मोक्षधर्म पर्व — शास्त्रबाट अपरिचित मानिसको कल्याण केबाट हुन्छ
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 114
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः। अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम्। श्रवणं चैव शास्त्राणां कूटस्थं श्रेय उच्यते॥
3अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मालवस्य च संवादं देवर्षे रदस्य च॥
4स्वाश्रमं समनुप्राप्तं नारदं देववर्चसम्। वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियः। श्रेयस्कामो यतात्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत्॥
5यैः कश्चित् सम्मतो लोके गुणैश्च पुरुषो मुने। भवत्यनपगान् सर्वांस्तान् गुणाल्लक्षयामहे॥
6भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हति। अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम्॥
7ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात् कार्याणामविशेषतः। यत् कार्यं न व्यवस्यामस्तद् भवान् वक्तुमर्हति॥
8भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः। इदं श्रेय इदं श्रेय इति सर्वे प्रबोधिताः॥
9तांस्तु विप्रस्थितान् दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः। स्वशास्त्रैः परितुष्टाश्च श्रेयो नोपलभामहे॥
10शास्त्रं यदि भवेदेकं श्रेयो व्यक्तं भवेत् तदा। शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम्॥
11एतस्मात् कारणाच्छ्रेयः कलिलं प्रतिभाति मे। ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः॥
12नारद उवाच आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिताः पृथक्। तान् सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्येति गालव॥
13तेषां तेषां तथा हि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः। नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्र स्थितं पृथक्॥
14न यान्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम्। अन्येऽपश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम्॥
15यत् तु निश्रेयसं सम्यक् तच्चैवासंशयात्मकम्॥ अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम्। संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः॥ निवृत्तिः कर्मणः पापात् सततं पुण्यशीलता। सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम्॥
16मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम्। वाक् चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम्॥
17दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपि। असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतदसंशयम्॥
18सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम्। यद् भूतहितमत्यन्तमेतत् सत्यं ब्रवीम्यहम्॥
19अहंकारस्य च त्यागः प्रमादस्य च निग्रहः। संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते॥
20धर्मेण वेदाध्ययनं वेदान्तानां तथैव च। ज्ञानार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम्॥
21शब्दरूपरसस्पर्शान् सह गन्धेन केवलान्। नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोऽर्थी कथंचन॥
22नक्तंचर्या दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम्। अतियोगमयोगं च श्रेयसोऽर्थी परित्यजेत्॥
23आत्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया। स्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात्॥
24निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसम्भाविता नराः। दोषैरन्यान् गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात्॥
25अनूच्यमानास्तु पुनस्ते मन्यन्तु महाजनात्। गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः॥
26अब्रुवन् कस्यचिनिन्दामात्मपूजामवर्णयन्। विपश्चिद् गुणसम्पन्नः प्राप्नोत्येव महद् यशः॥
27अब्रुवन् वाति सुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः। तथैवाव्याहरन् भाति विमलो भानुरम्बरे॥
28एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया। ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च॥
29न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया। अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते॥
30असदुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति। दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम्॥
31मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु। दर्शयत्यन्तरात्मानमग्निरूपमिवांशुमान्॥
32एतस्मात् कारणात् प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम्। प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति मे॥
33नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयान्नाप्यन्यायेन पृच्छतः। ज्ञानवानपि मेधावी जडवत् समुपाविशेत्॥
34ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु। मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च।॥
35चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत्। न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोऽर्थी वै कथंचन॥
36निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनः। पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात्॥
37अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्श वेदयते यथा। तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पुण्यपापयोः॥
38अपश्यन्तोऽनुविषयं भुञ्जते विघसाशिनः। भुजानाश्चात्मविषयान् विषयान् विद्धि कर्मणाम्॥
39यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम्। प्रब्रूयाद् ब्रह्मणो धर्मं त्यजेत् तं देशमात्मवान्॥
40शिष्योपाध्यायिकावृत्तिर्यत्र स्यात् सुसमाहिता। यथावच्छास्त्रसम्पन्ना कस्तं देशं परित्यजेत्॥
41आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम्। आत्मपूजाभिकामो वै को वसेत् तत्र पण्डितः॥
42यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः। प्रदीप्तमिव चैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत्॥
43यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराः। भवेत् तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु॥
44धर्ममर्थनिमित्तं च चरेयुर्यत्र मानवाः। न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः॥
45कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेप्सवः। व्यवधावेत् ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव॥
46येन खट्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत्। आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः॥
47यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः। कुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत् तद् राष्ट्रमात्मवान्।॥
48श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः। याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद् राष्ट्रमावसेत्॥
49स्वाहास्वधावषट्कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताः। अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत् तत्राविचारयन्॥
50अशुचीन् यत्र पश्येत ब्राह्मणान् वृत्तिकर्शितान्। त्यजेत् तद् राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम्॥
51प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः। स्वस्थचित्तो वसेत् तत्र कृतकृत्य इवात्मवान्॥
52दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु। चरेत् तत्र वसेच्चेव पुण्यशीलेषु साधुषु॥
53उपसृष्टेषु दान्तेषु दुराचारेषु साधुषु। अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद् दण्डधारणम्॥ यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं धर्मेण पालयेत्। अपास्य कामान् कामेशो वसेत् तत्राविचारयन्॥
54यथाशीला हि राजानः सर्वान् विषयवासिनः। श्रेयसा योजयत्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते॥
55पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम्। न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः संख्यातुमात्मनः॥
56एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्राणिहितात्मनः। तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said Tell me, O Grandfather, what is for the behoof of one who is not acquainted with the truths of the scriptures, who is always in doubt, and who abstains from self-control and the other practices the object where of the knowledge of the Soul.
2Bhishma said Adoring the preceptor, always reverentially attending the aged, and listening to the scriptures,-these are said to be of supreme benefit.
3Regarding it is cited the old discourse between Galava and the celestial Rishi Narada.
4Once on a time Galava, desirous of securing what was for his behoof, addressed an Narada freed from error and fatigue, well-read in scriptures, pleased with knowledge a thorough master of his senses, and with soul devoted to Yoga, and said
5I see, O Ascetic, those virtues by the possession of which a person is respected in the world, live permanently in you.
6You are freed from error and, therefore, you should remove the doubts that fill the minds of men like ourselves who are subject to error and who are unacquainted with truths of the world.
7We do not know our duties, for the injunctions of the scriptures create inclination for Knowledge simultaneously with the inclination for acts. You should describe these subject to us.
8O illustrious one, the different modes of life approve different courses of conduct,-'This is beneficial,'_'This is beneficial',-the scriptures exhort us often in this way.
9Seeing the followers of the four modes of life, who are thus exhorted by the scriptures and who fully approve of what the scriptures have sanctioned for them, Thus travelling in various courses, and beholding that ourselves also are equall; content with our own scriptures, we cannot understand what is truly wholesome.
10If the scriptures were all of one opinion, then what is truly beneficial would have become clear. On account, however, of the scriptures being multifarious, that which is truly beneficial is filled with mystery.
11For these reasons, that which is truly beneficial, appears to as full of confusion. Do you, then, O illustrious one, describe to me the subject. I have come to you (for this). Instruct me.
12The modes of life four in number, O child! All of them serve the object for which they have been designed; and the duties they declare differ from one another. Learning them first from competent preceptor's, reflect upon them, OGalava.
13See, the merits of those modes of life, as described, are varied in their form, divergent in their matter, and contradictory in their observances.
14When seen with gross vision, all the Ashramas do not exhibit their true intent! Others, however, having subtle sight, see their highest end.
15That which is truly and, without any doubt, wholesome, viz., good offices to friends, and suppression of enemies, and the acquisition of be supreme the three-fold objects of life, has been described by the wise to excellence. Abstention, from sinful deeds, righteous disposition, good conduct towards the good and pious,-these, forsooth, constitute excellence.
16Mildness towards all creatures, sincerity of conduct, and sweet words,-these, forsooth, constitute excellence.
17A just distribution of one's riches among the gods, the Pitris, and guests, and adherence to servants,—these, forsooth, constitute excellence.
18Truthfulness of speech is excellent. The knowledge of truth is, however, every difficult of acquisition. I hold that as truth which is highly beneficial to creatures.
19The absence of pride, the suppression of carelessness, contentment, living by one's own self,-these form the supreme excellence.
20The study of the Vedas, and their branches, according to the well-known rules, and all enquiries and pursuits leading to the acquisition of knowledge,-are, forsooth excellent.
21One wishing to acquire what is excellent should never enjoy to excess sound and form and taste and touch and scent, and should not enjoy them for their sake alone.
22Walking in the night, sleep during the day, indulgence in idleness, villainy, pride, excessive indulgence and total abstention from enjoyment in objects of the senses, should be shunned by one desirous of acquiring what is excellent.
23One should not seek self-elevation by putting down others. Indeed, one should by his merits only seek superiority over persons who are distinguished but never over those who are inferior.
24Men having no real merit and filled with a sense of self-admiration depreciate men of real merit, by mentioning their own virtues and riches.
25Puffed up with a sense of their own importance, these men, when none stops them, consider themselves to be superior to men of real distinction.
26One having true wisdom and real merits, wins great fame by abstaining from speaking ill of others and from indulging in self-praise.
27Flowers shed their pure and sweet odour without speaking of their own excellence. Likewise, the effulgent Sun scatters his shining rays in the sky in perfect silence.
28Similarly those men shine in the world with celebrity who by the help of their intelligence, renounce these and similar other faults and who do not blaze forth their own virtues.
29The fool can never shine in the world by speaking out his own praise. The man, however, of real merit and learning acquires celebrity even if he be hidden in a pit.
30Evil words, uttered with what strength of voice, die out. Good words, uttered, however softly, shine forth in the world.
31As the Sun shows his fiery form so the multitude of words, of little sense, that fools filled with vanity give vent to show their hearts.
32For these reasons men try to acquire wisdom of various sorts. It appears to me that of all acquisitions that of wisdom is the most precious.
33One should not speak until one is asked; nor should one speak when one is asked improperly. Even if endued with intelligence and knowledge, one should still sit in silence like an idiot.
34One should seek to live among honest men given to righteousness and liberality and the observance of the duties of their own order,
35One desirous of acquiring what is excellent should never live in a place where people make a confusion of their respective duties.
36A person may be seen to live who abstains from all works and who is well-content with whatever little is gained without exertion. By living amid the righteous, one succeeds in acquiring pure virtue, Similarly one by living amid the sinful, becomes sullied with sin.
37As the touch of water or fire or the rays of the moon immediately carry the sensation of cold or heat, similarly the impressions of virtue and vice create happiness or misery.
38Those who eat Vighasa eat without marking the flavours of the foods placed before them. They, however, who eat carefully marking the flavours of the duties prepared for them, should be known as persons still fettered by the bonds of action.
39The pious men should leave that place where a Brahmana describes duties to disciples desirous of acquiring knowledge, as based on reasons, of the Soul, but who do not reverentially enquire after such knowledge.
40Who, however, will leave that place where exists fully that conduct between disciples and preceptors which is consistent with what has been sanctioned by the scriptures?
41What learned man who cares for his respect will live there where people talk about the faults of the learned even when such have no foundations to stand upon?
42Who is there that will not leave that place, like a garment whose end has caught fire, where covetous men tries to break down the limits of virtue?
43One should remain and live in that place, among good men of pious disposition, where persons possessed of humility are engaged in fearlessly practising the duties of religion.
44One should not dwell there where men practise the duties of religion for the sake of wealth and other worldly purposes, for the people of that place are all to be considered as sinful.
45One should fly away quickly from that place, as if from a room which there is a snake, where the inhabitants, desirous of acquiring the means of life, are engaged in the practice of sinful deeds.
46One desirous of what is wholesome, should, from the beginning, avoid that act for which one becomes stretched, as it were, on a bed of thorns and for which one becomes invested with the desires born of the pristine deeds.
47The pious man should leave that kingdom where the king and the king's officers exercise equal authority and where people eat before feeding their relatives.
48One should live in that country where Brahmanas having a knowledge of the scriptures are fed first; where they always practise religious duties, and where they are engaged in teaching disciples and officiating at the sacrifices of others.
49One should unhesitatingly live in that country where the sounds Svaha, Svadha, and Vashat are duly and continuously uttered.
50One should leave that kingdom, like poisoned meat, where one sees Brahmanas compelled to follow unholy practices, by want of the means of life.
51With a contented heart and considering all his wishes as already gratified, a pious man should live in that country whose denizens gladly give away before even they are asked.
52One should live and move about, among good men devoted to pious acts in that country where the wicked are punished, and where respect and good offices are done to those who are of controlled and purified souls.
53One should unhesitatingly live in that country whose king is given to virtue and which the king rules virtuously, casting off desires and possessed of prosperity, and where severe punishment is inflicted on those who subject self-controlled to the consequences of their anger, on those who treat men treat wickedly the righteous, on those who commit acts of violence, and on the covetious.
54Kings endued with such a disposition, secure the prosperity of those who live in their kingdoms when prosperity is on the point of leaving them.
55I have thus told you, O son, in answer to you enquiry, what is beneficial or excellent. No one can describe, on account of its exceedingly high character, what is beneficial or excellent for the Soul.
56Many and high will the excellences be, through the performance of the duties laid down for his, of the man who for earning his livelihood during the time of his stay in this world, acts in the way indicated above and who devotes his soul to the well-being of creatures.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि उस मनुष्य का कल्याण किसमें है जो शास्त्रों के तत्त्वों से परिचित नहीं है, जो सदा सन्देह में रहता है, और जो आत्मसंयम तथा उन अन्य साधनों से विमुख रहता है जिनका प्रयोजन आत्मज्ञान है।
2भीष्म ने कहा — गुरु की सेवा करना, सदा श्रद्धापूर्वक वृद्धजनों की परिचर्या करना, और शास्त्रों का श्रवण करना — ये परम कल्याणकारी कहे गए हैं।
3इसी विषय में गालव और देवर्षि नारद का प्राचीन संवाद उद्धृत किया जाता है।
4एक बार अपने कल्याण की खोज में लगे गालव ने नारद को सम्बोधित किया, जो भ्रम और थकान से मुक्त थे, शास्त्रों में सुपण्डित थे, ज्ञान से प्रसन्न थे, अपनी इन्द्रियों के पूर्ण स्वामी थे, और जिनका चित्त योग में लगा हुआ था; और उनसे कहा —
5हे तपस्वी, मैं देखता हूँ कि जिन गुणों को धारण करने से मनुष्य संसार में आदर पाता है, वे गुण आप में स्थायी रूप से निवास करते हैं।
6आप भ्रम से मुक्त हैं और इसीलिए आपको हम जैसे उन मनुष्यों के मन में भरे सन्देह दूर करने चाहिए जो भ्रम के अधीन हैं और जो संसार के तत्त्वों से अपरिचित हैं।
7हम अपने कर्तव्य नहीं जानते, क्योंकि शास्त्रों के विधान कर्मों की प्रवृत्ति के साथ-साथ ज्ञान की प्रवृत्ति भी उत्पन्न करते हैं। आप हमें ये विषय समझाइए।
8हे यशस्वी, नाना आश्रम नाना प्रकार के आचरण का समर्थन करते हैं — 'यह कल्याणकारी है', 'यह कल्याणकारी है' — शास्त्र प्रायः इसी प्रकार हमें उपदेश देते हैं।
9चारों आश्रमों के उन अनुयायियों को देखकर, जिन्हें शास्त्र इस प्रकार उपदेश देते हैं और जो शास्त्रों ने उनके लिए जो विहित किया है उसका पूर्ण समर्थन करते हैं, तथा इस प्रकार नाना मार्गों पर चलते हुए और यह देखते हुए कि हम भी अपने-अपने शास्त्रों से समान रूप से सन्तुष्ट हैं, हम समझ नहीं पाते कि वास्तव में हितकर क्या है।
10यदि समस्त शास्त्रों का एक ही मत होता, तो जो वास्तव में हितकर है वह स्पष्ट हो जाता। किन्तु शास्त्रों के बहुविध होने के कारण जो वास्तव में हितकर है वह रहस्य से भर गया है।
11इन्हीं कारणों से जो वास्तव में हितकर है वह मुझे भ्रम से भरा प्रतीत होता है। अतः हे यशस्वी, आप मुझे यह विषय समझाइए। मैं (इसी के लिए) आपके पास आया हूँ। मुझे उपदेश दीजिए।
12हे पुत्र, आश्रम चार हैं। वे सब उसी प्रयोजन की सिद्धि करते हैं जिसके लिए उनकी रचना हुई है; और वे जिन कर्तव्यों का उपदेश देते हैं वे एक-दूसरे से भिन्न हैं। हे गालव, पहले उन्हें योग्य गुरुओं से सीखो, फिर उन पर मनन करो।
13देखो, जैसा वर्णन किया गया है, उन आश्रमों के गुण अपने रूप में विविध हैं, अपने विषय में भिन्न हैं, और अपने आचारों में परस्पर विरोधी हैं।
14स्थूल दृष्टि से देखने पर समस्त आश्रम अपना यथार्थ अभिप्राय प्रकट नहीं करते! किन्तु दूसरे लोग, जिनकी दृष्टि सूक्ष्म है, उनका परम लक्ष्य देख लेते हैं।
15जो वास्तव में और निस्सन्देह हितकर है, अर्थात् मित्रों के प्रति सद्व्यवहार, शत्रुओं का दमन, और जीवन के तीनों पुरुषार्थों की प्राप्ति — इसी को विद्वानों ने परम उत्कृष्टता कहा है। पापकर्मों से निवृत्ति, धर्ममय स्वभाव, तथा सज्जनों और पवित्रात्माओं के प्रति सद्व्यवहार — निस्सन्देह ये ही उत्कृष्टता हैं।
16समस्त प्राणियों के प्रति मृदुता, आचरण की सच्चाई, और मधुर वचन — निस्सन्देह ये उत्कृष्टता हैं।
17देवताओं, पितरों और अतिथियों के बीच अपने धन का न्यायोचित वितरण, तथा सेवकों के प्रति निष्ठा — निस्सन्देह ये उत्कृष्टता हैं।
18वाणी की सत्यता उत्कृष्ट है। किन्तु सत्य का ज्ञान प्राप्त करना अत्यन्त कठिन है। मैं उसी को सत्य मानता हूँ जो प्राणियों के लिए परम हितकर हो।
19अभिमान का अभाव, प्रमाद का दमन, सन्तोष, और अपने ही बल पर जीवन-निर्वाह — ये परम उत्कृष्टता बनाते हैं।
20सुविदित नियमों के अनुसार वेदों और उनके अङ्गों का अध्ययन, तथा ज्ञान की प्राप्ति की ओर ले जाने वाली समस्त जिज्ञासाएँ और अनुसन्धान — निस्सन्देह ये उत्कृष्ट हैं।
21जो उत्कृष्ट वस्तु प्राप्त करना चाहता है उसे शब्द, रूप, रस, स्पर्श और गन्ध का अति भोग कभी नहीं करना चाहिए, और न ही उन्हें केवल उन्हीं के लिए भोगना चाहिए।
22रात में विचरना, दिन में सोना, आलस्य में लिप्त रहना, नीचता, अभिमान, अत्यधिक भोग तथा इन्द्रियों के विषयों के भोग से पूर्ण विरति — उत्कृष्टता प्राप्त करने के इच्छुक मनुष्य को इन सबसे बचना चाहिए।
23मनुष्य को दूसरों को नीचा दिखाकर अपनी उन्नति नहीं खोजनी चाहिए। वास्तव में मनुष्य को केवल अपने गुणों के बल पर ही उन व्यक्तियों से श्रेष्ठता चाहनी चाहिए जो स्वयं विशिष्ट हों, कभी उनसे नहीं जो हीन हों।
24जिनमें वास्तविक गुण नहीं हैं और जो आत्मप्रशंसा के भाव से भरे हैं, वे मनुष्य अपने गुणों और धन का बखान करके वास्तविक गुणी पुरुषों को नीचा दिखाते हैं।
25अपने महत्त्व के भाव से फूले हुए ये मनुष्य, जब उन्हें कोई नहीं रोकता, तब अपने को वास्तविक विशिष्ट पुरुषों से श्रेष्ठ मानने लगते हैं।
26जिसमें सच्चा ज्ञान और वास्तविक गुण हैं, वह दूसरों की निन्दा करने से और आत्मप्रशंसा में लिप्त होने से बचकर महान् कीर्ति प्राप्त करता है।
27पुष्प अपनी उत्कृष्टता की चर्चा किए बिना ही अपनी शुद्ध और मधुर सुगन्ध बिखेरते हैं। उसी प्रकार तेजस्वी सूर्य पूर्ण मौन में आकाश में अपनी देदीप्यमान किरणें बिखेरता है।
28इसी प्रकार वे मनुष्य संसार में कीर्ति के साथ चमकते हैं जो अपनी बुद्धि की सहायता से इन तथा ऐसे ही अन्य दोषों का त्याग कर देते हैं और जो अपने गुणों का ढिंढोरा नहीं पीटते।
29मूर्ख अपनी ही प्रशंसा करके संसार में कभी नहीं चमक सकता। किन्तु वास्तविक गुण और विद्या वाला मनुष्य गड्ढे में छिपा होने पर भी कीर्ति प्राप्त कर लेता है।
30बुरे वचन, चाहे कितने ही ऊँचे स्वर में कहे जाएँ, मिट जाते हैं। किन्तु अच्छे वचन, चाहे कितने ही धीरे कहे जाएँ, संसार में चमक उठते हैं।
31जिस प्रकार सूर्य अपना अग्निमय रूप प्रकट करता है, उसी प्रकार अभिमान से भरे मूर्ख जो अल्प अर्थ वाले ढेरों वचन उगलते हैं, वे उनके हृदय को प्रकट कर देते हैं।
32इन्हीं कारणों से मनुष्य नाना प्रकार का ज्ञान प्राप्त करने का प्रयत्न करते हैं। मुझे प्रतीत होता है कि समस्त प्राप्तियों में ज्ञान की प्राप्ति ही सर्वाधिक मूल्यवान् है।
33जब तक पूछा न जाए तब तक मनुष्य को नहीं बोलना चाहिए; और न ही अनुचित रीति से पूछे जाने पर बोलना चाहिए। बुद्धि और ज्ञान से सम्पन्न होते हुए भी मनुष्य को मूर्ख के समान मौन बैठे रहना चाहिए।
34मनुष्य को उन सज्जनों के बीच रहने का प्रयत्न करना चाहिए जो धर्म, उदारता और अपने वर्ण के कर्तव्यों के पालन में लगे रहते हैं।
35उत्कृष्ट वस्तु प्राप्त करने के इच्छुक मनुष्य को कभी उस स्थान पर नहीं रहना चाहिए जहाँ लोग अपने-अपने कर्तव्यों में गड़बड़ी कर देते हैं।
36कोई मनुष्य ऐसा भी देखा जा सकता है जो समस्त कर्मों से विरत रहता है और बिना परिश्रम के जो थोड़ा-सा मिल जाए उसी से पूर्ण सन्तुष्ट रहता है। धर्मात्माओं के बीच रहने से मनुष्य शुद्ध धर्म प्राप्त करने में सफल होता है। इसी प्रकार पापियों के बीच रहने से वह पाप से कलुषित हो जाता है।
37जिस प्रकार जल अथवा अग्नि अथवा चन्द्रमा की किरणों का स्पर्श तत्काल शीत अथवा ताप का अनुभव करा देता है, उसी प्रकार पुण्य और पाप के संस्कार सुख अथवा दुःख उत्पन्न करते हैं।
38जो विघस भोजन करते हैं वे अपने सामने रखे भोजन के स्वादों पर ध्यान दिए बिना ही खाते हैं। किन्तु जो अपने लिए बनाए गए व्यञ्जनों के स्वादों पर सावधानी से ध्यान देकर खाते हैं, उन्हें अब भी कर्म के बन्धनों में बँधा हुआ जानना चाहिए।
39धर्मात्माओं को वह स्थान छोड़ देना चाहिए जहाँ कोई ब्राह्मण ज्ञान प्राप्त करने के इच्छुक ऐसे शिष्यों को आत्मा के विषय में युक्तियों पर आधारित कर्तव्यों का उपदेश देता हो जो स्वयं श्रद्धापूर्वक ऐसे ज्ञान की जिज्ञासा नहीं करते।
40किन्तु उस स्थान को कौन छोड़ेगा जहाँ शिष्यों और गुरुओं के बीच वह आचरण पूर्ण रूप से विद्यमान हो जो शास्त्रों के विधान के अनुरूप है?
41अपने सम्मान की चिन्ता करने वाला कौन विद्वान् वहाँ रहेगा जहाँ लोग विद्वानों के दोषों की चर्चा करते हैं, तब भी जब उन दोषों का कोई आधार ही न हो?
42ऐसा कौन है जो उस स्थान को उस वस्त्र के समान न छोड़ देगा जिसका छोर आग पकड़ चुका हो, जहाँ लोभी मनुष्य धर्म की मर्यादाएँ तोड़ने का प्रयत्न करते हैं?
43मनुष्य को धर्मपरायण सज्जनों के बीच उसी स्थान में ठहरना और रहना चाहिए जहाँ विनयशील पुरुष निर्भय होकर धर्म के कर्तव्यों के पालन में लगे रहते हों।
44मनुष्य को वहाँ नहीं रहना चाहिए जहाँ लोग धन तथा अन्य सांसारिक प्रयोजनों के लिए धर्म के कर्तव्यों का पालन करते हैं, क्योंकि उस स्थान के सब लोग पापी ही समझे जाने चाहिए।
45मनुष्य को उस स्थान से शीघ्र भाग जाना चाहिए, मानो उस कोठरी से भाग रहा हो जिसमें साँप हो, जहाँ के निवासी जीविका के साधन जुटाने की इच्छा से पापकर्मों में लगे रहते हैं।
46जो हितकर की कामना करता है उसे आरम्भ से ही उस कर्म से बचना चाहिए जिसके कारण मनुष्य मानो काँटों की शय्या पर पसार दिया जाता है और जिसके कारण वह पूर्वकर्मों से उत्पन्न कामनाओं से घिर जाता है।
47धर्मात्मा मनुष्य को वह राज्य छोड़ देना चाहिए जहाँ राजा और राजा के अधिकारी समान अधिकार का प्रयोग करते हों और जहाँ लोग अपने सम्बन्धियों को खिलाने से पहले स्वयं खा लेते हों।
48मनुष्य को उसी देश में रहना चाहिए जहाँ शास्त्रों के ज्ञाता ब्राह्मणों को पहले भोजन कराया जाता हो; जहाँ वे सदा धार्मिक कर्तव्यों का पालन करते हों, और जहाँ वे शिष्यों को पढ़ाने तथा दूसरों के यज्ञों में पौरोहित्य करने में लगे रहते हों।
49मनुष्य को बिना किसी हिचक के उसी देश में रहना चाहिए जहाँ स्वाहा, स्वधा और वषट् — इन शब्दों का विधिपूर्वक और निरन्तर उच्चारण होता हो।
50मनुष्य को वह राज्य विषमिश्रित माँस के समान छोड़ देना चाहिए जहाँ वह ब्राह्मणों को जीविका के साधनों के अभाव में अपवित्र आचरणों का पालन करने को विवश देखे।
51धर्मात्मा मनुष्य को सन्तुष्ट हृदय से और अपनी समस्त कामनाओं को पहले ही पूर्ण हुआ मानकर उसी देश में रहना चाहिए जिसके निवासी माँगे जाने से पहले ही प्रसन्नतापूर्वक दान कर देते हों।
52मनुष्य को पुण्यकर्मों में लगे सज्जनों के बीच उसी देश में रहना और विचरना चाहिए जहाँ दुष्टों को दण्ड मिलता हो, और जहाँ संयत तथा शुद्ध आत्मा वाले पुरुषों का आदर और सत्कार होता हो।
53मनुष्य को बिना किसी हिचक के उसी देश में रहना चाहिए जिसका राजा धर्मपरायण हो और जिस राज्य पर वह कामनाओं का त्याग करके तथा ऐश्वर्य से सम्पन्न होकर धर्मपूर्वक शासन करता हो, और जहाँ उन लोगों को कठोर दण्ड दिया जाता हो जो संयतात्मा पुरुषों को अपने क्रोध के परिणामों का भागी बनाते हैं, जो धर्मात्माओं के साथ दुष्टता का व्यवहार करते हैं, जो हिंसा के कर्म करते हैं, और जो लोभी हैं।
54ऐसे स्वभाव वाले राजा अपने राज्यों में रहने वाले लोगों की समृद्धि को उस समय भी सुरक्षित रखते हैं जब वह समृद्धि उन्हें छोड़ने ही वाली होती है।
55हे पुत्र, इस प्रकार मैंने तुम्हारी जिज्ञासा के उत्तर में तुम्हें बताया कि हितकर अथवा उत्कृष्ट क्या है। आत्मा के लिए जो हितकर अथवा उत्कृष्ट है, उसका वर्णन उसके अत्यन्त उच्च स्वरूप के कारण कोई नहीं कर सकता।
56जो मनुष्य इस लोक में अपने निवास-काल में जीविका कमाने के लिए ऊपर बताए गए मार्ग पर चलता है और जो अपना चित्त प्राणियों के कल्याण में लगाता है, उसके लिए विहित कर्तव्यों के पालन से उसकी उत्कृष्टताएँ अनेक और महान् होंगी।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि त्यस मानिसको कल्याण केमा छ जो शास्त्रका तत्त्वसँग परिचित छैन, जो सधैँ सन्देहमा रहन्छ, र जो आत्मसंयम तथा ती अरू साधनबाट विमुख रहन्छ जसको प्रयोजन आत्मज्ञान हो।
2भीष्मले भने — गुरुको सेवा गर्नु, सधैँ श्रद्धापूर्वक वृद्धजनको परिचर्या गर्नु, र शास्त्रको श्रवण गर्नु — यी परम कल्याणकारी भनिएका छन्।
3यसै विषयमा गालव र देवर्षि नारदको प्राचीन संवाद उद्धृत गरिन्छ।
4एक पटक आफ्नो कल्याणको खोजीमा लागेका गालवले नारदलाई सम्बोधन गरे, जो भ्रम र थकानबाट मुक्त थिए, शास्त्रमा सुपण्डित थिए, ज्ञानले प्रसन्न थिए, आफ्ना इन्द्रियका पूर्ण स्वामी थिए, र जसको चित्त योगमा लागेको थियो; र उनलाई भने —
5हे तपस्वी, म देख्दछु कि जुन गुण धारण गर्नाले मानिसले संसारमा आदर पाउँछ, ती गुण तपाईंमा स्थायी रूपमा निवास गर्दछन्।
6तपाईं भ्रमबाट मुक्त हुनुहुन्छ र त्यसैले तपाईंले हामीजस्ता ती मानिसका मनमा भरिएका सन्देह हटाइदिनुपर्छ जो भ्रमको अधीनमा छन् र जो संसारका तत्त्वसँग अपरिचित छन्।
7हामी आफ्नो कर्तव्य जान्दैनौँ, किनभने शास्त्रका विधानले कर्मको प्रवृत्तिसँगै ज्ञानको प्रवृत्ति पनि उत्पन्न गर्दछन्। तपाईंले हामीलाई यी विषय बुझाइदिनुहोस्।
8हे यशस्वी, नाना आश्रमहरूले नाना प्रकारका आचरणको समर्थन गर्दछन् — 'यो कल्याणकारी छ', 'यो कल्याणकारी छ' — शास्त्रहरूले प्रायः यसै गरी हामीलाई उपदेश दिन्छन्।
9चारै आश्रमका ती अनुयायीलाई देखेर, जसलाई शास्त्रहरूले यसरी उपदेश दिन्छन् र जसले शास्त्रले तिनका लागि जे विहित गरेको छ त्यसको पूर्ण समर्थन गर्दछन्, तथा यसरी नाना मार्गमा हिँड्दै र यो देख्दै कि हामी पनि आ-आफ्ना शास्त्रबाट समान रूपमा सन्तुष्ट छौँ, हामी बुझ्न सक्दैनौँ कि वास्तवमा हितकर के हो।
10यदि सम्पूर्ण शास्त्रको एउटै मत हुँदो हो त, जुन वास्तवमा हितकर छ त्यो स्पष्ट हुन्थ्यो। तर शास्त्रहरू बहुविध भएका कारण जुन वास्तवमा हितकर छ त्यो रहस्यले भरिएको छ।
11यिनै कारणले जुन वास्तवमा हितकर छ त्यो मलाई भ्रमले भरिएको लाग्छ। त्यसैले हे यशस्वी, तपाईंले मलाई यो विषय बुझाइदिनुहोस्। म (यसैका लागि) तपाईंकहाँ आएको हुँ। मलाई उपदेश दिनुहोस्।
12हे पुत्र, आश्रम चार छन्। ती सबैले त्यसै प्रयोजनको सिद्धि गर्दछन् जसका लागि तिनको रचना भएको छ; र तिनले जुन कर्तव्यको उपदेश दिन्छन् ती एक-अर्काभन्दा भिन्न छन्। हे गालव, पहिले ती योग्य गुरुहरूबाट सिक, अनि तिनमा मनन गर।
13हेर, जस्तो वर्णन गरिएको छ, ती आश्रमका गुण आफ्नो रूपमा विविध छन्, आफ्नो विषयमा भिन्न छन्, र आफ्ना आचारमा परस्पर विरोधी छन्।
14स्थूल दृष्टिले हेर्दा सम्पूर्ण आश्रमले आफ्नो यथार्थ अभिप्राय प्रकट गर्दैनन्! तर अरूहरू, जसको दृष्टि सूक्ष्म छ, तिनको परम लक्ष्य देख्दछन्।
15जुन वास्तवमा र निस्सन्देह हितकर छ, अर्थात् मित्रहरूप्रति सद्व्यवहार, शत्रुहरूको दमन, र जीवनका तीनै पुरुषार्थको प्राप्ति — यसैलाई विद्वान्हरूले परम उत्कृष्टता भनेका छन्। पापकर्मबाट निवृत्ति, धर्ममय स्वभाव, तथा सज्जन र पवित्रात्माहरूप्रति सद्व्यवहार — निस्सन्देह यिनै उत्कृष्टता हुन्।
16सम्पूर्ण प्राणीप्रति मृदुता, आचरणको सच्चाइ, र मधुर वचन — निस्सन्देह यी उत्कृष्टता हुन्।
17देवता, पितर र अतिथिहरूबीच आफ्नो धनको न्यायोचित वितरण, तथा सेवकहरूप्रति निष्ठा — निस्सन्देह यी उत्कृष्टता हुन्।
18वाणीको सत्यता उत्कृष्ट छ। तर सत्यको ज्ञान प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन छ। म त्यसैलाई सत्य मान्दछु जो प्राणीहरूका लागि परम हितकर होस्।
19अभिमानको अभाव, प्रमादको दमन, सन्तोष, र आफ्नै बलमा जीवन-निर्वाह — यिनले परम उत्कृष्टता बनाउँछन्।
20सुविदित नियमअनुसार वेद र तिनका अङ्गको अध्ययन, तथा ज्ञानको प्राप्तितर्फ लैजाने सम्पूर्ण जिज्ञासा र अनुसन्धान — निस्सन्देह यी उत्कृष्ट छन्।
21जसले उत्कृष्ट वस्तु प्राप्त गर्न चाहन्छ उसले शब्द, रूप, रस, स्पर्श र गन्धको अति भोग कहिल्यै गर्नुहुँदैन, न त तिनलाई केवल तिनकै लागि भोग्नुहुन्छ।
22रातमा विचरण गर्नु, दिनमा सुत्नु, अल्छीपनमा लिप्त रहनु, नीचता, अभिमान, अत्यधिक भोग तथा इन्द्रियका विषयको भोगबाट पूर्ण विरति — उत्कृष्टता प्राप्त गर्न चाहने मानिसले यी सबैबाट जोगिनुपर्छ।
23मानिसले अरूलाई तल पारेर आफ्नो उन्नति खोज्नुहुँदैन। वास्तवमा मानिसले केवल आफ्ना गुणकै बलमा ती व्यक्तिभन्दा श्रेष्ठता चाहनुपर्छ जो आफैँ विशिष्ट छन्, कहिल्यै तिनीहरूभन्दा होइन जो हीन छन्।
24जसमा वास्तविक गुण छैन र जो आत्मप्रशंसाको भावले भरिएका छन्, ती मानिसहरूले आफ्ना गुण र धनको बखान गरेर वास्तविक गुणी पुरुषहरूलाई तल पार्दछन्।
25आफ्नो महत्त्वको भावले फुलेका यी मानिसहरू, जब तिनलाई कसैले रोक्दैन, तब आफूलाई वास्तविक विशिष्ट पुरुषभन्दा श्रेष्ठ ठान्न थाल्दछन्।
26जसमा साँचो ज्ञान र वास्तविक गुण छन्, ऊ अरूको निन्दा गर्नबाट र आत्मप्रशंसामा लिप्त हुनबाट जोगिएर महान् कीर्ति प्राप्त गर्दछ।
27फूलहरूले आफ्नो उत्कृष्टताको चर्चा नगरीकनै आफ्नो शुद्ध र मधुर सुगन्ध छर्दछन्। त्यसरी नै तेजस्वी सूर्यले पूर्ण मौनतामा आकाशमा आफ्ना देदीप्यमान किरण छर्दछ।
28त्यसरी नै ती मानिसहरू संसारमा कीर्तिसहित चम्कन्छन् जसले आफ्नो बुद्धिको सहायताले यी तथा यस्तै अरू दोषको त्याग गर्दछन् र जसले आफ्ना गुणको ढ्वाङ बजाउँदैनन्।
29मूर्खले आफ्नै प्रशंसा गरेर संसारमा कहिल्यै चम्कन सक्दैन। तर वास्तविक गुण र विद्या भएको मानिसले खाल्डोमा लुकेको भए पनि कीर्ति प्राप्त गर्दछ।
30नराम्रा वचन, जतिसुकै ठूलो स्वरमा भनिए पनि, मेटिन्छन्। तर राम्रा वचन, जतिसुकै बिस्तारै भनिए पनि, संसारमा चम्किन्छन्।
31जसरी सूर्यले आफ्नो अग्निमय रूप प्रकट गर्दछ, त्यसरी नै अभिमानले भरिएका मूर्खहरूले जुन अल्प अर्थका थुप्रै वचन ओकल्छन्, तिनले तिनका हृदय प्रकट गरिदिन्छन्।
32यिनै कारणले मानिसहरू नाना प्रकारको ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्दछन्। मलाई लाग्छ कि सम्पूर्ण प्राप्तिमध्ये ज्ञानको प्राप्ति नै सर्वाधिक मूल्यवान् छ।
33जबसम्म सोधिँदैन तबसम्म मानिसले बोल्नुहुँदैन; न त अनुचित रीतिले सोधिँदा नै बोल्नुहुन्छ। बुद्धि र ज्ञानले सम्पन्न हुँदाहुँदै पनि मानिसले मूर्खझैँ मौन बसिरहनुपर्छ।
34मानिसले ती सज्जनहरूका बीचमा बस्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ जो धर्म, उदारता र आफ्नो वर्णका कर्तव्यको पालनमा लागिरहन्छन्।
35उत्कृष्ट वस्तु प्राप्त गर्न चाहने मानिसले कहिल्यै त्यस स्थानमा बस्नुहुँदैन जहाँ मानिसहरूले आ-आफ्ना कर्तव्यमा गडबडी गर्दछन्।
36कोही मानिस यस्तो पनि देखिन सक्दछ जो सम्पूर्ण कर्मबाट विरत रहन्छ र परिश्रमविना जे थोरै पाइन्छ त्यसैबाट पूर्ण सन्तुष्ट रहन्छ। धर्मात्माहरूको बीचमा बस्नाले मानिसले शुद्ध धर्म प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। त्यसरी नै पापीहरूको बीचमा बस्नाले ऊ पापले कलुषित हुन्छ।
37जसरी जल अथवा अग्नि अथवा चन्द्रमाका किरणको स्पर्शले तत्कालै शीत अथवा तापको अनुभव गराइदिन्छ, त्यसरी नै पुण्य र पापका संस्कारले सुख अथवा दुःख उत्पन्न गर्दछन्।
38जसले विघस भोजन गर्दछन् तिनले आफ्नो अगाडि राखिएको भोजनका स्वादमा ध्यान नदिईकनै खान्छन्। तर जसले आफ्ना लागि बनाइएका व्यञ्जनका स्वादमा सावधानीसाथ ध्यान दिएर खान्छन्, तिनलाई अझै कर्मका बन्धनमा बाँधिएको जान्नुपर्छ।
39धर्मात्माहरूले त्यो स्थान छाडिदिनुपर्छ जहाँ कुनै ब्राह्मणले ज्ञान प्राप्त गर्न चाहने त्यस्ता शिष्यहरूलाई आत्माका विषयमा युक्तिमा आधारित कर्तव्यको उपदेश दिन्छ जसले आफैँ श्रद्धापूर्वक त्यस्तो ज्ञानको जिज्ञासा गर्दैनन्।
40तर त्यो स्थान कसले छाड्नेछ जहाँ शिष्य र गुरुहरूबीच त्यो आचरण पूर्ण रूपमा विद्यमान होस् जो शास्त्रका विधानअनुरूप छ?
41आफ्नो सम्मानको चिन्ता गर्ने कुन विद्वान् त्यहाँ बस्नेछ जहाँ मानिसहरूले विद्वान्हरूका दोषको चर्चा गर्दछन्, तब पनि जब ती दोषको कुनै आधार नै छैन?
42त्यस्तो को छ जसले त्यो स्थान त्यस वस्त्रझैँ नछाड्नेछ जसको छेउमा आगो लागिसकेको छ, जहाँ लोभी मानिसहरूले धर्मका मर्यादा तोड्ने प्रयत्न गर्दछन्?
43मानिसले धर्मपरायण सज्जनहरूको बीचमा त्यसै स्थानमा अडिनु र बस्नुपर्छ जहाँ विनयशील पुरुषहरू निर्भय भई धर्मका कर्तव्यको पालनमा लागिरहेका हुन्छन्।
44मानिसले त्यहाँ बस्नुहुँदैन जहाँ मानिसहरूले धन तथा अरू सांसारिक प्रयोजनका लागि धर्मका कर्तव्यको पालन गर्दछन्, किनभने त्यस स्थानका सबै मानिस पापी नै ठानिनुपर्छ।
45मानिसले त्यस स्थानबाट चाँडै भाग्नुपर्छ, मानौँ त्यस कोठाबाट भाग्दै छ जसमा सर्प छ, जहाँका बासिन्दाहरू जीविकाका साधन जुटाउने इच्छाले पापकर्ममा लागिरहेका हुन्छन्।
46जसले हितकरको कामना गर्दछ उसले आरम्भदेखि नै त्यस कर्मबाट जोगिनुपर्छ जसका कारण मानिस मानौँ काँडाको ओछ्यानमा पसारिन्छ र जसका कारण ऊ पूर्वकर्मबाट उत्पन्न कामनाले घेरिन्छ।
47धर्मात्मा मानिसले त्यो राज्य छाडिदिनुपर्छ जहाँ राजा र राजाका अधिकारीहरूले समान अधिकारको प्रयोग गर्दछन् र जहाँ मानिसहरू आफ्ना नातेदारलाई खुवाउनुअघि नै आफैँ खान्छन्।
48मानिसले त्यसै देशमा बस्नुपर्छ जहाँ शास्त्रका ज्ञाता ब्राह्मणहरूलाई पहिले भोजन गराइन्छ; जहाँ तिनीहरू सधैँ धार्मिक कर्तव्यको पालन गर्दछन्, र जहाँ तिनीहरू शिष्यहरूलाई पढाउन तथा अरूका यज्ञमा पौरोहित्य गर्नमा लागिरहन्छन्।
49मानिसले कुनै हिचकिचाहटविना त्यसै देशमा बस्नुपर्छ जहाँ स्वाहा, स्वधा र वषट् — यी शब्दको विधिपूर्वक र निरन्तर उच्चारण हुन्छ।
50मानिसले त्यो राज्य विषमिश्रित मासुझैँ छाडिदिनुपर्छ जहाँ उसले ब्राह्मणहरूलाई जीविकाका साधनको अभावमा अपवित्र आचरणको पालन गर्न विवश देख्छ।
51धर्मात्मा मानिसले सन्तुष्ट हृदयले र आफ्ना सम्पूर्ण कामना पहिल्यै पूरा भएको ठानेर त्यसै देशमा बस्नुपर्छ जसका बासिन्दाहरूले मागिनुअघि नै प्रसन्नतापूर्वक दान गरिदिन्छन्।
52मानिसले पुण्यकर्ममा लागेका सज्जनहरूको बीचमा त्यसै देशमा बस्नु र विचरण गर्नुपर्छ जहाँ दुष्टहरूले दण्ड पाउँछन्, र जहाँ संयत तथा शुद्ध आत्मा भएका पुरुषहरूको आदर र सत्कार हुन्छ।
53मानिसले कुनै हिचकिचाहटविना त्यसै देशमा बस्नुपर्छ जसको राजा धर्मपरायण होस् र जुन राज्यमा उसले कामनाको त्याग गरेर तथा ऐश्वर्यले सम्पन्न भई धर्मपूर्वक शासन गर्दछ, र जहाँ ती मानिसलाई कठोर दण्ड दिइन्छ जसले संयतात्मा पुरुषहरूलाई आफ्नो क्रोधका परिणामको भागी बनाउँछन्, जसले धर्मात्माहरूसँग दुष्टताको व्यवहार गर्दछन्, जसले हिंसाका कर्म गर्दछन्, र जो लोभी छन्।
54यस्तो स्वभावका राजाहरूले आफ्ना राज्यमा बस्ने मानिसहरूको समृद्धिलाई त्यस बेला पनि सुरक्षित राख्दछन् जब त्यो समृद्धिले तिनलाई छाड्न लागेको हुन्छ।
55हे पुत्र, यसरी मैले तिम्रो जिज्ञासाको उत्तरमा तिमीलाई बताएँ कि हितकर अथवा उत्कृष्ट के हो। आत्माका लागि जो हितकर अथवा उत्कृष्ट छ, त्यसको वर्णन त्यसको अत्यन्त उच्च स्वरूपका कारण कसैले गर्न सक्दैन।
56जुन मानिसले यस लोकमा आफ्नो निवास-कालमा जीविका कमाउनका लागि माथि बताइएको मार्गमा हिँड्दछ र जसले आफ्नो चित्त प्राणीहरूको कल्याणमा लगाउँछ, उसका लागि विहित कर्तव्यको पालनबाट उसका उत्कृष्टता अनेक र महान् हुनेछन्।