मोक्षधर्म पर्व — वृत्रको वध
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 109
संस्कृत
1भीष्म उवाच शरीरे तानि मे शृणु।॥ वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः। अभवन् यानि लिङ्गानि
2ज्वलितास्योऽभवद् घोरो वैवयं चागमत् परम्। गात्रकम्पश्च सुमहाश्वासश्चाप्यभवन्महान्॥
3रोमहर्षश्च तीव्रोऽभूनिःश्वासश्च महान् नृप। शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्त्रात् सुदारुणा॥ निष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारत। उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे॥
4गृध्राः कङ्का बलाकाश्च वाचोऽमुञ्चन् सुदारुणाः। वृत्रस्योपरि संसृष्टाश्चक्रवत् परिबभ्रमुः॥
5ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायित आहवे। वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं समवैक्षत॥
6आमनुषमथो नादं स मुमोच महासुरः। व्यजृम्भच्चैव राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः॥
7अथास्य जम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत्। स वज्रः सुमहातेजा: कालाग्निसदृशोपमः॥ क्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत्।
8ततो नादः समभवत् पुनरेव समन्ततः॥ वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभः।
9वृत्रं तु हत्वा मघवा दानवारिर्महायशाः॥ वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत्।
10अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृता॥ ब्रह्मवध्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा।
11करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला॥ प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारता कपालमालिनी चैव कृत्येव भरतर्षभ॥ रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवल्कलवासिनी। साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृगूपा भयावहा॥ वज्रिणं मृगमायास तदा भरतसत्तम।
12कस्यचित् त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन॥ स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया।
13सा विनिः :सरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम्॥ जग्राह वध्या देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत् तदा।
14स हि तस्मिन् समुत्पन्ने ब्रह्मवध्याकृते भय॥ नलिन्या बिसमध्यस्थ उवासाब्दगणान् बहून्।
15अनुसृत्य तु यत्नात् स तथा वै ब्रह्महत्यया॥ तदा गृहीतः कौरव्य निस्तेजाः समपद्यत।
16तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह॥ न चाशकत् तां देवेन्द्रो ब्रह्मवध्यां व्यपोहितुम्।
17गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ।॥ पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत्।
18ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं स द्विजप्रवरवध्यया।॥ ब्रह्मा स चिन्तयामास तदा भरतसत्तम।
19तामुवाच महाबाहो ब्रह्मवध्यां पितामहः॥ स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत। मुच्यतां विदशेन्द्रोऽयं मत्प्रियं कुरु भाविनि॥ ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं किं त्वमिहेच्छसि॥
20ब्रह्मवध्योवाच त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि। कृतमेव हि मन्यामि निवासं तु विधत्स्व मे॥
21त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना। स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता॥
22प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलेकेश्वर प्रभो। शक्रादपगमिष्यामि निवासं संविधत्स्व मे॥
23भीष्म उवाच तथेति तां प्राह तदा ब्रह्मवध्यां पितामहः। उपायतः स शक्रस्य ब्रह्मवध्यां व्यपोहत॥
24ततः स्वयम्भुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मना। ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत्॥ प्राप्तोऽस्मि भगवन् देव त्वत्सकाशमनिन्दित। ततः स्वयम्भुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मना। यत् कर्तव्यं मया देव तद् भवान् वक्तुमर्हसि॥
25ब्रह्मोवाच बहुधा विभजिष्यामि ब्रह्मवध्यामिमामहम्। शक्रस्याघविमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ वै॥
26अग्निरुवाच मम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन् ध्यायस्व वै प्रभो। एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित॥
27ब्रह्मोवाच यस्त्वांज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित्। बीजौषधिरसैर्वते न यक्ष्यति तमोवृतः॥ तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति। ब्रह्मवध्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः॥
28इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद् वचो हव्यकव्यभुक्। पितामहस्य भगवांस्तथा च तदभूत् प्रभो॥
29ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहः। इममर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे॥
30ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम्। व्यथितं वह्निवद् राजन् ब्रह्माणमिदमब्रवीत्॥ अस्माकं ब्रह्मवध्यायाः कोऽन्तो लोकपितामह। दैवेनाभिहतानस्मान् न पुनर्हन्तुमर्हसि॥
31वयमग्नि तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम्। सहामः सततं देव तथा च्छेदनभेदने।॥
32ब्रह्मवध्यामिमामद्य भवतः शासनाद् वयम्। ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान्॥
33ब्रह्मोवाच पर्वकाले तु सम्प्राप्ते यो वै च्छेदनभेदनम्। करिष्यति नरो मोहात् तमेषानुगमिष्यति॥
34भीष्म उवाच ततो वृक्षौषधितृणमेवमुक्तं महात्मना। ब्रह्माणमभिसम्पूज्य जगामाशु यथागतम्॥
35आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः। वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत॥ इयमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्मवध्या वराङ्गनाः। चतुर्थमस्या भागांशं मयोक्ताः सम्प्रतीच्छत॥
36अप्सरस ऊचुः ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात्। मोक्षं समयतोऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह॥
37ब्रह्मोवाच रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत्। तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः॥
38भीष्म उवाच तथेति हृष्टमनस इत्युक्त्वाप्सरसां गणाः। स्वानि स्थानानि सम्प्राप्य रेमिरे भरतर्षभ॥
39ततस्त्रिलोककृद् देवः पुनरेव महातपाः। अप:संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन्॥
40तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम्। इदमूचुर्वचो राजन् प्रणिपत्य पितामहम्॥ इमाः स्म देव सम्प्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम्। शासनात् तव लोकेश समाज्ञापय नः प्रभो॥
41ब्रह्मोवाच इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया। ब्रह्मवध्या चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत॥
42आप ऊचुः एवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभो। मोक्षं समयतोऽस्माकं संचिन्तयितुमर्हसि॥
43त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमा गतिः। कोऽन्यः प्रसादो हि भवेद् यन्नः कृच्छ्रात् समुद्धरेत्।।५३
44ब्रह्मोवाच अल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः। श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति।॥ तमियं यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति। तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः॥
45ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्मवध्या युधिष्ठिर। यथा विसृष्टं तं वासमगमद्देवशासनात्॥
46एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्मवध्या जनाधिप। पितामहमनुज्ञाप्य सोऽश्वमेधमकल्पयत्॥
47श्रूयते च महाराज संप्राप्ता वासवेन वै। ब्रह्मवध्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान्॥
48समवाप्य श्रियं देवो हत्वारीश्च सहस्रशः। प्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते॥
49वृत्रस्य रुधिराच्चैव शिखण्डाः पार्थ जज्ञिरे। द्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः॥
50सर्वावस्थं त्वमप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरु। इमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन॥
51एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरः। उपायपूर्वं निहतो वृत्रो ह्यमिततेजसा॥
52एवं त्वमपि कौन्तेय पृथिव्यामपराजितः। भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुरमित्रहा॥
53ये तु शक्रकथां दिव्यामिमां पर्वसु पर्वसु। विप्रमध्ये वदिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्बिषम्॥
54इत्येतद् वृत्रमाश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत्। कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
अङ्ग्रेजी
1Bhishma said-Hear me, O king, I describe the symptoms that appeared on the body of Vritra when he was possessed by that fever.
2The heroic Asura's mouth began to send out flames of fire. He became greatly pale. His body began to tremble all over. His breath became hard.
3His hairs stood erect. His breath was very hard. His memory, O Bharata, went out of his mouth in the shape of a dreadful, and inauspicious jackal. Burning and blazing meteors dropped on his right and left.
4Vultures, Kankas, and cranes yelled fierce cries, as they moved over Vritra's head.
5Then, in that battle, Indra, worshipped of the gods, and armed with the thunderbolt, looked hard at the demon as the latter sat on his car.
6Possessed by that dreadful fever, the powerful Asura, O king, yawned and uttered inhuman cries.
7While the Asura was yawning, Indra discharged his thunderbolt at him. Endued with great enrgy and resembling the fire that destroys the creation at the end of the cycle, that thunderbolt overthrew in a moment Vritra of gigantic form.
8The gods on all sides cried aloud when they saw Vritra killed, O foremost of Bharata's race.
9Having killed Vritra, Mghavat, that enemy of the Danavas, of great entered heaven with that thunderbolt pervaded by Vishnu,
10Just then, O you of Kuru's family, the sin of Brahmanicide, fierce and dreadful and striking all the worlds with fear, came out of the person of the killed Vritra.
11Of terrible teeth and dreadful countenance, hideous for ugliness, and dark and tawny, with hair dishevelled, and dreadful eyes, O Bharata, with a garland of skulls round her neck, and loO king like Incantation incarnate, O foremost of Bharatas, bathed in blood, and clad in rags and barks of trees, O you of righteous soul, she came out of Vritra's body. Of such dreadful form and countenance, O king, she sought the holder of the thunderbolt.
12A little while after, O you of Kuru's race, the killer of Vritra, for the behoof of the three worlds, was proceeding towards heaven.
13Seeing Indra of great energy thus proceeding on his mission, she caught the king of the gods and from that moment stuck to him.
14When the sin of Brahmanicide thus stuck to his body and filled him with terror, Indra entered the fibres of a lotus-stalk and lived there for many years.
15But the sin of Brahmanicide followed him closely. Indeed, O son of Kuru, seized by her, Indra became shorn of all his energies.
16He tried much for driving her from him, but all those attempts proved useless,
17Seized by her, O foremost of Bharata's race, the king of the gods at last presented himself before the Grandfather and adored him by bending low his head.
18Knowing that Indra was possessed by the sin of Brahmanicide, Brahman began to think, 0 best of the Bharatas, (of the measures for freeing him).
19The Grandfather at last, O you of great arms, addressed Brahmanicide in sweet words as if from the desire of pacifying her, and said.-0 amiable one, let the king of the gods, who is a favourite of mine, be freed from you. Tell me, what shall I do for you? What wish of yours shall I satisfy?
20Brahmanicide said When the Creator of the three worlds, when the illustrious god worshipped of the universe, has been pleased with me, I consider my wishes as already fulfilled. Let my residence be now fixed.
21Desirous of preserving the worlds, this rule has been laid down by you. It was you, O lord, who had introduced this important rule.
22As you have been pleased with me, O righteous Lord, O powerful Master of all the worlds, I shall surely leave Shakra! But grant me an abode to live in.
23Bhishma said. The Grandfather replied to Brahmanicide, saying,-So be it! Indeed, the Grandfather found out means for removing Brahmanicide from the body of Indra.
24The Self-sprung thought of the great Agni. The latter immediately appeared before Brahman and said:-O illustrious and divine Lord, O defeatless one, I have appeared before you. You should say what I shall have to do.
25Bhishma said I shall divide this sin of Brahmanicide into several parts. For freeing Shakra from her, do you take a fourth portion of that sin.
26How shall I be saved from her, O Brahman? O powerful Lord, do you appoint the way. I wish to know the means fully, O worshipped of all the worlds.
27That portion of Brahmanicide which you will take upon yourself shall immediately enter into, and leaving you shall live in, that man who, overwhelmed by the quality of darkness, will abstain from offering your blazing form, seeds, herbs, and juices. O carrier of oblations, let the fever of your heart be dispelled.
28Bhishma said Thus addressed by the Grandfather, the eater of oblations and sacrificial offerings accepted his order. A fourth of that sin then entered his body, O king.
29The Grandfather then summoned the tree, the herbs, and all sorts of grass to him, and begged them to take upon themselves a fourth of that sin.
30Addressed by him, the trees and herbs and grasses became as much moved as Agni had been at the command and they replied to the Grandfather, saying, How shall we, O grandfather of all the worlds, be ourselves saved from this sin? You should not afflict us that have already been assailed by the fates.
31O god, we have always to bear heat and cold and the showers driven by the winds, besides the cutting and tearing.
32We are willing, O lord of the three worlds, to take at your order this sin of Brahmancide. May you point out the means of our rescue.
33This sin that you shall take, shall assail the man who through stupefaction of judgement will cut or tear any of you on a full-moon day.
34Thus addressed by the great Brahman, the trees, herbs and grasses worshipped the Creator and then went away without waiting there.
35The Grandfather of all the worlds then sent for the Apsaras and pleasing them with sweet words, O Bharata, said,-This foremost of ladies, viz., Brahmanicide, has come out of Indra's body. Begged by me, do you take a fourth part of her into your own body.
36The Apsaras said O Lord of all the gods, at your command We are fully willing to take a portion of this sin. But, O Grandfather our compact is that you do think of the means by which we ourselves may be rescued from this.
37Brahman said Let the fever of your hearts be removed. The portion of this sin that you will take upon yourselves shall leave you and immediately possess that men who will seek cohabitation with women in their menses.
38Bhishma said Thus addressed by the Grandfather, O foremost of Bharata's race, the various clans of the Apsaras, with delighted hearts repaired to their respective places and began to sport in joy.
39The illustrious Creator of the three worlds, gifted with great ascetic merit, then thought of the Waters which immediately came to him.
40Arrived before Brahman of great energy, thc Waters bowed to him and said:-We have come before you, O chastiser of enemies, at your behest! O powerful Master of all the worlds, tell us what we are to do.
41Brahman said-This dreadful sin has possessed Indra on account of his having killed Vritra. Take you a fourth part of Brahmanicide.
42The Waters said Let it be as you order, O master of all the worlds. You should, however, O powerful Lord of ours, concert the means by which we may be rescued from this.
43You are the Lord of all the gods, and the supreme refuge of the universe. Who else is there whom we may worship so that he may save us from distress.
44Brahman said This one shall forthwith go to, and thenceforth live in, that man who stupefied by his understanding and regarding you lightly will throw into you phlegm and urine and excreta. It is this, verily true do I say to you, that your rescue shall be brought about.
45Bhishma said Then, leaving the king of the deities, the sin of Brahmanicide, O Yudhishthira, proceeded to the abodes that were settled for her at the Grandfather's behest.
46It was thus, O king, that Indra had become attacked by that dreadful sin. With the Grandfather's permission Indra then resolved to celebrate a Horse-sacrifice.
47O king! It is listen to that Indra have got relieved from the sin of Brahmanicide by celebrating a Horse-sacrifice.
48Regaining his prosperity and killing thousands of enemies, that Vasava acquired great joy, O lord of Earth.
49From the blood of Vritra, O son of Pritha, were born high-crested cocks. Therefore, those fowls are unclean (as food) for the twice-born ones, and those ascetics that have undergone the rite of initiation.
50Under all circumstances, O king, do you encompass what is agreeable to the twice-born, for these, O king, are known as gods on Earth.
51It was thus, O Kuru chief, that the powerful Asura Vritra was killed by Shakra of great energy by the help of subtle intelligence and through the application of means. son
52You will, also, O of Kunti, unvanquished on Earth, become another Indra and the killer of all your enemies.
53Those men who, on every Parva day, will recite this sacred narrative of Vritra in the midst of Brahmanas shall never be sullied by any sin.
54I have now recited to you one of the greatest and most wonderful feats of Indra about Vritra, What else do you wish to hear."
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — हे राजन्, मुझसे सुनो, मैं उन लक्षणों का वर्णन करता हूँ जो उस ज्वर से ग्रस्त होने पर वृत्र के शरीर पर प्रकट हुए।
2उस वीर असुर के मुख से अग्नि की ज्वालाएँ निकलने लगीं। वह अत्यन्त विवर्ण हो गया। उसका सारा शरीर काँपने लगा। उसकी श्वास कठिन हो गई।
3उसके रोएँ खड़े हो गए। उसकी श्वास अत्यन्त कठिन थी। हे भरतवंशी, उसकी स्मृति एक भयानक और अशुभ शृगाल के रूप में उसके मुख से निकल गई। जलती और धधकती उल्काएँ उसके दाएँ और बाएँ गिरने लगीं।
4गिद्ध, कङ्क और सारस वृत्र के सिर के ऊपर उड़ते हुए भीषण चीत्कार करने लगे।
5तब उस युद्ध में देवताओं के पूज्य और वज्रधारी इन्द्र ने उस दानव को कठोर दृष्टि से देखा, जब वह अपने रथ पर बैठा हुआ था।
6हे राजन्, उस भयानक ज्वर से ग्रस्त होकर वह बलशाली असुर जँभाई लेने लगा और अमानुषी चीत्कार करने लगा।
7जिस समय वह असुर जँभाई ले रहा था, उसी समय इन्द्र ने उस पर अपना वज्र छोड़ा। महान् तेज से युक्त और कल्प के अन्त में सृष्टि का नाश करने वाली अग्नि के समान उस वज्र ने विशालकाय वृत्र को क्षण भर में गिरा दिया।
8हे भरतवंशश्रेष्ठ, वृत्र को मारा गया देखकर चारों ओर से देवता ऊँचे स्वर में जयघोष करने लगे।
9वृत्र का वध करके दानवों के शत्रु महातेजस्वी मघवान् विष्णु से व्याप्त उस वज्र के साथ स्वर्ग में गए।
10हे कुरुवंशी, ठीक उसी समय मारे गए वृत्र के शरीर से ब्रह्महत्या का पाप निकला — भीषण, भयानक, और समस्त लोकों को भय से भर देने वाला।
11हे भरतवंशी, भयङ्कर दाँतों वाली और भयानक मुख वाली, कुरूपता से घृणित, काली और पिङ्गल, बिखरे बालों और भयङ्कर नेत्रों वाली, गले में खोपड़ियों की माला पहने, साक्षात् अभिचार-विद्या के समान दिखने वाली, हे भरतश्रेष्ठ, रक्त से नहाई हुई और चिथड़ों तथा वृक्षों की छालों से ढकी हुई — हे धर्मात्मा, वह वृत्र के शरीर से निकली। हे राजन्, ऐसे भयानक रूप और मुख वाली वह वज्रधारी इन्द्र को खोजने लगी।
12हे कुरुवंशी, उसके थोड़ी ही देर पश्चात् वृत्र के वधकर्ता तीनों लोकों के कल्याण के लिए स्वर्ग की ओर जा रहे थे।
13महातेजस्वी इन्द्र को इस प्रकार अपने कार्य पर जाते देखकर उसने देवराज को पकड़ लिया और उसी क्षण से उनसे चिपक गई।
14जब ब्रह्महत्या इस प्रकार उनके शरीर से चिपक गई और उन्हें भय से भर दिया, तब इन्द्र कमलनाल के तन्तुओं में प्रविष्ट हो गए और अनेक वर्षों तक वहीं रहे।
15किन्तु ब्रह्महत्या का पाप उनके पीछे-पीछे लगा रहा। हे कुरुनन्दन, वास्तव में उसके द्वारा पकड़े जाने पर इन्द्र अपने समस्त तेज से रहित हो गए।
16उन्होंने उसे अपने से दूर करने के लिए बहुत प्रयत्न किया, किन्तु वे सब प्रयत्न व्यर्थ सिद्ध हुए।
17हे भरतवंशश्रेष्ठ, उसके द्वारा पकड़े गए देवराज अन्ततः पितामह के समक्ष उपस्थित हुए और सिर झुकाकर उनकी वन्दना की।
18हे भरतश्रेष्ठ, इन्द्र को ब्रह्महत्या से ग्रस्त जानकर ब्रह्मा (उन्हें मुक्त करने के उपायों पर) विचार करने लगे।
19हे महाबाहु, अन्ततः पितामह ने ब्रह्महत्या को शान्त करने की इच्छा से मानो मधुर वचनों में सम्बोधित करते हुए कहा — हे सौम्ये, देवराज, जो मुझे प्रिय हैं, तुझसे मुक्त हो जाएँ। मुझे बता, मैं तेरे लिए क्या करूँ? तेरी कौन-सी इच्छा पूरी करूँ?
20ब्रह्महत्या ने कहा — जब तीनों लोकों के सृष्टिकर्ता, जब ब्रह्माण्ड के द्वारा पूजित यशस्वी देव मुझसे प्रसन्न हो गए, तब मैं अपनी इच्छाओं को पहले ही पूर्ण हुआ मानती हूँ। अब मेरा निवास नियत कर दीजिए।
21लोकों की रक्षा की इच्छा से यह नियम आपने ही बनाया है। हे प्रभु, आपने ही यह महत्त्वपूर्ण नियम प्रवर्तित किया था।
22हे धर्मस्वरूप प्रभु, हे समस्त लोकों के बलशाली स्वामी, आप मुझसे प्रसन्न हुए हैं, इसलिए मैं शक्र को अवश्य छोड़ दूँगी! किन्तु मुझे रहने के लिए एक स्थान दीजिए।
23भीष्म ने कहा — पितामह ने ब्रह्महत्या को उत्तर दिया — ऐसा ही हो! वास्तव में पितामह ने इन्द्र के शरीर से ब्रह्महत्या को हटाने का उपाय ढूँढ़ निकाला।
24स्वयम्भू ने महान् अग्नि का स्मरण किया। वे तत्काल ब्रह्मा के समक्ष प्रकट हुए और बोले — हे यशस्वी और दिव्य प्रभु, हे अपराजित, मैं आपके समक्ष उपस्थित हूँ। मुझे जो करना है, वह आप कहिए।
25भीष्म ने कहा — मैं ब्रह्महत्या के इस पाप को कई भागों में बाँटूँगा। शक्र को इससे मुक्त करने के लिए तुम इस पाप का चौथा भाग ले लो।
26हे ब्रह्मन्, मैं इससे किस प्रकार बचूँगा? हे बलशाली प्रभु, आप उपाय नियत कीजिए। हे समस्त लोकों के पूज्य, मैं वह उपाय पूर्णरूप से जानना चाहता हूँ।
27ब्रह्महत्या का जो भाग तुम अपने ऊपर लोगे, वह तत्काल उस मनुष्य में प्रवेश कर जाएगा और तुम्हें छोड़कर उसी में निवास करेगा, जो तमोगुण से अभिभूत होकर तुम्हारे प्रज्वलित रूप को बीज, ओषधि और रस अर्पित करने से विमुख रहेगा। हे हव्यवाहन, तुम्हारे हृदय का सन्ताप दूर हो।
28भीष्म ने कहा — पितामह के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर हविष्य और यज्ञ की आहुतियों के भोक्ता अग्नि ने उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। हे राजन्, तब उस पाप का चौथा भाग उनके शरीर में प्रविष्ट हो गया।
29तब पितामह ने वृक्षों, ओषधियों और सब प्रकार की घासों को अपने पास बुलाया और उनसे प्रार्थना की कि वे उस पाप का चौथा भाग अपने ऊपर ले लें।
30उनके द्वारा सम्बोधित किए जाने पर वृक्ष, ओषधियाँ और घास उतने ही विचलित हो गए जितने उस आदेश पर अग्नि हुए थे, और उन्होंने पितामह को उत्तर दिया — हे समस्त लोकों के पितामह, हम स्वयं इस पाप से किस प्रकार बचेंगे? जो पहले ही नियति के प्रहार से आहत हैं, उन हमें आप और न सताइए।
31हे देव, हमें सदा ही ताप और शीत तथा वायु से प्रेरित वर्षा सहनी पड़ती है, और इसके अतिरिक्त काटा और चीरा जाना भी।
32हे त्रिलोकपति, हम आपके आदेश से ब्रह्महत्या का यह पाप लेने को तैयार हैं। आप हमारे उद्धार का उपाय बता दीजिए।
33यह पाप जो तुम लोगे, वह उस मनुष्य पर आक्रमण करेगा जो बुद्धि के मोह से पूर्णिमा के दिन तुममें से किसी को काटेगा अथवा चीरेगा।
34महान् ब्रह्मा के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर वृक्षों, ओषधियों और घासों ने सृष्टिकर्ता की पूजा की और फिर वहाँ रुके बिना चले गए।
35हे भरतवंशी, तब समस्त लोकों के पितामह ने अप्सराओं को बुलवाया और मधुर वचनों से उन्हें प्रसन्न करके कहा — हे नारीश्रेष्ठाओ, यह ब्रह्महत्या इन्द्र के शरीर से निकली है। मेरी प्रार्थना पर तुम इसका चौथा भाग अपने शरीर में ले लो।
36अप्सराओं ने कहा — हे समस्त देवताओं के प्रभु, आपकी आज्ञा से हम इस पाप का एक भाग लेने को पूर्णतः तैयार हैं। किन्तु हे पितामह, हमारी शर्त यह है कि आप उस उपाय पर विचार करें जिससे हम स्वयं इससे उद्धार पा सकें।
37ब्रह्मा ने कहा — तुम्हारे हृदयों का सन्ताप दूर हो। इस पाप का जो भाग तुम अपने ऊपर लोगी, वह तुम्हें छोड़ देगा और तत्काल उस पुरुष को ग्रस लेगा जो रजस्वला स्त्रियों के साथ समागम की इच्छा करेगा।
38भीष्म ने कहा — हे भरतवंशश्रेष्ठ, पितामह के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर अप्सराओं के नाना गण प्रसन्न हृदय से अपने-अपने स्थानों को लौट गए और आनन्द से क्रीड़ा करने लगे।
39तब महान् तपोबल से सम्पन्न त्रिलोक के यशस्वी सृष्टिकर्ता ने जलों का स्मरण किया, जो तत्काल उनके पास आ पहुँचे।
40महातेजस्वी ब्रह्मा के समक्ष पहुँचकर जलों ने उन्हें प्रणाम किया और कहा — हे शत्रुदमन, हम आपकी आज्ञा से आपके समक्ष आए हैं! हे समस्त लोकों के बलशाली स्वामी, हमें बताइए कि हमें क्या करना है।
41ब्रह्मा ने कहा — वृत्र का वध करने के कारण यह भयानक पाप इन्द्र को ग्रस चुका है। तुम ब्रह्महत्या का चौथा भाग ले लो।
42जलों ने कहा — हे समस्त लोकों के स्वामी, जैसी आपकी आज्ञा, वैसा ही हो। किन्तु हे हमारे बलशाली प्रभु, आपको वह उपाय भी सोचना चाहिए जिससे हमारा इससे उद्धार हो सके।
43आप समस्त देवताओं के स्वामी हैं और ब्रह्माण्ड के परम आश्रय हैं। और कौन है जिसकी हम उपासना करें जिससे वह हमें विपत्ति से उबार सके?
44ब्रह्मा ने कहा — यह पाप तत्काल उस मनुष्य के पास चला जाएगा और तत्पश्चात् उसी में निवास करेगा, जो अपनी बुद्धि के मोह से तुम्हें तुच्छ समझकर तुममें कफ, मूत्र और मल फेंकेगा। यही, और मैं तुमसे यह पूर्णतः सत्य कहता हूँ, वह उपाय है जिससे तुम्हारा उद्धार होगा।
45भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, तब देवराज को छोड़कर ब्रह्महत्या का पाप उन निवासों को चला गया जो पितामह की आज्ञा से उसके लिए नियत किए गए थे।
46हे राजन्, इस प्रकार इन्द्र उस भयानक पाप से आक्रान्त हुए थे। तत्पश्चात् पितामह की अनुमति से इन्द्र ने अश्वमेध यज्ञ करने का निश्चय किया।
47हे राजन्! यह सुनो कि इन्द्र ने अश्वमेध यज्ञ करके ब्रह्महत्या के पाप से मुक्ति पाई।
48हे पृथ्वीपति, अपना ऐश्वर्य पुनः प्राप्त करके और सहस्रों शत्रुओं का वध करके उन वासव ने महान् आनन्द प्राप्त किया।
49हे पृथानन्दन, वृत्र के रक्त से ऊँची कलँगी वाले कुक्कुट उत्पन्न हुए। इसीलिए वे पक्षी द्विजों के लिए तथा दीक्षा-संस्कार ग्रहण किए हुए तपस्वियों के लिए (भोजन रूप में) अपवित्र हैं।
50हे राजन्, सब परिस्थितियों में तुम वही करो जो द्विजों को प्रिय हो, क्योंकि हे राजन्, वे पृथ्वी पर देवता कहे जाते हैं।
51हे कुरुश्रेष्ठ, इस प्रकार महातेजस्वी शक्र ने सूक्ष्म बुद्धि की सहायता से और उपाय के प्रयोग से बलशाली असुर वृत्र का वध किया।
52हे कुन्तीपुत्र, तुम भी पृथ्वी पर अजेय होकर दूसरे इन्द्र और अपने समस्त शत्रुओं के संहारक बनोगे।
53जो मनुष्य प्रत्येक पर्व के दिन ब्राह्मणों के बीच वृत्र की इस पवित्र कथा का पाठ करेंगे, वे कभी किसी पाप से कलुषित नहीं होंगे।
54अब मैंने तुम्हें वृत्र के विषय में इन्द्र के महानतम और सर्वाधिक अद्भुत कर्मों में से एक सुना दिया। और क्या सुनना चाहते हो?
नेपाली
1भीष्मले भने — हे राजन्, मबाट सुन, म ती लक्षणको वर्णन गर्दछु जो त्यस ज्वरले ग्रस्त हुँदा वृत्रको शरीरमा प्रकट भए।
2त्यस वीर असुरको मुखबाट आगोका ज्वाला निस्कन थाले। ऊ अत्यन्त विवर्ण भयो। उसको सारा शरीर काँप्न थाल्यो। उसको सास कठिन भयो।
3उसका रौँ ठाडा भए। उसको सास अत्यन्त कठिन थियो। हे भरतवंशी, उसको स्मृति एउटा भयानक र अशुभ स्यालको रूपमा उसको मुखबाट निस्कियो। बलिरहेका र दन्किरहेका उल्का उसको दायाँ र बायाँ खस्न थाले।
4गिद्ध, कङ्क र सारसहरू वृत्रको टाउकोमाथि उड्दै भीषण चीत्कार गर्न थाले।
5तब त्यस युद्धमा देवताहरूका पूज्य र वज्रधारी इन्द्रले त्यस दानवलाई कठोर दृष्टिले हेरे, जब ऊ आफ्नो रथमा बसिरहेको थियो।
6हे राजन्, त्यस भयानक ज्वरले ग्रस्त भई त्यो बलशाली असुर हाई काढ्न थाल्यो र अमानुषी चीत्कार गर्न थाल्यो।
7जुन बेला त्यो असुर हाई काढ्दै थियो, त्यही बेला इन्द्रले उसमाथि आफ्नो वज्र छाडे। महान् तेजले युक्त र कल्पको अन्त्यमा सृष्टिको नाश गर्ने अग्निसमान त्यस वज्रले विशालकाय वृत्रलाई क्षणभरमै ढालिदियो।
8हे भरतवंशश्रेष्ठ, वृत्र मारिएको देखेर चारैतिरबाट देवताहरू ठूलो स्वरमा जयघोष गर्न थाले।
9वृत्रको वध गरेर दानवहरूका शत्रु महातेजस्वी मघवान् विष्णुले व्याप्त त्यस वज्रसहित स्वर्गमा गए।
10हे कुरुवंशी, ठीक त्यही बेला मारिएको वृत्रको शरीरबाट ब्रह्महत्याको पाप निस्कियो — भीषण, भयानक, र सम्पूर्ण लोकलाई भयले भरिदिने।
11हे भरतवंशी, भयङ्कर दाँत भएकी र भयानक मुख भएकी, कुरूपताले घिनलाग्दी, कालो र पिङ्गल, कपाल छरिएकी र भयङ्कर आँखा भएकी, घाँटीमा खप्परको माला लगाएकी, साक्षात् अभिचारविद्याजस्तै देखिने, हे भरतश्रेष्ठ, रगतले नुहाएकी र झुत्रा तथा रूखका बोक्राले ढाकिएकी — हे धर्मात्मा, त्यो वृत्रको शरीरबाट निस्किई। हे राजन्, यस्तो भयानक रूप र मुख भएकी त्यसले वज्रधारी इन्द्रलाई खोज्न थाली।
12हे कुरुवंशी, त्यसको केही बेरपछि वृत्रका वधकर्ता तीनै लोकको कल्याणका लागि स्वर्गतर्फ जाँदै थिए।
13महातेजस्वी इन्द्रलाई यसरी आफ्नो कार्यमा गइरहेको देखेर त्यसले देवराजलाई समाती र त्यही क्षणदेखि उनीसँग टाँसिई।
14जब ब्रह्महत्या यसरी उनको शरीरमा टाँसिई र उनलाई भयले भरिदिई, तब इन्द्र कमलनालका तन्तुभित्र पसे र अनेक वर्षसम्म त्यहीँ बसे।
15तर ब्रह्महत्याको पाप उनको पछिपछि लागिरह्यो। हे कुरुनन्दन, वास्तवमा त्यसद्वारा समातिएपछि इन्द्र आफ्नो सम्पूर्ण तेजबाट रहित भए।
16उनले त्यसलाई आफूबाट टाढा पार्न धेरै प्रयत्न गरे, तर ती सबै प्रयत्न व्यर्थ भए।
17हे भरतवंशश्रेष्ठ, त्यसद्वारा समातिएका देवराज अन्ततः पितामहको अगाडि उपस्थित भए र शिर निहुराएर उहाँको वन्दना गरे।
18हे भरतश्रेष्ठ, इन्द्रलाई ब्रह्महत्याले ग्रस्त भएको जानेर ब्रह्माले (उनलाई मुक्त गर्ने उपायबारे) विचार गर्न थाल्नुभयो।
19हे महाबाहु, अन्ततः पितामहले ब्रह्महत्यालाई शान्त पार्ने इच्छाले मानौँ मधुर वचनमा सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो — हे सौम्ये, देवराज, जो मलाई प्रिय छन्, तिमीबाट मुक्त होऊन्। मलाई भन, म तिम्रो निम्ति के गरूँ? तिम्रो कुन इच्छा पूरा गरूँ?
20ब्रह्महत्याले भनी — जब तीनै लोकका सृष्टिकर्ता, जब ब्रह्माण्डद्वारा पूजित यशस्वी देव मसँग प्रसन्न हुनुभयो, तब म आफ्ना इच्छा पहिल्यै पूरा भएको ठान्दछु। अब मेरो निवास नियत गरिदिनुहोस्।
21लोकहरूको रक्षाको इच्छाले यो नियम तपाईंले नै बनाउनुभएको हो। हे प्रभु, तपाईंले नै यो महत्त्वपूर्ण नियम प्रवर्तित गर्नुभएको थियो।
22हे धर्मस्वरूप प्रभु, हे सम्पूर्ण लोकका बलशाली स्वामी, तपाईं मसँग प्रसन्न हुनुभयो, त्यसैले म शक्रलाई अवश्य छाडिदिनेछु! तर मलाई बस्नका लागि एउटा स्थान दिनुहोस्।
23भीष्मले भने — पितामहले ब्रह्महत्यालाई जवाफ दिनुभयो — त्यस्तै होस्! वास्तवमा पितामहले इन्द्रको शरीरबाट ब्रह्महत्यालाई हटाउने उपाय खोजी निकाल्नुभयो।
24स्वयम्भूले महान् अग्निको स्मरण गर्नुभयो। उनी तत्कालै ब्रह्माको अगाडि प्रकट भए र भने — हे यशस्वी र दिव्य प्रभु, हे अपराजित, म तपाईंको अगाडि उपस्थित छु। मैले जे गर्नुपर्छ, त्यो तपाईं भन्नुहोस्।
25भीष्मले भने — म ब्रह्महत्याको यस पापलाई कैयौँ भागमा बाँड्नेछु। शक्रलाई यसबाट मुक्त गर्न तिमी यस पापको चौथो भाग लिइदेऊ।
26हे ब्रह्मन्, म यसबाट कसरी बच्नेछु? हे बलशाली प्रभु, तपाईं उपाय नियत गरिदिनुहोस्। हे सम्पूर्ण लोकका पूज्य, म त्यो उपाय पूर्ण रूपमा जान्न चाहन्छु।
27ब्रह्महत्याको जुन भाग तिमीले आफूमाथि लिनेछौ, त्यो तत्कालै त्यस मानिसमा प्रवेश गर्नेछ र तिमीलाई छाडेर त्यसैमा निवास गर्नेछ, जो तमोगुणले अभिभूत भई तिम्रो प्रज्वलित रूपलाई बीज, औषधि र रस अर्पण गर्नबाट विमुख रहनेछ। हे हव्यवाहन, तिम्रो हृदयको सन्ताप हटोस्।
28भीष्मले भने — पितामहद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि हविष्य र यज्ञका आहुतिका भोक्ता अग्निले उहाँको आज्ञा स्वीकार गरे। हे राजन्, तब त्यस पापको चौथो भाग उनको शरीरमा प्रवेश गर्यो।
29तब पितामहले रूख, औषधि र सबै प्रकारका घाँसलाई आफूकहाँ बोलाउनुभयो र तिनीहरूसँग प्रार्थना गर्नुभयो कि तिनले त्यस पापको चौथो भाग आफूमाथि लिऊन्।
30उहाँद्वारा सम्बोधित गरिएपछि रूख, औषधि र घाँसहरू त्यति नै विचलित भए जति त्यस आदेशमा अग्नि भएका थिए, र तिनले पितामहलाई जवाफ दिए — हे सम्पूर्ण लोकका पितामह, हामी आफैँ यस पापबाट कसरी बच्नेछौँ? जो पहिल्यै नियतिको प्रहारले आहत छन्, ती हामीलाई तपाईंले अझ नसताउनुहोस्।
31हे देव, हामीले सधैँ ताप र शीत तथा वायुले हुत्याएको वर्षा सहनुपर्छ, र यसबाहेक काटिनु र चिरिनु पनि पर्छ।
32हे त्रिलोकपति, हामी तपाईंको आदेशले ब्रह्महत्याको यो पाप लिन तयार छौँ। तपाईं हाम्रो उद्धारको उपाय बताइदिनुहोस्।
33यो पाप जुन तिमीहरूले लिनेछौ, त्यसले त्यस मानिसमाथि आक्रमण गर्नेछ जसले बुद्धिको मोहले पूर्णिमाको दिन तिमीहरूमध्ये कसैलाई काट्नेछ अथवा चिर्नेछ।
34महान् ब्रह्माद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि रूख, औषधि र घाँसहरूले सृष्टिकर्ताको पूजा गरे र त्यसपछि त्यहाँ नअडिई गए।
35हे भरतवंशी, तब सम्पूर्ण लोकका पितामहले अप्सराहरूलाई बोलाउनुभयो र मधुर वचनले तिनलाई प्रसन्न पारेर भन्नुभयो — हे नारीश्रेष्ठाहरू, यो ब्रह्महत्या इन्द्रको शरीरबाट निस्केकी हो। मेरो प्रार्थनामा तिमीहरू यसको चौथो भाग आफ्नो शरीरमा लिइदेऊ।
36अप्सराहरूले भने — हे सम्पूर्ण देवताका प्रभु, तपाईंको आज्ञाले हामी यस पापको एक भाग लिन पूर्ण रूपमा तयार छौँ। तर हे पितामह, हाम्रो सर्त यो छ कि तपाईंले त्यो उपायमा विचार गर्नुहोस् जसबाट हामी आफैँ यसबाट उद्धार पाउन सकौँ।
37ब्रह्माले भन्नुभयो — तिमीहरूका हृदयको सन्ताप हटोस्। यस पापको जुन भाग तिमीहरूले आफूमाथि लिनेछौ, त्यसले तिमीहरूलाई छाड्नेछ र तत्कालै त्यस पुरुषलाई ग्रस्त पार्नेछ जसले रजस्वला स्त्रीसँग समागमको इच्छा गर्नेछ।
38भीष्मले भने — हे भरतवंशश्रेष्ठ, पितामहद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि अप्सराहरूका नाना गण प्रसन्न हृदयले आ-आफ्नो स्थानमा फर्के र आनन्दले क्रीडा गर्न थाले।
39तब महान् तपोबलले सम्पन्न त्रिलोकका यशस्वी सृष्टिकर्ताले जलहरूको स्मरण गर्नुभयो, जो तत्कालै उहाँकहाँ आइपुगे।
40महातेजस्वी ब्रह्माको अगाडि पुगेर जलहरूले उहाँलाई प्रणाम गरे र भने — हे शत्रुदमन, हामी तपाईंको आज्ञाले तपाईंको अगाडि आएका छौँ! हे सम्पूर्ण लोकका बलशाली स्वामी, हामीलाई बताउनुहोस् कि हामीले के गर्नुपर्छ।
41ब्रह्माले भन्नुभयो — वृत्रको वध गरेका कारण यो भयानक पापले इन्द्रलाई ग्रसिसकेको छ। तिमीहरू ब्रह्महत्याको चौथो भाग लिइदेऊ।
42जलहरूले भने — हे सम्पूर्ण लोकका स्वामी, जस्तो तपाईंको आज्ञा, त्यस्तै होस्। तर हे हाम्रा बलशाली प्रभु, तपाईंले त्यो उपाय पनि सोच्नुपर्छ जसबाट हाम्रो यसबाट उद्धार होस्।
43तपाईं सम्पूर्ण देवताका स्वामी हुनुहुन्छ र ब्रह्माण्डको परम आश्रय हुनुहुन्छ। अरू को छ जसको हामी उपासना गरौँ जसबाट उसले हामीलाई विपत्तिबाट उद्धार गरोस्?
44ब्रह्माले भन्नुभयो — यो पाप तत्कालै त्यस मानिसकहाँ जानेछ र त्यसपछि त्यसैमा निवास गर्नेछ, जसले आफ्नो बुद्धिको मोहले तिमीहरूलाई तुच्छ ठानी तिमीहरूमा खकार, मूत्र र मल फ्याँक्नेछ। यही, र म तिमीहरूलाई यो पूर्ण सत्य भन्दछु, त्यो उपाय हो जसबाट तिमीहरूको उद्धार हुनेछ।
45भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, तब देवराजलाई छाडेर ब्रह्महत्याको पाप ती निवासहरूमा गयो जो पितामहको आज्ञाले त्यसका लागि नियत गरिएका थिए।
46हे राजन्, यसरी इन्द्र त्यस भयानक पापले आक्रान्त भएका थिए। त्यसपछि पितामहको अनुमतिले इन्द्रले अश्वमेध यज्ञ गर्ने निश्चय गरे।
47हे राजन्! यो सुन कि इन्द्रले अश्वमेध यज्ञ गरेर ब्रह्महत्याको पापबाट मुक्ति पाए।
48हे पृथ्वीपति, आफ्नो ऐश्वर्य पुनः प्राप्त गरेर र हजारौँ शत्रुको वध गरेर ती वासवले महान् आनन्द प्राप्त गरे।
49हे पृथानन्दन, वृत्रको रगतबाट अग्लो कलँगी भएका कुखुरा उत्पन्न भए। त्यसैले ती पन्छी द्विजहरूका लागि तथा दीक्षा-संस्कार लिइसकेका तपस्वीहरूका लागि (भोजनका रूपमा) अपवित्र छन्।
50हे राजन्, सबै परिस्थितिमा तिमी त्यही गर जो द्विजहरूलाई प्रिय होस्, किनभने हे राजन्, तिनीहरू पृथ्वीमा देवता भनिन्छन्।
51हे कुरुश्रेष्ठ, यसरी महातेजस्वी शक्रले सूक्ष्म बुद्धिको सहायताले र उपायको प्रयोगले बलशाली असुर वृत्रको वध गरे।
52हे कुन्तीपुत्र, तिमी पनि पृथ्वीमा अजेय भई अर्को इन्द्र र आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुका संहारक बन्नेछौ।
53जुन मानिसहरूले प्रत्येक पर्वको दिन ब्राह्मणहरूको बीचमा वृत्रको यस पवित्र कथाको पाठ गर्नेछन्, तिनीहरू कहिल्यै कुनै पापले कलुषित हुनेछैनन्।
54अब मैले तिमीलाई वृत्रका विषयमा इन्द्रका महानतम र सर्वाधिक अद्भुत कर्ममध्ये एक सुनाइदिएँ। अरू के सुन्न चाहन्छौ?