मोक्षधर्म पर्व — पराशरद्वारा वर्णित तप सम्बन्धी विधान
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 122
संस्कृत
1पराशर उवाच एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः। तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु॥
2प्रायेण च गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते। सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावै राजसतामसैः॥
3गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च। दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै॥
4एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः। रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः॥
5रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम्। मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप॥
6कृतार्थं भोगिनं मत्वा सर्वो रतिपरायणः। लाभं ग्राम्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति॥
7ततो लोभाभिभूतात्मा संगाद् वर्धयते जनम्। पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति॥
8स जानन्नपि चाकार्यमर्थार्यं सेवते नरः। बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते॥
9ततो मानेन सम्पन्नो रक्षन्नात्मपराजयम्। करोति येन भोगी स्यामिति तस्माद् विनश्यति॥
10तथा हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मवादिनाम्। अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम्॥
11स्नेहायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव। आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति॥
12मिर्वेदादात्मसम्बोधः सम्बोधाच्छास्त्रदर्शनम्। शास्त्रार्थदर्शनाद् राजस्तप एवानुपश्यति॥
13दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान्। यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति॥
14तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते। जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रवर्तकम्॥
15प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत् तपसा विभुः। क्वचित् क्वचिद् ब्रह्मपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव॥
16आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः। विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः॥ यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः। संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः॥
17ये चादौ ब्राह्मणाः सृष्टा ब्रह्मणा तपसा पुरा। ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा॥
18मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः। महाकुलेषु दृश्यन्ते तत् सर्वं तपसः फलम्॥
19कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च। वाहनासनपानानि तत् सर्वं तपसः फलम्॥
20मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः। वासः प्रासादपृष्ठे च तत् सर्वं तपसः फलम्॥
21शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च। अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति शुभकर्मिणाम्॥
22नाप्राप्यं तपसः किंचित् त्रैलोक्येऽपि परंतप। उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम्॥
23सुखितो दुःखितो वापि नरो लाभं परित्यजेत्। अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम॥
24असंतोषोऽसुखायेति लोभादिन्द्रियसम्भ्रमः। ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता।॥
25नष्टप्रज्ञो यदा तु स्यात् तदा न्यायं न पश्यति। तस्मात् सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश्चरेत्॥
26यदिष्टं तत् सुखं प्राहुद्देष्यं दुःखमिहेष्यते। कृताकृतस्य तपस: फलं पश्यस्व यादृशम्॥
27नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते।। प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः॥
28अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम्। फलार्थी तत्फलं त्यक्त्वा प्राप्नोति विषयात्मकम्॥
29धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते। स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते॥
30सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तमा सुवृत्ताद् यो न चलते शास्त्रचक्षुः स मानवः॥
31इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता। रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशाम्पते।॥
32ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तक्षयात् पुनः। अबुधा न प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम्॥
33ततः फलार्थं सर्वस्य भवन्ति ज्यायसे गुणाः। धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते॥
34अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैविषयाः सदा। प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः॥
35मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम्। क्रियाधर्मविमुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम्॥
36क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम्। तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते॥
37सर्वात्मनानुकुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम्। दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मे विचरन् नृप।॥
38यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितम्। एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्॥
अङ्ग्रेजी
1Parashara said I have now described to you the ordained duties of a householder. I shall now describe to you the ordinances about penances. Hear me as I describe that subject.
2It is generally seen, O king. that on account of sentiments fraught with Darkness and Ignorance, the senses of mine begotten by attachment, originates in the heart of householder.
3Becoming a householder, one acquires kine, fields, wealth of diverse sorts, wives, children, and servants.
4One who follows this mode of life continually casts his eye upon these objects. Under these circumstances, one's attachments and aversions multiply, and one ceases to consider unreal possessions as eternal and indestructible.
5When a person becomes possessed by attachment and aversion, and gives way to the control of worldly objects, the desire of enjoyment then seizes him, originating from carelessness, O king.
6Considering that person as blessed who has the largest share of enjoyments in this world, the man devoted to enjoyment does not, on account of his attachment thereto, see that there is any other happiness save what depends upon the gratification of the senses.
7Overwhelmed with cupidity that originates from such attachment, he then tries to multiply the number of his relatives and attendants, and for pleasing these latter he tries to increase his wealth by every means in his power.
8Filled with affection for children, such a person then commits, for the sake of acquiring riches, evil deeds, and yields to grief if his wealth belost.
9Having acquired honours and always guarding against the defeat of his plans, he follows such means as would satisfy his desire of enjoyment. At last he meets with destruction as the inevitable result of the conduct he follows.
10It is well known, however, that true happiness is theirs who are endued with intelligence, who are Brahmavadins, who try to perform only auspicious and beneficial acts, and who abstain from all acts which are optional and originate from desire only.
11From loss of all such objects in which are centred our affections, from loss of riches, O king, and from the oppression of physical diseases and mental anguish a person falls into despair.
12From this despair originates an awakening of the soul. From such an awakening proceeds study of the Scriptures. From contemplation of the meaning of the Scriptures, O king, one sees the value of penance.
13A person endued with the knowledge of what is essential and what accidental, O king, is very rare,-a man who tries to practise penances, under the conviction that the happiness one enjoys from the possession of such agreeable objects as wives and children brings on ultimately misery.
14Penances, O child, are for all. They are ordained for even the lowest order of men, Penances lead the self-controlled man who has mastered all his senses to the way to heaven.
15It was through penances that the powerful Lord of all creatures, O king, practising vows at particular intervals, created all existent objects.
16The Aditya's, the Vasus, the Rudras, Agni, the Ashvins, the Maruts, the Vishvedevas, the Saddhyas, the Pitris, the Maruts, the Yakshas, the Rakshasas, the Gandharvas, the Siddhas and the other Inhabitants of heaven, and indeed, all other celestials whatever, O child, have all become successful through their penances.
17Those Brahmanas whom Brahman created at the beginning, succeeded through their penances in honouring not the Earth alone but the heaven also in which they moved about at pleasure.
18In this world of men, they who are kings and those others who are householders born in high families, have all become what they are on account of their penances.,
19The silken dresses they put on the excellent ornaments that decorate their persons, the animals and vehicles they ride, and the seats they use are all the outcome of their penances.
20Thousands of many charming and beautiful damsels, that they enjoy, and their residence in palaces, are all on account of their penances.
21The righteous persons enjoy various sorts of costly beds and sweet viands,
22There is nothing in the three worlds, O scorcher of enemies, that penances cannot bring in. Even those who are shorn of true knowledge acquire Renunciation through their penances.
23Whether in rich circumstances or miserable, a person should renounce cupidity, meditating on the scriptures, with the help of his mind and understanding, O best of kings.
24Discontent produces misery. Cupidity brings on stupefaction of the senses. The senses being stupefied, one's wisdom is lost like knowledge not kept up by continued application.
25When one's wisdom is lost, he cannot discriminate what is proper from what is improper. Hence, when one's happiness is destroyed he should practise the austerest of penances.
26Wheat is agreeable is called happiness. What is disagreeable is called misery. Happiness is the outcome of penances practisted. When they are not practised, the outcome is misery. See the fruits of practising and abstaining from penances.
27By practising pure penances, people always enjoy auspicious consequences of every sort, enjoy all good things, and acquire great fame.
28He, however, who, by abandoning (pure penances), undertakes penances from desire of fruit, suffers from many disagreeable consequences, and disgrace and sorrow of all sorts, as the fruits thereof, all of which originate from worldly possessions.
29Despite the desirability of practising virtue, penances, and gifts, the desire for doing all sorts of forbidden acts originates in his mind. By thus perpetrating various sorts of sinful deeds, he goes to hell.
30That person, O best of men, who, in both happiness and misery, does deviate from the duties ordained for him, is said to have the scriptures for his eye.
31It is said that the pleasure one gets from the gratification of his senses of touch, tongue, sight, smell, and hearing, O king, lasts only so long as an arrow shot off the bow takes in falling down upon the Earth.
32Upon the termination of the pleasure, which is fickle, on suffers the most acute pain. It is only the senseless that do not speak highly of happiness of Liberation which is peerless.
33Seeing the misery consequent upon the gratification of the senses, the wise cultivate the virtues of tranquillity and self-control for the purpose of acquiring Liberation. On account of righteous conduct, riches and pleasure can never succeed in afflicting them.
34Householders may, without any compunction, enjoy riches and other possessions which are acquired with Exertion. About the duties of their order, I think, they should satisfy them with the help of Exertion.
35The practice of those who are honoured, who are born in high families, and who have their eyes always turned towards the meaning of the Scriptures, is incapable of being followed by those who are sinful and who have uncontrolled minds.
36All acts that are done by man under the influence of pride, meet with destruction. Therefore, there is no other act, for the respectable and the truly righteous, in this world to do than penance.
37As regards, those householders, however, who are addicted to acts, they should, with their whole hearts, perform acts. Following the duties of their order, O king, they should with diligence and assiduity celebrate sacrifices and other religious rites.
38Indeed, as all rivers, male and female, go in the end to the Ocean, so men belonging to all the other orders have the householders for their refuge.
हिन्दी
1पराशर ने कहा — मैंने अब तुम्हें गृहस्थ के विहित कर्तव्य बता दिए। अब मैं तुम्हें तप के विधान बताऊँगा। सुनो, मैं उस विषय का वर्णन करता हूँ।
2हे राजन्, प्रायः यह देखा जाता है कि तम और अज्ञान से भरी भावनाओं के कारण, आसक्ति से उत्पन्न 'मेरा' का भाव गृहस्थ के हृदय में जन्म लेता है।
3गृहस्थ बनकर मनुष्य गौएँ, खेत, नाना प्रकार का धन, पत्नियाँ, सन्तानें तथा सेवक प्राप्त करता है।
4जो इस आश्रम का अनुसरण करता है वह निरन्तर इन्हीं वस्तुओं पर दृष्टि लगाए रखता है। ऐसी परिस्थितियों में मनुष्य के राग और द्वेष बढ़ते जाते हैं, और वह इन असत् सम्पत्तियों को नित्य तथा अविनाशी मानना छोड़ नहीं पाता।
5हे राजन्, जब कोई पुरुष राग और द्वेष से ग्रस्त हो जाता है और सांसारिक विषयों के वश में चला जाता है, तब असावधानी से उत्पन्न भोग की कामना उसे जकड़ लेती है।
6उस पुरुष को भाग्यशाली मानते हुए जिसके पास इस संसार में भोगों का सबसे बड़ा भाग है, भोग में निरत मनुष्य अपनी उस आसक्ति के कारण यह नहीं देख पाता कि इन्द्रियों की तृप्ति पर आश्रित सुख के अतिरिक्त कोई और भी सुख है।
7ऐसी आसक्ति से उत्पन्न लोभ से अभिभूत होकर वह तब अपने सम्बन्धियों और सेवकों की संख्या बढ़ाने का प्रयत्न करता है, और इन्हें प्रसन्न करने के लिए अपने वश में जो भी साधन हों उन सबसे अपना धन बढ़ाने का प्रयत्न करता है।
8सन्तानों के स्नेह से भरकर ऐसा पुरुष तब धन प्राप्त करने के लिए दुष्कर्म करता है, और यदि उसका धन नष्ट हो जाए तो शोक के अधीन हो जाता है।
9सम्मान प्राप्त कर लेने के पश्चात् तथा अपनी योजनाओं की विफलता से सदा सतर्क रहते हुए वह ऐसे ही साधनों का अनुसरण करता है जो उसकी भोग की कामना को तृप्त करें। अन्ततः वह जिस आचरण का अनुसरण करता है उसके अनिवार्य परिणामस्वरूप विनाश को प्राप्त होता है।
10किन्तु यह भलीभाँति ज्ञात है कि सच्चा सुख उन्हीं का है जो बुद्धि से सम्पन्न हैं, जो ब्रह्मवादी हैं, जो केवल शुभ तथा हितकर कर्म करने का प्रयत्न करते हैं, और जो उन समस्त कर्मों से विरत रहते हैं जो वैकल्पिक हैं और केवल कामना से उत्पन्न होते हैं।
11हे राजन्, उन समस्त वस्तुओं के नाश से जिनमें हमारा स्नेह केन्द्रित है, धन के नाश से, तथा शारीरिक रोगों और मानसिक व्यथा के दबाव से मनुष्य निराशा में गिर पड़ता है।
12इस निराशा से आत्मा की जागृति उत्पन्न होती है। ऐसी जागृति से शास्त्रों का अध्ययन आरम्भ होता है। हे राजन्, शास्त्रों के अर्थ के चिन्तन से मनुष्य तप का मूल्य देखता है।
13हे राजन्, जो पुरुष यह जानता है कि क्या सारभूत है और क्या आनुषङ्गिक — जो इस विश्वास से तप का अभ्यास करने का प्रयत्न करता है कि पत्नियों और सन्तानों जैसी प्रिय वस्तुओं के अधिकार से मिलने वाला सुख अन्ततः दुःख ही लाता है — ऐसा पुरुष अत्यन्त दुर्लभ है।
14हे पुत्र, तप सबके लिए है। वे मनुष्यों के सबसे नीचे के वर्ण के लिए भी विहित हैं। तप उस संयमी पुरुष को, जिसने अपनी समस्त इन्द्रियों पर अधिकार कर लिया है, स्वर्ग के मार्ग पर ले जाते हैं।
15हे राजन्, तप के ही द्वारा समस्त प्राणियों के शक्तिशाली स्वामी ने, निश्चित अन्तरालों पर व्रतों का पालन करते हुए, समस्त विद्यमान वस्तुओं की रचना की।
16हे पुत्र, आदित्यगण, वसुगण, रुद्रगण, अग्नि, अश्विनीकुमार, मरुद्गण, विश्वेदेव, साध्यगण, पितृगण, मरुत्, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, सिद्ध तथा स्वर्ग के अन्य निवासी — और वस्तुतः अन्य समस्त देवता भी — ये सब अपने तप के द्वारा ही सिद्ध हुए हैं।
17जिन ब्राह्मणों की रचना ब्रह्मा ने आरम्भ में की थी, वे अपने तप के द्वारा केवल पृथ्वी को ही नहीं, अपितु उस स्वर्ग को भी सुशोभित करने में सफल हुए जिसमें वे इच्छानुसार विचरण करते थे।
18इस मनुष्यलोक में जो राजा हैं और वे अन्य जो उच्च कुलों में उत्पन्न गृहस्थ हैं, वे सब अपने तप के कारण ही वह बने हैं जो वे हैं।
19जो रेशमी वस्त्र वे धारण करते हैं, जो उत्तम आभूषण उनके शरीरों को सुशोभित करते हैं, जिन पशुओं और वाहनों पर वे सवार होते हैं, तथा जिन आसनों का वे प्रयोग करते हैं — ये सब उनके तप का ही फल हैं।
20सहस्रों मनोहर और सुन्दर तरुणियाँ, जिनका वे भोग करते हैं, तथा प्रासादों में उनका निवास — ये सब उनके तप के ही कारण हैं।
21धर्मपरायण पुरुष नाना प्रकार की बहुमूल्य शय्याओं तथा मधुर भोज्य पदार्थों का उपभोग करते हैं।
22हे शत्रुतापन, तीनों लोकों में ऐसा कुछ भी नहीं है जो तप न ला सके। जो सच्चे ज्ञान से रहित हैं वे भी अपने तप के द्वारा त्याग प्राप्त कर लेते हैं।
23हे राजाओं में श्रेष्ठ, चाहे सम्पन्न परिस्थितियों में हो अथवा दीन दशा में, मनुष्य को अपने मन और बुद्धि की सहायता से शास्त्रों का चिन्तन करते हुए लोभ का त्याग करना चाहिए।
24असन्तोष दुःख उत्पन्न करता है। लोभ इन्द्रियों का मोह लाता है। इन्द्रियों के मोहित हो जाने पर मनुष्य का विवेक उसी प्रकार नष्ट हो जाता है जैसे निरन्तर अभ्यास से न सँभाला गया ज्ञान नष्ट हो जाता है।
25जब मनुष्य का विवेक नष्ट हो जाता है, तब वह उचित को अनुचित से अलग नहीं कर पाता। इसलिए जब मनुष्य का सुख नष्ट हो जाए, तब उसे कठोरतम तप का अभ्यास करना चाहिए।
26जो प्रिय है उसे सुख कहा जाता है। जो अप्रिय है उसे दुःख कहा जाता है। सुख किए हुए तप का फल है। जब तप नहीं किए जाते, तब उसका फल दुःख होता है। तप करने और उससे विरत रहने के फलों को देखो।
27शुद्ध तप करने से लोग सदा प्रत्येक प्रकार के मङ्गलमय फल भोगते हैं, समस्त उत्तम वस्तुओं का उपभोग करते हैं, और महान् यश प्राप्त करते हैं।
28किन्तु जो (शुद्ध तप का) त्याग करके फल की कामना से तप करता है, वह अनेक अप्रिय परिणाम तथा सब प्रकार के अपमान और शोक उनके फल के रूप में भोगता है — और ये सब सांसारिक सम्पत्तियों से ही उत्पन्न होते हैं।
29धर्म, तप तथा दान के आचरण की वाञ्छनीयता होते हुए भी उसके मन में सब प्रकार के निषिद्ध कर्म करने की इच्छा उत्पन्न होती है। इस प्रकार नाना प्रकार के पापकर्म करके वह नरक को जाता है।
30हे नरश्रेष्ठ, जो पुरुष सुख और दुःख — दोनों में अपने लिए विहित कर्तव्यों से विचलित नहीं होता, उसे शास्त्ररूपी नेत्र वाला कहा जाता है।
31हे राजन्, कहा जाता है कि स्पर्श, रसना, दृष्टि, घ्राण तथा श्रवण — इन इन्द्रियों की तृप्ति से मनुष्य को जो सुख मिलता है वह केवल उतनी ही देर टिकता है जितनी देर धनुष से छूटा बाण पृथ्वी पर गिरने में लेता है।
32उस चञ्चल सुख के समाप्त हो जाने पर मनुष्य अत्यन्त तीव्र पीड़ा भोगता है। केवल विवेकहीन ही मोक्ष के उस सुख की प्रशंसा नहीं करते जो अनुपम है।
33इन्द्रियों की तृप्ति के परिणामस्वरूप होने वाला दुःख देखकर बुद्धिमान् पुरुष मोक्ष की प्राप्ति के प्रयोजन से शान्ति और आत्मसंयम के गुणों का अभ्यास करते हैं। धर्मपूर्ण आचरण के कारण अर्थ और काम उन्हें कभी पीड़ित करने में सफल नहीं होते।
34गृहस्थ बिना किसी ग्लानि के उस धन तथा अन्य सम्पत्तियों का उपभोग कर सकते हैं जो पुरुषार्थ से अर्जित की गई हों। अपने वर्ण के कर्तव्यों के विषय में, मेरा मत है कि उन्हें पुरुषार्थ की सहायता से ही उन कर्तव्यों को पूरा करना चाहिए।
35जो सम्मानित हैं, जो उच्च कुलों में उत्पन्न हुए हैं, और जिनकी दृष्टि सदा शास्त्रों के अर्थ की ओर लगी रहती है, उनका आचरण उनके द्वारा अनुसरण किए जाने योग्य नहीं है जो पापी हैं और जिनके मन असंयत हैं।
36गर्व के प्रभाव में आकर मनुष्य जो भी कर्म करता है, वे सब विनाश को प्राप्त होते हैं। इसलिए इस संसार में सम्मानित तथा वस्तुतः धर्मपरायण पुरुषों के लिए तप के अतिरिक्त और कोई कर्म नहीं है।
37किन्तु जहाँ तक उन गृहस्थों का प्रश्न है जो कर्मों में निरत हैं, उन्हें पूरे हृदय से कर्म करने चाहिए। हे राजन्, अपने वर्ण के कर्तव्यों का अनुसरण करते हुए उन्हें परिश्रम और तत्परता के साथ यज्ञ तथा अन्य धार्मिक कर्म सम्पन्न करने चाहिए।
38वस्तुतः जिस प्रकार समस्त नद और नदियाँ अन्ततः समुद्र में ही जाते हैं, उसी प्रकार अन्य समस्त आश्रमों के मनुष्य गृहस्थों को ही अपना आश्रय मानते हैं।
नेपाली
1पराशरले भने — मैले अब तिमीलाई गृहस्थका विहित कर्तव्य बताइसकेँ। अब म तिमीलाई तपका विधान बताउनेछु। सुन, म त्यस विषयको वर्णन गर्दछु।
2हे राजन्, प्रायः यो देखिन्छ कि तम र अज्ञानले भरिएका भावनाका कारण, आसक्तिबाट उत्पन्न 'मेरो' भन्ने भाव गृहस्थको हृदयमा जन्मन्छ।
3गृहस्थ बनेर मानिसले गाई, खेत, नाना प्रकारको धन, पत्नी, सन्तान तथा सेवक प्राप्त गर्दछ।
4जसले यस आश्रमको अनुसरण गर्दछ ऊ निरन्तर यिनै वस्तुमा दृष्टि लगाइरहन्छ। त्यस्ता परिस्थितिमा मानिसका राग र द्वेष बढ्दै जान्छन्, र उसले यी असत् सम्पत्तिलाई नित्य तथा अविनाशी मान्न छोड्न सक्दैन।
5हे राजन्, जब कुनै पुरुष राग र द्वेषले ग्रस्त हुन्छ र सांसारिक विषयको वशमा जान्छ, तब असावधानीबाट उत्पन्न भोगको कामनाले उसलाई जकडिहाल्छ।
6त्यस पुरुषलाई भाग्यशाली मान्दै जोसँग यस संसारमा भोगको सबभन्दा ठूलो भाग छ, भोगमा निरत मानिसले आफ्नो त्यस आसक्तिका कारण यो देख्न सक्दैन कि इन्द्रियको तृप्तिमा आश्रित सुखबाहेक अरू कुनै सुख पनि छ।
7त्यस्तो आसक्तिबाट उत्पन्न लोभले अभिभूत भई ऊ तब आफ्ना सम्बन्धी र सेवकहरूको सङ्ख्या बढाउने प्रयत्न गर्दछ, र यिनलाई प्रसन्न पार्नका लागि आफ्नो वशमा जे-जति साधन होऊन् ती सबैबाट आफ्नो धन बढाउने प्रयत्न गर्दछ।
8सन्तानको स्नेहले भरिएर त्यस्तो पुरुषले तब धन प्राप्त गर्नका लागि दुष्कर्म गर्दछ, र यदि उसको धन नष्ट भयो भने शोकको अधीनमा पर्दछ।
9सम्मान प्राप्त गरिसकेपछि तथा आफ्ना योजनाको विफलताबाट सधैँ सतर्क रहँदै ऊ त्यस्तै साधनको अनुसरण गर्दछ जसले उसको भोगको कामना तृप्त पारून्। अन्ततः उसले जुन आचरणको अनुसरण गर्दछ त्यसको अनिवार्य परिणामस्वरूप विनाश प्राप्त गर्दछ।
10तर यो राम्ररी ज्ञात छ कि साँचो सुख तिनैको हो जो बुद्धिले सम्पन्न छन्, जो ब्रह्मवादी छन्, जसले केवल शुभ तथा हितकर कर्म गर्ने प्रयत्न गर्छन्, र जो ती सम्पूर्ण कर्मबाट विरत रहन्छन् जो वैकल्पिक छन् र केवल कामनाबाट उत्पन्न हुन्छन्।
11हे राजन्, ती सम्पूर्ण वस्तुको नाशबाट जसमा हाम्रो स्नेह केन्द्रित छ, धनको नाशबाट, तथा शारीरिक रोग र मानसिक व्यथाको दबाबबाट मानिस निराशामा खस्दछ।
12यस निराशाबाट आत्माको जागृति उत्पन्न हुन्छ। त्यस्तो जागृतिबाट शास्त्रको अध्ययन आरम्भ हुन्छ। हे राजन्, शास्त्रको अर्थको चिन्तनबाट मानिसले तपको मूल्य देख्दछ।
13हे राजन्, जुन पुरुषले यो जान्दछ कि के सारभूत छ र के आनुषङ्गिक — जसले यस विश्वासले तपको अभ्यास गर्ने प्रयत्न गर्दछ कि पत्नी र सन्तानजस्ता प्रिय वस्तुको अधिकारबाट मिल्ने सुखले अन्ततः दुःखै ल्याउँछ — त्यस्तो पुरुष अत्यन्त दुर्लभ छ।
14हे पुत्र, तप सबैका लागि हो। ती मानिसहरूको सबभन्दा तलको वर्णका लागि पनि विहित छन्। तपले त्यस संयमी पुरुषलाई, जसले आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियमाथि अधिकार गरिसकेको छ, स्वर्गको मार्गमा लैजान्छ।
15हे राजन्, तपकै द्वारा सम्पूर्ण प्राणीका शक्तिशाली स्वामीले, निश्चित अन्तरालमा व्रतको पालन गर्दै, सम्पूर्ण विद्यमान वस्तुको रचना गर्नुभयो।
16हे पुत्र, आदित्यगण, वसुगण, रुद्रगण, अग्नि, अश्विनीकुमार, मरुद्गण, विश्वेदेव, साध्यगण, पितृगण, मरुत्, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, सिद्ध तथा स्वर्गका अन्य निवासी — र वस्तुतः अन्य सम्पूर्ण देवता पनि — यी सबै आफ्नो तपद्वारा नै सिद्ध भएका हुन्।
17जुन ब्राह्मणहरूको रचना ब्रह्माले आरम्भमा गर्नुभएको थियो, तिनीहरू आफ्नो तपद्वारा केवल पृथ्वीलाई मात्र होइन, बरु त्यो स्वर्गलाई पनि सुशोभित पार्न सफल भए जसमा तिनीहरू इच्छाअनुसार विचरण गर्थे।
18यस मनुष्यलोकमा जो राजा छन् र ती अरू जो उच्च कुलमा जन्मेका गृहस्थ छन्, तिनीहरू सबै आफ्नो तपकै कारण त्यो बनेका हुन् जो तिनीहरू छन्।
19जुन रेशमी वस्त्र तिनीहरूले धारण गर्छन्, जुन उत्तम आभूषणले तिनका शरीर सुशोभित हुन्छन्, जुन पशु र वाहनमा तिनीहरू सवार हुन्छन्, तथा जुन आसनको तिनीहरू प्रयोग गर्छन् — यी सबै तिनको तपकै फल हुन्।
20हजारौँ मनोहर र सुन्दर तरुणीहरू, जसको तिनीहरू भोग गर्छन्, तथा प्रासादहरूमा तिनको निवास — यी सबै तिनको तपकै कारण हुन्।
21धर्मपरायण पुरुषहरूले नाना प्रकारका बहुमूल्य ओछ्यान तथा मधुर भोज्य पदार्थको उपभोग गर्छन्।
22हे शत्रुतापन, तीनै लोकमा त्यस्तो केही पनि छैन जो तपले ल्याउन नसकोस्। जो साँचो ज्ञानबाट रहित छन् तिनीहरूले पनि आफ्नो तपद्वारा त्याग प्राप्त गर्दछन्।
23हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, चाहे सम्पन्न परिस्थितिमा होस् अथवा दीन दशामा, मानिसले आफ्नो मन र बुद्धिको सहायताले शास्त्रको चिन्तन गर्दै लोभको त्याग गर्नुपर्छ।
24असन्तोषले दुःख उत्पन्न गर्दछ। लोभले इन्द्रियको मोह ल्याउँछ। इन्द्रिय मोहित भएपछि मानिसको विवेक त्यसै गरी नष्ट हुन्छ जसरी निरन्तर अभ्यासले नसम्हालिएको ज्ञान नष्ट हुन्छ।
25जब मानिसको विवेक नष्ट हुन्छ, तब उसले उचितलाई अनुचितबाट अलग गर्न सक्दैन। त्यसैले जब मानिसको सुख नष्ट होस्, तब उसले कठोरतम तपको अभ्यास गर्नुपर्छ।
26जो प्रिय छ त्यसलाई सुख भनिन्छ। जो अप्रिय छ त्यसलाई दुःख भनिन्छ। सुख गरिएको तपको फल हो। जब तप गरिँदैनन्, तब त्यसको फल दुःख हुन्छ। तप गर्ने र त्यसबाट विरत रहने फलहरू हेर।
27शुद्ध तप गर्दा मानिसहरूले सधैँ प्रत्येक प्रकारका मङ्गलमय फल भोग्दछन्, सम्पूर्ण उत्तम वस्तुको उपभोग गर्छन्, र महान् यश प्राप्त गर्छन्।
28तर जसले (शुद्ध तपको) त्याग गरेर फलको कामनाले तप गर्दछ, उसले अनेक अप्रिय परिणाम तथा सबै प्रकारका अपमान र शोक तिनका फलका रूपमा भोग्दछ — र यी सबै सांसारिक सम्पत्तिबाटै उत्पन्न हुन्छन्।
29धर्म, तप तथा दानको आचरणको वाञ्छनीयता हुँदाहुँदै पनि उसको मनमा सबै प्रकारका निषिद्ध कर्म गर्ने इच्छा उत्पन्न हुन्छ। यसरी नाना प्रकारका पापकर्म गरेर ऊ नरक जान्छ।
30हे नरश्रेष्ठ, जुन पुरुष सुख र दुःख — दुवैमा आफ्ना लागि विहित कर्तव्यबाट विचलित हुँदैन, उसलाई शास्त्ररूपी नेत्र भएको भनिन्छ।
31हे राजन्, भनिन्छ कि स्पर्श, रसना, दृष्टि, घ्राण तथा श्रवण — यी इन्द्रियको तृप्तिबाट मानिसलाई जुन सुख मिल्दछ त्यो केवल त्यति नै बेरसम्म टिक्दछ जति बेर धनुषबाट छुटेको बाण पृथ्वीमा खस्न लिन्छ।
32त्यो चञ्चल सुख समाप्त भएपछि मानिसले अत्यन्त तीव्र पीडा भोग्दछ। केवल विवेकहीनहरूले नै मोक्षको त्यस सुखको प्रशंसा गर्दैनन् जो अनुपम छ।
33इन्द्रियको तृप्तिको परिणामस्वरूप हुने दुःख देखेर बुद्धिमान् पुरुषहरूले मोक्षको प्राप्तिको प्रयोजनले शान्ति र आत्मसंयमका गुणको अभ्यास गर्छन्। धर्मपूर्ण आचरणका कारण अर्थ र कामले तिनलाई कहिल्यै पीडित पार्न सफल हुँदैनन्।
34गृहस्थहरूले कुनै ग्लानिविना त्यो धन तथा अन्य सम्पत्तिको उपभोग गर्न सक्छन् जो पुरुषार्थले आर्जन गरिएका होऊन्। आफ्नो वर्णका कर्तव्यका विषयमा, मेरो मत छ कि तिनीहरूले पुरुषार्थको सहायताले नै ती कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ।
35जो सम्मानित छन्, जो उच्च कुलमा जन्मेका छन्, र जसको दृष्टि सधैँ शास्त्रको अर्थतिर लागिरहन्छ, तिनको आचरण तिनीहरूद्वारा अनुसरण गरिन योग्य छैन जो पापी छन् र जसका मन असंयत छन्।
36गर्वको प्रभावमा परी मानिसले जुनसुकै कर्म गर्दछ, ती सबै विनाश प्राप्त गर्दछन्। त्यसैले यस संसारमा सम्मानित तथा वस्तुतः धर्मपरायण पुरुषहरूका लागि तपबाहेक अरू कुनै कर्म छैन।
37तर जहाँसम्म ती गृहस्थको प्रश्न छ जो कर्ममा निरत छन्, तिनीहरूले पूरा हृदयले कर्म गर्नुपर्छ। हे राजन्, आफ्नो वर्णका कर्तव्यको अनुसरण गर्दै तिनीहरूले परिश्रम र तत्परताका साथ यज्ञ तथा अन्य धार्मिक कर्म सम्पन्न गर्नुपर्छ।
38वस्तुतः जसरी सम्पूर्ण नद र नदीहरू अन्ततः समुद्रमै जान्छन्, त्यसरी नै अन्य सम्पूर्ण आश्रमका मानिसहरूले गृहस्थलाई नै आफ्नो आश्रय मान्दछन्।