मोक्षधर्म पर्व — विष्णुको महिमाको वर्णन
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 107
संस्कृत
1उशनोवाच नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे। यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुग्रोचरः॥
2मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम। तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्॥
3तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः। सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै॥
4स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा। निषसादासने राजन् महार्हे मुनिपुङ्गवः॥
5तमासीनं महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत्। ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्॥ एष चाक्षिपते काले
6सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत्। विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते॥
7शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्। विष्णौ जगत् स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप॥
8सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम्। काले विसृजते पुनः॥
9अस्मिन् गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत। नैष ज्ञानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया। सम्प्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते॥
10बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणोर्मनसि स्थितः। निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते॥
11यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत्। बहुशोऽतिप्रयत्नेन महताऽऽत्मकृतेन ह॥ तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुद्ध्यतेऽनेन कर्मणा। यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुद्ध्यते॥
12लीलयाल्पं यथा गात्रात् प्रमृज्यादात्मनो रजः। बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा॥
13यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्। न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत् सूक्ष्मस्य दर्शनम्॥
14तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः। विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धे च तिष्ठति॥
15एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गियु। बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह॥
16कर्मणा स्वनुरक्तानि विरक्तानि च दानव। यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु।॥
17यथावत् सम्प्रवर्तन्ते यस्मिस्तिष्ठन्ति वा विभो। तत् तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु॥
18अनादिनिधनः श्रीमान् हरिर्नारायणः प्रभुः। देवः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च॥
19स वै सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च। एकादशविकारात्मा जगत् पिबति रश्मिभिः॥
20पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमित्युत। बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च॥
21तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम्। बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रतिष्ठितः॥
22भ्रुवोरन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम। नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव॥
23रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम्। सोऽऽश्रमाणां फलं तात कर्मणस्तत् फलं विदुः॥
24अकर्मणः फलं चैव स एव परमव्ययः। छन्दांसि यस्य रोमाणि ह्यक्षरं च सरस्वती॥
25बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः। स ब्रह्म परमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः॥
26श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशविक् क्रतुश्च सः। पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः।
27मित्रोऽथ वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा॥ ते पृथग्दर्शनस्तस्य संविदन्ति तथैकताम्। एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे॥
28नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम्। जन्तुः पश्यति विज्ञानात् ततो ब्रह्म प्रकाशते॥
29स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये। प्रजाविसर्गस्य पारिमाण्यं वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य॥
30वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः। आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः॥
31वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या त्वन्हा सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्। तासां क्षये विद्धि परं विसर्ग संहारमेकं च तथा प्रजानाम्॥
32षड् जीववर्णाः परमं प्रमाणं कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्। राक्तं पुन: सह्यतरं सुखं तु हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम्॥
33परं तु शुक्लं विमलं विशोकं गतक्लमं सिद्ध्यति दानवेन्द्र। गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः॥
34गतिं च यां दर्शनमाह देवो गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि। गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र।।
35शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परागतिर्जीवगणस्य दैत्य आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम्॥
36कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा स सज्जते नरके पच्यमानः। स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान् सुबहून् वदन्ति॥
37शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्। स चैव तस्मिन् निवसत्यनीशो युगक्षये तपसा संवृतात्मा॥
38स्तमो व्यपोहन् घटते स्वबुद्ध्या। स लोहितं वर्णमुपैति नीलान् मनुष्यलोके परिवर्तते च॥
39स तत्र संहारविसर्गमेकं स्वधर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः। ततः स हारिद्रमुपैति वर्ण संहारविक्षेपशते व्यतीते॥
40हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गात् सहस्रशस्तिष्ठति संचरन् वै। अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ततः सहस्राणि दशापराणि॥ गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य चत्वारि संवर्तकृतानि चैवा विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि सर्वेषु चान्येषु च सम्भवेषु॥
41स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ततश्च्युतो मानुषतामुपैति। संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ मर्येषु तिष्ठत्यमृतत्वमेति।।४३। सोऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगात् कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकृष्ट। स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर॥
42दैवानि स व्यूहशतानि सप्त रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः। मष्टावरानच॑तमान्स लोकान्॥
43अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव मनोनिरुद्धानि महाद्युतीनाम्। शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव॥
44संहारविक्षेपमनिष्टमेकं चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः। षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या सिद्धावसिद्धस्य गतक्लमस्य॥
45सप्तोत्तरं तत्र वसत्यनीशः संहारविक्षेपशतं सशेषम्। तस्मादुपावृत्य मनुष्यलोके ततो महान् मानुषतामुपैति॥
46तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण सोऽग्रेण संतिष्ठति भूतसर्गम्। स सप्तकृत्वश्च परैति लोकान् संहारविक्षेपकृतप्रभावः॥
47सप्तैव संहारमुपप्लवानि सम्भाव्य संतिष्ठति जीवलोके। ततोऽव्ययं स्थानमनन्तमेति देवस्य विष्णोरथ ब्रह्मणश्च। शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव देवस्य विष्णोः परमस्य चैव॥
48संहारकाले परिदग्धकाया ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजा हि। चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ये ब्रह्मलोकेअपराः स्म तेऽपि॥
49प्रजाविसर्गं तु सशेषकाले स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः। निःशेषतस्तत्पदं यान्ति चान्ते सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्याः॥
50ये तु च्युताः सिद्धलोकात् क्रमेण तेषां गतिं यान्ति तथाऽऽनुपूर्व्या। जीवाः परे तद्बलतुल्यरूपाः स्वं स्वं विधिं यान्ति विपर्ययेण॥
51स यावदेवास्ति सशेषभुक् ते प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले। तावत् तदङ्गेषु विशुद्धभावः संमम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत्॥
52शुद्धां गतिं तां परमां परैति शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन्। ततोऽव्ययं स्थानमुपैति ब्रह्म दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै॥
53इत्येतदाख्यातमहीनसत्त्व नारायणस्येह बलं मया ते॥
54वृत्र उवाच एवं गते मे न विषादोऽस्ति कश्चित् सम्यक् च पश्यामि वच स्तथैतत्। श्रुत्वा तु ते वाचमदीनसत्त्व विकल्मषोऽस्म्यद्य तथा विपाप्मा॥
55प्रवृत्तमेतद् भगवन् महर्षे महाद्युतेश्चक्रमनन्तवीर्यम्। विष्णोरनन्तस्य सनातनं तत् स्थानं सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ताः। स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै तस्मिन् जगत् सर्वमिदं प्रतिष्ठितम्॥
56भीष्म उवाच एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणान वासृजत्। योजयित्वा तथाऽऽत्मानं परं स्थानमवाप्तवान्॥
57युधिष्ठिर उवाच अयं स भगवान् देवः पितामह जनार्दनः। सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान् पुरा॥
58भीष्म उवाच मूलस्थायी महादेवो भगवान् स्वेन तेजसा। तत्स्थः सृजति तान् भावान् नानारूपान् महामनाः॥
59तुरीयांशेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम्। तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन् भावयत्येव बुद्धिमान्॥
60अर्वाक् स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते। स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः। तान् विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान्॥
61सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः सनातनः संचरते च लोकान्। स चानिरुद्धः सृजते महात्मा तत्स्थं जगत् सर्वमिदं विचित्रम्॥
62युधिष्ठिर उवाच वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येऽऽत्मनो गतिः। शुभा तस्मात् स सुखितो न शोचति पितामह॥
63शुक्ल: शुक्लाभिजातीय: साध्यो नावर्ततेऽनघ। तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह॥
64हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव। तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः॥
65वयं तु भृशमापन्ना रक्ता दुःखसुखेऽसुखे। कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ॥
66भीष्म उवाच शुद्धाभिजनसम्पन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः। विहृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेष्यथ॥
67प्रजाविसर्गं च सुखेन काले प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा। सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां मा वो भयं भूद् विमलाः स्थ सर्वे॥
अङ्ग्रेजी
1Ushana said I bow to that divine and illustrious and powerful Being who holds this Earth with the sky in his arms.
2I shall speak to you of the pre-eminent greatness of that Vishnu whose head, O best of the Danavas, is that Infinite place.
3While they were thus talking with each other there came to them the great sage Sanatkumara of pious soul for the purpose of removing their doubts.
4Adored of the king of Asuras and the sage Ushanas, that foremost of sages sat down on a rich seat.
5After the highly wise Kumara had been seated, Ushanas said to him,-Describe to this king of the Danavas the pre-eminent greatness of Vishnu.
6Hearing these words, Sanatkumara said to the following, fraught with grave sense, upon the pre-cminent greatness of Vishnu to the intelligent king of the Danavas.
7Listen, O Daitya, to everything regarding the greatness of Vishnu. Know, O destroyer of foes, that the entire universe depends on Vishnu.
8O you of mighty arms, it is He who creates all creatures mobile and immobile. In course of Time it is He, again, who withdraws all things and in Time it is He who once more sends them from Himself.
9Into Hari all things merge at the universal dissolution, and from Hiin all things again come forth. Men having scriptural learning cannot get him by such lore. Nor can He be acquired by Penances, nor by Sacrifices. The only means by which He can be acquired is by controlling the Senses.
10Not that sacrifices are absolutely useless towards such an end. For a person, by relying upon both external and internal acts, and upon his own mind, can purify (them) by his own understanding. By such means, one can enjoy Infinity in the world.
11As a goldsmith purifies the dross of his metal by repeatedly putting it into the fire with very great efforts of his own, similarly Individual Soul succeeds in purifying himself by his course through hundreds of births. Some one may be seen to purify himself in only one life by great efforts.
12As one should with care remove stains from his body before they become thick, similarly one should with great efforts, wash off his sins.
13By mixing only a few flowers with them, grains of sesame cannot be made to renounce their own smell. Similarly, one cannot, by purifying his heart only a little, succeed in seeing the Soul.
14When, however, those grains are perfumed repeatedly with the help of a large quantity of flowers, it is then that they cast off their own smell and assume that off the flowers with which they are mixed.
15Similarly, faults, in the form of attachments to all our environments, are removed by the understanding in course of many lives, with the help of a large quantity of the quality of goodness, and by means of efforts born of practice.
16Listen, O Danava, by what means creatures attached to acts and those unattached to them get at the causes bringing on their respective states mind.
17Listen to me with rapt attention. I shall in their due order, describe to you, O powerful Danava, as to how creatures follow action and how they give up action.
18The Supreme Lord creates all creatures mobile and immobile. He is beginingless and endless. Unendued with attributes and endless. Unendued with attributes of any sort, he assumes attributes. He is the universal Destroyer, the Refuge of all things, the supreme Ordainer, and pure Intelligence.
19In all creatures it is He who lives as the mutable and the immutable. It is He who, having eleven modifications for His essence, drinks this universe with His rays.
20Know that the Earth is His feet. His head is formed by Heaven. His arms, O Daitya, are the several points of the horizon. The intermediate space is His ears.
21The light of His eye is the Sun, and His mind is in the Moon. His Understanding lives always in Knowledge, and His tongue is in Water.
22O best of Danavas, the Planets are in the midst of His brows. The stars and constellations originate, from the light of His eyes. The Earth is in His feet, O Danava.
23Know also that the qualities of Rajas, Tamas, and Sattva are of Him. He is the fruit of all the modes of life, and He it is who should be known as the fruit of all religious acts.
24The Highest and Immutable, He is also the fruit of abstention from all work. The Chcchandas are the hair on His body, and Pranava is His word.
25The various orders (of men) and the modes of life are His refuge. His mouths are many. duty is put in his heart. He is Brahma, He is the highest Righteousness; He is existent and He is non-existent.
26He is Shruti. He is the scriptures. He is Sacrificial vessels. He is the sixteen sacrificial priests. He is all the Sacrifices. He is the Grandfather (Brahman), He is Vishnu. He is the two Ashvins, and he is Purandara.
27He is Mitra, He is Varuna, He is Yama, He is Kuvera—the lord of riches. Although the Ritwijas seem to see Him as separate, He is, however, known to them as one and the same. Know that this entire universe is under the control of One divine Being.
28The Veda that is in the soul, O king of Daityas, regards the unity of various creates. When a living creature realizes this unity on account of true knowledge, he is then said to attain to Brahma.
29The period of time during which one creation exists or owing which it ceases to exist is called a Kalpa. Living creatures exist for a thousand millions of such Kalpas, Immobile creatures also exists for an equal time. The period for which a particular creation exists is measured by many thousands of lakes, O Daitya!
30Conceive a lake that is one Yojana in width, one Krosha is depth, and five hundred Yojanas in length. Imagine many thousands of such lakes.
31Try then to dry up those lakes by taking from them, only once a day, as much water as may be taken up with the end of a single hair. The number of days that would be necessary to drying them up perfectly by this process forins the period that is required by the life of one creation from its beginning to the time of its destruction.
32The highest Evidence says that creatures have six colours, viz., Dark, Tawny, Blue, Red, Yellow, and White. These colours produced by mixtures in various degrees of are three qualities of Rajas, Tamas, and Sattva. Where Tamas prevents Sattva falls below the mark, and Rajas remains the same, the result is the colour called Dark. When Tamas prevails as before, but the relations between Sattva sand Rajas, are changed the result is the color called Tawny. When Rajas prevents, Sattva goes down, and Tamas remains the same, the result is the colour called Blue. When Rajas prevents as before and the proportion change between Sativa and Tamas, the result is the intermediate colour called Red. That colour is more agreeable. When Sattva prevents Rajas falls down and Tamas keeps on the same, the result is the colour called Yellow. It yields happiness. When Sativa prevails and the proportion is changed between Rajas and Tamas, the result is the colour called White. It yields great happiness.
33The White is the foremost colour, It is sinless on account of its being free from attachment and aversion. It is without grief, and free from the exertion necessary by desire for action. Hence, White, O king of Danavas, brings on Liberation. O Daitya, having undergone thousands of births derived through the womb, Individual Soul attains to success.
34That success is the same end which the divine Indra declared after having studied many sacred scriptural books and which has for its essence the apprehension of the Soul. The end again that creatures obtain depends on their colour, and colour, in its turn, depends upon the character of the Time that sets in, O Daitya.
35The stages of existence, O Daitya, through which individual soul must pass are not unlimited. They are fourteen hundreds of thousands in number. In consequence of them individual soul, ascends, stays, and falls down as the case may be.
36The end that is acquired by an individual soul of dark colour is very low, for he becomes addicted to acts leading to hell and then has to rot in hell. The learned say that on account of his wickedness, the continuance of an individual is measured by many thousands of Kalpas.
37Having passed many hundred thousands of years in that stage, Individual Soul then attains to the colour called Tawny. In that condition he lives in perfect helplessness. At last when his sins are spent his mind, shaking off all attachments, cherishes Renunciation.
38When Individual Soul becomes endued with the quality of goodness, he then dispels everything connected with Darkness by the help of his intelligence, and exerts (for acquiring what is for his good). As the outcome of this, Individual Soul attains to the colour called Red. If the quality of goodness, however, be not acquired, Individual Soul then travels in a round of re-births in the world of men having attained to the colour called Blue.
39Having attained to that end, and having been afflicted for the duration of one creation by the fetters of his own acts Individual Soul then attains to the colour called Yellow (or becomes a Deity). Existing in that condition for the period of a hundred creations, he then leaves it to return to it once more.
40Having acquired the Yellow colour, Individual Soul exists for thousands of Kalpas, sporting as a Deity. Without, however, being emancipated, he has to live in hell, enjoying or enduring the fruits of his acts of past Kalpas and passing through nine and then thousand courses. Know that Individual Soul then becomes freed from the hell as represented heaven. Similarly Individual Soul escapes other births.
41Individual Soul sports for many long Kalpas in the world of Devas. Falling thence, he once more becomes a man. He then lives in that condition for the period of a hundred and cight Kalpas. He then attains once more to the a status of a Deity. If while born as a man he falls through Kala, he then sinks into the Dark colour and thus occupies the very lowest of all stages of existence. I shall tell you, now, O foremost of Asuras, how Individual Soul succeeds in bringing about his Liberation.
42Desirous of Liberation, Individual Soul relying upon seven hundred kinds of acts every one of which is permeated-by predominance of the quality of goodness, gradually passes through Red and Yellow and at last attains to White. Arrived here, Individual Soul travels through several most adorable regions which have the Eight wellknown regions of felicity beneath them, and all the while follows that pure and effulgent form existence which is Liberation,
43Know that the Eight which are identical with the Sixty hundreds, are to those who are highly effulgent, only creations of the mind. The highest, object of acquisition with one who is of White colour, is that condition which is above the three other states of consciousness, viz., Wakefulness and Dream and Dreamless sleep.
44As regards that Yogin who cannot renounce the joy that Yoga-power begets, he has to live (in one and the same body) for one hundred Kalpas in auspiciousness and after that in four other regions. Even that is the highest end of one belonging to the sixth colour, and who is Unsuccessful though crowned with Success, and who has gone above all attachments and passions.
45That Yogin, again, who deviates from Yoga practices lives in the celestial region for a liundred Kalpas with the unspent residue of his pristine deeds and with the seven (viz., the five senses of knowledge and mind and understanding) purged of all stains on account of their predisposition towards the quality of goodness. After that period, such a person has 10 come to the world of men where he acquires great eminence.
46Returning from the world of men, he departs for attaining to new forms of life that run higher and higher in the upwards scale. While engaged in this, he passes through seven regions for seven times, his power being always multiplied on account of his mental concentration and the re-awakening from it.
47The Yogin who wishes for final Liberation suppresses by Yoga-knowledge the seven, and continues to live in the world of life, shorn of attachments, and taking those seven for certain means of grief, he renounces them and attains after wards to that state which is Indestructible and Infinite. Some, say that that is the region of Mahadeva; some of Vishnu; some, of Brahiman; some, of Cesha; some, of Nara; some, of the effulgent Intelligence; and some, of the All-pervading.
48When universal dissolution sets in, those persons who have succeeded in completely destroying by knowledge their gross and subtle and casual bodies, always enter into Brahma. All their Senses also which have action for their essence and which are not at one with Brahma, merge into the same.
49When the time of universal dissolution sets in, those Individual Souls who have acquired the position of Devas and who have an unspent residue of the fruits of acts to enjoy or endure, return to those stages of life in the subsequent Kalpa which had been theirs in the pristine one. This is owing to the likeness of every successive Kalpa to every previous one.
50Those again whose acts, at the time of universal dissolution, have been exhausted by enjoyment or endurance of their fruits, descending from heaven, are born among men, in the subsequent Kalpa, for without Knowledge one cannot dissipate his acts in even a hundred Kalpas. All superior Being again, gifted with similar powers and similar forms, revert to their respective destinies at a new creation after a universal dissolution, ascending and descending precisely in the same way as during the creation that is dissolved.
51As regards, again, the person who knows Brahma, as long as he continues to enjoy and endure the unspent residue of his deeds of pristine Kalpas, it is said that all creatures and the two pure sciences live in his body. When his Intelligence becomes purified by Yoga, and when he prastises restraint, this perceptible universe appears to him as only his own fivefold senses.
52Enquiring with a purified mind, individual soul attains to a high and pure end. Thence he attains to a spot which knows no destruction, and thence attains to eternal Brahma which is so difficult of acquisition.
53Thus, O you of great power, I have described to you the greatness of Narayana.
54Vritra said I see, these your words are perfectly consonant with the truth. When this is so, I have no grief. Having heard your words, O you of great mental powers, I have become freed from sorrow and sin of every sort.
55O illustrious Rishi, O holy one, I see this wheel of Time, endued with great energy, of the most effulgent and Infinite Vishnu, has been set in motion. Eternal is that station from which all sorts of creation originate. That Vishnu is the Supreme Soul. He is the foremost of Beings. In Him this entire universe lives.
56Bhishma continued Having said these words, O son of Kunti, Vritra renounced his life-breaths, uniting his soul (with the Supreme Soul), and attained to highest station.
57Yudhishthira said Tell me, O grandfather, whether this Janardana (Krishna) is that illustrious and powerful Lord of whom Sanatkumara spoke to Vritra in days of yore.
58Bhishma said The Highest Deity, gifted with six attributes is at the Root. Staying there, the Supreme Soul, with his own energy, creates all these various existent things.
59Know that this Keshava who knows no decay from His eighth part. Gifted with the greatest Intelligence, it is this Keshava who creates the three worlds with an eighth portion.
60Coming immediately after Him who lies at the Bottom, this Keshava who is eternal, changes at the end of each Kalpa, He, however, who lies at the Root and who is gifted with great might and power lies in the waters when universal dissolution sets in Keshava is that Creator of pure Soul who passes through all the eternal words.
61Infinite and Eternal as He is, He fills all space and passes through the universe. Freed as He is from all limitations such as the possession of attributes would imply, he allows himself to be invested with ignorance and awakened to Consciousness, Keshava of Supremne Soul creates all things. In Him rests this wonderful universe fully.
62Yudhisthira said-O who are conversant with the highest object of knowledge, I think that Vritra behold before hand the excellent end that awaited him. It is for this, O grandfather, that he was happy and did not sucumb to grief.
63He who is of White colour, who has taken birth in a pure or stainless family, and who has attained to the rank of a Saddhya, does not, O a sinless one, return. Such person, O grandfather, is freed from both hell and all intermediate stations,
64He, however, O king, who has acquired either the Yellow or the Red colour, is seen sometimes to be overwhelmed by darkness and fall among the order of Intermediate creatures.
65As regards ourselves, we are greatly afflicted and attached to objects which produce sorrow. Alas, what will be our end? Will it be the Blue or the Dark which is the lowest of all colours.
66Bhishma said You are Pandavas! you have been born in a stainless family. You are of rigid vows. Having sported happily in the celestial regions, you shall return to the world of men.
67Living happily as long as the creation lasts, all of you at the next new creation will be admitted among the gods, and enjoying all sorts of happiness you will at last be coloured among the Siddhyas! Let no fear be yours. Be you cheerful.
हिन्दी
1उशनस् ने कहा — मैं उस दिव्य, यशस्वी और बलशाली सत्ता को प्रणाम करता हूँ जो इस पृथ्वी को आकाश सहित अपनी भुजाओं में धारण करती है।
2हे दानवश्रेष्ठ, मैं तुमसे उन विष्णु की परम महिमा कहूँगा जिनका मस्तक वह अनन्त धाम है।
3जब वे दोनों इस प्रकार परस्पर वार्तालाप कर रहे थे, तब उनके संशयों को दूर करने के लिए पवित्रात्मा महर्षि सनत्कुमार वहाँ आ पहुँचे।
4असुरों के राजा तथा मुनि उशनस् के द्वारा पूजित होकर वे मुनिश्रेष्ठ एक उत्तम आसन पर बैठ गए।
5जब परम बुद्धिमान् कुमार आसन पर बैठ गए, तब उशनस् ने उनसे कहा — दानवों के इस राजा को विष्णु की परम महिमा का वर्णन कीजिए।
6ये वचन सुनकर सनत्कुमार ने दानवों के उस बुद्धिमान् राजा से विष्णु की परम महिमा के विषय में गम्भीर अर्थ से युक्त ये वचन कहे।
7हे दैत्य, विष्णु की महिमा के विषय में सब कुछ सुनो। हे शत्रुनाशक, यह जान लो कि समस्त ब्रह्माण्ड विष्णु पर ही आश्रित है।
8हे महाबाहु, वही समस्त चराचर प्राणियों की सृष्टि करते हैं। और समय आने पर वही सब वस्तुओं को अपने में समेट लेते हैं, तथा समय आने पर वही उन्हें फिर से अपने से प्रकट करते हैं।
9महाप्रलय के समय समस्त वस्तुएँ हरि में विलीन हो जाती हैं, और उन्हीं से समस्त वस्तुएँ पुनः प्रकट होती हैं। शास्त्रों का ज्ञान रखने वाले मनुष्य उस विद्या मात्र से उन्हें प्राप्त नहीं कर सकते। न तो वे तप से प्राप्त होते हैं, न यज्ञों से। जिस एकमात्र उपाय से वे प्राप्त हो सकते हैं वह है इन्द्रियों का संयम।
10ऐसा नहीं कि इस प्रयोजन के लिए यज्ञ सर्वथा व्यर्थ हैं। क्योंकि मनुष्य बाह्य और आन्तरिक — दोनों प्रकार के कर्मों का तथा अपने मन का आश्रय लेकर, अपनी बुद्धि के द्वारा उन्हें शुद्ध कर सकता है। ऐसे उपायों से मनुष्य इस लोक में ही अनन्तता का भोग कर सकता है।
11जिस प्रकार स्वर्णकार अपनी धातु के मैल को बड़े प्रयत्न से बार-बार अग्नि में डालकर शुद्ध करता है, उसी प्रकार जीवात्मा सैकड़ों जन्मों की यात्रा से अपने को शुद्ध करने में सफल होता है। किसी-किसी को ऐसा भी देखा जाता है जो महान् प्रयत्न से एक ही जन्म में अपने को शुद्ध कर लेता है।
12जिस प्रकार मनुष्य को अपने शरीर के मैल को गाढ़ा होने से पहले ही सावधानी से हटा देना चाहिए, उसी प्रकार उसे महान् प्रयत्न से अपने पापों को धो डालना चाहिए।
13थोड़े-से फूल मिला देने मात्र से तिल के दानों की अपनी गन्ध नहीं छूटती। इसी प्रकार, मनुष्य अपने हृदय को थोड़ा-सा ही शुद्ध करके आत्मा का दर्शन करने में सफल नहीं हो सकता।
14किन्तु जब उन दानों को प्रचुर मात्रा में फूलों की सहायता से बार-बार सुवासित किया जाता है, तब वे अपनी गन्ध त्याग देते हैं और उन फूलों की गन्ध ग्रहण कर लेते हैं जिनके साथ वे मिलाए गए हैं।
15इसी प्रकार, हमारे समस्त परिवेश के प्रति आसक्ति के रूप में जो दोष हैं, वे प्रचुर मात्रा में सत्त्वगुण की सहायता से तथा अभ्यास से उत्पन्न प्रयत्नों के द्वारा, अनेक जन्मों की यात्रा में बुद्धि के द्वारा दूर होते हैं।
16हे दानव, अब सुनो कि कर्मों में आसक्त प्राणी और उनमें अनासक्त प्राणी किन कारणों से अपनी-अपनी मानसिक अवस्थाओं को प्राप्त होते हैं।
17मुझे एकाग्र चित्त से सुनो। हे बलशाली दानव, मैं तुम्हें यथाक्रम बताऊँगा कि प्राणी किस प्रकार कर्म के पीछे चलते हैं और किस प्रकार कर्म का त्याग करते हैं।
18परमेश्वर समस्त चराचर प्राणियों की सृष्टि करते हैं। वे अनादि और अनन्त हैं। किसी भी प्रकार के गुणों से रहित होते हुए भी वे गुणों को धारण कर लेते हैं। वे ही सर्वसंहारक हैं, समस्त वस्तुओं के आश्रय हैं, परम विधाता हैं, और शुद्ध चैतन्य हैं।
19समस्त प्राणियों में वही क्षर और अक्षर रूप में निवास करते हैं। वही, जिनका स्वरूप ग्यारह विकारों वाला है, अपनी किरणों से इस ब्रह्माण्ड का पान करते हैं।
20जान लो कि पृथ्वी उनके चरण हैं। उनका मस्तक स्वर्ग से बना है। हे दैत्य, दिशाएँ उनकी भुजाएँ हैं। अन्तरिक्ष उनके कान हैं।
21उनके नेत्रों का प्रकाश सूर्य है, और उनका मन चन्द्रमा में स्थित है। उनकी बुद्धि सदा ज्ञान में निवास करती है, और उनकी जिह्वा जल में है।
22हे दानवश्रेष्ठ, ग्रह उनकी भौंहों के मध्य में हैं। तारे और नक्षत्र उनके नेत्रों के प्रकाश से उत्पन्न होते हैं। हे दानव, पृथ्वी उनके चरणों में है।
23यह भी जान लो कि रजस्, तमस् और सत्त्व — ये गुण भी उन्हीं के हैं। वे ही समस्त आश्रमों के फल हैं, और उन्हीं को समस्त धार्मिक कर्मों का फल जानना चाहिए।
24परम और अविनाशी होते हुए वे समस्त कर्मों से निवृत्ति का भी फल हैं। छन्द उनके शरीर के रोम हैं, और प्रणव उनकी वाणी है।
25(मनुष्यों के) नाना वर्ण तथा आश्रम उन्हीं के आश्रित हैं। उनके मुख अनेक हैं। धर्म उनके हृदय में स्थापित है। वे ही ब्रह्म हैं, वे ही परम धर्म हैं; वे ही सत् हैं और वे ही असत् हैं।
26वे ही श्रुति हैं। वे ही शास्त्र हैं। वे ही यज्ञपात्र हैं। वे ही सोलह ऋत्विक् हैं। वे ही समस्त यज्ञ हैं। वे ही पितामह (ब्रह्मा) हैं, वे ही विष्णु हैं। वे ही दोनों अश्विनीकुमार हैं, और वे ही पुरन्दर हैं।
27वे ही मित्र हैं, वे ही वरुण हैं, वे ही यम हैं, वे ही धनपति कुबेर हैं। यद्यपि ऋत्विज् उन्हें पृथक्-पृथक् देखते प्रतीत होते हैं, तथापि वे उनके द्वारा एक ही रूप में जाने जाते हैं। यह जान लो कि यह समस्त ब्रह्माण्ड एक ही दिव्य सत्ता के अधीन है।
28हे दैत्यराज, जो वेद आत्मा में स्थित है वह नाना प्राणियों की एकता का प्रतिपादन करता है। जब कोई प्राणी सच्चे ज्ञान के कारण इस एकता का साक्षात्कार कर लेता है, तब उसे ब्रह्म को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
29जितने काल तक एक सृष्टि बनी रहती है अथवा जितने काल में उसका लोप होता है, उसे कल्प कहते हैं। जङ्गम प्राणी ऐसे सहस्रों करोड़ कल्पों तक रहते हैं। स्थावर प्राणी भी उतने ही काल तक रहते हैं। हे दैत्य, किसी विशेष सृष्टि की स्थिति का काल अनेक सहस्र सरोवरों से नापा जाता है!
30एक ऐसे सरोवर की कल्पना करो जो एक योजन चौड़ा, एक कोस गहरा और पाँच सौ योजन लम्बा हो। फिर ऐसे सहस्रों सरोवरों की कल्पना करो।
31अब उन सरोवरों को इस प्रकार सुखाने का प्रयत्न करो कि दिन में केवल एक बार उनमें से उतना जल निकाला जाए जितना एक बाल के अग्रभाग पर आ सके। इस विधि से उन्हें पूर्णतः सुखाने में जितने दिन लगेंगे, उतना ही काल एक सृष्टि के आदि से लेकर उसके विनाश तक की आयु का होता है।
32परम प्रमाण कहता है कि प्राणियों के छह वर्ण हैं, अर्थात् कृष्ण, कपिल, नील, रक्त, पीत और शुक्ल। ये वर्ण रजस्, तमस् और सत्त्व — इन तीन गुणों के न्यूनाधिक मिश्रण से उत्पन्न होते हैं। जहाँ तमस् प्रबल हो, सत्त्व सामान्य से नीचे गिर जाए, और रजस् वैसा ही बना रहे, वहाँ कृष्ण नामक वर्ण उत्पन्न होता है। जब तमस् पूर्ववत् प्रबल रहे, किन्तु सत्त्व और रजस् का पारस्परिक अनुपात बदल जाए, तब कपिल नामक वर्ण उत्पन्न होता है। जब रजस् प्रबल हो, सत्त्व नीचे गिरे और तमस् वैसा ही रहे, तब नील नामक वर्ण उत्पन्न होता है। जब रजस् पूर्ववत् प्रबल रहे और सत्त्व तथा तमस् का अनुपात बदल जाए, तब रक्त नामक मध्यवर्ती वर्ण उत्पन्न होता है। वह वर्ण अधिक सुखद है। जब सत्त्व प्रबल हो, रजस् नीचे गिरे और तमस् वैसा ही बना रहे, तब पीत नामक वर्ण उत्पन्न होता है। वह सुख देता है। जब सत्त्व प्रबल रहे और रजस् तथा तमस् का अनुपात बदल जाए, तब शुक्ल नामक वर्ण उत्पन्न होता है। वह महान् सुख देता है।
33शुक्ल सर्वश्रेष्ठ वर्ण है। राग और द्वेष से मुक्त होने के कारण वह निष्पाप है। वह शोकरहित है, और कर्म की इच्छा से उत्पन्न होने वाले परिश्रम से मुक्त है। अतः हे दानवराज, शुक्ल वर्ण मोक्ष ले आता है। हे दैत्य, गर्भ से प्राप्त सहस्रों जन्मों को भोगकर जीवात्मा सिद्धि को प्राप्त होता है।
34वह सिद्धि वही परम गति है जिसे देवराज इन्द्र ने अनेक पवित्र शास्त्रग्रन्थों का अध्ययन करने के पश्चात् घोषित किया था और जिसका सार आत्मा का साक्षात्कार है। और हे दैत्य, प्राणी जिस गति को प्राप्त होते हैं वह उनके वर्ण पर निर्भर करती है, और वर्ण, अपनी बारी में, उस काल के स्वभाव पर निर्भर करता है जो उपस्थित होता है।
35हे दैत्य, जीवात्मा को जिन अवस्थाओं से होकर जाना पड़ता है वे असीम नहीं हैं। वे चौदह लाख की संख्या में हैं। उन्हीं के कारण जीवात्मा, जैसी स्थिति हो, ऊपर चढ़ता है, वहीं ठहरता है, अथवा नीचे गिरता है।
36कृष्ण वर्ण वाले जीवात्मा को जो गति प्राप्त होती है वह अत्यन्त अधम है, क्योंकि वह नरक में ले जाने वाले कर्मों में आसक्त हो जाता है और फिर उसे नरक में सड़ना पड़ता है। विद्वान् कहते हैं कि अपनी दुष्टता के कारण ऐसे जीव की स्थिति अनेक सहस्र कल्पों से नापी जाती है।
37उस अवस्था में अनेक लाख वर्ष बिताकर जीवात्मा तब कपिल नामक वर्ण को प्राप्त होता है। उस दशा में वह पूर्ण असहायता में जीता है। अन्ततः जब उसके पाप क्षीण हो जाते हैं, तब उसका मन समस्त आसक्तियों को झाड़कर वैराग्य का आदर करने लगता है।
38जब जीवात्मा सत्त्वगुण से युक्त हो जाता है, तब वह अपनी बुद्धि की सहायता से तमस् से सम्बद्ध सब कुछ दूर कर देता है, और (अपने कल्याण के साधन के लिए) प्रयत्न करता है। इसके फलस्वरूप जीवात्मा रक्त नामक वर्ण को प्राप्त होता है। किन्तु यदि सत्त्वगुण प्राप्त न हो, तो जीवात्मा नील वर्ण को प्राप्त करके मनुष्यलोक में जन्म-मरण के चक्र में घूमता रहता है।
39उस गति को प्राप्त करके, और एक सृष्टि की अवधि तक अपने ही कर्मों के बन्धनों से पीड़ित होकर, जीवात्मा तब पीत नामक वर्ण को प्राप्त होता है (अर्थात् देवता बन जाता है)। सौ सृष्टियों की अवधि तक उस दशा में रहकर वह उसे छोड़ देता है और फिर उसी में लौट आता है।
40पीत वर्ण प्राप्त करके जीवात्मा सहस्रों कल्पों तक देवता के रूप में क्रीड़ा करता हुआ रहता है। किन्तु मुक्त न होने के कारण उसे नरक में भी रहना पड़ता है, बीते हुए कल्पों के अपने कर्मों के फल भोगते हुए, और नौ तथा फिर हजार गतियों से होकर गुजरते हुए। जान लो कि तब जीवात्मा उस नरक से मुक्त हो जाता है जो स्वर्ग के रूप में उपस्थित होता है। इसी प्रकार जीवात्मा अन्य जन्मों से भी छूट जाता है।
41जीवात्मा अनेक दीर्घ कल्पों तक देवलोक में क्रीड़ा करता है। वहाँ से गिरकर वह फिर मनुष्य बनता है। तब वह उस दशा में एक सौ आठ कल्पों तक जीता है। फिर वह पुनः देवता की स्थिति प्राप्त करता है। यदि मनुष्य के रूप में जन्म लेकर वह काल के कारण गिर जाए, तो वह कृष्ण वर्ण में डूब जाता है और इस प्रकार समस्त अवस्थाओं में सबसे अधम अवस्था में पहुँच जाता है। हे असुरश्रेष्ठ, अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि जीवात्मा किस प्रकार अपना मोक्ष सिद्ध करता है।
42मोक्ष की इच्छा से जीवात्मा सात सौ प्रकार के उन कर्मों का आश्रय लेकर, जिनमें से प्रत्येक सत्त्वगुण की प्रधानता से व्याप्त है, क्रमशः रक्त और पीत वर्णों से होकर अन्ततः शुक्ल वर्ण को प्राप्त होता है। यहाँ पहुँचकर जीवात्मा अनेक परम पूज्य लोकों में विचरण करता है, जिनके नीचे आनन्द के वे प्रसिद्ध आठ लोक स्थित हैं, और सारे समय उस शुद्ध तथा तेजोमय स्वरूप का अनुगमन करता है जो मोक्ष है।
43यह जान लो कि जो आठ साठ सौ के समान हैं, वे परम तेजस्वी पुरुषों के लिए केवल मन की सृष्टि मात्र हैं। शुक्ल वर्ण वाले पुरुष के लिए परम प्राप्तव्य वह अवस्था है जो चेतना की अन्य तीन अवस्थाओं से — अर्थात् जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति से — ऊपर है।
44रहा वह योगी जो योगबल से उत्पन्न आनन्द का त्याग नहीं कर सकता, उसे (एक ही शरीर में) सौ कल्पों तक मङ्गलमय स्थिति में और उसके पश्चात् अन्य चार लोकों में रहना पड़ता है। छठे वर्ण वाले उस पुरुष के लिए, जो सिद्धि से युक्त होते हुए भी असफल है, और जो समस्त आसक्तियों तथा रागों से ऊपर उठ चुका है, यही परम गति है।
45और जो योगी योगाभ्यास से च्युत हो जाता है, वह अपने पूर्वकर्मों के अभुक्त शेष के साथ तथा उन सात के (अर्थात् ज्ञान की पाँच इन्द्रियों, मन और बुद्धि के) साथ, जो सत्त्वगुण की ओर प्रवृत्त होने के कारण समस्त मलों से शुद्ध हो चुके हैं, सौ कल्पों तक देवलोक में रहता है। उस अवधि के पश्चात् ऐसे पुरुष को मनुष्यलोक में आना पड़ता है, जहाँ वह महान् प्रतिष्ठा प्राप्त करता है।
46मनुष्यलोक से लौटकर वह जीवन के उन नए रूपों को प्राप्त करने के लिए प्रस्थान करता है जो ऊर्ध्व क्रम में उत्तरोत्तर उच्चतर होते जाते हैं। इसमें लगे रहते हुए वह सात लोकों से सात बार होकर गुजरता है, और उसका बल मानसिक एकाग्रता तथा उससे पुनः जागरण के कारण सदा गुणित होता जाता है।
47जो योगी अन्तिम मोक्ष चाहता है वह योगज्ञान के द्वारा उन सात को दबा देता है, और आसक्तियों से रहित होकर इस जीवलोक में रहता है; और उन सात को शोक का निश्चित कारण मानकर वह उनका त्याग कर देता है और तत्पश्चात् उस अवस्था को प्राप्त होता है जो अविनाशी और अनन्त है। कोई कहते हैं कि वह महादेव का धाम है; कोई विष्णु का; कोई ब्रह्मा का; कोई शेष का; कोई नर का; कोई तेजोमय चैतन्य का; और कोई सर्वव्यापी का।
48जब महाप्रलय आता है, तब वे पुरुष जिन्होंने ज्ञान के द्वारा अपने स्थूल, सूक्ष्म और कारण शरीरों का पूर्णतः नाश कर दिया है, सदा ब्रह्म में प्रवेश कर जाते हैं। उनकी वे समस्त इन्द्रियाँ भी, जिनका सार क्रिया है और जो ब्रह्म से एक नहीं हैं, उसी में विलीन हो जाती हैं।
49जब महाप्रलय का समय आता है, तब वे जीवात्मा जिन्होंने देवताओं का पद प्राप्त कर लिया है और जिनके कर्मफलों का कुछ अंश भोगने के लिए शेष रह गया है, आगामी कल्प में उन्हीं अवस्थाओं में लौट आते हैं जो पूर्व कल्प में उनकी थीं। यह इसलिए होता है कि प्रत्येक आने वाला कल्प अपने से पूर्व कल्प के समान ही होता है।
50और जिनके कर्म महाप्रलय के समय तक अपने फलों के भोग से क्षीण हो चुके होते हैं, वे स्वर्ग से उतरकर आगामी कल्प में मनुष्यों के बीच जन्म लेते हैं; क्योंकि ज्ञान के बिना मनुष्य सौ कल्पों में भी अपने कर्मों का क्षय नहीं कर सकता। समस्त उच्चतर सत्ताएँ भी, वैसी ही शक्तियों और वैसे ही रूपों से युक्त होकर, महाप्रलय के पश्चात् नई सृष्टि में अपनी-अपनी नियति को प्राप्त हो जाती हैं, और ठीक उसी प्रकार ऊपर चढ़ती और नीचे गिरती हैं जैसे उस सृष्टि में जिसका लय हो चुका है।
51और जो पुरुष ब्रह्म को जानता है, उसके विषय में कहा जाता है कि जब तक वह पूर्व कल्पों के अपने कर्मों का अभुक्त शेष भोगता रहता है, तब तक समस्त प्राणी तथा दोनों शुद्ध विद्याएँ उसी के शरीर में निवास करती हैं। जब योग के द्वारा उसकी बुद्धि शुद्ध हो जाती है, और जब वह संयम का अभ्यास करता है, तब यह दृश्यमान ब्रह्माण्ड उसे केवल अपनी ही पञ्चविध इन्द्रियों के रूप में प्रतीत होता है।
52शुद्ध मन से अनुसन्धान करते हुए जीवात्मा उच्च और शुद्ध गति को प्राप्त होता है। वहाँ से वह उस स्थान को प्राप्त करता है जो विनाश को नहीं जानता, और वहाँ से उस सनातन ब्रह्म को प्राप्त होता है जिसकी प्राप्ति इतनी दुर्लभ है।
53हे महाबली, इस प्रकार मैंने तुम्हें नारायण की महिमा का वर्णन कर दिया।
54वृत्र ने कहा — मैं देखता हूँ, आपके ये वचन सत्य के सर्वथा अनुरूप हैं। जब ऐसा है, तब मुझे कोई शोक नहीं। हे महामनस्वी, आपके वचन सुनकर मैं समस्त प्रकार के शोक और पाप से मुक्त हो गया हूँ।
55हे यशस्वी ऋषि, हे पवित्रात्मा, मैं देखता हूँ कि परम तेजस्वी और अनन्त विष्णु का महान् शक्ति से युक्त यह कालचक्र गति में लगा दिया गया है। सनातन है वह स्थान जिससे सब प्रकार की सृष्टि उत्पन्न होती है। वे विष्णु ही परमात्मा हैं। वे ही समस्त सत्ताओं में श्रेष्ठ हैं। उन्हीं में यह समस्त ब्रह्माण्ड निवास करता है।
56भीष्म ने आगे कहा — हे कुन्तीपुत्र, ये वचन कहकर वृत्र ने अपने प्राणों का त्याग कर दिया, अपनी आत्मा को (परमात्मा से) मिला दिया, और परम गति को प्राप्त हुआ।
57युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि क्या ये जनार्दन (कृष्ण) ही वे यशस्वी और बलशाली प्रभु हैं जिनके विषय में प्राचीन काल में सनत्कुमार ने वृत्र से कहा था।
58भीष्म ने कहा — छह गुणों से सम्पन्न परम देव मूल में स्थित हैं। वहीं स्थित रहकर वे परमात्मा अपनी ही शक्ति से इन समस्त नाना विद्यमान वस्तुओं की सृष्टि करते हैं।
59जान लो कि ये क्षयरहित केशव उन्हीं के आठवें अंश से प्रकट हैं। परम बुद्धि से सम्पन्न ये केशव ही एक आठवें अंश से तीनों लोकों की सृष्टि करते हैं।
60जो मूल में स्थित हैं उनके अनन्तर आने वाले ये सनातन केशव प्रत्येक कल्प के अन्त में परिवर्तित होते हैं। किन्तु जो मूल में स्थित हैं और जो महान् बल तथा सामर्थ्य से सम्पन्न हैं, वे महाप्रलय के समय जल में शयन करते हैं। ये केशव ही शुद्धात्मा वे सृष्टिकर्ता हैं जो समस्त सनातन लोकों से होकर गुजरते हैं।
61अनन्त और सनातन होने के कारण वे समस्त आकाश को भर देते हैं और ब्रह्माण्ड से होकर गुजरते हैं। गुणों के धारण से आने वाली समस्त सीमाओं से मुक्त होते हुए भी वे स्वयं को अविद्या से आवृत होने देते हैं और फिर चैतन्य में जाग उठते हैं। परमात्मा केशव समस्त वस्तुओं की सृष्टि करते हैं। उन्हीं में यह अद्भुत ब्रह्माण्ड पूर्णरूप से टिका हुआ है।
62युधिष्ठिर ने कहा — हे ज्ञान के परम विषय के ज्ञाता, मैं समझता हूँ कि वृत्र ने पहले ही उस उत्तम गति को देख लिया था जो उसकी प्रतीक्षा कर रही थी। हे पितामह, इसी कारण वह सुखी था और शोक के वशीभूत नहीं हुआ।
63हे निष्पाप, जो शुक्ल वर्ण वाला है, जिसने शुद्ध अथवा निष्कलङ्क कुल में जन्म लिया है, और जिसने साध्य का पद प्राप्त कर लिया है, वह लौटकर नहीं आता। हे पितामह, ऐसा पुरुष नरक से भी और समस्त मध्यवर्ती अवस्थाओं से भी मुक्त हो जाता है।
64किन्तु हे राजन्, जिसने पीत अथवा रक्त वर्ण प्राप्त किया है, वह कभी-कभी अन्धकार से अभिभूत होकर मध्यवर्ती प्राणियों की योनि में गिरता हुआ देखा जाता है।
65रही हमारी बात, तो हम अत्यन्त पीड़ित हैं और उन विषयों में आसक्त हैं जो शोक उत्पन्न करते हैं। हाय, हमारी क्या गति होगी? क्या वह नील होगी अथवा कृष्ण, जो समस्त वर्णों में सबसे अधम है?
66भीष्म ने कहा — तुम पाण्डव हो! तुमने निष्कलङ्क कुल में जन्म लिया है। तुम कठोर व्रतों वाले हो। स्वर्गलोक में सुखपूर्वक विहार करके तुम मनुष्यलोक में लौटोगे।
67जब तक यह सृष्टि रहेगी तब तक सुखपूर्वक जीकर, अगली नई सृष्टि में तुम सब देवताओं में सम्मिलित किए जाओगे, और सब प्रकार के सुखों का भोग करते हुए अन्ततः साध्यों में गिने जाओगे! तुम्हें कोई भय न हो। तुम प्रसन्न रहो।
नेपाली
1उशनस्ले भने — म त्यस दिव्य, यशस्वी र बलशाली सत्तालाई प्रणाम गर्दछु जसले यस पृथ्वीलाई आकाशसहित आफ्ना भुजामा धारण गरेको छ।
2हे दानवश्रेष्ठ, म तिमीलाई ती विष्णुको परम महिमा भन्नेछु जसको मस्तक त्यो अनन्त धाम हो।
3जब ती दुवै यसरी आपसमा वार्तालाप गरिरहेका थिए, तब तिनका संशय हटाउनका लागि पवित्रात्मा महर्षि सनत्कुमार त्यहाँ आइपुगे।
4असुरहरूका राजा तथा मुनि उशनस्द्वारा पूजित भई ती मुनिश्रेष्ठ एउटा उत्तम आसनमा बसे।
5जब परम बुद्धिमान् कुमार आसनमा बसे, तब उशनस्ले उनलाई भने — दानवहरूका यस राजालाई विष्णुको परम महिमाको वर्णन गरिदिनुहोस्।
6यी वचन सुनेर सनत्कुमारले दानवहरूका ती बुद्धिमान् राजालाई विष्णुको परम महिमाका विषयमा गम्भीर अर्थयुक्त यी वचन भने।
7हे दैत्य, विष्णुको महिमाका विषयमा सबै कुरा सुन। हे शत्रुनाशक, यो जान कि सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड विष्णुमै आश्रित छ।
8हे महाबाहु, उहाँले नै सम्पूर्ण चराचर प्राणीको सृष्टि गर्नुहुन्छ। र समय आएपछि उहाँले नै सबै वस्तुलाई आफूमा समेट्नुहुन्छ, तथा समय आएपछि उहाँले नै तिनलाई फेरि आफूबाट प्रकट गर्नुहुन्छ।
9महाप्रलयका बेला सम्पूर्ण वस्तुहरू हरिमा विलीन हुन्छन्, र उहाँबाटै सम्पूर्ण वस्तु पुनः प्रकट हुन्छन्। शास्त्रको ज्ञान राख्ने मानिसहरूले त्यो विद्यामात्रले उहाँलाई प्राप्त गर्न सक्दैनन्। न त उहाँ तपले प्राप्त हुनुहुन्छ, न यज्ञले। जुन एउटै उपायले उहाँ प्राप्त हुन सक्नुहुन्छ त्यो हो इन्द्रियको संयम।
10यस्तो होइन कि यस प्रयोजनका लागि यज्ञ सर्वथा व्यर्थ छन्। किनभने मानिसले बाह्य र आन्तरिक — दुवै प्रकारका कर्म तथा आफ्नो मनको आश्रय लिएर, आफ्नो बुद्धिद्वारा तिनलाई शुद्ध गर्न सक्दछ। यस्ता उपायले मानिसले यसै लोकमा अनन्तताको भोग गर्न सक्दछ।
11जसरी सुनारले आफ्नो धातुको मैललाई ठूलो प्रयत्नले बारम्बार आगोमा हालेर शुद्ध पार्दछ, त्यसरी नै जीवात्माले सयौँ जन्मको यात्राबाट आफूलाई शुद्ध पार्न सफल हुन्छ। कोही-कोही यस्ता पनि देखिन्छन् जसले महान् प्रयत्नले एउटै जन्ममा आफूलाई शुद्ध पार्दछन्।
12जसरी मानिसले आफ्नो शरीरको मैल बाक्लो हुनुअघि नै सावधानीसाथ हटाइदिनुपर्छ, त्यसरी नै उसले महान् प्रयत्नले आफ्ना पापहरू धोइदिनुपर्छ।
13थोरै फूल मिसाइदिएमात्रले तिलका दानाको आफ्नो गन्ध छुट्दैन। त्यसरी नै, मानिसले आफ्नो हृदयलाई थोरैमात्र शुद्ध गरेर आत्माको दर्शन गर्न सफल हुन सक्दैन।
14तर जब ती दानालाई प्रचुर मात्रामा फूलको सहायताले बारम्बार सुवासित गरिन्छ, तब तिनले आफ्नो गन्ध त्याग्दछन् र जुन फूलसँग तिनलाई मिसाइएको छ त्यसकै गन्ध ग्रहण गर्दछन्।
15त्यसरी नै, हाम्रो सम्पूर्ण परिवेशप्रतिको आसक्तिका रूपमा रहेका दोषहरू प्रचुर मात्रामा सत्त्वगुणको सहायताले तथा अभ्यासबाट उत्पन्न प्रयत्नद्वारा, अनेक जन्मको यात्रामा बुद्धिद्वारा हट्दछन्।
16हे दानव, अब सुन कि कर्ममा आसक्त प्राणी र तिनमा अनासक्त प्राणीहरू कुन-कुन कारणले आ-आफ्नो मानसिक अवस्था प्राप्त गर्दछन्।
17मलाई एकाग्र चित्तले सुन। हे बलशाली दानव, म तिमीलाई यथाक्रम बताउनेछु कि प्राणीहरू कसरी कर्मको पछि लाग्दछन् र कसरी कर्मको त्याग गर्दछन्।
18परमेश्वरले सम्पूर्ण चराचर प्राणीको सृष्टि गर्नुहुन्छ। उहाँ अनादि र अनन्त हुनुहुन्छ। कुनै पनि प्रकारका गुणबाट रहित हुँदाहुँदै पनि उहाँले गुणहरू धारण गर्नुहुन्छ। उहाँ नै सर्वसंहारक हुनुहुन्छ, सम्पूर्ण वस्तुको आश्रय हुनुहुन्छ, परम विधाता हुनुहुन्छ, र शुद्ध चैतन्य हुनुहुन्छ।
19सम्पूर्ण प्राणीमा उहाँ नै क्षर र अक्षर रूपमा निवास गर्नुहुन्छ। उहाँ नै, जसको स्वरूप एघार विकारयुक्त छ, आफ्ना किरणले यस ब्रह्माण्डको पान गर्नुहुन्छ।
20जान कि पृथ्वी उहाँका चरण हुन्। उहाँको मस्तक स्वर्गबाट बनेको छ। हे दैत्य, दिशाहरू उहाँका भुजा हुन्। अन्तरिक्ष उहाँका कान हुन्।
21उहाँका नेत्रको प्रकाश सूर्य हो, र उहाँको मन चन्द्रमामा स्थित छ। उहाँको बुद्धि सधैँ ज्ञानमा निवास गर्दछ, र उहाँको जिब्रो जलमा छ।
22हे दानवश्रेष्ठ, ग्रहहरू उहाँका आँखीभौँको बीचमा छन्। तारा र नक्षत्रहरू उहाँका नेत्रको प्रकाशबाट उत्पन्न हुन्छन्। हे दानव, पृथ्वी उहाँका चरणमा छ।
23यो पनि जान कि रजस्, तमस् र सत्त्व — यी गुण पनि उहाँकै हुन्। उहाँ नै सम्पूर्ण आश्रमको फल हुनुहुन्छ, र उहाँलाई नै सम्पूर्ण धार्मिक कर्मको फल जान्नुपर्छ।
24परम र अविनाशी हुँदै उहाँ सम्पूर्ण कर्मबाट निवृत्तिको पनि फल हुनुहुन्छ। छन्दहरू उहाँका शरीरका रौँ हुन्, र प्रणव उहाँको वाणी हो।
25(मानिसहरूका) नाना वर्ण तथा आश्रम उहाँकै आश्रित छन्। उहाँका मुख अनेक छन्। धर्म उहाँको हृदयमा स्थापित छ। उहाँ नै ब्रह्म हुनुहुन्छ, उहाँ नै परम धर्म हुनुहुन्छ; उहाँ नै सत् हुनुहुन्छ र उहाँ नै असत् हुनुहुन्छ।
26उहाँ नै श्रुति हुनुहुन्छ। उहाँ नै शास्त्र हुनुहुन्छ। उहाँ नै यज्ञपात्र हुनुहुन्छ। उहाँ नै सोह्र ऋत्विक् हुनुहुन्छ। उहाँ नै सम्पूर्ण यज्ञ हुनुहुन्छ। उहाँ नै पितामह (ब्रह्मा) हुनुहुन्छ, उहाँ नै विष्णु हुनुहुन्छ। उहाँ नै दुवै अश्विनीकुमार हुनुहुन्छ, र उहाँ नै पुरन्दर हुनुहुन्छ।
27उहाँ नै मित्र हुनुहुन्छ, उहाँ नै वरुण हुनुहुन्छ, उहाँ नै यम हुनुहुन्छ, उहाँ नै धनपति कुबेर हुनुहुन्छ। यद्यपि ऋत्विज्हरूले उहाँलाई अलग-अलग देखेजस्तो लाग्छ, तथापि तिनीहरूले उहाँलाई एउटै रूपमा चिन्दछन्। यो जान कि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै दिव्य सत्ताको अधीनमा छ।
28हे दैत्यराज, जुन वेद आत्मामा स्थित छ त्यसले नाना प्राणीको एकताको प्रतिपादन गर्दछ। जब कुनै प्राणीले साँचो ज्ञानका कारण यस एकताको साक्षात्कार गर्दछ, तब उसलाई ब्रह्म प्राप्त गरेको भनिन्छ।
29जति काल एउटा सृष्टि रहन्छ अथवा जति कालमा त्यसको लोप हुन्छ, त्यसलाई कल्प भनिन्छ। जङ्गम प्राणीहरू यस्ता हजारौँ करोड कल्पसम्म रहन्छन्। स्थावर प्राणीहरू पनि त्यति नै कालसम्म रहन्छन्। हे दैत्य, कुनै विशेष सृष्टिको स्थितिको काल अनेक हजार सरोवरले नापिन्छ!
30एउटा यस्तो सरोवरको कल्पना गर, जो एक योजन चौडा, एक कोस गहिरो र पाँच सय योजन लामो होस्। अनि यस्ता हजारौँ सरोवरको कल्पना गर।
31अब ती सरोवरलाई यसरी सुकाउने प्रयत्न गर कि दिनमा एक पटकमात्र तीबाट त्यति जल निकालियोस् जति एउटा रौँको टुप्पोमा अट्न सक्छ। यस विधिले तिनलाई पूर्ण रूपमा सुकाउन जति दिन लाग्नेछ, त्यति नै काल एउटा सृष्टिको आदिदेखि त्यसको विनाशसम्मको आयु हुन्छ।
32परम प्रमाणले भन्दछ कि प्राणीहरूका छ वर्ण छन्, अर्थात् कृष्ण, कपिल, नील, रक्त, पीत र शुक्ल। यी वर्ण रजस्, तमस् र सत्त्व — यी तीन गुणको न्यूनाधिक मिश्रणबाट उत्पन्न हुन्छन्। जहाँ तमस् प्रबल होस्, सत्त्व सामान्यभन्दा तल झरोस्, र रजस् उस्तै रहोस्, त्यहाँ कृष्ण नामक वर्ण उत्पन्न हुन्छ। जब तमस् पहिलेजस्तै प्रबल रहन्छ, तर सत्त्व र रजस्को पारस्परिक अनुपात बदलिन्छ, तब कपिल नामक वर्ण उत्पन्न हुन्छ। जब रजस् प्रबल हुन्छ, सत्त्व तल झर्छ र तमस् उस्तै रहन्छ, तब नील नामक वर्ण उत्पन्न हुन्छ। जब रजस् पहिलेजस्तै प्रबल रहन्छ र सत्त्व तथा तमस्को अनुपात बदलिन्छ, तब रक्त नामक मध्यवर्ती वर्ण उत्पन्न हुन्छ। त्यो वर्ण बढी सुखद छ। जब सत्त्व प्रबल हुन्छ, रजस् तल झर्छ र तमस् उस्तै रहन्छ, तब पीत नामक वर्ण उत्पन्न हुन्छ। त्यसले सुख दिन्छ। जब सत्त्व प्रबल रहन्छ र रजस् तथा तमस्को अनुपात बदलिन्छ, तब शुक्ल नामक वर्ण उत्पन्न हुन्छ। त्यसले महान् सुख दिन्छ।
33शुक्ल सर्वश्रेष्ठ वर्ण हो। राग र द्वेषबाट मुक्त भएका कारण त्यो निष्पाप छ। त्यो शोकरहित छ, र कर्मको इच्छाबाट उत्पन्न हुने परिश्रमबाट मुक्त छ। त्यसैले हे दानवराज, शुक्ल वर्णले मोक्ष ल्याउँछ। हे दैत्य, गर्भबाट प्राप्त हजारौँ जन्म भोगेर जीवात्माले सिद्धि प्राप्त गर्दछ।
34त्यो सिद्धि त्यही परम गति हो जुन देवराज इन्द्रले अनेक पवित्र शास्त्रग्रन्थको अध्ययन गरेपछि घोषणा गरेका थिए र जसको सार आत्माको साक्षात्कार हो। र हे दैत्य, प्राणीहरूले जुन गति प्राप्त गर्दछन् त्यो तिनका वर्णमा निर्भर हुन्छ, र वर्ण, आफ्नो पालोमा, उपस्थित हुने कालको स्वभावमा निर्भर हुन्छ।
35हे दैत्य, जीवात्माले जुन अवस्थाहरूबाट गुज्रनुपर्छ ती असीम छैनन्। ती चौध लाखको सङ्ख्यामा छन्। तिनैका कारण जीवात्मा, जस्तो स्थिति हुन्छ, माथि चढ्छ, त्यहीँ अडिन्छ, अथवा तल खस्दछ।
36कृष्ण वर्णका जीवात्माले पाउने गति अत्यन्त अधम हुन्छ, किनभने ऊ नरकमा लैजाने कर्महरूमा आसक्त हुन्छ र फेरि उसले नरकमा सड्नुपर्छ। विद्वान्हरू भन्दछन् कि आफ्नो दुष्टताका कारण त्यस्ता जीवको स्थिति अनेक हजार कल्पले नापिन्छ।
37त्यस अवस्थामा अनेक लाख वर्ष बिताएर जीवात्मा तब कपिल नामक वर्णमा पुग्दछ। त्यस दशामा ऊ पूर्ण असहायतामा बाँच्दछ। अन्ततः जब उसका पाप क्षीण हुन्छन्, तब उसको मनले सम्पूर्ण आसक्ति झाडेर वैराग्यको आदर गर्न थाल्दछ।
38जब जीवात्मा सत्त्वगुणले युक्त हुन्छ, तब उसले आफ्नो बुद्धिको सहायताले तमस्सँग सम्बद्ध सबै कुरा हटाइदिन्छ, र (आफ्नो कल्याणको साधनका लागि) प्रयत्न गर्दछ। यसको फलस्वरूप जीवात्मा रक्त नामक वर्णमा पुग्दछ। तर यदि सत्त्वगुण प्राप्त भएन भने, जीवात्मा नील वर्ण प्राप्त गरेर मनुष्यलोकमा जन्म-मरणको चक्रमा घुमिरहन्छ।
39त्यो गति प्राप्त गरेर, र एउटा सृष्टिको अवधिसम्म आफ्नै कर्मका बन्धनले पीडित भएर, जीवात्मा तब पीत नामक वर्णमा पुग्दछ (अर्थात् देवता बन्दछ)। सय सृष्टिको अवधिसम्म त्यस दशामा रहेर ऊ त्यसलाई छाड्दछ र फेरि त्यसैमा फर्किन्छ।
40पीत वर्ण प्राप्त गरेर जीवात्मा हजारौँ कल्पसम्म देवताका रूपमा क्रीडा गर्दै रहन्छ। तर मुक्त नभएका कारण उसले नरकमा पनि बस्नुपर्छ, बितेका कल्पका आफ्ना कर्मका फल भोग्दै, र नौ तथा फेरि हजार गतिबाट गुज्रँदै। जान कि तब जीवात्मा त्यस नरकबाट मुक्त हुन्छ जो स्वर्गका रूपमा उपस्थित हुन्छ। त्यसरी नै जीवात्मा अरू जन्मबाट पनि छुट्दछ।
41जीवात्मा अनेक दीर्घ कल्पसम्म देवलोकमा क्रीडा गर्दछ। त्यहाँबाट खसेर ऊ फेरि मानिस बन्दछ। तब ऊ त्यस दशामा एक सय आठ कल्पसम्म बाँच्दछ। अनि ऊ पुनः देवताको स्थिति प्राप्त गर्दछ। यदि मानिसका रूपमा जन्म लिएर ऊ कालका कारण खस्यो भने, ऊ कृष्ण वर्णमा डुब्दछ र यसरी सम्पूर्ण अवस्थामध्ये सबैभन्दा अधम अवस्थामा पुग्दछ। हे असुरश्रेष्ठ, अब म तिमीलाई बताउनेछु कि जीवात्माले कसरी आफ्नो मोक्ष सिद्ध गर्दछ।
42मोक्षको इच्छाले जीवात्माले सात सय प्रकारका ती कर्मको आश्रय लिएर, जसमध्ये प्रत्येक सत्त्वगुणको प्रधानताले व्याप्त छ, क्रमशः रक्त र पीत वर्णबाट हुँदै अन्ततः शुक्ल वर्ण प्राप्त गर्दछ। यहाँ पुगेपछि जीवात्मा अनेक परम पूज्य लोकमा विचरण गर्दछ, जसका मुनि आनन्दका ती प्रसिद्ध आठ लोक रहेका छन्, र सारा समय त्यस शुद्ध तथा तेजोमय स्वरूपको अनुगमन गर्दछ जो मोक्ष हो।
43यो जान कि जो आठ साठी सयसमान छन्, ती परम तेजस्वी पुरुषहरूका लागि केवल मनकै सृष्टिमात्र हुन्। शुक्ल वर्णका पुरुषका लागि परम प्राप्तव्य त्यो अवस्था हो जो चेतनाका अरू तीन अवस्थाभन्दा — अर्थात् जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिभन्दा — माथि छ।
44त्यो योगी जसले योगबलबाट उत्पन्न आनन्दको त्याग गर्न सक्दैन, उसले (एउटै शरीरमा) सय कल्पसम्म मङ्गलमय स्थितिमा र त्यसपछि अरू चार लोकमा बस्नुपर्छ। छैटौँ वर्णका त्यस पुरुषका लागि, जो सिद्धिले युक्त हुँदाहुँदै पनि असफल छ, र जो सम्पूर्ण आसक्ति तथा रागभन्दा माथि उठिसकेको छ, यही परम गति हो।
45र जुन योगी योगाभ्यासबाट च्युत हुन्छ, ऊ आफ्ना पूर्वकर्मको अभुक्त शेषसहित तथा ती सातसहित (अर्थात् ज्ञानका पाँच इन्द्रिय, मन र बुद्धिसहित), जो सत्त्वगुणतर्फ प्रवृत्त भएका कारण सम्पूर्ण मलबाट शुद्ध भइसकेका छन्, सय कल्पसम्म देवलोकमा बस्दछ। त्यस अवधिपछि त्यस्ता पुरुष मनुष्यलोकमा आउनुपर्छ, जहाँ उसले महान् प्रतिष्ठा प्राप्त गर्दछ।
46मनुष्यलोकबाट फर्केर ऊ जीवनका ती नयाँ रूपहरू प्राप्त गर्न प्रस्थान गर्दछ जो ऊर्ध्व क्रममा उत्तरोत्तर उच्च हुँदै जान्छन्। यसैमा लागिरहँदा ऊ सात लोकबाट सात पटक गुज्रन्छ, र उसको बल मानसिक एकाग्रता तथा त्यसबाट पुनः जागरणका कारण सधैँ गुणित हुँदै जान्छ।
47जुन योगीले अन्तिम मोक्ष चाहन्छ उसले योगज्ञानद्वारा ती सातलाई दबाइदिन्छ, र आसक्तिरहित भई यस जीवलोकमा बस्दछ; र ती सातलाई शोकको निश्चित कारण ठानेर उसले तिनको त्याग गर्दछ र त्यसपछि त्यस अवस्थामा पुग्दछ जो अविनाशी र अनन्त छ। कोही भन्दछन् कि त्यो महादेवको धाम हो; कोही विष्णुको; कोही ब्रह्माको; कोही शेषको; कोही नरको; कोही तेजोमय चैतन्यको; र कोही सर्वव्यापीको।
48जब महाप्रलय आउँछ, तब ती पुरुषहरू जसले ज्ञानद्वारा आफ्ना स्थूल, सूक्ष्म र कारण शरीरको पूर्ण नाश गरिसकेका छन्, सधैँ ब्रह्ममा प्रवेश गर्दछन्। तिनका ती सम्पूर्ण इन्द्रियहरू पनि, जसको सार क्रिया हो र जो ब्रह्मसँग एक छैनन्, त्यसैमा विलीन हुन्छन्।
49जब महाप्रलयको समय आउँछ, तब ती जीवात्माहरू जसले देवताको पद प्राप्त गरिसकेका छन् र जसका कर्मफलको केही अंश भोग्न बाँकी छ, आउँदो कल्पमा तिनै अवस्थामा फर्किन्छन् जो अघिल्लो कल्पमा तिनका थिए। यो यसकारण हुन्छ कि प्रत्येक आउने कल्प आफूभन्दा अघिल्लो कल्पजस्तै हुन्छ।
50र जसका कर्म महाप्रलयको बेलासम्म आफ्ना फलको भोगले क्षीण भइसकेका हुन्छन्, तिनीहरू स्वर्गबाट ओर्लेर आउँदो कल्पमा मानिसहरूका बीच जन्म लिन्छन्; किनभने ज्ञानविना मानिसले सय कल्पमा पनि आफ्ना कर्मको क्षय गर्न सक्दैन। सम्पूर्ण उच्चतर सत्ताहरू पनि, त्यस्तै शक्ति र त्यस्तै रूपले युक्त भई, महाप्रलयपछि नयाँ सृष्टिमा आ-आफ्नो नियति प्राप्त गर्दछन्, र ठीक त्यसै गरी माथि चढ्छन् र तल खस्दछन् जसरी लय भइसकेको सृष्टिमा गर्दथे।
51र जुन पुरुषले ब्रह्मलाई जान्दछ, उसका विषयमा भनिन्छ कि जबसम्म ऊ अघिल्ला कल्पका आफ्ना कर्मको अभुक्त शेष भोगिरहन्छ, तबसम्म सम्पूर्ण प्राणी तथा दुवै शुद्ध विद्या उसकै शरीरमा निवास गर्दछन्। जब योगद्वारा उसको बुद्धि शुद्ध हुन्छ, र जब ऊ संयमको अभ्यास गर्दछ, तब यो दृश्यमान ब्रह्माण्ड उसलाई केवल आफ्नै पञ्चविध इन्द्रियका रूपमा देखिन्छ।
52शुद्ध मनले अनुसन्धान गर्दै जीवात्माले उच्च र शुद्ध गति प्राप्त गर्दछ। त्यहाँबाट उसले त्यो स्थान प्राप्त गर्दछ जसले विनाश जान्दैन, र त्यहाँबाट त्यस सनातन ब्रह्मलाई प्राप्त गर्दछ जसको प्राप्ति यति दुर्लभ छ।
53हे महाबली, यसरी मैले तिमीलाई नारायणको महिमाको वर्णन गरिदिएँ।
54वृत्रले भन्यो — म देख्दछु, तपाईंका यी वचन सत्यसँग सर्वथा अनुरूप छन्। जब यस्तो छ, तब मलाई कुनै शोक छैन। हे महामनस्वी, तपाईंका वचन सुनेर म सम्पूर्ण प्रकारका शोक र पापबाट मुक्त भएको छु।
55हे यशस्वी ऋषि, हे पवित्रात्मा, म देख्दछु कि परम तेजस्वी र अनन्त विष्णुको महान् शक्तियुक्त यो कालचक्र गतिमा लगाइएको छ। सनातन छ त्यो स्थान जसबाट सबै प्रकारको सृष्टि उत्पन्न हुन्छ। ती विष्णु नै परमात्मा हुनुहुन्छ। उहाँ नै सम्पूर्ण सत्ताहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। उहाँमै यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड निवास गर्दछ।
56भीष्मले अगाडि भने — हे कुन्तीपुत्र, यी वचन भनेर वृत्रले आफ्ना प्राणको त्याग गर्यो, आफ्नो आत्मालाई (परमात्मासँग) मिलायो, र परम गति प्राप्त गर्यो।
57युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि के यिनै जनार्दन (कृष्ण) ती यशस्वी र बलशाली प्रभु हुनुहुन्छ जसका विषयमा प्राचीन कालमा सनत्कुमारले वृत्रलाई भनेका थिए।
58भीष्मले भने — छ गुणले सम्पन्न परम देव मूलमा स्थित हुनुहुन्छ। त्यहीँ स्थित रही ती परमात्माले आफ्नै शक्तिले यी सम्पूर्ण नाना विद्यमान वस्तुको सृष्टि गर्नुहुन्छ।
59जान कि यी क्षयरहित केशव उहाँकै आठौँ अंशबाट प्रकट हुनुहुन्छ। परम बुद्धिले सम्पन्न यिनै केशवले एक आठौँ अंशले तीनै लोकको सृष्टि गर्नुहुन्छ।
60जो मूलमा स्थित हुनुहुन्छ उहाँपछि आउने यी सनातन केशव प्रत्येक कल्पको अन्त्यमा परिवर्तित हुनुहुन्छ। तर जो मूलमा स्थित हुनुहुन्छ र जो महान् बल तथा सामर्थ्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ, उहाँ महाप्रलयका बेला जलमा शयन गर्नुहुन्छ। यिनै केशव शुद्धात्मा ती सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण सनातन लोकबाट गुज्रनुहुन्छ।
61अनन्त र सनातन भएका कारण उहाँले सम्पूर्ण आकाश भरिदिनुहुन्छ र ब्रह्माण्डबाट गुज्रनुहुन्छ। गुणको धारणबाट आउने सम्पूर्ण सीमाबाट मुक्त हुँदाहुँदै पनि उहाँ आफूलाई अविद्याले आवृत हुन दिनुहुन्छ र फेरि चैतन्यमा जागृत हुनुहुन्छ। परमात्मा केशवले सम्पूर्ण वस्तुको सृष्टि गर्नुहुन्छ। उहाँमै यो अद्भुत ब्रह्माण्ड पूर्ण रूपमा टिकेको छ।
62युधिष्ठिरले भने — हे ज्ञानका परम विषयका ज्ञाता, म सम्झन्छु कि वृत्रले पहिल्यै त्यो उत्तम गति देखिसकेको थियो जो उसको प्रतीक्षामा थियो। हे पितामह, यसै कारण ऊ सुखी थियो र शोकको वशमा परेन।
63हे निष्पाप, जो शुक्ल वर्णको छ, जसले शुद्ध अथवा निष्कलङ्क कुलमा जन्म लिएको छ, र जसले साध्यको पद प्राप्त गरिसकेको छ, ऊ फर्केर आउँदैन। हे पितामह, त्यस्तो पुरुष नरकबाट पनि र सम्पूर्ण मध्यवर्ती अवस्थाबाट पनि मुक्त हुन्छ।
64तर हे राजन्, जसले पीत अथवा रक्त वर्ण प्राप्त गरेको छ, ऊ कहिलेकाहीँ अन्धकारले अभिभूत भई मध्यवर्ती प्राणीको योनिमा खसेको देखिन्छ।
65रह्यो हाम्रो कुरा, हामी अत्यन्त पीडित छौँ र ती विषयमा आसक्त छौँ जसले शोक उत्पन्न गर्दछन्। हाय, हाम्रो के गति होला? के त्यो नील होला अथवा कृष्ण, जो सम्पूर्ण वर्णमा सबैभन्दा अधम छ?
66भीष्मले भने — तिमीहरू पाण्डव हौ! तिमीहरूले निष्कलङ्क कुलमा जन्म लिएका छौ। तिमीहरू कठोर व्रतका छौ। स्वर्गलोकमा सुखपूर्वक विहार गरेर तिमीहरू मनुष्यलोकमा फर्कनेछौ।
67जबसम्म यो सृष्टि रहन्छ तबसम्म सुखपूर्वक बाँचेर, अर्को नयाँ सृष्टिमा तिमीहरू सबै देवतामा सम्मिलित गरिनेछौ, र सबै प्रकारका सुख भोग्दै अन्ततः साध्यहरूमा गनिनेछौ! तिमीहरूलाई कुनै भय नहोस्। तिमीहरू प्रसन्न रहो।