मोक्षधर्म पर्व — यो जगत् कसरी नष्ट हुन्छ; त्यो जो न कहिल्यै नष्ट भयो न हुनेछ
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 129
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मानावर्तते पुनः। किं च तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः॥
2अक्षरक्षरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन्। उपलब्धं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन।॥
3त्वं हि ज्ञानानिधिविप्रेसच्यसे वेदपारगैः। ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः॥
4शेषमल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे। आवृते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम्॥
5त्वयि प्रतिगते श्रेयः : कुतः श्रोष्यामहे वयम्। कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे॥
6तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह। न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम्॥
7भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्। वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च॥
8वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम्। पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्॥
9परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम्। मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः॥ स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्बणम्। पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा॥ भगवश्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम्। यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः॥
10यच्च तत् क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत्। यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम्॥
11वसिष्ठ उवाच श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत्। यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन वाप्यथ॥
12युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम्। दशकल्पशतावृत्तमहस्तद् ब्राह्ममुच्यते॥
13रात्रिश्चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुद्ध्यते। सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम्॥ मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शम्भुः स्वयम्भुवः। अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम्॥ सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥
14हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः। महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः॥
15सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्वहुधात्मकः। विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः॥
16वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना। तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृतः॥
17एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना। अहङ्कारं महातेजाः प्रजापतिमहंकृतम्॥
18अव्यक्ताद् व्यक्तमापन्नं विद्यासगं वदन्ति तम्। महान्तं चाप्यहङ्कारमविद्यासर्गमेव च॥
19अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः। विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः॥
20भूतसर्गमहङ्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिवा अहङ्कारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम्॥
21वायुयोतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च॥
22एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम्। पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत्॥
23श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम्। वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेदूं तथैव च॥
24बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च। सम्भूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव॥
25एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते। यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः॥
26एतद् देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु। वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे॥ सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे। सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे॥ सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषिके। शुनि श्वपाके चैणे ये सचाण्डाले सपुल्कसे॥ हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह। यच्च मूर्तिमयं किंचित् सर्वत्रैतन्निदर्शनम्॥ जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः। स्थानं देहवतामासीदित्येवमनुशुश्रुम॥
27कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम्। अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः॥
28एतदक्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत्। जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम्॥
29महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत् क्षरनिदर्शनम्। कथितं ते महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
30पञ्चविंशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः। तत्त्वसंश्रयणादेतत् तत्त्वमाहुर्मनीषिणः॥
31यन्मय॑मसृजद् व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति। चतुर्विंशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः॥
32स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठतेऽऽत्मवान्। केवलश्चेतनो नित्यः सर्वमूर्तिरमूर्तिमान्॥
33सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मकः। गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणं गुणसंज्ञितम्॥
34एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः। विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान्॥
35तमःसत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु। नियते प्रतिबुद्धित्वादबुद्धजनसेवनात्॥
36सहवासविनाशित्वान्नान्योऽहमिति मन्यते। योऽहं सोऽहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते॥
37तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते। रजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात्॥
38शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु। सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै॥
39तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषानथ। सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः॥
40निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात्। पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः॥
41एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः। पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते॥
अङ्ग्रेजी
1What is that which is called Undecaying and by acquiring which no one has to return? What, again, is that which is called Decaying, and by acquiring which one has to return once more?
2O destroyer of enemies, I ask you the distinction that exists, O you of mighty arms, between the Decaying and the Undecaying ones for understanding them both truly, O delighter of the Kurus.
3Brahmans conversant with the Vedas, speak of you as on Ocean of knowledge. Highly blessed Rishis and Yatis of great souls do the Salme.
4You have very few days to live. When the Sun turns from his southern solstice for entering into the northern, you will attain to your high end.
5When you will leave us, from whom shall we hear of all that is wholesome for us? You are the lamp of Kuru's race. Indeed, you are always shining with the light of knowledge.
6O perpetuator of Kuru's race, I wish, therefore, to hear all this from you. Listening to your discourses which are always sweet like nectar, my curiosity, without being satiated, is always increasing.
7Bhishma said I shall, regarding it, relate to you the old discourse that took place between Vashishtha and king Karala of Janaka's race.
8Once on a time when that foremost of Rishis, viz., Vashishtha, effulgent like the Sun, was seated at his ease, king Janaka asked him about that highest knowledge which is for our supreme behoof.
9A perfect adept in that department of knowledge which is about the Soul and gifted with sure conclusions about all branches of that science, as Mairtravaruni, that foremost of Rishis, was seated, the king, approaching him with joined hands, asked him in humble words, well said and sweet and shorn of all controversial spirit, this question,-O holy one, I wish to hear of Supreme and Eternal Brahma by attaining to which men of wisdom have not to return.
10I wish also to know that which is called Destructible and That into which this universe goes when destroyed. Indeed, what is That which is said to be indestructible. Auspicious, wholesome and free from all sorts of evil.
11Hear, O king, as to how this universe is destroyed, and of That which was never destroyed and which will never be destroyed at any time.
12Twelve thousand years make a cycle. Four such cycles, taken a thousand times, make a Kalpa which measures one day of Brahman.
13Brahman's night also, O king, is of the same measure. When Brahman himself is destroyed, Shambhu of formless soul and to whom the Yoga attributes of lightness, heaviness, etc., naturally stick, awakes, and once more creates that First of all creatures, possessed of huge proportions, of infinite deeds, endued with form, and at one with the universe. That Shambhu is otherwise called Ishana. He is pure Effulgence, and is above all decay, having his hands and feet stretching on all sides with eyes and head and mouth cverywhere, and with ears also in every place. That Being exists, possessing the entire universe.
14The eldest-born Being is called Hiranyagarbha. This holy one has been called the Understanding. In the Yoga scriptures, He is called the Great, and Virinchi, and the Unborn.
15In the Sankhya system, He is described by diverse names, and considered as having Infinity for his Soul. Of various forms and constituting the soul of the universe, He is considered as One and Indestructible.
16The three worlds of numberless ingredients have been created by Him without help from any source and have been overwhelmed by him. On account of His manifold forins, He is said to be of universal form.
17Undergoing changes He creates Himself. Gifted with great energy, He first creates Consciousness and that Great Being called Prajapati endued with Consciousness.
18The Manifest is created from the Unmanifest. This is called by the learned the Creation of Knowledge. The creation of (Virat) and Consciousness, by Hiranyagarbha, is the Creation of Ignorance.
19Allotment of attributes and the destruction thereof, called respectively by the names of Ignorance and Knowledge by persons learned in the Shrutis, then arose, referring to this, that, or the other of the three.
20Know, O king, that the creation of the elements from Consciousness is the third. In all the kinds of Consciousness is the fourth creation which originates from modification of the third.
21This fourth creation consists of Wind and Light and Ether and Water and Earth, with their properties of sound, touch, form, taste, and scent. arose
22This aggregate of ten arose, forsooth, at the same time. The fifth creation, O king, is that which has originated, from combinations of the principal elements.
23This comprises the ear, the skin, the eyes, the tongue, and the nose forming the fifth, and speech, and the two hands, and the two legs, and the lower canal, and the organs of generation.
24The first five of those form the organs of knowledge, and the last five the organs of action. All these, with mind, simultaneously, O king.
25These form the twenty-four topics that exist in the forms of all living creatures. By understanding these properly. these properly. Brahmanas endued with insight into the truth have never to give way to sorrow.
26In the three worlds a combination of these, called body, is possessed by all embodied Creatures. Indeed, O king, a combination of those is known as such in gods and men and Danavas, in Yakshas and spirits and Gandharvas, and Kinnaras and great snakes, and Charanas and Pishachas, in celestial Rishis and Rakshasas, in biting flies, and worins, and gnats, and vermin born of filth and rats, and dogs and Shvapakas and Chaineyas and Chandalas and Pukkasas, in elephants and horse and asses and tigers, and trees, and kine. Whatever other creatures exist in water or ether or on earth, for there is on other place in which creatures exist as we have heard, have this combination.
27All these, O sire, included within the class called Manifest, are seen to be destroyed day after day. Hence, all creatures begotten by union of these twenty-four are said to be destructible.
28This then is the Indestructible. And since the universe, which is made up of Manifest and Unmanifest, is destroyed, therefore, it is said to be Destructible.
29The Very Being called Mahan who is the first born is always spoken of as an instance of the Destructible. I have now told you, O king, all that you had asked me.
30Above the twenty-four topics already referred to is the twenty-fifth called Vishnu. That Vishnu, on account of the absence of all qualities, is not a topic though as that which permeates all the topics, he has been called so by the wise.
31Since that which is destructible has caused all this that is Manifest, therefore, all this is gifted with form. The twenty-fourth, which is Nature, is said to lord over all this. The twentyfifth, which is Vishnu, is formless and, therefore, cannot be said to lord over the universe.
32It is that Unmanifest, which, when endued with body lives in the hearts of all creatures having body. As regards eternal Consciousness, although he is shorn of attributes and without form, yet he assumes all forins.
33Uniting with Nature which has has the attributes of birth and death, he also assumes the attributes of birth and death. And on account of such union he becomes an object of perception and though in reality shorn of all attributes yet he coines to be invested therewith.
34It is in this way that the Soul, becoming united with Nature and invested with Ignorance, undergoes changes and becomes conscious of Self.
35Uniting with the qualities of Goodness, Darkness and Ignorance, he becomes at one with various creatures belonging to various orders of Being, on account of his forgetfulness and his waiting upon Ignorance.
36On account of his birth and death originating from the fact of living in union with Nature, he thinks himself to be no other than what he apparently is, Knowing himself as this or that, he follows the qualities of Goodness, Darkness and Ignorance.
37Under the influence of Ignorance, he comes by various kinds of conditions which are affected by Ignorance. Under the influences of Darkness and Goodness he attains likewise to conditions which are affected by Darkness and Goodness.
38There are three colours in all viz., White, Red, and Dark. All those colours belong to Nature.
39Through Ignorance one goes to hell. Through Darkness one attains to the status of humanity. Through Goodness people ascend to the regions of the gods and partake of great happiness.
40By sticking to sin continuously one sinks into the intermediate order of beings. By acting both virtuously and sinfully one comes by the status of humanity. By acting only righteously, one attains to the status of the gods.
41In this way the twenty-fifth, viz., (the Indestructible), the wise say, by union with the unmanifest, becomes changed into (destructible). By means of knowledge, however, the Indestructible appears in His true nature.
हिन्दी
1वह क्या है जिसे अक्षय कहा जाता है और जिसे प्राप्त कर लेने पर किसी को लौटना नहीं पड़ता? और वह क्या है जिसे क्षयशील कहा जाता है और जिसे प्राप्त करने पर एक बार पुनः लौटना पड़ता है?
2हे शत्रुनाशक, हे महाबाहु, हे कुरुओं को आनन्द देने वाले, मैं आपसे क्षयशील और अक्षय के बीच का वह भेद पूछता हूँ ताकि मैं दोनों को यथार्थ रूप से समझ सकूँ।
3वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण आपको ज्ञान का समुद्र कहते हैं। परम भाग्यशाली ऋषि तथा महात्मा यति भी वैसा ही कहते हैं।
4आपके जीने के दिन अब बहुत थोड़े हैं। जब सूर्य दक्षिणायन से मुड़कर उत्तरायण में प्रवेश करेंगे, तब आप अपनी परम गति को प्राप्त होंगे।
5जब आप हमें छोड़कर चले जाएँगे, तब हम अपने लिए जो कुछ हितकर है वह किससे सुनेंगे? आप कुरुवंश के दीपक हैं। वस्तुतः आप सदा ज्ञान के प्रकाश से देदीप्यमान रहते हैं।
6हे कुरुवंश के प्रवर्धक, इसीलिए मैं यह सब आपसे सुनना चाहता हूँ। आपके उन प्रवचनों को सुनकर जो सदा अमृत के समान मधुर हैं, मेरी जिज्ञासा तृप्त होने के स्थान पर सदा बढ़ती ही जाती है।
7भीष्म ने कहा — इस विषय में मैं तुम्हें वह प्राचीन संवाद सुनाऊँगा जो वसिष्ठ तथा जनक के वंश के राजा करालजनक के बीच हुआ था।
8एक समय जब सूर्य के समान तेजस्वी ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठ सुखपूर्वक बैठे हुए थे, तब राजा जनक ने उनसे उस सर्वोच्च ज्ञान के विषय में पूछा जो हमारे परम कल्याण के लिए है।
9जब आत्मा सम्बन्धी उस ज्ञान की शाखा में पूर्ण निष्णात तथा उस विज्ञान की समस्त शाखाओं में निश्चित सिद्धान्तों से सम्पन्न मैत्रावरुणि वे ऋषिश्रेष्ठ बैठे हुए थे, तब राजा ने हाथ जोड़कर उनके पास जाकर विनम्र, सुभाषित, मधुर तथा समस्त विवाद-भावना से रहित वचनों में यह प्रश्न पूछा — हे पवित्रात्मा, मैं उस परम तथा नित्य ब्रह्म के विषय में सुनना चाहता हूँ जिसे प्राप्त करके बुद्धिमान् पुरुषों को लौटना नहीं पड़ता।
10मैं उसे भी जानना चाहता हूँ जिसे विनाशी कहा जाता है, तथा उसे भी जिसमें यह विश्व नष्ट होने पर चला जाता है। वस्तुतः वह क्या है जिसे अविनाशी, मङ्गलमय, हितकर तथा सब प्रकार के अनिष्ट से मुक्त कहा जाता है?
11हे राजन्, सुनो — यह विश्व किस प्रकार नष्ट होता है, तथा वह क्या है जो कभी नष्ट नहीं हुआ और जो किसी भी समय कभी नष्ट नहीं होगा।
12बारह सहस्र वर्ष एक चतुर्युग बनाते हैं। ऐसे चार युग, एक सहस्र बार लिए जाने पर, एक कल्प बनाते हैं जो ब्रह्मा के एक दिन का माप है।
13हे राजन्, ब्रह्मा की रात्रि भी इतनी ही लम्बी होती है। जब स्वयं ब्रह्मा का नाश हो जाता है, तब निराकार आत्मा वाले शम्भु, जिनमें लघुत्व, गुरुत्व आदि योग के गुण स्वभावतः रहते हैं, जाग उठते हैं और समस्त प्राणियों में उस प्रथम प्राणी की पुनः रचना करते हैं जो विशाल प्रमाण वाला, अनन्त कर्मों वाला, रूप से युक्त तथा विश्व के साथ अभिन्न है। वे शम्भु ईशान नाम से भी पुकारे जाते हैं। वे शुद्ध तेज हैं, समस्त क्षय से परे हैं, उनके हाथ और चरण चारों ओर फैले हुए हैं, उनके नेत्र, मस्तक और मुख सर्वत्र हैं, और उनके कान भी प्रत्येक स्थान पर हैं। वह पुरुष सम्पूर्ण विश्व को अपने में धारण किए विद्यमान है।
14सर्वप्रथम उत्पन्न उस पुरुष को हिरण्यगर्भ कहा जाता है। इन पवित्रात्मा को बुद्धि कहा गया है। योगशास्त्रों में उन्हें महान्, विरिञ्चि तथा अजन्मा कहा जाता है।
15साङ्ख्य पद्धति में उनका वर्णन विविध नामों से किया गया है और उन्हें अनन्तता को अपनी आत्मा बनाए हुए माना गया है। विविध रूपों वाले तथा विश्व की आत्मा बने हुए वे एक तथा अविनाशी माने जाते हैं।
16असंख्य अवयवों वाले तीनों लोक उन्हीं के द्वारा किसी अन्य स्रोत की सहायता के बिना रचे गए हैं और उन्हीं के द्वारा व्याप्त किए गए हैं। अपने अनेक रूपों के कारण वे विश्वरूप कहे जाते हैं।
17विकारों से गुजरते हुए वे स्वयं अपनी ही रचना करते हैं। महान् तेज से सम्पन्न वे सर्वप्रथम अहङ्कार की तथा उस महान् पुरुष प्रजापति की रचना करते हैं जो अहङ्कार से युक्त है।
18व्यक्त की रचना अव्यक्त से होती है। विद्वान् इसे ज्ञान की सृष्टि कहते हैं। और हिरण्यगर्भ द्वारा (विराट्) तथा अहङ्कार की जो रचना होती है वह अज्ञान की सृष्टि है।
19गुणों का विभाजन तथा उनका विनाश, जिन्हें श्रुतियों के ज्ञाता पुरुष क्रमशः अज्ञान और ज्ञान के नाम से पुकारते हैं, तब उत्पन्न हुए — जो इन तीनों में से इस, उस अथवा किसी अन्य के सम्बन्ध में हैं।
20हे राजन्, जान लो कि अहङ्कार से भूतों की रचना तीसरी सृष्टि है। और समस्त प्रकार के अहङ्कार में जो चौथी सृष्टि है वह तीसरी के विकार से उत्पन्न होती है।
21यह चौथी सृष्टि वायु, तेज, आकाश, जल तथा पृथ्वी से बनी है, जिनके गुण क्रमशः शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गन्ध हैं।
22यह दस का समूह निःसन्देह एक ही समय उत्पन्न हुआ। हे राजन्, पाँचवीं सृष्टि वह है जो प्रधान भूतों के संयोगों से उत्पन्न हुई है।
23इसमें कान, त्वचा, नेत्र, जिह्वा तथा पाँचवीं नासिका सम्मिलित हैं, और वाणी, दोनों हाथ, दोनों पैर, गुदा तथा जननेन्द्रिय भी।
24इनमें से पहली पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ बनती हैं और अन्तिम पाँच कर्मेन्द्रियाँ। हे राजन्, ये सब मन सहित एक ही साथ उत्पन्न हुईं।
25ये वे चौबीस तत्त्व बनते हैं जो समस्त प्राणियों के रूपों में विद्यमान रहते हैं। इन्हें भलीभाँति समझ लेने पर सत्य में अन्तर्दृष्टि से सम्पन्न ब्राह्मणों को कभी शोक के अधीन नहीं होना पड़ता।
26तीनों लोकों में इनका जो संयोग है, जिसे शरीर कहा जाता है, वह समस्त देहधारी प्राणियों के पास है। हे राजन्, वस्तुतः इनका ऐसा संयोग देवताओं और मनुष्यों और दानवों में, यक्षों और भूतों और गन्धर्वों में, किन्नरों और महासर्पों में, चारणों और पिशाचों में, देवर्षियों और राक्षसों में, डंक मारने वाली मक्खियों, कीड़ों, मच्छरों, गन्दगी से उत्पन्न कीटों और चूहों में, कुत्तों, श्वपाकों, चैनेयों, चाण्डालों और पुक्कसों में, हाथियों, घोड़ों, गधों और व्याघ्रों में, वृक्षों तथा गौओं में — सबमें जाना जाता है। जल में, आकाश में अथवा पृथ्वी पर जो भी अन्य प्राणी विद्यमान हैं — क्योंकि जैसा हमने सुना है, इनके अतिरिक्त कोई ऐसा स्थान नहीं जहाँ प्राणी रहते हों — उन सबमें यही संयोग है।
27हे तात, ये सब, जो व्यक्त नामक वर्ग में सम्मिलित हैं, दिन-प्रतिदिन नष्ट होते देखे जाते हैं। इसलिए इन चौबीस के संयोग से उत्पन्न समस्त प्राणी विनाशी कहे जाते हैं।
28तब यही अविनाशी है। और चूँकि यह विश्व, जो व्यक्त और अव्यक्त से बना है, नष्ट हो जाता है, इसलिए इसे विनाशी कहा जाता है।
29महान् नामक वह पुरुष, जो सर्वप्रथम उत्पन्न हुआ, सदा विनाशी के उदाहरण के रूप में कहा जाता है। हे राजन्, मैंने अब तुम्हें वह सब बता दिया जो तुमने मुझसे पूछा था।
30पहले बताए गए चौबीस तत्त्वों से ऊपर पचीसवाँ है जिसे विष्णु कहा जाता है। वे विष्णु समस्त गुणों के अभाव के कारण तत्त्व नहीं हैं, यद्यपि समस्त तत्त्वों में व्याप्त होने के कारण बुद्धिमानों ने उन्हें ऐसा कहा है।
31चूँकि जो विनाशी है उसी ने इस समस्त व्यक्त को उत्पन्न किया है, इसलिए यह सब रूप से युक्त है। चौबीसवाँ, जो प्रकृति है, इस सबका स्वामी कहा जाता है। पचीसवाँ, जो विष्णु है, निराकार है और इसलिए उसे विश्व का स्वामी नहीं कहा जा सकता।
32वह अव्यक्त ही है जो शरीर से युक्त होने पर शरीरधारी समस्त प्राणियों के हृदयों में निवास करता है। जहाँ तक नित्य चेतना का प्रश्न है, यद्यपि वह गुणों से रहित और निराकार है, तथापि वह समस्त रूप धारण कर लेती है।
33प्रकृति के साथ, जिसमें जन्म और मृत्यु के गुण हैं, संयुक्त होकर वह भी जन्म और मृत्यु के गुण धारण कर लेती है। और ऐसे संयोग के कारण वह अनुभव का विषय बन जाती है, और वस्तुतः समस्त गुणों से रहित होते हुए भी उनसे युक्त हो जाती है।
34इसी प्रकार आत्मा प्रकृति से संयुक्त होकर तथा अज्ञान से आवृत होकर विकारों से गुजरती है और अपने को अलग सत्ता के रूप में जानने लगती है।
35सत्त्व, तम तथा अज्ञान के गुणों से संयुक्त होकर वह अपने विस्मरण के कारण तथा अज्ञान की सेवा करने के कारण विविध वर्गों के विविध प्राणियों के साथ एक हो जाती है।
36प्रकृति के साथ संयोग में रहने के कारण उत्पन्न अपने जन्म और मृत्यु के कारण वह अपने को उससे भिन्न कुछ नहीं समझती जो वह प्रत्यक्षतः प्रतीत होती है। अपने को यह अथवा वह जानकर वह सत्त्व, तम तथा अज्ञान के गुणों का अनुसरण करती है।
37अज्ञान के प्रभाव में वह उन नाना प्रकार की दशाओं को प्राप्त होती है जो अज्ञान से प्रभावित हैं। और तम तथा सत्त्व के प्रभावों में वह उसी प्रकार उन दशाओं को प्राप्त होती है जो तम तथा सत्त्व से प्रभावित हैं।
38कुल मिलाकर तीन वर्ण हैं, अर्थात् श्वेत, रक्त तथा कृष्ण। ये समस्त वर्ण प्रकृति के हैं।
39अज्ञान के द्वारा मनुष्य नरक जाता है। तम के द्वारा वह मनुष्यत्व की स्थिति प्राप्त करता है। और सत्त्व के द्वारा लोग देवताओं के लोकों में चढ़ते हैं और महान् सुख का भाग पाते हैं।
40निरन्तर पाप में लगे रहने से मनुष्य मध्यवर्ती योनियों में गिर जाता है। धर्मपूर्वक और पापपूर्वक — दोनों प्रकार से आचरण करने पर वह मनुष्यत्व की स्थिति पाता है। और केवल धर्मपूर्वक आचरण करने पर वह देवताओं की स्थिति प्राप्त करता है।
41इस प्रकार बुद्धिमान् पुरुष कहते हैं कि पचीसवाँ, अर्थात् (अविनाशी), अव्यक्त के साथ संयोग से (विनाशी) में बदल जाता है। किन्तु ज्ञान के द्वारा वह अविनाशी अपने यथार्थ स्वरूप में प्रकट हो जाता है।
नेपाली
1त्यो के हो जसलाई अक्षय भनिन्छ र जो प्राप्त गरिसकेपछि कसैलाई फर्किनुपर्दैन? र त्यो के हो जसलाई क्षयशील भनिन्छ र जो प्राप्त गर्दा एक पटक पुनः फर्किनुपर्छ?
2हे शत्रुनाशक, हे महाबाहु, हे कुरुहरूलाई आनन्द दिने, म तपाईंसँग क्षयशील र अक्षयबीचको त्यो भेद सोध्दछु ताकि म दुवैलाई यथार्थ रूपमा बुझ्न सकूँ।
3वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूले तपाईंलाई ज्ञानको समुद्र भन्दछन्। परम भाग्यशाली ऋषि तथा महात्मा यतिहरूले पनि त्यस्तै भन्दछन्।
4तपाईंका बाँच्ने दिन अब धेरै थोरै छन्। जब सूर्य दक्षिणायनबाट मोडिएर उत्तरायणमा प्रवेश गर्नुहुनेछ, तब तपाईंले आफ्नो परम गति प्राप्त गर्नुहुनेछ।
5जब तपाईं हामीलाई छोडेर जानुहुनेछ, तब हामीले आफ्ना लागि जे-जति हितकर छ त्यो कसबाट सुन्नेछौँ? तपाईं कुरुवंशका दियो हुनुहुन्छ। वस्तुतः तपाईं सधैँ ज्ञानको प्रकाशले देदीप्यमान रहनुहुन्छ।
6हे कुरुवंशका प्रवर्धक, त्यसैले म यो सबै तपाईंबाट सुन्न चाहन्छु। तपाईंका ती प्रवचन सुनेर जो सधैँ अमृतझैँ मधुर छन्, मेरो जिज्ञासा तृप्त हुनुको सट्टा सधैँ बढ्दै जान्छ।
7भीष्मले भने — यस विषयमा म तिमीलाई त्यो प्राचीन संवाद सुनाउनेछु जो वसिष्ठ तथा जनकको वंशका राजा करालजनकबीच भएको थियो।
8एक समय जब सूर्यझैँ तेजस्वी ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठ सुखपूर्वक बसिरहनुभएको थियो, तब राजा जनकले उहाँसँग त्यस सर्वोच्च ज्ञानका विषयमा सोधे जो हाम्रो परम कल्याणका लागि हो।
9जब आत्मासम्बन्धी त्यस ज्ञानको शाखामा पूर्ण निष्णात तथा त्यस विज्ञानका सम्पूर्ण शाखामा निश्चित सिद्धान्तले सम्पन्न मैत्रावरुणि ती ऋषिश्रेष्ठ बसिरहनुभएको थियो, तब राजाले हात जोडेर उहाँकहाँ गएर विनम्र, सुभाषित, मधुर तथा सम्पूर्ण विवाद-भावनाबाट रहित वचनमा यो प्रश्न सोधे — हे पवित्रात्मा, म त्यस परम तथा नित्य ब्रह्मका विषयमा सुन्न चाहन्छु जो प्राप्त गरेर बुद्धिमान् पुरुषहरूले फर्किनुपर्दैन।
10म त्यसलाई पनि जान्न चाहन्छु जसलाई विनाशी भनिन्छ, तथा त्यसलाई पनि जसमा यो विश्व नष्ट भएपछि जान्छ। वस्तुतः त्यो के हो जसलाई अविनाशी, मङ्गलमय, हितकर तथा सबै प्रकारका अनिष्टबाट मुक्त भनिन्छ?
11हे राजन्, सुन — यो विश्व कसरी नष्ट हुन्छ, तथा त्यो के हो जो कहिल्यै नष्ट भएन र जो कुनै पनि समय कहिल्यै नष्ट हुनेछैन।
12बाह्र हजार वर्षले एक चतुर्युग बनाउँछन्। त्यस्ता चार युग, एक हजार पटक लिइँदा, एक कल्प बनाउँछन् जो ब्रह्माको एक दिनको नाप हो।
13हे राजन्, ब्रह्माको रात पनि यति नै लामो हुन्छ। जब स्वयं ब्रह्माको नाश हुन्छ, तब निराकार आत्मा भएका शम्भु, जसमा लघुत्व, गुरुत्व आदि योगका गुण स्वभावतः रहन्छन्, ब्युँझनुहुन्छ र सम्पूर्ण प्राणीमा त्यस प्रथम प्राणीको पुनः रचना गर्नुहुन्छ जो विशाल प्रमाण भएको, अनन्त कर्म भएको, रूपले युक्त तथा विश्वसँग अभिन्न छ। ती शम्भु ईशान नामले पनि पुकारिनुहुन्छ। उहाँ शुद्ध तेज हुनुहुन्छ, सम्पूर्ण क्षयभन्दा पर हुनुहुन्छ, उहाँका हात र चरण चारैतिर फैलिएका छन्, उहाँका नेत्र, मस्तक र मुख सर्वत्र छन्, र उहाँका कान पनि प्रत्येक स्थानमा छन्। त्यो पुरुष सम्पूर्ण विश्वलाई आफूमा धारण गरेर विद्यमान छ।
14सर्वप्रथम उत्पन्न त्यस पुरुषलाई हिरण्यगर्भ भनिन्छ। यी पवित्रात्मालाई बुद्धि भनिएको छ। योगशास्त्रहरूमा उहाँलाई महान्, विरिञ्चि तथा अजन्मा भनिन्छ।
15साङ्ख्य पद्धतिमा उहाँको वर्णन विविध नामले गरिएको छ र उहाँलाई अनन्ततालाई आफ्नो आत्मा बनाउनुभएको मानिएको छ। विविध रूप भएका तथा विश्वको आत्मा बनेका उहाँ एक तथा अविनाशी मानिनुहुन्छ।
16असङ्ख्य अवयव भएका तीनै लोक उहाँद्वारा नै कुनै अन्य स्रोतको सहायताविना रचिएका छन् र उहाँद्वारा नै व्याप्त गरिएका छन्। आफ्ना अनेक रूपका कारण उहाँ विश्वरूप भनिनुहुन्छ।
17विकारबाट गुज्रँदै उहाँले स्वयं आफ्नै रचना गर्नुहुन्छ। महान् तेजले सम्पन्न उहाँले सर्वप्रथम अहङ्कारको तथा त्यस महान् पुरुष प्रजापतिको रचना गर्नुहुन्छ जो अहङ्कारले युक्त छ।
18व्यक्तको रचना अव्यक्तबाट हुन्छ। विद्वान्हरूले यसलाई ज्ञानको सृष्टि भन्दछन्। र हिरण्यगर्भद्वारा (विराट्) तथा अहङ्कारको जुन रचना हुन्छ त्यो अज्ञानको सृष्टि हो।
19गुणहरूको विभाजन तथा तिनको विनाश, जसलाई श्रुतिका ज्ञाता पुरुषहरूले क्रमशः अज्ञान र ज्ञानको नामले पुकार्दछन्, तब उत्पन्न भए — जो यी तीनमध्ये यो, त्यो अथवा कुनै अर्कोसँग सम्बन्धित छन्।
20हे राजन्, जान कि अहङ्कारबाट भूतहरूको रचना तेस्रो सृष्टि हो। र सबै प्रकारका अहङ्कारमा जुन चौथो सृष्टि छ त्यो तेस्रोको विकारबाट उत्पन्न हुन्छ।
21यो चौथो सृष्टि वायु, तेज, आकाश, जल तथा पृथ्वीबाट बनेको छ, जसका गुण क्रमशः शब्द, स्पर्श, रूप, रस तथा गन्ध हुन्।
22यो दशको समूह निःसन्देह एउटै समयमा उत्पन्न भयो। हे राजन्, पाँचौँ सृष्टि त्यो हो जो प्रधान भूतका संयोगबाट उत्पन्न भएकी छ।
23यसमा कान, छाला, नेत्र, जिब्रो तथा पाँचौँ नाक समावेश छन्, र वाणी, दुवै हात, दुवै खुट्टा, गुदा तथा जननेन्द्रिय पनि।
24यीमध्ये पहिलो पाँचले ज्ञानेन्द्रिय बनाउँछन् र अन्तिम पाँचले कर्मेन्द्रिय। हे राजन्, यी सबै मनसहित एकैसाथ उत्पन्न भए।
25यी ती चौबीस तत्त्व बन्दछन् जो सम्पूर्ण प्राणीका रूपमा विद्यमान रहन्छन्। यिनलाई राम्ररी बुझिसकेपछि सत्यमा अन्तर्दृष्टिले सम्पन्न ब्राह्मणहरूले कहिल्यै शोकको अधीनमा पर्नुपर्दैन।
26तीनै लोकमा यिनको जुन संयोग छ, जसलाई शरीर भनिन्छ, त्यो सम्पूर्ण देहधारी प्राणीसँग छ। हे राजन्, वस्तुतः यिनको त्यस्तो संयोग देवता र मानिस र दानवहरूमा, यक्ष र भूत र गन्धर्वहरूमा, किन्नर र महासर्पहरूमा, चारण र पिशाचहरूमा, देवर्षि र राक्षसहरूमा, टोक्ने झिँगा, कीरा, लामखुट्टे, फोहोरबाट उत्पन्न कीट र मुसाहरूमा, कुकुर, श्वपाक, चैनेय, चाण्डाल र पुक्कसहरूमा, हात्ती, घोडा, गधा र बाघहरूमा, रूख तथा गाईहरूमा — सबैमा जानिन्छ। जलमा, आकाशमा अथवा पृथ्वीमा जुनसुकै अन्य प्राणी विद्यमान छन् — किनभने हामीले सुनेअनुसार, यीबाहेक कुनै त्यस्तो स्थान छैन जहाँ प्राणी बस्दछन् — ती सबैमा यही संयोग छ।
27हे तात, यी सबै, जो व्यक्त नामक वर्गमा समावेश छन्, दिनप्रतिदिन नष्ट भइरहेका देखिन्छन्। त्यसैले यी चौबीसको संयोगबाट उत्पन्न सम्पूर्ण प्राणी विनाशी भनिन्छन्।
28तब यही अविनाशी हो। र किनभने यो विश्व, जो व्यक्त र अव्यक्तबाट बनेको छ, नष्ट हुन्छ, त्यसैले यसलाई विनाशी भनिन्छ।
29महान् नामक त्यो पुरुष, जो सर्वप्रथम उत्पन्न भयो, सधैँ विनाशीको उदाहरणका रूपमा भनिन्छ। हे राजन्, मैले अब तिमीलाई त्यो सबै बताइसकेँ जो तिमीले मबाट सोधेका थियौ।
30पहिले बताइएका चौबीस तत्त्वभन्दा माथि पच्चीसौँ छ जसलाई विष्णु भनिन्छ। ती विष्णु सम्पूर्ण गुणको अभावका कारण तत्त्व होइनन्, यद्यपि सम्पूर्ण तत्त्वमा व्याप्त भएका कारण बुद्धिमान्हरूले उहाँलाई त्यस्तो भनेका छन्।
31किनभने जो विनाशी छ त्यसैले यो सम्पूर्ण व्यक्त उत्पन्न गरेको छ, त्यसैले यो सबै रूपले युक्त छ। चौबीसौँ, जो प्रकृति हो, यो सबैको स्वामी भनिन्छ। पच्चीसौँ, जो विष्णु हुनुहुन्छ, निराकार हुनुहुन्छ र त्यसैले उहाँलाई विश्वको स्वामी भन्न सकिँदैन।
32त्यो अव्यक्त नै हो जो शरीरले युक्त हुँदा शरीरधारी सम्पूर्ण प्राणीका हृदयमा निवास गर्दछ। जहाँसम्म नित्य चेतनाको प्रश्न छ, यद्यपि त्यो गुणबाट रहित र निराकार छ, तथापि त्यसले सम्पूर्ण रूप धारण गर्दछ।
33प्रकृतिसँग, जसमा जन्म र मृत्युका गुण छन्, संयुक्त भई त्यसले पनि जन्म र मृत्युका गुण धारण गर्दछ। र त्यस्तो संयोगका कारण त्यो अनुभवको विषय बन्दछ, र वस्तुतः सम्पूर्ण गुणबाट रहित हुँदाहुँदै पनि तिनले युक्त हुन्छ।
34यसै प्रकारले आत्मा प्रकृतिसँग संयुक्त भई तथा अज्ञानले आवृत भई विकारबाट गुज्रन्छे र आफूलाई अलग सत्ताका रूपमा जान्न थाल्छे।
35सत्त्व, तम तथा अज्ञानका गुणसँग संयुक्त भई त्यो आफ्नो विस्मरणका कारण तथा अज्ञानको सेवा गरेका कारण विविध वर्गका विविध प्राणीसँग एक हुन्छे।
36प्रकृतिसँगको संयोगमा रहेका कारण उत्पन्न आफ्नो जन्म र मृत्युका कारण त्यसले आफूलाई त्योभन्दा भिन्न केही ठान्दिन जो त्यो प्रत्यक्षतः प्रतीत हुन्छे। आफूलाई यो अथवा त्यो जानेर त्यसले सत्त्व, तम तथा अज्ञानका गुणको अनुसरण गर्दछे।
37अज्ञानको प्रभावमा त्यसले ती नाना प्रकारका दशा प्राप्त गर्दछे जो अज्ञानले प्रभावित छन्। र तम तथा सत्त्वका प्रभावमा त्यसले त्यसै गरी ती दशा प्राप्त गर्दछे जो तम तथा सत्त्वले प्रभावित छन्।
38जम्मा गरी तीन वर्ण छन्, अर्थात् सेतो, रातो तथा कालो। यी सम्पूर्ण वर्ण प्रकृतिका हुन्।
39अज्ञानद्वारा मानिस नरक जान्छ। तमद्वारा उसले मनुष्यत्वको स्थिति प्राप्त गर्दछ। र सत्त्वद्वारा मानिसहरू देवताका लोकमा चढ्दछन् र महान् सुखको भाग पाउँछन्।
40निरन्तर पापमा लागिरहँदा मानिस मध्यवर्ती योनिमा खस्दछ। धर्मपूर्वक र पापपूर्वक — दुवै प्रकारले आचरण गर्दा उसले मनुष्यत्वको स्थिति पाउँछ। र केवल धर्मपूर्वक आचरण गर्दा उसले देवताको स्थिति प्राप्त गर्दछ।
41यसरी बुद्धिमान् पुरुषहरू भन्दछन् कि पच्चीसौँ, अर्थात् (अविनाशी), अव्यक्तसँगको संयोगबाट (विनाशी)मा बदलिन्छ। तर ज्ञानद्वारा त्यो अविनाशी आफ्नो यथार्थ स्वरूपमा प्रकट हुन्छ।