मोक्षधर्म पर्व — कल्याण केबाट हुन्छ? श्रेष्ठ मार्ग कुन हो? त्यो कर्म कुन हो जो कहिल्यै नष्ट हुँदैन? त्यो पद कुन हो जहाँबाट फर्कनु पर्दैन? — पराशरका उत्तर
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 125
संस्कृत
1भीम उवाच पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः। पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम्॥
2जनक उवाच किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन् किं कृतं न विनश्यति। क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते॥
3पराशर उवाच असङ्ग श्रेयसो मूलं ज्ञानं चैव परा गतिः। चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति॥
4छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते। दत्त्वाभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुते॥
5यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च। अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा तमभिवर्तते॥
6वसन् विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान्। संवसत्येव दुर्बुदिरसत्सु विषयेष्वपि॥
7नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञं पयः पुष्करपर्णवत्। अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत्॥
8नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति। कर्ता खलु यथाकालं ततः समभिपद्यते॥ न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः।
9बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुद्ध्यते। शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद् भयम्॥
10वीतरागो जितक्रोधः सम्यग् भवति यः सदा। विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते॥
11मर्यादायां धर्मसेतुर्निबद्धो नैव सीदति। पुष्टस्रोत इवासक्तः स्फीतो भवति संचयः॥
12यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना। आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते।॥
13यथा तिलानामिह पुष्पसंश्रयात् पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसौम्यताम्। तथा नराणां भुवि भावितात्मनां यथाऽऽश्रयं सत्त्वगुणः प्रवर्तते॥
14जहाति दारांश्च जहाति सम्पदः पदं च यानं विविधाश्च याः क्रिया:। स्तदास्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते॥
15प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो न बुध्यते ह्यात्महितं कथंचन। स सर्वभावानुगतेन चेतसा नृपाभिषेणेव झषो विकृष्यते॥
16संघातवन्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः। कदलीगर्भनि:सारो नौरिवाप्सु निमज्जति॥
17निश्चितो न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते। सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना यदा नरो मृत्युमुखेऽभिवर्तते॥
18यथान्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति। तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम्॥
19मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम्। अविद्वान् मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत्। न धर्मकाल: पुरुषस्य
20बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च॥ विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः। परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः॥
21यथा मृणालानुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम्। तथाऽऽत्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते॥
22मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति। युक्तो यदा स भवति तदा तं पश्यते परम्॥
23परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्यं योऽभिमन्यते। इन्द्रियार्थेषु संयुक्तः स्वकार्यात् परिमुच्यते॥
24अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम्। प्राप्नोति स्वकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च॥
25मृण्मये भाजने पक्वे यथा वै नश्यति द्रवः। तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते॥
26विषयानुश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम्। यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति॥
27नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः। जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुद्ध्यते॥
28वणिग् यथा समुद्राद् वै यथार्थं लभते धनम्। तथा मार्णवे जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः॥
29अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संसरन्। मृत्युर॑सति भूतानि पवनं पन्नगो यथा॥
30स्वयंकृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते। नाकृत्वा लभते कश्चित् किंचिदत्र प्रियाप्रियम्॥
31शयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च। शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा॥
32न ह्यन्यत् तीरमासाद्य पुन स्तर्तुं व्यवस्यति। दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे॥
33यथा भावावसन्ना हि नौमहाम्भसि तन्तुना। तथा मनोभियोगाद् वै शरीरं प्रचिकीर्षति॥
34यथा समुद्रमभितः संश्रिताः सरितोऽपराः। तथाद्या प्रकृतिर्योगादभिसंश्रियते सदा॥
35स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः। प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेभवत्॥
36शरीरगृहसंज्ञस्य शौचतीर्थस्य देहिनः। बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च॥
37विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः। परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः॥
38संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः। भार्या पुत्रश्च दासश्च स्वमर्थमनुयुज्यते॥
39न माता न पिता किंचित् कस्यचित् प्रतिपद्यते। दानपथ्यौदनो जन्तुः स्वकर्मफलमश्नुते॥
40माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा। अष्टापदपदस्थाने लक्षमुद्रेव लक्ष्यते॥
41सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः। उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा॥
42व्यवसायं समाश्रित्य सहायान् योऽधिगच्छति। न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति॥
43अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम्। न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः॥
44आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायाद् विस्मयाद् धिया। समारभेदनिन्द्यात्मा न सोऽर्थः परिषीदति॥
45सर्वः स्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुः स्वयं गर्भात् सम्प्रतिपद्यते तदुभयं यत् तेन पूर्वं कृतम्। मृत्युश्चापरिहारवान् समगति: कालेन विच्छेदिना दारोश्शूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत्॥
46स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम्। नरो हि सर्वो लभते यथाकृतं शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा॥
47भीष्म उवाच इत्युक्तो जनको राजन् याथातथ्यं मनीषिणा। श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह॥
अङ्ग्रेजी
1Daksha said Once again Janaka, the king of Mithila, asked the great Parashara gifted with certain knowledge regarding all duties.
2Janaka said What yields good? What is the best path (for living creatures)? What is that which being done is never destroyed? What is that spot going where one has not to return? Tell me all this, O you of great intelligence.
3Parashara said Dissociation is the root of what is good. Knowledge is the greatest path. Penances practised are never destroyed. Gifts also, made to worthy persons, are not lost.
4When one, snapping the fetters of sin, begins to take pleasure in virtue, and when one makes that highest of all gifts, viz., the promise of all harmlessness to all creatures, then does one acquire success.
5He who gives away thousands of kine and hundreds of horses, and who promises harmlessness to all creatures receives in return the promise of harmlessness from all.
6One may live in the midst of all sorts or riches and cnjoyment, yet, if blessed with intelligence, one does not live in them; while he who is shorn of intelligence lives wholly in objects of enjoyment which unsubstantial.
7Sin cannot attach to a wise man as water cannot drench the leaves of the lotus. Sin sticks more firmly to him who is without attachment as lac and wood stick firmly to each other.
8Sin, which cannot be dissipated except by endurance of its fruits, never leaves the doer. The doer, when the time comes, has to suffer the consequences thereof. They, however, who are of purified souls and who realise the cxistence of Brahma, are never afflicted by the fruits of their deeds. are even
9Careless in about one's senses of knowledge and of action, one who is not conscious of his wicked deeds, and whose heart is attached to both good and bad, becomes afflicted with great fear.
10One who at all times becomes entirely freed from attachments and who completely subdues the passion of anger, is never sullied by sin even if he lives in the enjoyment of worldly objects.
11As a dyke set across a river, if not washed away, makes the waters thereof to swell up, so the man who, without being attached to objects of pleasure, creates the dyke of virtue whose materials consist of the limitations set down in the scriptures, has never to wane away. On the other hand, his merits and penances, increase.
12As the pure gem absorbs and attracts to itself, according to the natural law, the rays of the Sun, so, O foremost of kings, does Yoga proceed by help of rapt attention.
13As sesame seeds, for being always with sweet-scented flowers, become in respect of quality very sweet, so the quality of Goodness arises in men proportionate to the extent of their association with persons of purified souls.
14When one becomes desirous of living in heaven, he abandons his wives and riches and rank and vehicles and various sorts of good deeds. indeed, when one gets such a bent of mind, his understanding is said to be dissociated from the objects of the senses.
15That man who, with understanding attached to the objects of the senses, becomes blind to what is for his real well-beings, is dragged by his heart which runs after all earthly objects, like a fish by the bait of meat.
16Like the body that is made up of different limbs and organs, all mortal creatures exist depending upon one another. They are weak like the pith of the banana plant. They sink in the world's ocean like a boat.
17There is no fixed time for the acquisition of virtue. Death waits for no man. When man is constantly running towards the jaws of Death, the doing of pious deeds is proper at all times.
18Like a blind man who, with attention, can move about his own house, the wise man, with mind fixed on Yoga, can proceed along the road.
19It has been said that death originates from birth. Birth is subject to the control of death. One unacquainted with the course of the duties of Liberation revolves like a wheel between birth and death, unable to free himself from that fate.
20One who walks along the road recommended by the understanding acquires happiness both in this world and the next. Many of them are fraught with misery; while the Few yield happiness. Fruits represented by Nescience form the Many. Renunciation yields the soul's happiness.
21As the lotus stalk quickly leaves the mire attached to it, so the Soul can quickly renounce the mind.
22It is the mind that at first inclines the Soul to Yoga. The latter then merges the former into itself. When the Soul gains success in Yoga, it then sees itself invested with qualities.
23Engaged amid the objects of the senses, one who considers such engagement to be his employment falls away from his true employment on account of such devotion to those objects.
24The soul of the wise man acquires, through its pious deeds, a state of great happiness in heaven, while that of the man who is not endued with wisdom sinks very low or is born among intermediate creatures.
25As a liquid substance, if kept in a baked earthen pot, does not escape therefrom but remains undiminished similarly, one's body with which one had practised penances enjoys (without rejecting) all objects of pleasure.
26Verily, that man who enjoys earthly objects can never be liberated. That man, however, who renounces such objects, succeeds in enjoying great happiness hereafter.
27Like one suffering from blindness and, therefore, incapable of seeing his way, the sensualist, with soul confined in an opaque case, seems to be surrounded by a mist and cannot see (the true object).
28As merchants, going across the sea, make profits according to their capital, so creatures, in this world of men, attain to ends proportionate to their respective deeds.
29Like a snake devouring air, Death walks in this world made up of days and nights in the form of Decrepitude and devours all ceatures.
30A creature, when born, enjoys or suffers the fruits of deeds done by him in his pristine lives. There is nothing agreeable or disagreeable which one enjoys or suffers without its being the result of the deeds one has done in his previous lives.
31Whether lying or proceeding, whether sitting idly or engaged in his business, in whatever state a man may be, his pristine deeds good or bad, always approach him.
32One who has gone to the other end of the ocean, wishes not to cross the sea for returning to the bank whence he had sailed.
33As the fisherman, when he wishes, raises with the help of his chord his boat sunk in the waters, similarly the mind by the help of Yoga contemplation, raises individual Soul sunk in the world's ocean and unliberated from consciousness of body.
34As all rivers running towards the ocean, join it, so the mind, when engaged in Yoga, becomes united with primal Nature.
35Men whose minds become fettered by various bonds of affection, and who are sunk in ignorance, meet with destruction like houses of sand in water.
36That embodied creature who considers his body as only a house and purity as its sacred water, and who walks along the road of the understanding, acquires happiness both in this world and the next.
37The Many yield misery; while the Few yield happiness. The Many are the fruits represented by the Nescience. Renunciation produces the soul's benefit.
38One's friends who originate from his determination, and one's kinsmen whose attachment is due to selfish reasons, one's wives and sons and servants only devour his riches.
39Neither the mother, nor the father, can confer the slightest benefit upon him in the next world. Gifts form the diet upon which he can live. Indeed, one is compelled to enjoy the fruits of his own deeds.
40The mother, the son, the father, the brother, the wife, and friends, are like lines drawn with gold by the side of gold itself.
41All acts, good and bad, done in pristine lives, visit the doer. Knowing that everything enjoys or suffers at present is the outcome of his pristine deeds, the soul makes the understanding move on different directions.
42Depending on earnest endeavour and equipped with proper aids, he who undertakes to accomplish his tasks never meets with failure.
43As the rays of light never abandon the Sun, so prosperity never leaves him who has firm faith.
44That act which a man of pure soul does with faith and earnestness, with the help of proper means, without pride, and with intelligence, becomes never lost.
45A creature obtains from the very time of his residence in the mother's womb all his own acts good and bad that were acquired by him in his pristine lives. Death, which is irresistible, helped by Time which encompasses the destruction of life, takes all creatures to their end like wind scattering the dust of sawed timber.
46Through acts good and bad done by himself in his pristine lives, man acquires gold and animals, and wives, and children, and honour of birth, and costly possessions, and his entire affluence.
47Bhishma continued Thus addressed agreeably to the truth by the sage, Janaka, that foremost of pious men, O king, heard everything the Rishi said and acquired great happiness from it.
हिन्दी
1दक्ष ने कहा — मिथिला के राजा जनक ने समस्त धर्मों के विषय में निश्चित ज्ञान से सम्पन्न महर्षि पराशर से एक बार पुनः पूछा।
2जनक ने कहा — कल्याण किससे उत्पन्न होता है? (प्राणियों के लिए) सर्वोत्तम मार्ग कौन-सा है? वह क्या है जो एक बार कर लेने पर कभी नष्ट नहीं होता? वह कौन-सा स्थान है जहाँ जाकर लौटना नहीं पड़ता? हे महाबुद्धिमान्, मुझे यह सब बताइए।
3पराशर ने कहा — असंसक्ति ही कल्याण की जड़ है। ज्ञान ही सर्वश्रेष्ठ मार्ग है। किए हुए तप कभी नष्ट नहीं होते। और सुपात्रों को दिए गए दान भी नष्ट नहीं होते।
4जब मनुष्य पाप के बन्धनों को तोड़कर धर्म में आनन्द लेने लगता है, और जब वह समस्त दानों में श्रेष्ठ वह दान करता है, अर्थात् समस्त प्राणियों को अहिंसा का वचन देता है, तब वह सिद्धि प्राप्त करता है।
5जो सहस्रों गौएँ और सैकड़ों अश्व दान करता है, और जो समस्त प्राणियों को अहिंसा का वचन देता है, वह बदले में सबसे अहिंसा का वचन प्राप्त करता है।
6मनुष्य सब प्रकार के धन और भोगों के बीच रह सकता है, फिर भी यदि वह बुद्धि से सम्पन्न हो तो वह उनमें नहीं रहता; जबकि जो बुद्धि से रहित है वह पूर्ण रूप से उन भोग-विषयों में ही रहता है जो असार हैं।
7बुद्धिमान् पुरुष से पाप उसी प्रकार नहीं चिपक सकता जिस प्रकार जल कमल के पत्तों को नहीं भिगो सकता। किन्तु जो आसक्त है उससे पाप और भी दृढ़ता से चिपकता है, जैसे लाख और काष्ठ एक-दूसरे से दृढ़ता से चिपक जाते हैं।
8जो पाप अपने फलों को भोगे बिना दूर नहीं हो सकता, वह कर्ता को कभी नहीं छोड़ता। समय आने पर कर्ता को उसके परिणाम भोगने ही पड़ते हैं। किन्तु जो शुद्ध आत्मा वाले हैं और जो ब्रह्म के अस्तित्व का साक्षात्कार कर लेते हैं, वे अपने कर्मों के फलों से कभी पीड़ित नहीं होते।
9जो अपनी ज्ञानेन्द्रियों तथा कर्मेन्द्रियों के विषय में असावधान है, जो अपने दुष्कर्मों के प्रति सचेत नहीं है, और जिसका हृदय शुभ तथा अशुभ — दोनों में आसक्त है, वह महान् भय से पीड़ित हो जाता है।
10जो सब समय समस्त आसक्तियों से पूर्ण रूप से मुक्त हो जाता है और जो क्रोध के आवेग को पूर्ण रूप से जीत लेता है, वह सांसारिक विषयों का भोग करते हुए भी पाप से कभी मलिन नहीं होता।
11जिस प्रकार नदी के आर-पार बाँधा गया बाँध, यदि बहा न दिया जाए, तो उसके जल को ऊपर उठा देता है, उसी प्रकार जो मनुष्य भोग-विषयों में आसक्त हुए बिना धर्म का वह बाँध बनाता है जिसकी सामग्री शास्त्रों में निर्धारित मर्यादाएँ हैं, उसका कभी क्षय नहीं होता। इसके विपरीत उसके पुण्य और तप बढ़ते जाते हैं।
12जिस प्रकार शुद्ध मणि स्वाभाविक नियम के अनुसार सूर्य की किरणों को अपने भीतर सोख लेती और अपनी ओर खींचती है, उसी प्रकार, हे राजाओं में श्रेष्ठ, योग एकाग्र ध्यान की सहायता से आगे बढ़ता है।
13जिस प्रकार तिल के दाने सुगन्धित पुष्पों के साथ सदा रहने से गुण में अत्यन्त सुगन्धित हो जाते हैं, उसी प्रकार मनुष्यों में सत्त्वगुण उसी अनुपात में उत्पन्न होता है जिस अनुपात में वे शुद्ध आत्मा वाले पुरुषों का सङ्ग करते हैं।
14जब मनुष्य स्वर्ग में निवास करने की कामना करने लगता है, तब वह अपनी पत्नियों, धन, पद, वाहनों तथा नाना प्रकार के सत्कर्मों को भी त्याग देता है। वस्तुतः जब मनुष्य को ऐसी मनोवृत्ति प्राप्त होती है, तब उसकी बुद्धि इन्द्रियों के विषयों से असंसक्त हुई कही जाती है।
15जो मनुष्य इन्द्रियों के विषयों में आसक्त बुद्धि लेकर अपने यथार्थ कल्याण के प्रति अन्धा हो जाता है, वह अपने उस हृदय के द्वारा घसीटा जाता है जो समस्त सांसारिक विषयों के पीछे दौड़ता है — ठीक उस मछली के समान जो मांस के चारे से खिंच जाती है।
16जिस प्रकार शरीर भिन्न-भिन्न अङ्गों और इन्द्रियों से बना है, उसी प्रकार समस्त मर्त्य प्राणी एक-दूसरे पर आश्रित होकर विद्यमान रहते हैं। वे केले के पेड़ के गूदे के समान दुर्बल हैं। वे नौका के समान संसार के समुद्र में डूब जाते हैं।
17धर्म के आचरण के लिए कोई नियत समय नहीं है। मृत्यु किसी की प्रतीक्षा नहीं करती। जब मनुष्य निरन्तर मृत्यु के मुख की ओर दौड़ रहा है, तब पुण्यकर्मों का सम्पादन सब समय उचित है।
18जिस प्रकार अन्धा मनुष्य सावधानी के साथ अपने ही घर में घूम-फिर सकता है, उसी प्रकार बुद्धिमान् पुरुष योग में लगे मन के साथ उस मार्ग पर चल सकता है।
19कहा गया है कि मृत्यु जन्म से उत्पन्न होती है। जन्म मृत्यु के अधीन है। जो मोक्ष के धर्मों के मार्ग से अनभिज्ञ है वह जन्म और मृत्यु के बीच पहिए के समान घूमता रहता है और उस गति से अपने को मुक्त नहीं कर पाता।
20जो बुद्धि द्वारा बताए गए मार्ग पर चलता है वह इस लोक और परलोक — दोनों में सुख प्राप्त करता है। उन मार्गों में से बहुत-से दुःख से भरे हैं; जबकि थोड़े ही सुख देते हैं। अविद्या से निरूपित फल ही 'बहुत' हैं। त्याग आत्मा का सुख देता है।
21जिस प्रकार कमल की डण्डी अपने से लगी कीचड़ को शीघ्र ही छोड़ देती है, उसी प्रकार आत्मा मन को शीघ्र ही त्याग सकती है।
22आरम्भ में मन ही आत्मा को योग की ओर प्रवृत्त करता है। तदनन्तर आत्मा उस मन को अपने में लीन कर लेती है। जब आत्मा योग में सिद्धि प्राप्त कर लेती है, तब वह अपने को गुणों से आवृत देखती है।
23इन्द्रियों के विषयों में लगा हुआ जो पुरुष ऐसी प्रवृत्ति को ही अपना कर्तव्य मानता है, वह उन विषयों में इस प्रकार आसक्त रहने के कारण अपने यथार्थ कर्तव्य से च्युत हो जाता है।
24बुद्धिमान् पुरुष की आत्मा अपने पुण्यकर्मों के द्वारा स्वर्ग में महान् सुख की अवस्था प्राप्त करती है, जबकि जो पुरुष विवेक से सम्पन्न नहीं है उसकी आत्मा अत्यन्त नीचे गिर जाती है अथवा मध्यवर्ती प्राणियों में जन्म लेती है।
25जिस प्रकार कोई तरल पदार्थ पकाए हुए मिट्टी के पात्र में रखा जाए तो उससे निकलकर बाहर नहीं जाता, अपितु अक्षय बना रहता है, उसी प्रकार जिस शरीर से मनुष्य ने तप किया है वह (त्याग किए बिना) समस्त भोग-विषयों का उपभोग करता है।
26वस्तुतः जो मनुष्य सांसारिक विषयों का भोग करता है वह कभी मुक्त नहीं हो सकता। किन्तु जो मनुष्य ऐसे विषयों का त्याग करता है, वह आगे चलकर महान् सुख भोगने में सफल होता है।
27जिस प्रकार अन्धेपन से पीड़ित होने के कारण मनुष्य अपना मार्ग नहीं देख पाता, उसी प्रकार अपारदर्शी आवरण में बन्द आत्मा वाला विषयी पुरुष कुहरे से घिरा-सा प्रतीत होता है और (यथार्थ लक्ष्य को) नहीं देख पाता।
28जिस प्रकार समुद्र पार जाने वाले व्यापारी अपनी पूँजी के अनुसार लाभ कमाते हैं, उसी प्रकार इस मनुष्यलोक में प्राणी अपने-अपने कर्मों के अनुपात में गति प्राप्त करते हैं।
29जिस प्रकार सर्प वायु को निगलता है, उसी प्रकार मृत्यु दिन और रात से बने इस संसार में जरा के रूप में विचरती है और समस्त प्राणियों को निगल जाती है।
30प्राणी जन्म लेने पर अपने पूर्वजन्मों में किए हुए कर्मों के फल भोगता अथवा सहता है। ऐसा कोई प्रिय अथवा अप्रिय नहीं है जिसका मनुष्य भोग अथवा कष्ट सहता हो और जो उसके पूर्वजन्मों में किए कर्मों का फल न हो।
31चाहे लेटा हो अथवा चल रहा हो, चाहे निठल्ला बैठा हो अथवा अपने काम में लगा हो — मनुष्य जिस भी अवस्था में हो, उसके पूर्वजन्मों के कर्म, शुभ हों या अशुभ, सदा उसके पास आ ही जाते हैं।
32जो समुद्र के उस पार पहुँच गया है वह उस तट पर लौटने के लिए, जहाँ से उसने यात्रा आरम्भ की थी, पुनः समुद्र पार करने की इच्छा नहीं करता।
33जिस प्रकार मछुआ चाहने पर अपनी रस्सी की सहायता से जल में डूबी अपनी नाव को ऊपर उठा लेता है, उसी प्रकार मन योग-चिन्तन की सहायता से उस जीवात्मा को ऊपर उठा लेता है जो संसार के समुद्र में डूबा हुआ है और देह की चेतना से मुक्त नहीं हुआ है।
34जिस प्रकार समुद्र की ओर बहने वाली समस्त नदियाँ उसी में मिल जाती हैं, उसी प्रकार मन, जब योग में लगता है, तब मूल प्रकृति के साथ एक हो जाता है।
35जिन मनुष्यों के मन स्नेह के विविध बन्धनों में जकड़ जाते हैं, और जो अज्ञान में डूबे हैं, वे जल में बालू के घरों के समान विनाश को प्राप्त होते हैं।
36जो देहधारी प्राणी अपने शरीर को केवल एक घर मानता है और पवित्रता को उसका पवित्र जल, तथा जो बुद्धि के मार्ग पर चलता है, वह इस लोक और परलोक — दोनों में सुख प्राप्त करता है।
37'बहुत' दुःख देते हैं; जबकि 'थोड़े' सुख देते हैं। अविद्या से निरूपित फल ही 'बहुत' हैं। त्याग आत्मा का हित उत्पन्न करता है।
38अपने सङ्कल्प से उत्पन्न मित्र, तथा वे कुटुम्बी जिनका स्नेह स्वार्थपूर्ण कारणों से है, तथा अपनी पत्नियाँ, पुत्र और सेवक — ये सब केवल उसका धन ही खा जाते हैं।
39न माता, न पिता ही परलोक में उसे किञ्चित् भी लाभ पहुँचा सकते हैं। दान ही वह आहार है जिस पर वह जी सकता है। वस्तुतः मनुष्य अपने ही कर्मों के फल भोगने को बाध्य है।
40माता, पुत्र, पिता, भाई, पत्नी तथा मित्र — ये स्वयं स्वर्ण के पार्श्व में स्वर्ण से खींची गई रेखाओं के समान हैं।
41पूर्वजन्मों में किए गए समस्त कर्म, शुभ और अशुभ, कर्ता के पास आते हैं। यह जानकर कि इस समय वह जो कुछ भोगता अथवा सहता है वह उसके पूर्वकर्मों का ही फल है, आत्मा बुद्धि को भिन्न-भिन्न दिशाओं में प्रवृत्त करती है।
42गम्भीर प्रयत्न पर आश्रित होकर तथा उचित साधनों से सुसज्जित होकर जो अपने कार्यों को पूरा करने का बीड़ा उठाता है, वह कभी विफल नहीं होता।
43जिस प्रकार प्रकाश की किरणें सूर्य को कभी नहीं छोड़तीं, उसी प्रकार समृद्धि उसे कभी नहीं छोड़ती जिसकी श्रद्धा दृढ़ है।
44शुद्ध आत्मा वाला पुरुष जो कर्म श्रद्धा और गम्भीरता के साथ, उचित साधनों की सहायता से, गर्व के बिना तथा बुद्धिपूर्वक करता है, वह कभी नष्ट नहीं होता।
45प्राणी माता के गर्भ में निवास के समय से ही अपने वे समस्त शुभ और अशुभ कर्म प्राप्त कर लेता है जो उसने अपने पूर्वजन्मों में अर्जित किए थे। मृत्यु, जो अप्रतिरोध्य है, काल की सहायता से — जो जीवन के विनाश को घेरे रहता है — समस्त प्राणियों को उनके अन्त तक ले जाती है, जैसे वायु चीरी हुई लकड़ी के बुरादे को उड़ा ले जाती है।
46अपने पूर्वजन्मों में स्वयं किए गए शुभ और अशुभ कर्मों के द्वारा मनुष्य स्वर्ण और पशु, पत्नियाँ और सन्तानें, जन्म का सम्मान, बहुमूल्य सम्पत्तियाँ तथा अपना समस्त ऐश्वर्य प्राप्त करता है।
47भीष्म ने आगे कहा — हे राजन्, उन मुनि द्वारा इस प्रकार सत्य के अनुकूल कहे जाने पर धर्मपरायण पुरुषों में श्रेष्ठ जनक ने ऋषि का कहा सब कुछ सुना और उससे महान् सुख प्राप्त किया।
नेपाली
1दक्षले भने — मिथिलाका राजा जनकले सम्पूर्ण धर्मका विषयमा निश्चित ज्ञानले सम्पन्न महर्षि पराशरसँग एक पटक पुनः सोधे।
2जनकले भने — कल्याण केबाट उत्पन्न हुन्छ? (प्राणीहरूका लागि) सर्वोत्तम मार्ग कुन हो? त्यो के हो जो एक पटक गरिसकेपछि कहिल्यै नष्ट हुँदैन? त्यो कुन स्थान हो जहाँ गएर फर्किनुपर्दैन? हे महाबुद्धिमान्, मलाई यो सबै भन्नुहोस्।
3पराशरले भने — असंसक्ति नै कल्याणको जरा हो। ज्ञान नै सर्वश्रेष्ठ मार्ग हो। गरिएका तप कहिल्यै नष्ट हुँदैनन्। र सुपात्रलाई दिइएका दान पनि नष्ट हुँदैनन्।
4जब मानिसले पापका बन्धन तोडेर धर्ममा आनन्द लिन थाल्दछ, र जब उसले सम्पूर्ण दानमा श्रेष्ठ त्यो दान गर्दछ, अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीलाई अहिंसाको वचन दिन्छ, तब उसले सिद्धि प्राप्त गर्दछ।
5जसले हजारौँ गाई र सयौँ अश्व दान गर्दछ, र जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई अहिंसाको वचन दिन्छ, उसले बदलामा सबैबाट अहिंसाको वचन प्राप्त गर्दछ।
6मानिस सबै प्रकारका धन र भोगका बीचमा बस्न सक्दछ, तैपनि यदि ऊ बुद्धिले सम्पन्न छ भने ऊ तिनमा बस्दैन; जबकि जो बुद्धिबाट रहित छ ऊ पूर्ण रूपमा तिनै भोग-विषयमै बस्दछ जो असार छन्।
7बुद्धिमान् पुरुषसँग पाप त्यसै गरी टाँसिन सक्दैन जसरी जलले कमलका पातलाई भिजाउन सक्दैन। तर जो आसक्त छ उससँग पाप अझ दृढतापूर्वक टाँसिन्छ, जसरी लाख र काठ एकअर्कासँग दृढतापूर्वक टाँसिन्छन्।
8जुन पाप आफ्ना फल नभोगी हट्न सक्दैन, त्यसले कर्तालाई कहिल्यै छोड्दैन। समय आएपछि कर्ताले त्यसका परिणाम भोग्नै पर्दछ। तर जो शुद्ध आत्मा भएका छन् र जसले ब्रह्मको अस्तित्वको साक्षात्कार गर्दछन्, तिनीहरू आफ्ना कर्मका फलले कहिल्यै पीडित हुँदैनन्।
9जो आफ्ना ज्ञानेन्द्रिय तथा कर्मेन्द्रियका विषयमा असावधान छ, जो आफ्ना दुष्कर्मप्रति सचेत छैन, र जसको हृदय शुभ तथा अशुभ — दुवैमा आसक्त छ, ऊ महान् भयले पीडित हुन्छ।
10जो सधैँ सम्पूर्ण आसक्तिबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन्छ र जसले क्रोधको आवेग पूर्ण रूपमा जित्दछ, ऊ सांसारिक विषयको भोग गर्दा पनि पापले कहिल्यै मलिन हुँदैन।
11जसरी नदीको आरपार बाँधिएको बाँध, यदि बगाइएन भने, त्यसको जल माथि उठाइदिन्छ, त्यसरी नै जुन मानिसले भोग-विषयमा आसक्त नभई धर्मको त्यो बाँध बनाउँछ जसको सामग्री शास्त्रमा निर्धारित मर्यादा हुन्, उसको कहिल्यै क्षय हुँदैन। यसको विपरीत उसका पुण्य र तप बढ्दै जान्छन्।
12जसरी शुद्ध मणिले स्वाभाविक नियमअनुसार सूर्यका किरण आफूभित्र सोस्दछ र आफूतिर तान्दछ, त्यसरी नै, हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, योग एकाग्र ध्यानको सहायताले अगाडि बढ्दछ।
13जसरी तिलका दाना सुगन्धित पुष्पहरूसँग सधैँ रहँदा गुणमा अत्यन्त सुगन्धित हुन्छन्, त्यसरी नै मानिसहरूमा सत्त्वगुण त्यही अनुपातमा उत्पन्न हुन्छ जुन अनुपातमा तिनीहरूले शुद्ध आत्मा भएका पुरुषहरूको सङ्गत गर्छन्।
14जब मानिसले स्वर्गमा निवास गर्ने कामना गर्न थाल्दछ, तब उसले आफ्ना पत्नी, धन, पद, वाहन तथा नाना प्रकारका सत्कर्म पनि त्याग गर्दछ। वस्तुतः जब मानिसलाई त्यस्तो मनोवृत्ति प्राप्त हुन्छ, तब उसको बुद्धि इन्द्रियका विषयबाट असंसक्त भएको भनिन्छ।
15जुन मानिस इन्द्रियका विषयमा आसक्त बुद्धि लिएर आफ्नो यथार्थ कल्याणप्रति अन्धो हुन्छ, ऊ आफ्नो त्यस हृदयद्वारा घिसारिन्छ जो सम्पूर्ण सांसारिक विषयका पछि दौडिन्छ — ठीक त्यस माछाझैँ जो मासुको चारोले तानिन्छ।
16जसरी शरीर भिन्नभिन्न अङ्ग र इन्द्रियले बनेको छ, त्यसरी नै सम्पूर्ण मर्त्य प्राणी एकअर्कामा आश्रित भई विद्यमान रहन्छन्। तिनीहरू केराको बोटको गुदीझैँ दुर्बल छन्। तिनीहरू डुङ्गाझैँ संसारको समुद्रमा डुब्दछन्।
17धर्मको आचरणका लागि कुनै नियत समय छैन। मृत्युले कसैको प्रतीक्षा गर्दिनन्। जब मानिस निरन्तर मृत्युको मुखतिर दौडिरहेको छ, तब पुण्यकर्मको सम्पादन सधैँ उचित छ।
18जसरी अन्धो मानिसले सावधानीका साथ आफ्नै घरमा घुमफिर गर्न सक्दछ, त्यसरी नै बुद्धिमान् पुरुषले योगमा लागेको मनका साथ त्यस मार्गमा हिँड्न सक्दछ।
19भनिएको छ कि मृत्यु जन्मबाट उत्पन्न हुन्छे। जन्म मृत्युको अधीनमा छ। जो मोक्षका धर्मको मार्गबाट अनभिज्ञ छ ऊ जन्म र मृत्युको बीचमा पाङ्ग्राझैँ घुमिरहन्छ र त्यस गतिबाट आफूलाई मुक्त गर्न सक्दैन।
20जो बुद्धिले बताएको मार्गमा हिँड्दछ ऊ यस लोक र परलोक — दुवैमा सुख प्राप्त गर्दछ। ती मार्गमध्ये धेरै दुःखले भरिएका छन्; जबकि थोरैले मात्र सुख दिन्छन्। अविद्याले निरूपित फल नै 'धेरै' हुन्। त्यागले आत्माको सुख दिन्छ।
21जसरी कमलको डाँठले आफूमा टाँसिएको हिलो चाँडै नै छोडिदिन्छ, त्यसरी नै आत्माले मनलाई चाँडै नै त्याग्न सक्दछे।
22आरम्भमा मनले नै आत्मालाई योगतिर प्रवृत्त गराउँछ। त्यसपछि आत्माले त्यस मनलाई आफूमा लीन गर्दछे। जब आत्माले योगमा सिद्धि प्राप्त गर्दछे, तब त्यसले आफूलाई गुणले आवृत देख्दछे।
23इन्द्रियका विषयमा लागेको जुन पुरुषले त्यस्तो प्रवृत्तिलाई नै आफ्नो कर्तव्य ठान्दछ, ऊ ती विषयमा यसरी आसक्त रहेका कारण आफ्नो यथार्थ कर्तव्यबाट च्युत हुन्छ।
24बुद्धिमान् पुरुषको आत्माले आफ्ना पुण्यकर्मद्वारा स्वर्गमा महान् सुखको अवस्था प्राप्त गर्दछे, जबकि जुन पुरुष विवेकले सम्पन्न छैन उसको आत्मा अत्यन्त तल खस्दछे अथवा मध्यवर्ती प्राणीहरूमा जन्म लिन्छे।
25जसरी कुनै तरल पदार्थ पकाइएको माटोको भाँडोमा राखियो भने त्यसबाट निस्केर बाहिर जाँदैन, बरु अक्षय बनिरहन्छ, त्यसरी नै जुन शरीरले मानिसले तप गरेको छ त्यसले (त्याग नगरी) सम्पूर्ण भोग-विषयको उपभोग गर्दछ।
26वस्तुतः जुन मानिसले सांसारिक विषयको भोग गर्दछ ऊ कहिल्यै मुक्त हुन सक्दैन। तर जुन मानिसले त्यस्ता विषयको त्याग गर्दछ, ऊ पछि गएर महान् सुख भोग्न सफल हुन्छ।
27जसरी अन्धोपनले पीडित भएका कारण मानिसले आफ्नो बाटो देख्न सक्दैन, त्यसरी नै अपारदर्शी आवरणमा बन्द आत्मा भएको विषयी पुरुष तुवाँलोले घेरिएझैँ प्रतीत हुन्छ र (यथार्थ लक्ष्य) देख्न सक्दैन।
28जसरी समुद्रपारि जाने व्यापारीहरूले आफ्नो पुँजीअनुसार लाभ कमाउँछन्, त्यसरी नै यस मनुष्यलोकमा प्राणीहरूले आ-आफ्ना कर्मको अनुपातमा गति प्राप्त गर्छन्।
29जसरी सर्पले वायु निल्दछ, त्यसरी नै मृत्यु दिन र रातले बनेको यस संसारमा जराको रूपमा विचरण गर्दछे र सम्पूर्ण प्राणीलाई निल्दछे।
30प्राणीले जन्म लिएपछि आफ्ना पूर्वजन्ममा गरेका कर्मका फल भोग्दछ अथवा सहन्छ। त्यस्तो कुनै प्रिय अथवा अप्रिय छैन जसको मानिसले भोग अथवा कष्ट सहन्छ र जो उसका पूर्वजन्ममा गरेका कर्मको फल नहोस्।
31चाहे पल्टिएको होस् अथवा हिँडिरहेको, चाहे निठल्ला बसेको होस् अथवा आफ्नो काममा लागेको — मानिस जुनसुकै अवस्थामा होस्, उसका पूर्वजन्मका कर्म, शुभ होऊन् वा अशुभ, सधैँ उसकहाँ आइपुग्छन्।
32जो समुद्रको त्यो पारि पुगिसकेको छ उसले त्यस किनारमा फर्कनका लागि, जहाँबाट उसले यात्रा आरम्भ गरेको थियो, पुनः समुद्र तर्ने इच्छा गर्दैन।
33जसरी माझीले चाहँदा आफ्नो डोरीको सहायताले जलमा डुबेको आफ्नो डुङ्गा माथि उठाइहाल्छ, त्यसरी नै मनले योग-चिन्तनको सहायताले त्यस जीवात्मालाई माथि उठाउँछ जो संसारको समुद्रमा डुबेको छ र देहको चेतनाबाट मुक्त भएको छैन।
34जसरी समुद्रतिर बग्ने सम्पूर्ण नदी त्यसैमा मिल्दछन्, त्यसरी नै मन, जब योगमा लाग्दछ, तब मूल प्रकृतिसँग एक हुन्छ।
35जुन मानिसहरूका मन स्नेहका विविध बन्धनमा बाँधिन्छन्, र जो अज्ञानमा डुबेका छन्, तिनीहरू जलमा बालुवाका घरझैँ विनाश प्राप्त गर्दछन्।
36जुन देहधारी प्राणीले आफ्नो शरीरलाई केवल एउटा घर ठान्दछ र पवित्रतालाई त्यसको पवित्र जल, तथा जो बुद्धिको मार्गमा हिँड्दछ, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा सुख प्राप्त गर्दछ।
37'धेरै'ले दुःख दिन्छन्; जबकि 'थोरै'ले सुख दिन्छन्। अविद्याले निरूपित फल नै 'धेरै' हुन्। त्यागले आत्माको हित उत्पन्न गर्दछ।
38आफ्नो सङ्कल्पबाट उत्पन्न मित्र, तथा ती कुटुम्बी जसको स्नेह स्वार्थपूर्ण कारणले छ, तथा आफ्ना पत्नी, पुत्र र सेवक — यी सबैले केवल उसको धन नै खान्छन्।
39न आमा, न पिताले नै परलोकमा उसलाई अलिकति पनि लाभ पुर्याउन सक्छन्। दान नै त्यो आहार हो जसमा ऊ बाँच्न सक्दछ। वस्तुतः मानिस आफ्नै कर्मका फल भोग्न बाध्य छ।
40आमा, पुत्र, पिता, भाइ, पत्नी तथा मित्र — यी स्वयं सुनको छेउमा सुनले कोरिएका रेखाझैँ हुन्।
41पूर्वजन्ममा गरिएका सम्पूर्ण कर्म, शुभ र अशुभ, कर्ताकहाँ आउँछन्। यो जानेर कि यस समय उसले जे-जति भोग्दछ अथवा सहन्छ त्यो उसका पूर्वकर्मकै फल हो, आत्माले बुद्धिलाई भिन्नभिन्न दिशामा प्रवृत्त गराउँछे।
42गम्भीर प्रयत्नमा आश्रित भई तथा उचित साधनले सुसज्जित भई जसले आफ्ना कार्य पूरा गर्ने बिँडो उठाउँछ, ऊ कहिल्यै विफल हुँदैन।
43जसरी प्रकाशका किरणले सूर्यलाई कहिल्यै छोड्दैनन्, त्यसरी नै समृद्धिले उसलाई कहिल्यै छोड्दिन जसको श्रद्धा दृढ छ।
44शुद्ध आत्मा भएको पुरुषले जुन कर्म श्रद्धा र गम्भीरताका साथ, उचित साधनको सहायताले, गर्वविना तथा बुद्धिपूर्वक गर्दछ, त्यो कहिल्यै नष्ट हुँदैन।
45प्राणीले आमाको गर्भमा निवासकै बेलादेखि आफ्ना ती सम्पूर्ण शुभ र अशुभ कर्म प्राप्त गर्दछ जो उसले आफ्ना पूर्वजन्ममा आर्जन गरेको थियो। मृत्यु, जो अप्रतिरोध्य छे, कालको सहायताले — जसले जीवनको विनाशलाई घेरिरहन्छ — सम्पूर्ण प्राणीलाई तिनको अन्त्यसम्म लैजान्छे, जसरी वायुले चिरिएको काठको धूलो उडाएर लैजान्छ।
46आफ्ना पूर्वजन्ममा स्वयं गरिएका शुभ र अशुभ कर्मद्वारा मानिसले सुन र पशु, पत्नी र सन्तान, जन्मको सम्मान, बहुमूल्य सम्पत्ति तथा आफ्नो सम्पूर्ण ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछ।
47भीष्मले अगाडि भने — हे राजन्, ती मुनिद्वारा यसरी सत्यका अनुकूल भनिएपछि धर्मपरायण पुरुषहरूमा श्रेष्ठ जनकले ऋषिले भनेको सबै कुरा सुने र त्यसबाट महान् सुख प्राप्त गरे।