मोक्षधर्म पर्व — परमात्मा र जीवात्मा
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 135
संस्कृत
1वसिष्ठ उवाच अथ बुद्धमथाबुद्धमिमं गुणविधिं शृणु। आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते॥
2एतदेवं विकुर्वाणो बुध्यमानो न बुध्यते। गुणान् धारयते ह्येष सृजत्याक्षिपते तदा॥
3अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकरोति जनाधिप। अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि॥
4न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं तात निर्गुणम्। कदाचित् त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम्॥
5बुध्यते यदि वाक्यक्तमेतद् वै पञ्चविंशकम्। बुध्यमानो भवत्येव सङ्गात्मक इति श्रुतिः। अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्॥ अव्यक्तबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत।
6पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते॥ षड्विशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम्। स तु तं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च बुध्यते॥
7दृश्यादृश्ये ह्यनुगतं स्वभावे महाद्युते। अव्यक्तमत्र तद् ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्॥
8केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं न पश्यति। बुध्यमानो यदाऽऽत्मानमन्योऽहमिति मन्यते॥
9तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः। बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाममलां यदा॥
10षड्विंशो राजशार्दूल तथा बुद्धत्वमाव्रजेत्। ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै॥
11निर्गुणः प्रकृति वेद गुणयुक्तामचेतनाम्। ततः केवलधर्माऽसौ भवत्यव्यक्तदर्शनात्॥
12केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात्। एतत् तु तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम्॥
13तत्त्वसंश्रयणादेतत् तत्त्ववन्न च मानद। पञ्चविंशति तत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः॥
14न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान्। एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम्॥
15षड्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः। केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्॥
16षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानोऽप्यबुद्धिमान्। एतन्नानात्वमित्युक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात्॥
17चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह। एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते॥
18बुध्यमानोऽप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल। सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप।॥
19निःसङ्गात्मानमासाद्य षड्विंशकमजं विभुम्। विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद् विबुद्ध्यते॥
20चतुर्विंशमसारं च षड्विंशस्य प्रबोधनात्। एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ॥ प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात्। नानात्वैकत्वमेतावद् द्रष्टव्यं शास्त्रदर्शनात्॥
21मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः। मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते॥
22एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः। एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंहितम्॥
23पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते। एष मोक्षयित्वयेति प्राहुरव्यक्तगोचरात्॥
24सोऽयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः। परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै॥
25विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान्। विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ॥
26वियोगधर्मिणा चैव विमुक्तात्मा भवत्यथा विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत्॥
27शुचिकर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान्। विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना॥
28केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै। स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते॥
29एतावदेतत् कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्। अमत्सरत्वं परिगृह्य चार्थं सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम्॥
30नावेदनिष्ठस्य जनस्य राजन् प्रदेयमेतत् परमं त्वया भवेत्। विधिसमानाय विबोधकारणं प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम्॥
31न देयमेतच्च तथानृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये। न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं तु देयं च निबोध यादृशे॥
32श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद् विरताय नित्यम्। विशुद्धयोगाय बुधाय नित्यं क्रियावते च क्षमिणे हिताय॥ विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय) विजानते चैव न चाहितक्षमे दमे च शक्ताय शमे च देयम्॥
33मेतत् परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः। न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात्॥
34पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां दद्यान्न देयं त्विदमव्रताय। जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते भवेत् प्रदेयं परमं नरेन्द्र॥
35कराल मा ते भयमस्तु किञ्चिदेतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्या यथावदुक्तं परमं पवित्रं विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम्॥
36अगाधजन्मामरणं च राजन् निरामयं वीतभयं शिवं च। ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा॥
37द्धिरण्यगर्भाद् गदतो नराधिप। प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रचेतसं सनातनं ब्रह्म यथाद्य त्वया।॥ वै पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र यथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य। तथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्॥
38भीष्म उवाच एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः। पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात्॥
39पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च। नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरम्॥
40एतन्निःश्रेयसकरं ज्ञानं ते परमं मया। कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप॥
41हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना। वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम्॥
42नारदाद् विदितं मह्यमेतद् ब्रह्म सनातनम्। मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत् परमं पदम्॥
43येन क्षराक्षरे वित्ते भयं तस्य न विद्यते। विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद् वेत्ति पार्थिव॥
44अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपाद्रवत्। प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते॥
45देवलोकं तथा तिर्यड्मनुष्यमपि चाश्नुते। यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात्॥
46(उत्तीर्णोऽस्मादगाधात् स परमाप्नोति शोभनम्।) अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते। अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत॥
47यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात्। तस्मात् त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव॥
अङ्ग्रेजी
1Vashishtha said Listen now to me as I describe to you the Buddha (Enlightened to the Supreme Self) and Abuddha (Individual Soul) which is the dispensation of the qualities, Assuming many forms the Supreme Soul, becoming Individual Soul, regards all those forms as real.
2On account of such transformations Individual Soul fails to understand the Supreme Soul, for he has the three qualities and creates and withdraws into himself what he creates.
3Carelessly for his sport, O king, does Individual Soul undergo changes and because he is capable of understanding the called action of the Unmanifest, therefore he is the Comprehender.
4The Unmanifest or Nature can at no time comprehend Brahma which is really without qualities even when it shows itself with qualities. Hence is Nature called Unintelligent.
5There is a declaration of the Shrutis that is ever Nature does succeed in knowing the twenty fifth, she then becomes at one with the Individual Soul who is united with her. On account of this Individual Soul or Purusha, who is not manifest and which in his real nature is not subject to changes, comes to be called as the Unawakened or Ignorant.
6Indeed, because the twenty-fifth can comprehend the Unmanifest, he is, therefore, called Comprehender. He cannot, however readily, comprehened the twenty-sixth, which is pure, which is Knowledge without duality, which is immeasurable, and which is eternal. The twenty-sixth, however, can know both the Individual Soul and Nature, numbering the twenty-fifth and the twenty-fourth respectively.
7O you of great effulgence, only wise men know that Brahma which is Unmanifest, which is in its real nature to all that is seen and unseen, and which, O son, is the one independent essence in the universe,
8When Individual Soul considers himself different from what he truly is, it is only then that lie fails to know the Supreme Soul and himself and Nature with which he is united.
9When Individual Soul succeeds in understanding Nature then he is said to be restored to his true nature and then does he attain to that high understanding which is pure and stainless.
10When Individual Soul succeeds, O foremost of kings, in attaining to that excellent understanding, he then attains to that Pure Knowledge which is called the twenty-sixth (or Brahma). He then casts off the Unmanifest or Nature which has the attributes of Creation and Destruction.
11When Individual Soul know Nature which is unintelligent and subject to the action of the three qualities of Goodness, Darkness and Ignorance, he then becomes shorn of qualities himself. On account of his thus understanding the Unmanifest, he succeeds in acquiring the nature of the Supreme Soul.
12The Learned say that when he is feed from the qualities and united in nature with the Supreme Soul, then does Individual Soul become at one with that Soul. The Supreme Soul, is called the Real as well as Not Real, and is above decay and destruction.
13O giver of honours, the Soul, though it has the body for its resting place, yet it cannot be said to have acquired the nature of those principles. The wise say that there are five and twenty principles in all.
14Indeed, O son, the Soul not to be considered as possessed of any of the principles. Endued with Intelligence, it is above the principles. It renounces quickly even that principle which is the mark of Knowledge.
15When Individual Soul comes to regard himself as the twenty-sixth which is divested of decay and destruction, it is then that, forsooth, he succeeds by his own force in attaining to similarity with the twenty-sixth.
16Though awakened by the twenty-sixth which is Pure Intelligence, Individual Soul still becomes subject to Ignorance. This is the cause of Jiva's multifariousness as explanied in the Shrutis and the Sankhya scriptures.
17When Individual Soul, who is endued with consciousness, loses all Consciousness of a distinct or individual self, then does he, losing his multifariousness, resume his Oneness.
18O king, of Mithila, when Individual Soul, who is found to be in union with happiness and misery and who is seldom free from the consciousness of self, becomes identified with the Supreme Soul which transcends understanding, then does he becomes freed from virtue and vice.
19Indeed, when Individual soul attaining to the twenty-sixth which is Unborn and Powerful and which is shorn of all attachments, succeeds in comprehend it thoroughly, he himself becomes possessed of power and entirely renounces the Unmanifest or Nature.
20For understanding the twenty-sixth, the twenty-four principles seem to Individual soul to be unreal. I have thus told you, O sinless one, according to the indications of the Shrutis the nature of the Unintelligent, and of Individual Soul, as also of that which is Pure knowledge, agreeably to the truth. Guided by the scriptures, variety and oneness are thus to be understood.
21The difference between the gnat and the Udumvara, or that between the fish and water, illustrates the difference between the Individual Soul and the Supreme Soul.
22The Multiplicity and Oneness of these two are to be understood thus. This is called Liberation, viz., this comprehension of oneself as something distinct from Unintelligent or Unmanifest Nature.
23The twenty-fifth, which lives in the bodies of living creatures, should be liberated making him know the Unmanifest or the Supreme Soul which is above the understading.
24Indeed, that twenty-fifth is capable of acquiring Liberation in this way only and not through any other means. Though insooth different from the body in which he lives for the time being, he partakes of the nature of that body on account of his union with it.
25Uniting with what is Pure, he becomes Pure. Uniting with the Intelligent, he becomes Intelligent. By uniting, O foremost of men, with one that is Liberate he becomes Liberated.
26By uniting with one who is shorn of all attachments, he becomes freed from all attachments. By uniting with one striving after Liberation, he himself partaking of the nature of his companion, strives after Liberation.
27By uniting with one of pure acts, he becomes pure and of pure acts and endued with blazing effulgence. By uniting with one of pure soul, he becomes of pure soul himself.
28By uniting with the One independent Soul, he becomes One and Independent. Uniting with One that is dependent on One's Own Self, he attains to the same nature and acquires Independence.
29O monarch, I have duly told you all this that is perfectly true. Candidly have I described to you this subject, viz., the Eternal, Pure and Prime Brahma.
30You may communicate this high knowledge, capable of awakening the soul, to that person, O king, who though not a master of the Vedas is, nevertheless, humble and has a keen desire for acquiring the knowledge of Brahma.
31It should never be given to one who speaks falsehood, or one who is cunning or roguish, or one who has no strength of mind, or one who is of crooked understanding, or one who is jealous of men of knowledge, or one who pains others. Listen to me as I say who they are to whom this knowledge may safely be given.
32It should be given to one who has faith, or one who has merit, or one who does not speak ill of others, or one who is given to penances from the purest of motives, or one who is endued with knowledge and wisdom, or one who performs sacrifices and other rites laid down in the Vedas, or one who has a forgiving nature, or one who feels compassion on and does good to all crcatures; or one who is fond of living in privacy and solitude, or one who is fond of performing all acts laid down in the scriptures, or one who does not like to quarrel, or one who is endued with great learning, or one having wisdom, or one possessed of forgiveness and self-control and tranquillity of soul.
33This high knowledge of Brahma should never be given to one who has not such qualifications. It has been said that by giving this knowledge to one who is not considered a worthy recipient, no advantage or good fruit can arise.
34This great knowledge should never be given, even if he gives in exchange the whole Earth full of gems and riches of every sort, to one that is not obscrvant of any vows and restraints. Forsooth, however, O king, this knowledge should be imparted to one who has conquered his senses.
35O Karala, do not entertain any fear since you have heard all this regarding high Brahma from the to-day! I have described to you duly the high and holy Brahma that is without beginning and middle, and that is capable of removing all kinds of sorrow.
36Seeing Brahma whose sight is capable of doing away with both birth and death, O king, which is full of auspiciousness, which removes all fear, and which yields the highest benefit, and having acquired this essence of all knowledge, renounce all error and stupefaction to-day.
37I had acquired this knowledge from the eternal Hiranyagarbha himself, O king, who communicated it to me for my having carefully pleased that great Being of very superior Soul. Asked by you to-day, I have, O king, communicated the knowledge of eternal Brahma to you, just as I had myself gained it from my teacher. Indeed, this great knowledge which is the refuge of all persons conversant with Liberation has been given to you exactly as I had it from Brahman himself.”
38Bhishma said I have thus told you of high Brahma, just as the great Rishi had said, by attaining to which the Twenty-fifth (Individual Soul) has never to return.
39On account of his knowing truly the Supreme Soul which is not subject to decay and death, Individual Soul is obliged to frequently return to the world. When, however, Individual Soul succeeds in acquiring that high knowledge, he has no longer to return.
40Having heard it, O king, from the celestial Rishi, I have, O son, given to you that great knowledge which yields the highest good.
41This knowledge acquired from Hiranyagarbha by the great Rishi Vashishtha. was From that foremost of Rishis, viz., Vashishtha, it was acquired by Narada.
42From Narada I have acquired that knowledge which is truly at one with the eternal Brahma. Having heard this discourse of great import, couched in excellent words, do not, O foremost of the Kurus, give way any longer to greaf.
43That man who knows the Destructible and the Indestructible, become freed from fear. He, indeed, O king, is compelled to entertain fear who is shorn of this knowledge.
44On account of Ignorance, the man of foolish soul hath repeatedly to return to this world. Indeed, after death he has to be born in thousands and thousands of orders of Being, every one of which meets with Death in the end.
45Now in the world of the gods, now among men, and now among intermediate orders of Being, he has to appear again and again. If in course of time he succeeds in crossing that Ocean of Ignorance in which he is sunk, he then succeeds in avoiding completely re-birth and attaining to oneness with the Supreme Soul.
46The Ocean of Ignorance is dreadful. It is bottomless and called the Unmanifest. 0 Bharata, day after day, creatures are seen to fall and sink in that Ocean.
47Since you, O king, have been freed from that eternal and limitless Ocean of Ignorance, you have, therefore, become freed from Darkness and also Ignorance.
हिन्दी
1वसिष्ठ ने कहा — अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बुद्ध (परमात्मा के प्रति जागृत) तथा अबुद्ध (जीवात्मा) का वर्णन करता हूँ, जो गुणों की व्यवस्था है। अनेक रूप धारण करके परमात्मा, जीवात्मा बनकर, उन समस्त रूपों को सत्य मानने लगता है।
2ऐसे विकारों के कारण जीवात्मा परमात्मा को समझने में असमर्थ रहता है, क्योंकि उसमें तीन गुण हैं और वह रचना करता है तथा जो कुछ रचता है उसे पुनः अपने में समेट लेता है।
3हे राजन्, असावधानीपूर्वक, अपनी क्रीड़ा के लिए जीवात्मा विकारों से गुजरता है; और चूँकि वह अव्यक्त के कर्म कहे जाने वाले व्यापार को समझने में समर्थ है, इसलिए वह ज्ञाता है।
4अव्यक्त अथवा प्रकृति उस ब्रह्म को किसी भी समय नहीं समझ सकती जो वस्तुतः गुणों से रहित है, चाहे वह अपने को गुणों सहित ही क्यों न प्रकट करे। इसीलिए प्रकृति को अचेतन कहा जाता है।
5श्रुतियों की यह घोषणा है कि यदि प्रकृति कभी पचीसवें को जानने में सफल हो जाए, तो वह उस जीवात्मा के साथ एक हो जाती है जो उसके साथ संयुक्त है। इसी कारण वह जीवात्मा अथवा पुरुष, जो अव्यक्त है और जो अपने यथार्थ स्वरूप में विकारों के अधीन नहीं है, अजागृत अथवा अज्ञानी कहलाने लगता है।
6वस्तुतः चूँकि पचीसवाँ अव्यक्त को समझ सकता है, इसलिए वह ज्ञाता कहलाता है। किन्तु वह उस छब्बीसवें को सहज ही नहीं समझ सकता, जो शुद्ध है, जो अद्वैत ज्ञान है, जो अपरिमेय है, और जो नित्य है। किन्तु वह छब्बीसवाँ जीवात्मा और प्रकृति — क्रमशः पचीसवें और चौबीसवें — दोनों को जान सकता है।
7हे महातेजस्वी, हे पुत्र, केवल बुद्धिमान् पुरुष ही उस ब्रह्म को जानते हैं जो अव्यक्त है, जो अपने यथार्थ स्वरूप में उस सबका आधार है जो दृश्य और अदृश्य है, और जो विश्व में एकमात्र स्वतन्त्र सार है।
8जब जीवात्मा अपने को उससे भिन्न मानता है जो वह वस्तुतः है, तभी वह परमात्मा को, अपने को तथा उस प्रकृति को जिसके साथ वह संयुक्त है — किसी को भी जानने में असमर्थ रहता है।
9जब जीवात्मा प्रकृति को समझने में सफल हो जाता है, तब वह अपने यथार्थ स्वरूप में प्रतिष्ठित हुआ कहा जाता है, और तब वह उस उच्च बुद्धि को प्राप्त कर लेता है जो शुद्ध और निर्मल है।
10हे राजाओं में श्रेष्ठ, जब जीवात्मा उस उत्तम बुद्धि को प्राप्त करने में सफल हो जाता है, तब वह उस शुद्ध ज्ञान को प्राप्त करता है जिसे छब्बीसवाँ (अथवा ब्रह्म) कहा जाता है। तब वह उस अव्यक्त अथवा प्रकृति को त्याग देता है जिसमें सृष्टि और संहार के धर्म हैं।
11जब जीवात्मा उस प्रकृति को जान लेता है जो अचेतन है और सत्त्व, तम तथा अज्ञान — इन तीन गुणों के व्यापार के अधीन है, तब वह स्वयं गुणों से रहित हो जाता है। अव्यक्त को इस प्रकार समझ लेने के कारण वह परमात्मा का स्वरूप प्राप्त करने में सफल होता है।
12विद्वान् कहते हैं कि जब वह गुणों से मुक्त होकर स्वभाव में परमात्मा के साथ एक हो जाता है, तब जीवात्मा उस आत्मा के साथ अभिन्न हो जाता है। परमात्मा को सत् तथा असत् — दोनों कहा जाता है, और वह क्षय तथा विनाश से परे है।
13हे सम्मानदाता, यद्यपि आत्मा का विश्रामस्थल शरीर है, तथापि यह नहीं कहा जा सकता कि उसने उन तत्त्वों का स्वरूप प्राप्त कर लिया है। बुद्धिमान् कहते हैं कि कुल मिलाकर पचीस तत्त्व हैं।
14हे पुत्र, वस्तुतः आत्मा को इन तत्त्वों में से किसी से भी युक्त नहीं मानना चाहिए। बुद्धि से सम्पन्न वह इन तत्त्वों से ऊपर है। वह उस तत्त्व का भी शीघ्र त्याग कर देती है जो ज्ञान का लक्षण है।
15जब जीवात्मा अपने को छब्बीसवाँ मानने लगता है, जो क्षय और विनाश से रहित है, तब निःसन्देह वह अपने ही बल से छब्बीसवें के साथ समानता प्राप्त करने में सफल हो जाता है।
16छब्बीसवें द्वारा, जो शुद्ध चेतना है, जगाया जाने पर भी जीवात्मा पुनः अज्ञान के अधीन हो जाता है। जीव के बहुत्व का यही कारण है, जैसा श्रुतियों तथा साङ्ख्य के शास्त्रों में समझाया गया है।
17जब चेतना से युक्त जीवात्मा पृथक् अथवा वैयक्तिक आत्मा की समस्त चेतना खो देता है, तब वह अपना बहुत्व खोकर अपना एकत्व पुनः प्राप्त कर लेता है।
18हे मिथिलानरेश, जब जीवात्मा, जो सुख और दुःख के साथ संयुक्त पाया जाता है और जो आत्मबोध से विरले ही मुक्त रहता है, उस परमात्मा के साथ तादात्म्य प्राप्त कर लेता है जो बुद्धि से परे है, तब वह पुण्य और पाप — दोनों से मुक्त हो जाता है।
19वस्तुतः जब जीवात्मा उस छब्बीसवें को प्राप्त करके, जो अजन्मा और शक्तिशाली है तथा समस्त आसक्तियों से रहित है, उसे भलीभाँति समझने में सफल हो जाता है, तब वह स्वयं शक्ति से सम्पन्न हो जाता है और अव्यक्त अथवा प्रकृति का पूर्ण रूप से त्याग कर देता है।
20छब्बीसवें को समझ लेने पर जीवात्मा को चौबीस तत्त्व असत् प्रतीत होने लगते हैं। हे निष्पाप, इस प्रकार मैंने तुम्हें श्रुतियों के संकेतों के अनुसार अचेतन का, जीवात्मा का, तथा उसका भी जो शुद्ध ज्ञान है — यथार्थ स्वरूप सत्य के अनुकूल बता दिया। शास्त्रों के मार्गदर्शन में विविधता और एकत्व इसी प्रकार समझे जाने चाहिए।
21मशक और गूलर के बीच का अन्तर, अथवा मछली और जल के बीच का अन्तर — यही जीवात्मा और परमात्मा के बीच के अन्तर को दर्शाता है।
22इन दोनों का बहुत्व और एकत्व इसी प्रकार समझना चाहिए। इसी को मोक्ष कहा जाता है, अर्थात् अपने को अचेतन अथवा अव्यक्त प्रकृति से भिन्न कुछ समझ लेना।
23पचीसवें को, जो प्राणियों के शरीरों में निवास करता है, उसे अव्यक्त अथवा उस परमात्मा का ज्ञान कराकर मुक्त किया जाना चाहिए जो बुद्धि से परे है।
24वस्तुतः वह पचीसवाँ केवल इसी प्रकार मोक्ष प्राप्त करने में समर्थ होता है, किसी अन्य साधन से नहीं। यद्यपि वह उस शरीर से वस्तुतः भिन्न है जिसमें वह उस समय निवास करता है, तथापि उसके साथ अपने संयोग के कारण वह उस शरीर के स्वभाव का भागी हो जाता है।
25शुद्ध के साथ संयुक्त होकर वह शुद्ध हो जाता है। चेतन के साथ संयुक्त होकर वह चेतन हो जाता है। हे नरश्रेष्ठ, मुक्त के साथ संयुक्त होकर वह मुक्त हो जाता है।
26समस्त आसक्तियों से रहित के साथ संयुक्त होकर वह समस्त आसक्तियों से मुक्त हो जाता है। मोक्ष के लिए प्रयत्नशील के साथ संयुक्त होकर वह स्वयं अपने साथी के स्वभाव का भागी बनकर मोक्ष के लिए प्रयत्न करने लगता है।
27शुद्ध कर्मों वाले के साथ संयुक्त होकर वह शुद्ध, शुद्ध कर्मों वाला तथा प्रज्वलित तेज से युक्त हो जाता है। शुद्ध आत्मा वाले के साथ संयुक्त होकर वह स्वयं शुद्ध आत्मा वाला हो जाता है।
28उस एक स्वतन्त्र आत्मा के साथ संयुक्त होकर वह एक और स्वतन्त्र हो जाता है। जो अपने ही आप पर आश्रित है उसके साथ संयुक्त होकर वह वही स्वभाव प्राप्त करता है और स्वतन्त्रता पा लेता है।
29हे राजन्, मैंने तुम्हें यह सब विधिपूर्वक बता दिया जो पूर्ण रूप से सत्य है। मैंने तुम्हें यह विषय, अर्थात् नित्य, शुद्ध और आदि ब्रह्म, निष्कपट भाव से समझा दिया है।
30हे राजन्, आत्मा को जगाने में समर्थ यह उच्च ज्ञान तुम उस पुरुष को दे सकते हो जो वेदों का ज्ञाता न होते हुए भी विनम्र है और जिसमें ब्रह्मज्ञान प्राप्त करने की तीव्र अभिलाषा है।
31इसे कभी उसे नहीं देना चाहिए जो असत्य बोलता है, अथवा जो कपटी अथवा धूर्त है, अथवा जिसमें मन की दृढ़ता नहीं है, अथवा जिसकी बुद्धि कुटिल है, अथवा जो ज्ञानी पुरुषों से ईर्ष्या करता है, अथवा जो दूसरों को पीड़ा देता है। अब सुनो, मैं बताता हूँ कि वे कौन हैं जिन्हें यह ज्ञान सुरक्षित रूप से दिया जा सकता है।
32यह उसे दिया जाना चाहिए जो श्रद्धावान् है, अथवा जो पुण्यवान् है, अथवा जो दूसरों की निन्दा नहीं करता, अथवा जो शुद्धतम भाव से तप में निरत है, अथवा जो ज्ञान और विवेक से सम्पन्न है, अथवा जो वेदों में विहित यज्ञ तथा अन्य कर्म करता है, अथवा जिसका स्वभाव क्षमाशील है, अथवा जो समस्त प्राणियों पर करुणा करता है और उनका कल्याण करता है; अथवा जो एकान्त और निर्जन में रहना पसन्द करता है, अथवा जो शास्त्रविहित समस्त कर्म करने में रुचि रखता है, अथवा जो कलह पसन्द नहीं करता, अथवा जो महान् विद्या से सम्पन्न है, अथवा जिसमें विवेक है, अथवा जो क्षमा, आत्मसंयम तथा आत्मा की शान्ति से सम्पन्न है।
33ब्रह्म का यह उच्च ज्ञान कभी उसे नहीं देना चाहिए जिसमें ऐसी योग्यताएँ न हों। कहा गया है कि जो सुपात्र नहीं माना जाता उसे यह ज्ञान देने से कोई लाभ अथवा शुभ फल उत्पन्न नहीं हो सकता।
34यह महान् ज्ञान उसे कभी नहीं देना चाहिए जो किसी व्रत और संयम का पालन नहीं करता — चाहे वह बदले में रत्नों और सब प्रकार के धन से भरी सम्पूर्ण पृथ्वी ही क्यों न दे दे। किन्तु हे राजन्, निःसन्देह यह ज्ञान उसे दिया जाना चाहिए जिसने अपनी इन्द्रियों को जीत लिया है।
35हे कराल, आज मुझसे परम ब्रह्म के विषय में यह सब सुन लेने के पश्चात् तुम कोई भय मत रखो! मैंने तुम्हें उस उच्च और पवित्र ब्रह्म का विधिपूर्वक वर्णन कर दिया है जो आदि और मध्य से रहित है और जो सब प्रकार के शोक को दूर करने में समर्थ है।
36हे राजन्, उस ब्रह्म को देखकर, जिसका दर्शन जन्म और मृत्यु — दोनों को मिटाने में समर्थ है, जो मङ्गल से पूर्ण है, जो समस्त भय दूर कर देता है और जो सर्वोच्च कल्याण देता है, तथा समस्त ज्ञान का यह सार प्राप्त करके, आज ही समस्त भ्रम और मोह का त्याग कर दो।
37हे राजन्, मैंने यह ज्ञान स्वयं नित्य हिरण्यगर्भ से प्राप्त किया था, जिन्होंने अत्यन्त श्रेष्ठ आत्मा वाले उन महान् पुरुष को मेरे सावधानीपूर्वक प्रसन्न करने के कारण मुझे यह प्रदान किया। हे राजन्, आज तुम्हारे पूछने पर मैंने तुम्हें नित्य ब्रह्म का ज्ञान वैसे ही दे दिया है जैसे मैंने स्वयं अपने गुरु से प्राप्त किया था। वस्तुतः मोक्ष के ज्ञाता समस्त पुरुषों का आश्रय यह महान् ज्ञान तुम्हें ठीक वैसे ही दिया गया है जैसे मुझे स्वयं ब्रह्मा से प्राप्त हुआ था।
38भीष्म ने कहा — इस प्रकार मैंने तुम्हें परम ब्रह्म के विषय में वैसा ही बताया जैसा उन महर्षि ने कहा था — जिसे प्राप्त करके पचीसवें (जीवात्मा) को कभी लौटना नहीं पड़ता।
39उस परमात्मा को, जो क्षय और मृत्यु के अधीन नहीं है, यथार्थ रूप से न जानने के कारण जीवात्मा को बार-बार संसार में लौटना पड़ता है। किन्तु जब जीवात्मा वह उच्च ज्ञान प्राप्त करने में सफल हो जाता है, तब उसे फिर लौटना नहीं पड़ता।
40हे राजन्, हे पुत्र, उन देवर्षि से यह सुनकर मैंने तुम्हें वह महान् ज्ञान दे दिया है जो सर्वोच्च कल्याण देता है।
41यह ज्ञान महर्षि वसिष्ठ ने हिरण्यगर्भ से प्राप्त किया था। और उन ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठ से इसे नारद ने प्राप्त किया।
42नारद से मैंने वह ज्ञान प्राप्त किया जो वस्तुतः नित्य ब्रह्म के साथ अभिन्न है। हे कुरुश्रेष्ठ, उत्तम वचनों में गुँथे इस महान् अर्थ वाले प्रवचन को सुनकर अब और शोक के अधीन मत होओ।
43जो मनुष्य विनाशी और अविनाशी को जान लेता है वह भय से मुक्त हो जाता है। हे राजन्, वस्तुतः वही भय पालने को बाध्य है जो इस ज्ञान से रहित है।
44अज्ञान के कारण मूर्ख आत्मा वाले पुरुष को बार-बार इस संसार में लौटना पड़ता है। वस्तुतः मृत्यु के पश्चात् उसे सहस्रों-सहस्रों योनियों में जन्म लेना पड़ता है, जिनमें से प्रत्येक का अन्त मृत्यु में ही होता है।
45कभी देवताओं के लोक में, कभी मनुष्यों में और कभी मध्यवर्ती योनियों में — उसे बार-बार प्रकट होना पड़ता है। यदि समय के साथ वह उस अज्ञान के समुद्र को पार करने में सफल हो जाए जिसमें वह डूबा हुआ है, तो वह पुनर्जन्म से पूर्ण रूप से बचने तथा परमात्मा के साथ एकत्व प्राप्त करने में सफल हो जाता है।
46अज्ञान का वह समुद्र भयङ्कर है। वह अथाह है और अव्यक्त कहलाता है। हे भारत, दिन-प्रतिदिन प्राणी उस समुद्र में गिरते और डूबते देखे जाते हैं।
47हे राजन्, चूँकि तुम अज्ञान के उस नित्य और असीम समुद्र से मुक्त हो चुके हो, इसलिए तुम तम से तथा अज्ञान से भी मुक्त हो गए हो।
नेपाली
1वसिष्ठले भने — अब मबाट सुन, म तिमीलाई बुद्ध (परमात्माप्रति जागृत) तथा अबुद्ध (जीवात्मा)को वर्णन गर्दछु, जो गुणहरूको व्यवस्था हो। अनेक रूप धारण गरेर परमात्मा, जीवात्मा बनेर, ती सम्पूर्ण रूपलाई सत्य मान्न थाल्दछ।
2त्यस्ता विकारका कारण जीवात्मा परमात्मालाई बुझ्न असमर्थ रहन्छ, किनभने त्यसमा तीन गुण छन् र त्यसले रचना गर्दछ तथा जे रच्दछ त्यसलाई पुनः आफूमा समेट्दछ।
3हे राजन्, असावधानीपूर्वक, आफ्नो क्रीडाका लागि जीवात्मा विकारबाट गुज्रन्छ; र किनभने त्यो अव्यक्तको कर्म भनिने व्यापार बुझ्न समर्थ छ, त्यसैले त्यो ज्ञाता हो।
4अव्यक्त अथवा प्रकृतिले त्यस ब्रह्मलाई कुनै पनि समय बुझ्न सक्दिन जो वस्तुतः गुणबाट रहित छ, चाहे त्यसले आफूलाई गुणसहितै किन प्रकट नगरोस्। त्यसैले प्रकृतिलाई अचेतन भनिन्छ।
5श्रुतिहरूको यो घोषणा छ कि यदि प्रकृति कहिल्यै पच्चीसौँलाई जान्न सफल भई भने, त्यो त्यस जीवात्मासँग एक हुन्छे जो त्यससँग संयुक्त छ। यसै कारण त्यो जीवात्मा अथवा पुरुष, जो अव्यक्त छ र जो आफ्नो यथार्थ स्वरूपमा विकारको अधीनमा छैन, अजागृत अथवा अज्ञानी कहलिन थाल्दछ।
6वस्तुतः किनभने पच्चीसौँले अव्यक्तलाई बुझ्न सक्दछ, त्यसैले त्यो ज्ञाता कहलिन्छ। तर त्यसले त्यस छब्बीसौँलाई सहजै बुझ्न सक्दैन, जो शुद्ध छ, जो अद्वैत ज्ञान हो, जो अपरिमेय छ, र जो नित्य छ। तर त्यो छब्बीसौँले जीवात्मा र प्रकृति — क्रमशः पच्चीसौँ र चौबीसौँ — दुवैलाई जान्न सक्दछ।
7हे महातेजस्वी, हे पुत्र, केवल बुद्धिमान् पुरुषहरूले नै त्यस ब्रह्मलाई जान्दछन् जो अव्यक्त छ, जो आफ्नो यथार्थ स्वरूपमा त्यस सबैको आधार हो जो दृश्य र अदृश्य छ, र जो विश्वमा एकमात्र स्वतन्त्र सार हो।
8जब जीवात्माले आफूलाई त्योभन्दा भिन्न मान्दछ जो ऊ वस्तुतः हो, तब मात्र ऊ परमात्मालाई, आफूलाई तथा त्यस प्रकृतिलाई जससँग ऊ संयुक्त छ — कसैलाई पनि जान्न असमर्थ रहन्छ।
9जब जीवात्माले प्रकृतिलाई बुझ्न सफल हुन्छ, तब ऊ आफ्नो यथार्थ स्वरूपमा प्रतिष्ठित भएको भनिन्छ, र तब उसले त्यो उच्च बुद्धि प्राप्त गर्दछ जो शुद्ध र निर्मल छ।
10हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जब जीवात्माले त्यो उत्तम बुद्धि प्राप्त गर्न सफल हुन्छ, तब उसले त्यो शुद्ध ज्ञान प्राप्त गर्दछ जसलाई छब्बीसौँ (अथवा ब्रह्म) भनिन्छ। तब उसले त्यो अव्यक्त अथवा प्रकृति त्याग गर्दछ जसमा सृष्टि र संहारका धर्म छन्।
11जब जीवात्माले त्यस प्रकृतिलाई जान्दछ जो अचेतन छे र सत्त्व, तम तथा अज्ञान — यी तीन गुणका व्यापारको अधीनमा छे, तब ऊ स्वयं गुणबाट रहित हुन्छ। अव्यक्तलाई यसरी बुझिसकेका कारण ऊ परमात्माको स्वरूप प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
12विद्वान्हरू भन्दछन् कि जब त्यो गुणबाट मुक्त भई स्वभावमा परमात्मासँग एक हुन्छ, तब जीवात्मा त्यस आत्मासँग अभिन्न हुन्छ। परमात्मालाई सत् तथा असत् — दुवै भनिन्छ, र उहाँ क्षय तथा विनाशभन्दा पर हुनुहुन्छ।
13हे सम्मानदाता, यद्यपि आत्माको विश्रामस्थल शरीर हो, तथापि यो भन्न सकिँदैन कि त्यसले ती तत्त्वको स्वरूप प्राप्त गरिसकेको छ। बुद्धिमान्हरू भन्दछन् कि जम्मा गरी पच्चीस तत्त्व छन्।
14हे पुत्र, वस्तुतः आत्मालाई यी तत्त्वमध्ये कुनैसँग पनि युक्त मान्नु हुँदैन। बुद्धिले सम्पन्न त्यो यी तत्त्वभन्दा माथि छे। त्यसले त्यस तत्त्वको पनि चाँडै त्याग गर्दछे जो ज्ञानको लक्षण हो।
15जब जीवात्माले आफूलाई छब्बीसौँ मान्न थाल्दछ, जो क्षय र विनाशबाट रहित छ, तब निःसन्देह ऊ आफ्नै बलले छब्बीसौँसँग समानता प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
16छब्बीसौँद्वारा, जो शुद्ध चेतना हो, जगाइँदा पनि जीवात्मा पुनः अज्ञानको अधीनमा पर्दछ। जीवको बहुत्वको यही कारण हो, जस्तो श्रुति तथा साङ्ख्यका शास्त्रमा बुझाइएको छ।
17जब चेतनाले युक्त जीवात्माले पृथक् अथवा वैयक्तिक आत्माको सम्पूर्ण चेतना गुमाउँछ, तब उसले आफ्नो बहुत्व गुमाएर आफ्नो एकत्व पुनः प्राप्त गर्दछ।
18हे मिथिलानरेश, जब जीवात्मा, जो सुख र दुःखसँग संयुक्त पाइन्छ र जो आत्मबोधबाट विरलै मुक्त रहन्छ, त्यस परमात्मासँग तादात्म्य प्राप्त गर्दछ जो बुद्धिभन्दा पर हुनुहुन्छ, तब ऊ पुण्य र पाप — दुवैबाट मुक्त हुन्छ।
19वस्तुतः जब जीवात्माले त्यस छब्बीसौँलाई प्राप्त गरेर, जो अजन्मा र शक्तिशाली छ तथा सम्पूर्ण आसक्तिबाट रहित छ, त्यसलाई राम्ररी बुझ्न सफल हुन्छ, तब ऊ स्वयं शक्तिले सम्पन्न हुन्छ र अव्यक्त अथवा प्रकृतिको पूर्ण रूपमा त्याग गर्दछ।
20छब्बीसौँलाई बुझिसकेपछि जीवात्मालाई चौबीस तत्त्व असत् प्रतीत हुन थाल्छन्। हे निष्पाप, यसरी मैले तिमीलाई श्रुतिका सङ्केतअनुसार अचेतनको, जीवात्माको, तथा त्यसको पनि जो शुद्ध ज्ञान हो — यथार्थ स्वरूप सत्यका अनुकूल बताइसकेँ। शास्त्रको मार्गदर्शनमा विविधता र एकत्व यसै प्रकारले बुझिनुपर्छ।
21झिँगा र अन्जीरबीचको अन्तर, अथवा माछा र जलबीचको अन्तर — यसैले जीवात्मा र परमात्माबीचको अन्तर देखाउँछ।
22यी दुवैको बहुत्व र एकत्व यसै प्रकारले बुझ्नुपर्छ। यसैलाई मोक्ष भनिन्छ, अर्थात् आफूलाई अचेतन अथवा अव्यक्त प्रकृतिभन्दा भिन्न केही बुझिहाल्नु।
23पच्चीसौँलाई, जो प्राणीहरूका शरीरमा निवास गर्दछ, त्यसलाई अव्यक्त अथवा त्यस परमात्माको ज्ञान गराएर मुक्त गरिनुपर्छ जो बुद्धिभन्दा पर छ।
24वस्तुतः त्यो पच्चीसौँ केवल यसै प्रकारले मोक्ष प्राप्त गर्न समर्थ हुन्छ, अन्य कुनै साधनबाट होइन। यद्यपि त्यो त्यस शरीरभन्दा वस्तुतः भिन्न छ जसमा त्यो त्यस बेला निवास गर्दछ, तथापि त्यससँगको आफ्नो संयोगका कारण त्यो त्यस शरीरको स्वभावको भागी हुन्छ।
25शुद्धसँग संयुक्त भई त्यो शुद्ध हुन्छ। चेतनसँग संयुक्त भई त्यो चेतन हुन्छ। हे नरश्रेष्ठ, मुक्तसँग संयुक्त भई त्यो मुक्त हुन्छ।
26सम्पूर्ण आसक्तिबाट रहितसँग संयुक्त भई त्यो सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त हुन्छ। मोक्षका लागि प्रयत्नशीलसँग संयुक्त भई त्यो स्वयं आफ्नो साथीको स्वभावको भागी बनेर मोक्षका लागि प्रयत्न गर्न थाल्दछ।
27शुद्ध कर्म भएकोसँग संयुक्त भई त्यो शुद्ध, शुद्ध कर्म भएको तथा प्रज्वलित तेजले युक्त हुन्छ। शुद्ध आत्मा भएकोसँग संयुक्त भई त्यो स्वयं शुद्ध आत्मा भएको हुन्छ।
28त्यस एक स्वतन्त्र आत्मासँग संयुक्त भई त्यो एक र स्वतन्त्र हुन्छ। जो आफैँमा आश्रित छ त्यससँग संयुक्त भई त्यसले त्यही स्वभाव प्राप्त गर्दछ र स्वतन्त्रता पाउँछ।
29हे राजन्, मैले तिमीलाई यो सबै विधिपूर्वक बताइसकेँ जो पूर्ण रूपमा सत्य छ। मैले तिमीलाई यो विषय, अर्थात् नित्य, शुद्ध र आदि ब्रह्म, निष्कपट भावले बुझाइदिएको छु।
30हे राजन्, आत्मालाई जगाउन समर्थ यो उच्च ज्ञान तिमीले त्यस पुरुषलाई दिन सक्दछौ जो वेदको ज्ञाता नभए पनि विनम्र छ र जसमा ब्रह्मज्ञान प्राप्त गर्ने तीव्र अभिलाषा छ।
31यो कहिल्यै उसलाई दिनु हुँदैन जसले असत्य बोल्दछ, अथवा जो कपटी अथवा धूर्त छ, अथवा जसमा मनको दृढता छैन, अथवा जसको बुद्धि कुटिल छ, अथवा जसले ज्ञानी पुरुषहरूसँग ईर्ष्या गर्दछ, अथवा जसले अरूलाई पीडा दिन्छ। अब सुन, म बताउँछु कि ती को हुन् जसलाई यो ज्ञान सुरक्षित रूपमा दिन सकिन्छ।
32यो उसलाई दिइनुपर्छ जो श्रद्धावान् छ, अथवा जो पुण्यवान् छ, अथवा जसले अरूको निन्दा गर्दैन, अथवा जो शुद्धतम भावले तपमा निरत छ, अथवा जो ज्ञान र विवेकले सम्पन्न छ, अथवा जसले वेदमा विहित यज्ञ तथा अन्य कर्म गर्दछ, अथवा जसको स्वभाव क्षमाशील छ, अथवा जसले सम्पूर्ण प्राणीमाथि करुणा गर्दछ र तिनको कल्याण गर्दछ; अथवा जो एकान्त र निर्जनमा बस्न रुचाउँछ, अथवा जो शास्त्रविहित सम्पूर्ण कर्म गर्नमा रुचि राख्दछ, अथवा जो कलह मन पराउँदैन, अथवा जो महान् विद्याले सम्पन्न छ, अथवा जसमा विवेक छ, अथवा जो क्षमा, आत्मसंयम तथा आत्माको शान्तिले सम्पन्न छ।
33ब्रह्मको यो उच्च ज्ञान कहिल्यै उसलाई दिनु हुँदैन जसमा त्यस्ता योग्यता नहोऊन्। भनिएको छ कि जो सुपात्र मानिँदैन उसलाई यो ज्ञान दिँदा कुनै लाभ अथवा शुभ फल उत्पन्न हुन सक्दैन।
34यो महान् ज्ञान उसलाई कहिल्यै दिनु हुँदैन जसले कुनै व्रत र संयमको पालन गर्दैन — चाहे उसले बदलामा रत्न र सबै प्रकारका धनले भरिएको सम्पूर्ण पृथ्वी नै किन नदेओस्। तर हे राजन्, निःसन्देह यो ज्ञान उसलाई दिइनुपर्छ जसले आफ्ना इन्द्रिय जितेको छ।
35हे कराल, आज मबाट परम ब्रह्मका विषयमा यो सबै सुनिसकेपछि तिमी कुनै भय नराख! मैले तिमीलाई त्यस उच्च र पवित्र ब्रह्मको विधिपूर्वक वर्णन गरिसकेको छु जो आदि र मध्यबाट रहित छ र जो सबै प्रकारका शोक हटाउन समर्थ छ।
36हे राजन्, त्यस ब्रह्मलाई देखेर, जसको दर्शनले जन्म र मृत्यु — दुवैलाई मेट्न समर्थ छ, जो मङ्गलले पूर्ण छ, जसले सम्पूर्ण भय हटाइदिन्छ र जसले सर्वोच्च कल्याण दिन्छ, तथा सम्पूर्ण ज्ञानको यो सार प्राप्त गरेर, आजै सम्पूर्ण भ्रम र मोहको त्याग गरिदेऊ।
37हे राजन्, मैले यो ज्ञान स्वयं नित्य हिरण्यगर्भबाट प्राप्त गरेको थिएँ, जसले अत्यन्त श्रेष्ठ आत्मा भएका ती महान् पुरुषलाई मैले सावधानीपूर्वक प्रसन्न पारेका कारण मलाई यो प्रदान गर्नुभयो। हे राजन्, आज तिम्रो सोधाइमा मैले तिमीलाई नित्य ब्रह्मको ज्ञान त्यसै गरी दिइसकेको छु जसरी मैले स्वयं आफ्ना गुरुबाट प्राप्त गरेको थिएँ। वस्तुतः मोक्षका ज्ञाता सम्पूर्ण पुरुषको आश्रय यो महान् ज्ञान तिमीलाई ठीक त्यसै गरी दिइएको छ जसरी मलाई स्वयं ब्रह्माबाट प्राप्त भएको थियो।
38भीष्मले भने — यसरी मैले तिमीलाई परम ब्रह्मका विषयमा त्यस्तै बताएँ जस्तो ती महर्षिले भन्नुभएको थियो — जो प्राप्त गरेर पच्चीसौँ (जीवात्मा)ले कहिल्यै फर्किनुपर्दैन।
39त्यस परमात्मालाई, जो क्षय र मृत्युको अधीनमा हुनुहुन्न, यथार्थ रूपमा नजानेका कारण जीवात्माले पटक-पटक संसारमा फर्किनुपर्छ। तर जब जीवात्माले त्यो उच्च ज्ञान प्राप्त गर्न सफल हुन्छ, तब उसले फेरि फर्किनुपर्दैन।
40हे राजन्, हे पुत्र, ती देवर्षिबाट यो सुनेर मैले तिमीलाई त्यो महान् ज्ञान दिइसकेको छु जसले सर्वोच्च कल्याण दिन्छ।
41यो ज्ञान महर्षि वसिष्ठले हिरण्यगर्भबाट प्राप्त गर्नुभएको थियो। र ती ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठबाट यो नारदले प्राप्त गर्नुभयो।
42नारदबाट मैले त्यो ज्ञान प्राप्त गरेँ जो वस्तुतः नित्य ब्रह्मसँग अभिन्न छ। हे कुरुश्रेष्ठ, उत्तम वचनमा गाँसिएको यो महान् अर्थ भएको प्रवचन सुनेर अब अरू शोकको अधीनमा नहोऊ।
43जुन मानिसले विनाशी र अविनाशीलाई जान्दछ ऊ भयबाट मुक्त हुन्छ। हे राजन्, वस्तुतः उही भय पाल्न बाध्य छ जो यस ज्ञानबाट रहित छ।
44अज्ञानका कारण मूर्ख आत्मा भएको पुरुषले पटक-पटक यस संसारमा फर्किनुपर्छ। वस्तुतः मृत्युपछि उसले हजारौँ-हजारौँ योनिमा जन्म लिनुपर्छ, जसमध्ये प्रत्येकको अन्त्य मृत्युमै हुन्छ।
45कहिले देवताको लोकमा, कहिले मानिसमा र कहिले मध्यवर्ती योनिमा — उसले पटक-पटक प्रकट हुनुपर्छ। यदि समयसँगै उसले त्यस अज्ञानको समुद्र तर्न सफल भयो जसमा ऊ डुबेको छ, भने ऊ पुनर्जन्मबाट पूर्ण रूपमा बच्न तथा परमात्मासँग एकत्व प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
46अज्ञानको त्यो समुद्र भयङ्कर छ। त्यो अथाह छ र अव्यक्त कहलिन्छ। हे भारत, दिनप्रतिदिन प्राणीहरू त्यस समुद्रमा खसेको र डुबेको देखिन्छ।
47हे राजन्, किनभने तिमी अज्ञानको त्यस नित्य र असीम समुद्रबाट मुक्त भइसकेका छौ, त्यसैले तिमी तमबाट तथा अज्ञानबाट पनि मुक्त भएका छौ।