भय से मुक्त हो जाता है।
82जो तपस्वियों के आश्रमों में जन्म लेते हैं और वहीं मर जाते हैं, वे आजीवन भोगों और कामनाओं के उपभोग से विरत रहकर भी बहुत अधिक पुण्य नहीं प्राप्त करते।
83किन्तु जो भोग की वस्तुएँ रखते हुए भी उनका त्याग करता है और तपस्या करता है, वह सब कुछ प्राप्त करने में सफल होता है। मेरे विचार में ऐसे मनुष्य की तपस्या के फल कहीं अधिक महान् होते हैं।
84इस संसार में प्रत्येक की सैकड़ों और सहस्रों माताएँ, पिता, पुत्र और पत्नियाँ रही हैं और रहेंगी। किन्तु वे कौन थे और हम किसके हैं?
85मैं नितान्त अकेला हूँ। ऐसा कोई नहीं जिसे मैं अपना कह सकूँ। न मैं किसी और का हूँ। मुझे न वह पुरुष दिखाई देता है जिसका मैं हूँ, न वह दिखाई देता है जिसे मैं अपना कह सकूँ।
86उनका तुमसे कोई सम्बन्ध नहीं। तुम्हारा उनसे कोई सम्बन्ध नहीं। समस्त प्राणी अपने पूर्वकृत कर्मों के अनुसार जन्म लेते हैं। तुम्हें भी अपने ही कर्मों से निर्धारित होकर यहाँ से जाना पड़ेगा।
87इस संसार में देखा जाता है कि सम्पन्न पुरुषों के मित्र और अनुचर उनके प्रति भक्ति दिखाते हैं। किन्तु दरिद्रों के मित्र और अनुचर उन दरिद्रों के जीवनकाल में ही उन्हें छोड़ देते हैं।
88मनुष्य अपनी पत्नी के लिए अनेक पापकर्म करता है। उन पापकर्मों से उसे इस लोक और परलोक — दोनों में — बहुत दुःख भोगना पड़ता है।
89ज्ञानी पुरुष देखता है कि प्रत्येक प्राणी द्वारा किए गए कर्म से यह जीवलोक उजड़ा हुआ है। अतः हे पुत्र, तुम उन समस्त उपदेशों के अनुसार आचरण करो जो मैंने तुम्हें दिए हैं।
90इस संसार को केवल कर्मक्षेत्र देखकर यथार्थ दृष्टि से सम्पन्न पुरुष को परलोक में सुख की कामना से शुभ कर्म करने चाहिए।
91अपनी अप्रतिरोध्य शक्ति का प्रयोग करते हुए काल समस्त प्राणियों को पकाता है — मास और ऋतुओं से बनी अपनी करछुल की सहायता से, सूर्य को अपनी अग्नि बनाकर, और दिन-रात को अपना ईंधन, क्योंकि वे ही प्रत्येक प्राणी द्वारा किए गए प्रत्येक कर्म के फल के साक्षी हैं।
92वह धन किस प्रयोजन का जो न दिया जाता है और न भोगा जाता है? वह बल किस प्रयोजन का जो शत्रुओं का प्रतिरोध अथवा दमन करने में प्रयुक्त नहीं होता? शास्त्रों का वह ज्ञान किस प्रयोजन का जो मनुष्य को धर्म के कर्मों की ओर प्रेरित नहीं करता? और वह आत्मा किस प्रयोजन का जो इन्द्रियों को वश में नहीं करता और पापकर्मों से विरत नहीं रहता?
93भीष्म ने कहा — द्वैपायन (व्यास) द्वारा कहे गए ये हितकारी वचन सुनकर शुक ने अपने पिता को छोड़कर ऐसे गुरु की खोज में प्रस्थान किया जो उन्हें मोक्षधर्म की शिक्षा दे सके।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — पूर्वकालमा व्यासका पुत्र शुक संन्यासतर्फ कसरी उन्मुख गराइए? म तपाईंको मुखबाट यो कथा सुन्न चाहन्छु। यस विषयमा मेरो उत्सुकता रोक्दा पनि रोकिँदैन।
2हे कुरुवंशी, तपाईंले मलाई अव्यक्त, व्यक्त तथा तिनमा विद्यमान भएर पनि तिनबाट अनासक्त त्यस सत्य (अर्थात् ब्रह्म)का विषयमा निष्कर्ष बताउनुहोस्, तथा स्वयम्भू नारायणका कर्मको पनि वर्णन गर्नुहोस्, जस्तो ती तपाईंलाई ज्ञात छन्।
3भीष्मले भने — आफ्ना पुत्र शुकलाई साधारण मानिसझैँ ती आचरणमा निर्भय भई लागेको देखेर जसलाई तिनीहरूले निर्दोष ठान्दछन्, व्यासले उनलाई सम्पूर्ण वेद पढाए र तब एक दिन उनलाई यसरी उपदेश दिए।
4व्यासले भने — हे पुत्र, आफ्ना इन्द्रियको स्वामी बनेर तिमी अत्यन्त चिसो र अत्यन्त तापलाई, भोक र तिर्खालाई, तथा वायुलाई पनि जित। र तिनलाई वशमा पारेर धर्मको आचरण गर।
5तिमी सत्य र सरलताको, क्रोध र द्वेषबाट मुक्तिको, आत्मसंयम र तपस्याको, तथा परोपकार र दयाका कर्तव्यको विधिवत् पालन गर।
6धर्ममा दृढ रूपले समर्पित रहेर, सबै प्रकारको कुटिलता र कपटको त्याग गरेर सत्यमा स्थित रह। देवता र अतिथिलाई भोजन गराएपछि बाँकी रहेको अन्नले आफ्नो जीवननिर्वाह गर।
7तिम्रो शरीर जलको सतहमाथिको फिँजझैँ चञ्चल छ। जीवात्मा त्यसमा त्यसै गरी अनासक्त बसेको छ जसरी रूखमा पक्षी। सम्पूर्ण प्रिय विषयको सङ्गत क्षणभङ्गुर छ। तब हे पुत्र, तिमी यस्तो विस्मृतिमा किन सुत्दछौ?
8तिम्रा शत्रुहरू सावधान र जागरूक छन्, (तिमीमाथि आक्रमण गर्न) सदा तत्पर छन् र सदा आफ्नो अवसरको ताकमा रहन्छन्। तिमी यति मूढ किन छौ कि यो जान्दैनौ?
9जति-जति दिन एकपछि अर्को बित्दै छन्, तिम्रो आयुको काल घट्दै गइरहेको छ। निश्चय नै, जब तिम्रो जीवन निरन्तर छोटो हुँदै गइरहेको छ, तब तिमी गुरुजनकहाँ दौडेर किन जाँदैनौ?
10केवल तिनीहरूले नै, जसमा श्रद्धा छैन, आफ्नो मन ती सांसारिक वस्तुमा लगाउँछन् जसको एकमात्र परिणाम मासु र रगतको वृद्धि हो। तिनीहरूले परलोकको चिन्ता गर्दैनन्।
11जुन मानिसहरू भ्रान्त बुद्धिले मोहित छन्, तिनीहरूले धर्मप्रति द्वेष प्रकट गर्दछन्। जुन पुरुषले ती पथभ्रष्ट मानिसहरूको अनुसरण गर्दछ जसले बाङ्गा र मिथ्या मार्ग अपनाइसकेका छन्, ऊ पनि तिनैझैँ पीडित हुन्छ।
12तर जो सन्तुष्ट छन्, शास्त्रप्रति समर्पित छन्, उच्च आत्माले युक्त छन्, र महान् सामर्थ्यले सम्पन्न छन्, तिनीहरूले धर्मको मार्गको अनुसरण गर्दछन्। तिमी आदरपूर्वक तिनको सेवा गर र तिनीहरूसँग उपदेश माग।
13जुन ज्ञानी पुरुषहरूको दृष्टि धर्ममा टिकेको छ, तिनीहरूबाट प्राप्त उपदेशअनुसार आचरण गर। त्यस्ता उपदेशबाट शुद्ध र उन्नत भएको बुद्धिद्वारा तब तिमी आफ्नो त्यस हृदयलाई वशमा गर जो सधैँ सन्मार्गबाट भड्कन तत्पर रहन्छ।
14जो सधैँ वर्तमानकै चिन्तन गर्दछन्, जो निर्भय भई भोलिलाई कुनै अत्यन्त टाढाको वस्तु ठान्दछन्, र जो भोजनका विषयमा कुनै संयम राख्दैनन् — तिनीहरू वस्तुतः विवेकहीन प्राणी हुन् जो यो बुझ्न असमर्थ छन् कि यो संसार केवल परीक्षाको क्षेत्र हो।
15धर्मबाट बनेका भर्याङका पाइलानजिक जाऊ। ती पाइला एकपछि अर्को चढ्दै जाऊ। यस समय तिमी त्यस कीटझैँ छौ जसले आफ्नो वरिपरि कोश बुनेर बाहिर निस्कने सम्पूर्ण बाटो बन्द गरिदिन्छ।
16त्यस नास्तिकबाट कुनै हिचकिचाहटविना टाढा रह जसले सम्पूर्ण संयमको उल्लङ्घन गर्दछ, जो कुनै भयङ्कर र बढ्दो धाराको किनारमा बनेको घरझैँ स्थित छ, र जो अभिमानले शिर उठाएर उभिएको बाँसझैँ प्रतीत हुन्छ।
17जसको जल पाँच इन्द्रिय हुन्, जसमा काम, क्रोध र मृत्यु भयङ्कर जन्तुका रूपमा छन्, र जन्म जसको भुमरी हो — त्यस संसारसागरलाई तिमी योगको डुङ्गाले पार गर।
18जुन संसार मृत्युबाट आक्रान्त र जराबाट पीडित छ, र जसमाथि दिनरातरूपी वज्र निरन्तर खसिरहन्छन् — त्यसलाई तिमी धर्मको डुङ्गाले पार गर।
19जब मृत्युले प्रत्येक क्षण तिमीलाई खोजिरहेको छ, तब यो निश्चित छ कि मृत्युले कुनै पनि समय तिमीलाई आफ्नो सिकार बनाउन सक्दछ। तब तिमीलाई उद्धार कहाँबाट मिल्नेछ?
20जसरी ब्वाँसिनीले पाठोलाई झम्टिन्छे, त्यसै गरी मृत्युले त्यस पुरुषलाई झम्टिन्छे जो अझै धन कमाउनमा लागेको छ र अझै भोगको उपभोगबाट तृप्त भएको छैन।
21जब तिमीले अन्धकारमा प्रवेश गर्नु नै छ, तब धर्ममयी बुद्धिको त्यो प्रज्वलित दीपक उठाइराख जसको ज्वाला पर्याप्त रूपले सम्हालिएको होस्।
22मनुष्यलोकमा एकपछि अर्को विविध रूपबाट गुज्रँदै प्राणीले ठूलो कठिनाइले ब्राह्मणत्वको स्थिति प्राप्त गर्दछ। तिमीले त्यो स्थिति प्राप्त गरिसकेका छौ। तब हे पुत्र, त्यसलाई कायम राख्ने प्रयत्न गर।
23ब्राह्मणको जन्म इन्द्रियको तृप्तिका लागि भएको होइन। यसको विपरीत उसको शरीर यस लोकमा तप र कठोर साधना सहनका लागि हो, ताकि उसले परलोकमा अतुलनीय सुख भोग्न सकोस्।
24ब्राह्मणत्वको स्थिति दीर्घकालीन र कठोर तपस्याबाट प्राप्त हुन्छ। त्यो स्थिति पाएर मानिसले कहिल्यै आफ्नो समय इन्द्रियको तृप्तिमा नष्ट गर्नु हुँदैन। सधैँ तप र आत्मसंयममा लागिरहेर तथा आफ्नो कल्याणको कामना गर्दै तिमी शान्ति र स्थिरताप्रति समर्पित भई जीवन बिताऊ र आचरण गर।
25प्रत्येक मानिसको जीवन एउटा अश्वजस्तै छ। त्यस अश्वको स्वरूप अव्यक्त छ। भूतहरूले त्यसको शरीर बनाउँछन्। त्यसको स्वभाव अत्यन्त सूक्ष्म छ। क्षण, त्रुटि र निमेष त्यसका शरीरका रौँ हुन्। दुवै सन्ध्या त्यसका काँधका सन्धि हुन्। शुक्ल र कृष्ण पक्ष त्यसका दुई समान बलवान् नेत्र हुन्। महिनाहरू त्यसका अन्य अङ्ग हुन्। त्यो अश्व निरन्तर दौडिरहेको छ।
26यदि तिम्रा नेत्र अन्धा छैनन् भने, त्यस अश्वलाई आफ्नो अदृश्य मार्गमा निरन्तर अगाडि बढिरहेको देखेर, तथा परलोकका विषयमा तिम्रा गुरुजनले जे भन्दछन् त्यो सुनेर, तिमी आफ्नो मन धर्ममा लगाऊ।
27जो धर्मबाट विचलित हुन्छन् र जो प्रमादपूर्वक आचरण गर्दछन्, जो सधैँ अरूप्रति द्वेष राख्दछन् र कुमार्गमा हिँड्दछन्, तिनीहरूले यमलोकमा शरीर धारण गर्नुपर्दछ र आफ्ना विविध पापकर्मका कारण अनेक यातना भोग्नुपर्दछ।
28जुन राजा धर्ममा निरत छ र जसले विवेकपूर्वक साधु र दुष्टलाई रक्षा तथा दण्ड दिन्छ, उसले पुण्यकर्मा पुरुषहरूको लोक प्राप्त गर्दछ। विविध सत्कर्म गरेर उसले त्यस्तो सुख प्राप्त गर्दछ जुन निर्दोष छ र जुन हजारौँ जन्म लिएर पनि प्राप्त गर्न सकिँदैन।
29जुन मानिसले आफ्ना आमाबुबा र गुरुजनको आज्ञाको उल्लङ्घन गर्दछ, ऊ मरेपछि नरकमा जाँदा भयङ्कर कुकुर, फलामे चुच्चो भएका काग, कागहरू र गिद्ध तथा अन्य पक्षीका बथान, एवं रक्तपायी कीराद्वारा आक्रान्त हुन्छ।
30त्यो पापी दुरात्मा जसले आफ्नो प्रमादका कारण स्वयम्भूद्वारा नियत गरिएका दस मर्यादाको उल्लङ्घन गर्दछ, उसले मृत्युको राज्यमा स्थित उजाड मरुभूमिमा महान् दुःखका साथ आफ्नो समय बिताउनुपर्दछ।
31जुन मानिस लोभले कलङ्कित छ, जसलाई असत्य प्रिय छ, जो सधैँ छल र वञ्चनामा आनन्द लिन्छ, र जसले कपट र वञ्चनाको आचरण गरेर अरूको हानि गर्दछ, उसले आफ्ना अधर्मकर्मका कारण गहन नरकमा गएर महान् दुःख र यातना भोग्नुपर्दछ।
32त्यस्तो पुरुषलाई वैतरणी नामक त्यस विशाल नदीमा स्नान गर्न विवश हुनुपर्दछ जसको जल उम्लिरहन्छ, त्यस्ता रूखको वनमा प्रवेश गर्नुपर्दछ जसका पात तरवारझैँ धारिला छन्, र तब बन्चरोको शय्यामा पल्टिनुपर्दछ। यसरी उसले भयङ्कर नरकमा महान् दुःखका साथ दिन बिताउनुपर्दछ।
33तिमी केवल ब्रह्मा तथा अन्य देवताका लोक देख्दछौ, तर जुन सर्वोच्च छ त्यसलाई देख्न सक्दैनौ। हाय, तिमी त्यसप्रति पनि सधैँ अन्धा छौ जसले आफूसँगै मृत्यु ल्याउँछ।
34मोक्षको मार्गको अनुसरण गर। तिमी ढिलाइ किन गर्दछौ? तिम्रो सुखको नाश गर्ने एउटा भयङ्कर आतङ्क तिम्रो अगाडि छ। मोक्ष प्राप्त गर्न तत्काल उपाय गर।
35मृत्युको तुरुन्तपछि तिमी निश्चय नै यमको आदेशले उनको सामु लगिनेछौ। परलोकमा सुख प्राप्त गर्न कठिन र कठोर व्रतको पालनद्वारा धर्म अर्जन गर्ने प्रयत्न गर।
36शक्तिशाली यमले अरूका कष्टको चिन्ता गर्दैनन्; उनले चाँडै नै सम्पूर्ण पुरुषका — अर्थात् तिम्रा र तिम्रा मित्रका — प्राण हरण गर्दछन्। उनको प्रतिरोध गर्न कोही समर्थ छैन।
37चाँडै नै यमको वायु तिम्रो अगाडि बग्नेछ। चाँडै नै तिमी एक्लै त्यस भयङ्कर उपस्थितिमा लगिनेछौ। तब तिमी त्यो सिद्ध गर जुन त्यहाँ तिम्रो हितको हुनेछ।
38अब कहाँ छ त्यो मृत्युवायु जुन चाँडै नै तिम्रो अगाडि बग्नेछ? त्यो समय आएपछि चाँडै नै क्षितिजका दिशाहरू तिम्रा नेत्रअगाडि घुम्न थाल्नेछन्।
39हे पुत्र, जब तिमी असहाय भई त्यस भयङ्कर उपस्थितिमा जानेछौ, तब चाँडै नै तिम्रा वेद तिमीबाट लोप हुनेछन्। त्यसैले तिमी त्यस योगसमाधिको चिन्तन गर जुन महान् उत्कृष्टताले युक्त छ।
40तिमी त्यस एकमात्र निधि प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर, ताकि तिमीलाई आफ्ना पूर्वकृत शुभ र अशुभ कर्मको — जुन सबै भुलले चिह्नित छन् — स्मरणमा शोक गर्नु नपरोस्।
41जराले चाँडै नै तिम्रो शरीरलाई दुर्बल पारिदिन्छ र तिम्रो बल, अङ्ग तथा सौन्दर्य खोसिदिन्छ। त्यसैले तिमी त्यसै एकमात्र निधिको खोजी गर।
42चाँडै नै त्यो संहारक, जसको सारथि रोग हो, तिम्रो प्राण लिन बलियो हातले तिम्रो शरीर छेडेर भाँचिदिनेछ। त्यसैले तिमी कठोर तपस्याको आचरण गर।
43चाँडै नै तिम्रो शरीरभित्र बस्ने ती भयङ्कर ब्वाँसाहरूले चारैतिरबाट आक्रमण गर्नेछन्। त्यसैले तिमी धर्मका कर्म सिद्ध गर्ने प्रयत्न गर।
44चाँडै नै तिमी एक्लै एउटा घोर अन्धकार देख्नेछौ, र चाँडै नै तिमी पर्वतको शिखरमा स्वर्णमय रूखहरू देख्नेछौ। त्यसैले तिमी धर्मका कर्म सिद्ध गर्न हतार गर।
45चाँडै नै तिम्रा ती दुष्ट साथी र शत्रु (अर्थात् इन्द्रियहरू)ले मित्रको वेश धारण गरेर तिमीलाई सम्यक् दृष्टिबाट विचलित पारिदिनेछन्। तब हे पुत्र, तिमी त्यो सिद्ध गर्ने प्रयत्न गर जुन सर्वोच्च कल्याण हो।
46तिमी त्यस धनलाई अर्जन गर जसलाई न राजाहरूबाट भय छ न चोरहरूबाट, र जसलाई मृत्युको समयमा पनि त्याग्नुपर्दैन।
47आफ्नै कर्मबाट अर्जन गरिएको त्यस धनलाई कहिल्यै साझेदारमा बाँड्नुपर्दैन। प्रत्येकले त्यसै धनको भोग गर्दछ जुन उसले आफ्नै लागि आफैँ अर्जन गरेको छ।
48हे पुत्र, अरूलाई त्यो देऊ जसबाट तिनीहरूले परलोकमा जीवन बिताउन सकून्। तिमी पनि त्यस धनलाई अर्जन गर्ने प्रयत्न गर जुन अविनाशी र स्थायी छ।
49यो नसोच कि पहिले तिमी सबै प्रकारका भोग भोगिसक्नेछौ र तब मोक्ष प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नेछौ; किनभने भोगबाट तृप्त हुनुभन्दा पहिले नै तिम्रो मृत्यु हुन सक्दछ। यो देख्दै तिमी शुभ कर्म गर्नमा हतार गर।
50न आमा, न पुत्र, न आफन्त, न प्रिय मित्र — आदरपूर्वक याचना गरिँदा पनि — मर्ने मानिससँग जान्छन्। एक्लै नै उसलाई यमको लोकमा जानुपर्दछ।
51जो परलोकमा जान्छ त्यस मानिससँग केवल तिनै शुभ र अशुभ कर्म जान्छन् जुन उसले मृत्युभन्दा पहिले गरेको थियो।
52उचित र अनुचित उपायबाट अर्जन गरिएको सुन र रत्नले मृत्युपछि मानिसको कुनै हित गर्दैनन्।
53जो परलोक गएका छन् ती मानिसका जीवनमा गरिएका र नगरिएका सम्पूर्ण कर्मको आत्माभन्दा बढी कुनै साक्षी छैन।
54योगीहरू जब आफ्नो हृदयको आकाशमा प्रवेश गर्दछन्, तब योगबुद्धिले देख्दछन् कि जब जीवात्मा साक्षी-चैतन्यमा प्रवेश गर्दछ तब शरीरको नाश आरम्भ हुन्छ।
55यसै लोकमा अग्निदेव, सूर्य र वायु — यी तीनै शरीरमा निवास गर्दछन्। यिनीहरूले मानिसको जीवनका सम्पूर्ण आचरण देखिरहन्छन् र त्यसैले उसका साक्षी बन्दछन्।
56दिन र रात — पहिलो सम्पूर्ण वस्तु देखाउने गुणले चिह्नित र दोस्रो सम्पूर्ण वस्तु लुकाउने गुणले चिह्नित — निरन्तर दौडँदै सम्पूर्ण वस्तुको स्पर्श गरिरहन्छन्। त्यसैले तिमी आफ्नो वर्णका कर्तव्यको पालन गर।
57परलोकको मार्ग अनेक शत्रुले तथा अनेक घिनलाग्दा र भयङ्कर कीरा-फट्याङ्ग्राले भरिएको छ। तिमी आफ्ना कर्मको ख्याल राख, किनभने त्यस मार्गमा केवल कर्म मात्र तिमीसँग हिँड्नेछन्।
58त्यहाँ कसैले पनि आफ्ना कर्म अरूसँग बाँड्नुपर्दैन, बरु प्रत्येकले तिनै कर्मको फल भोग्दछ वा सहन्छ जुन उसले आफैँ गरेको छ।
59जसरी अप्सरा र महर्षिहरूले महान् सुखका फल प्राप्त गर्दछन्, त्यसै गरी धर्मपरायण पुरुषहरूले परलोकमा त्यस्ता अतिशय देदीप्यमान विमान प्राप्त गर्दछन् जो सवारहरूको इच्छाअनुसार सर्वत्र जान्छन्।
60शुद्ध कर्म भएका, शुद्ध आत्मा भएका र शुद्ध जन्म भएका मानिसहरूले परलोकमा यस जीवनका आफ्ना धर्मकर्मअनुरूप फल प्राप्त गर्दछन्।
61गृहस्थ धर्मका कर्तव्यबाट बनेको राजमार्गमा हिँडेर मानिसहरूले प्रजापतिको, अथवा बृहस्पतिको, अथवा सय यज्ञ गर्ने इन्द्रको लोक प्राप्त गरेर सुखद गति प्राप्त गर्दछन्।
62म तिमीलाई हजारौँ-हजार उपदेश दिन सक्छु। तर थाहा पाऊ कि त्यो प्रबल संहारकले सम्पूर्ण मूढ पुरुषलाई अन्धकारमै राख्दछ।
63तिम्रा चौबीस वर्ष बितिसकेका छन्। अब तिमी पूरा पच्चीस वर्षका भइसकेका छौ। तिम्रा वर्ष बित्दै गइरहेका छन्। अब धर्मको सञ्चय आरम्भ गर।
64भुल र प्रमादमा निवास गर्ने त्यो संहारकले चाँडै नै तिम्रा इन्द्रियलाई तिनका शक्तिबाट वञ्चित पारिदिनेछ। त्यसैले त्यसो हुनुभन्दा पहिले तिमी केवल आफ्नो शरीरकै भरमा आफ्ना कर्तव्यको निर्वाह गर्न हतार गर।
65जब तिमीले त्यस मार्गमा हिँड्नु नै कर्तव्य छ जसमा अगाडि केवल तिम्रो आत्मा मात्र हुनेछ र पछाडि पनि केवल तिमी नै हुनेछौ, तब तिमीलाई आफ्नो शरीरबाट अथवा आफ्नी पत्नी र सन्तानबाट के प्रयोजन?
66जब मानिसहरूलाई एक्लै र कुनै साथीविना यमलोक जानुपर्दछ, तब यो स्पष्ट छ कि यस्तो भयङ्कर स्थिति देख्दै तिमीले त्यसै एकमात्र निधि प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ।
67शक्तिशाली यमले अरूका कष्टको चिन्ता नगरी मानिसको कुलका मित्र र आफन्तलाई जरैदेखि उखेलेर लैजान्छन्। त्यस्तो कोही छैन जसले उनको प्रतिरोध गर्न सकोस्। त्यसैले तिमी धर्म अर्जन गर्ने प्रयत्न गर।
68हे पुत्र, म तिमीलाई यी उपदेश दिन्छु जुन सबै ती शास्त्रअनुरूप छन् जसको म अनुसरण गर्दछु। त्यसैले तिमी धर्म अर्जन गर्ने प्रयत्न गर।
69जसले आफ्नै वर्णका लागि निरूपित कर्तव्यको पालन गरेर आफ्नो शरीरको निर्वाह गर्दछ, र जसले त्यस्ता कर्मसँग जोडिएका जुनसुकै फल भए पनि तिनलाई प्राप्त गर्न दान गर्दछ, ऊ अज्ञान र भ्रान्तिबाट उत्पन्न परिणामबाट मुक्त हुन्छ।
70पुण्यकर्मा पुरुषले वैदिक वचनबाट जुन ज्ञान प्राप्त गर्दछ त्यसले सर्वज्ञतासम्म पुर्याउँछ। त्यो सर्वज्ञता मानिसले प्राप्त गर्नुपर्ने सर्वोच्च वस्तुको विज्ञानसँग अभिन्न छ। कृतज्ञ पुरुषहरूलाई दिइएका उपदेश हितकारी हुन्छन्।
71मानिसहरूका बस्तीका बीच बस्नुमा जुन आनन्द मिल्दछ त्यो वस्तुतः चाँडै अन्धो पार्ने बन्धन हो। त्यस बन्धनलाई तोडेर धर्मपरायण पुरुषहरू महान् सुखका लोकमा जान्छन्। तर दुष्ट मानिसहरूले त्यो साङ्लो तोड्न सक्दैनन्।
72हे पुत्र, जब तिमीले मर्नु नै छ, तब तिमीलाई धनबाट, अथवा आफन्तबाट, अथवा सन्तानबाट के प्रयोजन? तिमी आफ्नो त्यस आत्माको खोजीमा लाग जो गुफामा लुकेको छ। तिम्रा सम्पूर्ण पितामह कहाँ गए?
73जुन भोलिका लागि राख्न चाहन्छौ त्यो आजै गरिहाल। जुन अपराह्नका लागि राख्न चाहन्छौ त्यो पूर्वाह्नमै गरिहाल। मृत्युले कसैको प्रतीक्षा गर्दैन, यो हेर्नका लागि कि उसले आफ्नो कार्य पूरा गर्यो कि गरेन।
74मृत्युपछि शरीरको पछिपछि गएर मानिसका आफन्त, बान्धव र मित्रहरूले उसलाई चितामा राखेर फर्कन्छन्। तिमी कुनै हिचकिचाहटविना ती मानिसबाट टाढा रह जो नास्तिक छन्, जसमा दया छैन, र जो कुमार्गमा लागेका छन्; र तिमी आलस्य अथवा उदासीनताविना त्यसको खोजी गर जुन तिम्रो सर्वोच्च कल्याण हो।
75त्यसैले जब संसार यसरी मृत्युबाट आक्रान्त छ, तब तिमी पूरै हृदयले, अटल धैर्यको सहायता लिँदै, धर्मलाई सिद्ध गर।
76जुन मानिस मोक्षका साधनका पूर्ण ज्ञाता छ र जसले आफ्नो वर्णका कर्तव्यको विधिवत् पालन गर्दछ, ऊ निश्चय नै परलोकमा महान् सुख प्राप्त गर्दछ।
77तिम्रा लागि कुनै विनाश छैन, किनभने तिमी भिन्न शरीरको प्राप्तिलाई मृत्यु मान्दैनौ र सत्पुरुषको मार्गबाट विचलित हुँदैनौ। जसले धर्मको सञ्चय बढाउँछ त्यही वस्तुतः ज्ञानी हो। यसको विपरीत जो धर्मबाट विचलित हुन्छ त्यो मूर्ख भनिन्छ।
78जो सत्कर्मको सिद्धिमा लागिरहन्छ उसले ती कर्मको फलस्वरूप स्वर्ग तथा अन्य पुरस्कार प्राप्त गर्दछ; तर जो दुष्कर्ममा आसक्त छ उसलाई नरकमा डुब्नुपर्दछ।
79यति कठिनाइले प्राप्त हुने मनुष्यको स्थिति, जुन स्वर्गसम्म पुग्ने भर्याङ हो, पाएर मानिसले आफ्नो आत्मा ब्रह्ममा स्थिर पार्नुपर्छ, ताकि ऊ पुनः नखसोस्।
80जुन मानिसको बुद्धि स्वर्गको मार्गतिर लागेको छ र त्यसबाट विचलित हुँदैन, उसलाई ज्ञानी मानिसहरूले वस्तुतः धर्मात्मा मान्दछन्, र ऊ मर्दा उसका मित्रहरूले शोक गर्नुपर्छ।
81जुन मानिसको बुद्धि दृढ छैन र जुन ब्रह्मतिर उन्मुख छ तथा जसले स्वर्ग प्राप्त गरिसकेको छ, ऊ एउटा महान् भयबाट मुक्त हुन्छ।
82जो तपस्वीहरूका आश्रममा जन्म लिन्छन् र त्यहीँ मर्दछन्, तिनीहरूले आजीवन भोग र कामनाको उपभोगबाट विरत रहेर पनि धेरै बढी पुण्य प्राप्त गर्दैनन्।
83तर जसले भोगका वस्तु राख्दाराख्दै पनि तिनको त्याग गर्दछ र तपस्या गर्दछ, ऊ सबै कुरा प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। मेरो विचारमा त्यस्तो मानिसको तपस्याका फल कतै बढी महान् हुन्छन्।
84यस संसारमा प्रत्येकका सयौँ र हजारौँ आमा, बुबा, पुत्र र पत्नी रहेका छन् र रहनेछन्। तर तिनीहरू को थिए र हामी कसका हौँ?
85म नितान्त एक्लो छु। त्यस्तो कोही छैन जसलाई म आफ्नो भन्न सकूँ। न म कसैको हुँ। मलाई न त्यो पुरुष देखिन्छ जसको म हुँ, न त्यो देखिन्छ जसलाई म आफ्नो भन्न सकूँ।
86तिनको तिमीसँग कुनै सम्बन्ध छैन। तिम्रो तिनीहरूसँग कुनै सम्बन्ध छैन। सम्पूर्ण प्राणी आफ्ना पूर्वकृत कर्मअनुसार जन्म लिन्छन्। तिमीले पनि आफ्नै कर्मले निर्धारित भई यहाँबाट जानुपर्नेछ।
87यस संसारमा देखिन्छ कि सम्पन्न पुरुषका मित्र र अनुचरहरूले तिनीहरूप्रति भक्ति देखाउँछन्। तर दरिद्रका मित्र र अनुचरहरूले ती दरिद्रकै जीवनकालमा तिनलाई छोडिदिन्छन्।
88मानिसले आफ्नी पत्नीका लागि अनेक पापकर्म गर्दछ। ती पापकर्मबाट उसलाई यस लोक र परलोक — दुवैमा — धेरै दुःख भोग्नुपर्दछ।
89ज्ञानी पुरुषले देख्दछ कि प्रत्येक प्राणीले गरेको कर्मबाट यो जीवलोक उजाडिएको छ। त्यसैले हे पुत्र, तिमी ती सम्पूर्ण उपदेशअनुसार आचरण गर जुन मैले तिमीलाई दिएका छु।
90यस संसारलाई केवल कर्मक्षेत्र देखेर यथार्थ दृष्टिले सम्पन्न पुरुषले परलोकमा सुखको कामनाले शुभ कर्म गर्नुपर्छ।
91आफ्नो अप्रतिरोध्य शक्तिको प्रयोग गर्दै कालले सम्पूर्ण प्राणीलाई पकाउँछ — महिना र ऋतुबाट बनेको आफ्नो डाडुको सहायताले, सूर्यलाई आफ्नो अग्नि बनाएर, र दिनरातलाई आफ्नो दाउरा, किनभने तिनै प्रत्येक प्राणीले गरेको प्रत्येक कर्मको फलका साक्षी हुन्।
92त्यो धन के प्रयोजनको जुन न दिइन्छ न भोगिन्छ? त्यो बल के प्रयोजनको जुन शत्रुको प्रतिरोध अथवा दमन गर्नमा प्रयुक्त हुँदैन? शास्त्रको त्यो ज्ञान के प्रयोजनको जसले मानिसलाई धर्मका कर्मतिर प्रेरित गर्दैन? र त्यो आत्मा के प्रयोजनको जसले इन्द्रियलाई वशमा गर्दैन र पापकर्मबाट विरत रहँदैन?
93भीष्मले भने — द्वैपायन (व्यास)ले भनेका यी हितकारी वचन सुनेर शुकले आफ्ना पितालाई छोडेर त्यस्ता गुरुको खोजीमा प्रस्थान गरे जसले उनलाई मोक्षधर्मको शिक्षा दिन सकून्।