कर्ण पर्व — युधिष्ठिरको हर्ष
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 96
संस्कृत
1संजय उवाच तथा निपतिते कर्णे परसैन्ये च विद्रुते। आश्लिष्य पार्थ दाशार्हो हर्षाद् वचनमब्रवीत्॥
2हतो वज्रभृता वृत्रस्त्वया कर्णो धनंजय। वृत्रकर्णवधं घो कथयिष्यन्ति मानवाः॥
3वज्रेण निहतो वृत्र: संयुगे भूरितेजसा। त्वया तु निहतः कर्णो धनुषा निशितैः शरैः॥
4तमिमं विक्रमं लोके प्रथितं ते यशस्करम्। निवेदयावः कौन्तेय कुरुराजस्य धीमतः॥
5वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम्। निवेद्य धर्मराजाय त्वमानृण्यं गमिष्यसि॥
6वर्तमाने महायुद्धे तव कर्णस्य चोभयोः। द्रष्टुमायोधनं पूर्वमागतो धर्मनन्दनः॥
7भृशं तु गाढविद्धत्वान्नाशकत् स्थातुमाहवे। ततः स शिबिरं गत्वा स्थितवान् पुरुषर्षभः॥
8तथेत्युक्तः केशवस्तु पार्थेन यदुपुङ्गवः। पर्यावर्तयदव्यग्रो रथं रथवरस्य तम्॥
9एवमुक्त्वार्जुनं कृष्णः सैनिकानिदमब्रवीत्। परानभिमुखा यत्तास्तिष्ठध्वं भद्रमस्तु वः॥
10धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकोदरम्। युयुधानं च गोविन्द इदं वचनमब्रवीत्॥
11यावदावेद्यते राज्ञे हतः कर्णोऽर्जुनेन वै। तावद्भवद्भिर्यत्तैस्तु भवितव्यं नराधिपैः॥
12स तैः शूरैरनुज्ञातो ययौ राजनिवेशनम्। पार्थमादाय गोविन्दो ददर्श च युधिष्ठिरम्॥
13शयानं राजशार्दूलं काञ्चने शयनोत्तमे। अगृह्णीतां च मृदितौ चरणौ पार्थिवस्य तौ॥
14तयोः प्रहर्षमालक्ष्य हर्षाश्रूण्यवर्तयत्। राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः॥
15उवाच च महाबाहुः पुनः पुनररिंदमः। वासुदेवार्जुनो प्रेम्णा तावुभौ परिषस्वजे॥
16तत् तस्मै तद् यथावृत्तं वासुदेवः सहार्जुनः। कथयामास कर्णस्य निधनं यदुपुङ्गवः॥
17ईषदुत्स्मयमानस्तु कृष्णो राजानमब्रवीत्। युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जलिरथाच्युत॥
18दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश्च वृकोदरः। त्वं चापि कुशली राजन् माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ॥ मुक्ता वीरक्षयादस्मात् संग्रामाल्लोमहर्षणात्। क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव॥ हतो वैकर्तनो राजन् सूतपुत्रो महारथः। दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि भारत॥
19यस्तु द्यूतजितां कृष्णां प्राहसत् पुरुषाधमः। तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शोणितम्॥
20शेतेऽसौ शरपूर्णाङ्गः शत्रुस्ते कुरुपुङ्गव। तं पश्य पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुभिः शरैः॥
21हतामित्रामिमामुर्वीमनुशाधि महाभुजा यत्तो भूत्वा सहास्माभिर्भुडक्ष्व भोगांश्च पुष्कलान्॥ २३
22संजय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः। धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा दाशार्ह वाक्यमब्रवीत्॥ दिष्ट्या दिष्टेतिराजेन्द्र वाक्यं चेदमुवाच ह। नैतचित्रं महाबाहो त्वयि देवकीन्दन॥ त्वया सारथिना पार्थो यत्नवानहनच तम्। न तचित्रं महाबाहो युष्मबुद्धिप्रसादजम्॥
23प्रगृह्य स कुरुश्रेष्ठ सागदं दक्षिणं भुजम्। उवाच धर्मभृत् पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ॥
24नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन मे। धर्मात्मानौ महात्मानौ पुराणावृषित्तमौ॥
25अन्ये च बहवः शूरा असकृचापि मेधावी कृष्णद्वैपायनो मम। कथामेतां महाभाग कथयामास तत्त्ववित्॥
26तव कृष्ण प्रसादेन पाण्डवोऽयं धनंजयः। जिगायाभिमुखः शत्रून् न चासीद् विमुखः क्वचित्॥
27जयश्चैव ध्रुवोऽस्माकं न त्वस्माकं पराजयः। यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान्॥
28भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च महात्माः गौतमः कृपः। ये च तेषां पदानुगाः॥ त्वबुद्ध्या निहते कर्णे हता गोविन्द सर्वथा।
29इत्युक्त्वा धर्मराजस्तु रथं हेमविभूषितम्॥ श्वेतवर्णैर्हयैर्युक्तं कालवालैर्मनोजवैः। आस्थाय पुरुषव्याघ्रः स्वबलेनाभिसंवृत्तः॥ प्रययौ स महाबाहुर्रेष्टुमायोधनं तदा। कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्यामनुमन्त्र्य ततः प्रियम्॥ आभाषमाणस्तौ वीराबुभौ माधवफाल्गुनौ। स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम्॥
30यथा कदम्बकुसुमं केसरैः सर्वतो वृतम्। चितं शरशतैः कर्णं धर्मराजो ददर्श सः॥
31गन्धतैलावसिक्ताभिः काञ्चनीभिः सहस्रशः। दीपिकाभिः कृतोद्योतं पश्यते वै वृतं तदा।॥
32संछिन्नभिन्नकवचं बाणैश्च विदलीकृतम्। सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः॥ संजातप्रत्ययोऽतीव वीक्ष्य चैवं पुनः पुनः। प्रशशंस नरव्याघ्राबुभौ माधवपाण्डवौ॥
33अद्य राजास्मि गोविन्द पृथिव्यां भ्रातृभिः सह। त्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालितः॥
34हतं श्रुत्वा नरव्याघ्र राधेयमतिमानिनम्। निराशोऽद्य दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रो भविष्यति॥ जीविते चैव राज्ये च हते राधात्मजे रणे। त्वत्प्रसादाद् वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभ॥
35दिष्ट्या जयसि गोविन्द दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः। दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च विजयी पाण्डुनन्दनः॥
36त्रयोदश समास्तीर्णा जागरेण सुदुःखिताः। स्वप्स्यामोऽद्य सुखं रात्रौ त्वत्प्रसादान्महाभुज॥
37संजय उवाच एवं च बहुशो राजा प्रशशंस जनार्दनम्। अर्जुनं च कुरुश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः॥
38दृष्ट्वा च निहतं कर्णं सपुत्रं पार्थसायकैः। पुनर्जातमिवात्मानं मेने च स महीपतिः॥
39समेत्य च महाराज कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। हर्षयन्ति स्म राजानं हर्षयुक्ता महारथाः॥
40नकुलः सहदेवश्च पाण्डवश्च वृकोदरः। सात्यकिश्च महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथः॥ धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः) पूजयन्ति स्म कौन्तेयं निहते सूतनन्दने॥
41ते वर्धयित्वा नृपतिं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। जितकाशिनो लब्धलक्ष्या युद्धशौण्डा: प्रहारिणः॥ स्तुवन्तः स्तवयुक्ताभिर्वाग्भिः कृष्णौ परंतपौ। जग्मुः स्वशिबिरायैव मुदाः युक्ता महारथाः॥
42एवमेष क्षयो वृत्तः सुमहाँल्लोमहर्षणः। तव दुर्मन्त्रिते राजन् किमर्थमनुशोचसि॥
43वैशम्पायन उवाच श्रुत्वैतदप्रियं राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। पपात भूमौ निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः॥
44तथा सा पतिता देवी गान्धारी दीर्घदर्शिनी। शुशोच बहुलालापैः कर्णस्य निधनं युधि॥
45तां पर्यगृह्णाद् विदुरो नृपतिं संजयस्तथा। पर्याश्वासयतां चैव तावुभावेव भूमिपम्॥
46तथैवोत्थापयामासुर्गान्धारी कुरुयोषितः। स दैवं परमं मत्वा भवितव्यं च पार्थिवः॥ परां पीडां समाश्रित्य नष्टचित्तो महातपाः। चिन्ताशोकपरीतात्मा न जज्ञे मोहपीडितः। स समाश्वासितो राजा तूष्णीमासीद् विचेतनः॥
47श्रवणमहिमा र्धनञ्जयस्याधिरथेश्च यः पठेत्। स सम्यगिष्टस्य मुखस्य यत् फलं तदाप्नुयात् संश्रवणाच भारत॥
48मखो हि विष्णुर्भगवान् सनातनो वदन्ति तचाग्न्यनिलेन्दुभानवः! अतोऽनसूयुः शृणुयात् पठेच यः स सर्वलोकानुचरः सुखी भवेत्॥
49तां सर्वदा भक्तिमुपागता नरा: पठन्ति पुण्यां वरसंहितामिमाम्। धनेन धान्येन यशसा च मानुषा नन्दन्ति ते नात्र विचारणास्ति॥
50अतोऽनसूयुः शृणुयात् सदा तु वै नरः स सर्वाणि सुखानि चाप्नुयात्। विष्णुः स्वयंभूर्भगवान् भवश्च तुष्यन्ति ते तस्य नरोत्तमस्य॥
51वेदावाप्तिाह्मणस्येह दृष्टा रणे बलं क्षत्रियाणां जयो युधि। धनज्येष्ठाश्चापि भवन्स् िवैश्या: शूद्राऽऽरोग्यं प्राप्नुवन्तीह सर्वे॥
52तथैव विष्णुर्भगवान् सनातनः स चात्र देवः परिकीर्त्यते यतः। ततः स कामाँल्लभते सुखी नरो महामुनेस्तस्य वचोऽर्चितं यथा॥
53कपिलानां सवत्सानां वर्षमेकं निरन्तरम्। यो दद्यात् सुकृतं तद्धि श्रवणात् कर्णपर्वणः॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said After the destruction of Karna and the flight of the Kuru soldiers Krishna, embracing Partha in delight, said-
2Vritra was killed by the holder of thunderbolt and Karna has been killed by you. They will simultaneously talk of the destruction of Vritra and Karna.
3Vritra was killed by Indra with thunder and Karna has been killed by you with bow and keen arrows.
4Proceed, O Kunti's son and describe to the righteous king Yudhishthira your power capable of earning fame for you and which is known in the worlds.
5Having given an account of the death of Karna, for which you had been trying for many years, to the virtuous king Yudhishthira, you will be freed from your debt to him.
6While you were fighting with Karna Dharma's son came here for witnessing the battle.
7Wounded deep with arrows he could not stay in the battle-field and that best of men returned to his tent.
8Partha acquiesced in the request of the Yadu chief who them cheerfully turned his car.
9Having thus accosted Arjuna Krishna addressed the soldiers, saying-"Blessings unto you all. Stand, confronting the enemies carefully."
10He then said to Dhristadyumna, Yudhamanyu, the twin sons of Madri, Vrikodara and Yuyudhana.
11Stand you all here carefully, O kings, till we come back having communicated to the king the destruction of Karna by Arjuna.
12Having been thus permitted by those warriors he started for the camp of the king. Govinda, then, with Partha, saw Yudhishthira.
13Yudhishthira the best king was slumbering that time on the royal bed. Both of them accessed thereto and put his feet on their palms under the influence of sheer gaiety.
14Seeing them cheerful and with great wounds on their person Yudhishthira thought that the son of Radha was dead and speedily got up from his seat.
15Having got up from his seat that repressor of his enemies, the king of mighty arms, again and again locked Arjuna and Krishna in his loving embraces. Then he asked Krishna about particulars (of Karna's death).
16Then the sweet-speeched son of Vasudeva, the scion of the Yadu race, described Karna's death exactly in every detail.
17Joining his hands and addressing Yudhishthira, whose enemies had been killed, Krishna alias Achyuta, smilingly said-
18By good fortune, the holder of the Gandiva bow, Pandu's son Vrikodara yourself and the two sons of Madri are all safe from his herodestroying and hair-stirring battle. Do what should next be done, O son of Pandu. The powerful son of the charioteer alas! Vaikartana has been killed. By good luck, O king of kings, you have achieved victory and by good fortune, you have gained over others, O son of Pandu.
19The Earth is drinking today the blood of the charioteer's sun, the wretch of a man who had laughed at Draupadi won at the game of dice.
20Wounded all over with arrows, your enemy, O foremost of Kurus, is lying prostrate on the naked Earth. Look at that best of men mangled with arrows.
21O Heroe, rule now vigilantly the earth shorn of your enemies and enjoy with us all pleasures of life.
22Hearing the words of the great Keshava Yudhisthira cheerfully adored him in return and repeatedly said-"Good luck! Good luck!" “It is no wonder, O mighty-armed son of Devaki, that having yourself for his charioteer Partha should perform those super-human feats"
23Then taking hold of Keshava's right arm bedecked with Angadas and addressing him
24Narada told me that you two are the two foremost of divine Rishis Nara and Narayana ever engaged in maintaining virtue.
25The highly intelligent and blessed Krishna Dvaipayana Vyasa has also recounted to me several times this divine history.
26By your help, O Krishna, this son of Pandu, Dhananjaya, has defeated his enemies, without ever retreating from the battle-field.
27Since you have condescended to drive Partha's chariot we are sure to win victory and not defeat.
28O Govinda! I accept the fact that Bhishma, Drona, Karna, Kripacharya, the descendant of Gautama clan and all existing as also erstwhile existed, number of gallants have automatically slaughtered with application of the wit to which you applied for beheading Karma.
29Having said this the impartial king Yudhisthira, that foremost of men, got upon his chariot. It was adorned with gold and drawn by horses having black and ivory white tails and quick-coursing like mind. And talking pleasantly with Krishna and Arjuna he started, surrounded by his troops for seeing the battleficld teeming with many incidents. While talking with those two heroes Madhava and a Phalguna the king saw Karna, the foremost of men, lying on the battle-field.
30The king saw Karna pierced all over with shafts like a Kadamba flower with straight filaments shooting up all over.
31He saw Karna lighted up by a thousand of golden lamps filled with scented oil.
32Having seen Karna and his son killed and wounded with arrows shot off the Gandiva Yudhisthira looked again and again at them before he could believe his eyes. He then praised Krishna and Arjuna saying-
33"Having got you, highly wise as you are, as may lord and protector, I, O Govinda, the king of earth with my brothers.
34Hearing of the destruction of the haughty son of Radha the wicked son of Dhritarashtra will give up all hopes of his life and kingdom. By your favour, O foremost of men, we have achieved our object.
35By good luck, you have won victory, O Govinda. By good luck, the enemy has been killed and by good luck the holder of the Gandiva bow has been crowned with success.
36Thirteen years we have spent in misery and vigilance. By your favour we will now sleep peacefully in night."
37Sanjaya said In this way the king praised Janardana and Arjuna repeatedly.
38Seeing Karna and his son slain with arrows Yudhisthira considered himself as if born anew.
39Overflowing with joy all the car-warriors of the Pandava army approached Yudhisthira and delighted him.
40After the death of the charioteer's son, Nakula, Sahadeva, Bhima, the great Vrishni car-warrior Satyaki, Dhristadyumna, Shikhandi, Panchalas, Srinjayas and other Pandava warriors adored the son of Kunti.
41First speaking highly of Pandu's son Yudhisthira, those heroes, who always took delight in battle, desirous of victory and of sureness of aim, eulogised the iwo Krishnas. These great car-warriors delightedly returned to their caimps.
42Thus took place the dreadful, hair-stirring onslaught on account of your vile policy. Whey do you grieve for it now.
43Vaishampayana said Hearing that evil news the Kuru king Dhritarashtra fell down on a sudden on the ground from his seat.
44The far-seeing queen Gandhari too fell down. And she bewailed for the destruction of Karna in battle.
45Vidura and Sanjaya then raised up the king and Gandhari consoled him.
46The Kuru ladies also raised up Gandhari. Thinking destiny to be all powerful the royal Rishi lost his senses under the weight of grief. His heart pining with sorrow and anxiety the king did not swoon away again. And consoled by them he sat silent indulging in melancholy reveries.
47He who reads the account of this great encounter between Karna and Partha, like unto a great sacrifice and he who hears it read, both reap the fruits of a great sacrifice duly performed.
48The learned hold that the eternal Vishnu, Agni, Vayu, Soma and Surya is sacrifice. He who will therefore here recital these Parvans will attain to every blissful regions.
49Those who devoutly read his holy and best of Samhitas, rejoice acquiring riches, corns and glory.
50Every one should therefore hear it reverentially. He who does it enjoys happiness and Vishnu, Brahma and Siva are propitiated with him.
51By reading it a Brahmana reaps the fruit of the Vedic studies, a Kshatriya obtains victory and strength in battle a Vaisya immense riches and Sudra health and immunity from ailments.
52The illustrious Vishnu has been glorified in this Parvan-therefore by reading or hearing it recited a man becomes happy and acquires all desired for objects. These words of the great Rishi Vyasa can never be false.
53The merit acquired by listening to the recitation of this Parvan is tantamount to what is obtained by giving away good kine with calves incessantly for a year.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — कर्ण के विनाश और कुरु सैनिकों के पलायन के पश्चात् कृष्ण ने हर्षपूर्वक पार्थ का आलिंगन करते हुए कहा —
2"वृत्र का वध वज्रधारी इन्द्र ने किया था और कर्ण का वध तुमने किया है। लोग वृत्र और कर्ण के विनाश की चर्चा एक साथ ही किया करेंगे।
3वृत्र इन्द्र के वज्र से मारा गया था और कर्ण तुम्हारे धनुष तथा तीक्ष्ण बाणों से मारा गया है।
4हे कुन्तीपुत्र! चलो और धर्मराज युधिष्ठिर को अपने उस पराक्रम का वर्णन करो जो तुम्हें यश दिलाने में समर्थ है और जो तीनों लोकों में विख्यात है।
5जिस कर्ण के वध के लिए तुम अनेक वर्षों से प्रयत्नशील थे, उसकी मृत्यु का वृत्तान्त धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को सुनाकर तुम उनके ऋण से मुक्त हो जाओगे।
6जब तुम कर्ण से युद्ध कर रहे थे, तब धर्मपुत्र वह युद्ध देखने यहाँ आए थे।
7बाणों से गहरे घायल होने के कारण वे रणभूमि में ठहर न सके और वे पुरुषश्रेष्ठ अपने शिविर को लौट गए।"
8पार्थ ने यदुश्रेष्ठ के इस अनुरोध को स्वीकार किया, और तब उन्होंने हर्षपूर्वक अपना रथ मोड़ लिया।
9अर्जुन से इस प्रकार कहकर कृष्ण ने सैनिकों को सम्बोधित करके कहा — "तुम सबका कल्याण हो। सावधानी के साथ शत्रुओं का सामना करते हुए यहीं डटे रहो।"
10तत्पश्चात् उन्होंने धृष्टद्युम्न, युधामन्यु, माद्री के दोनों पुत्रों, वृकोदर और युयुधान से कहा —
11"हे राजाओ! जब तक हम राजा को अर्जुन के हाथों कर्ण के विनाश का समाचार सुनाकर लौट न आएँ, तब तक तुम सब यहीं सावधानी से डटे रहो।"
12उन योद्धाओं से इस प्रकार अनुमति पाकर वे राजा के शिविर की ओर चल पड़े। तत्पश्चात् गोविन्द ने पार्थ के साथ युधिष्ठिर के दर्शन किए।
13उस समय राजाओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर अपनी राजशय्या पर विश्राम कर रहे थे। वे दोनों वहाँ पहुँचे और परम हर्ष के वशीभूत होकर उनके चरण अपनी हथेलियों पर रख लिए।
14उन्हें हर्षित तथा शरीर पर गहरे घाव लिए हुए देखकर युधिष्ठिर ने समझ लिया कि राधापुत्र मारा गया है, और वे शीघ्रता से अपने आसन से उठ खड़े हुए।
15आसन से उठकर उन शत्रुदमन महाबाहु राजा ने बार-बार अर्जुन और कृष्ण को अपने स्नेहभरे आलिंगन में बाँध लिया। तत्पश्चात् उन्होंने कृष्ण से (कर्ण की मृत्यु का) समस्त वृत्तान्त पूछा।
16तब यदुवंश के मधुरभाषी वसुदेवपुत्र ने कर्ण की मृत्यु का वर्णन एक-एक विवरण सहित यथावत् सुनाया।
17हाथ जोड़कर उन युधिष्ठिर को, जिनके शत्रु मारे जा चुके थे, सम्बोधित करते हुए अच्युत नाम से विख्यात कृष्ण ने मुस्कराते हुए कहा —
18"सौभाग्य है कि गाण्डीवधारी अर्जुन, पाण्डुपुत्र वृकोदर, स्वयं आप तथा माद्री के दोनों पुत्र — सब उस वीरनाशक और रोमांचकारी युद्ध से सुरक्षित हैं। हे पाण्डुपुत्र! अब जो करना उचित हो, वह कीजिए। हाय! वह महाबली सूतपुत्र वैकर्तन मारा गया। हे राजाधिराज! सौभाग्य है कि आपने विजय प्राप्त की, और हे पाण्डुपुत्र, सौभाग्य है कि आपने अपने शत्रुओं पर विजय पाई।
19जिस नराधम ने द्यूत में जीती गई द्रौपदी की हँसी उड़ाई थी, उसी सूतपुत्र का रक्त आज पृथ्वी पी रही है।
20हे कुरुश्रेष्ठ! सर्वांग बाणों से घायल आपका वह शत्रु नंगी पृथ्वी पर पड़ा है। उन पुरुषश्रेष्ठ को बाणों से क्षत-विक्षत हुआ देखिए।
21हे वीर! अब शत्रुओं से रहित इस पृथ्वी पर सावधानी से शासन कीजिए और हम सबके साथ जीवन के समस्त सुख भोगिए।"
22महात्मा केशव के ये वचन सुनकर युधिष्ठिर ने हर्षपूर्वक बदले में उनकी वन्दना की और बार-बार कहा — "सौभाग्य है! सौभाग्य है!" "हे महाबाहु देवकीनन्दन! इसमें कोई आश्चर्य नहीं कि आप जैसे सारथि को पाकर पार्थ ने ये अलौकिक कर्म कर दिखाए।"
23तत्पश्चात् अंगदों से सुशोभित केशव की दाहिनी भुजा पकड़कर उन्होंने उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा —
24"नारद ने मुझसे कहा था कि आप दोनों धर्म की रक्षा में सदा तत्पर रहने वाले देवर्षिश्रेष्ठ नर और नारायण हैं।
25परम बुद्धिमान् और भगवान् कृष्णद्वैपायन व्यास ने भी मुझे यह दिव्य वृत्तान्त कई बार सुनाया है।
26हे कृष्ण! आपकी सहायता से ही इन पाण्डुपुत्र धनञ्जय ने कभी रणभूमि से पीछे हटे बिना अपने शत्रुओं को परास्त किया है।
27जब आपने कृपा करके पार्थ का रथ हाँकना स्वीकार किया है, तब हमें विजय ही मिलेगी, पराजय नहीं — यह निश्चित है।
28हे गोविन्द! मैं यह स्वीकार करता हूँ कि भीष्म, द्रोण, कर्ण, गौतमवंशी कृपाचार्य तथा अब तक मारे जा चुके अन्य समस्त वीर — सबका संहार स्वतः उसी बुद्धिकौशल से हुआ है जिसका प्रयोग आपने कर्ण का सिर कटवाने में किया।
29यह कहकर वे न्यायप्रिय राजा युधिष्ठिर, जो पुरुषश्रेष्ठ थे, अपने रथ पर आरूढ़ हुए। वह रथ स्वर्ण से सुसज्जित था और उसमें काली तथा हाथीदाँत के समान श्वेत पूँछ वाले, मन के समान वेगवान् अश्व जुते हुए थे। कृष्ण और अर्जुन से प्रिय वार्तालाप करते हुए वे अपनी सेना से घिरे हुए अनेक घटनाओं से भरी उस रणभूमि को देखने चल पड़े। उन दोनों वीरों — माधव और फाल्गुन — से बातें करते हुए राजा ने पुरुषश्रेष्ठ कर्ण को रणभूमि में पड़ा देखा।
30राजा ने कर्ण को सर्वांग बाणों से इस प्रकार बिंधा हुआ देखा जैसे कदम्ब का पुष्प चारों ओर निकले सीधे केसरों से युक्त होता है।
31उन्होंने कर्ण को सुगन्धित तेल से भरे सहस्रों स्वर्णदीपों से प्रकाशित देखा।
32गाण्डीव से छूटे बाणों से घायल होकर मारे गए कर्ण और उनके पुत्र को देखकर युधिष्ठिर बार-बार उनकी ओर देखते रहे — तब कहीं जाकर वे अपनी आँखों पर विश्वास कर सके। तत्पश्चात् उन्होंने कृष्ण और अर्जुन की प्रशंसा करते हुए कहा —
33"हे गोविन्द! आप जैसे परम बुद्धिमान् को अपना स्वामी और रक्षक पाकर मैं अपने भाइयों सहित इस पृथ्वी का राजा बन गया हूँ।
34अभिमानी राधापुत्र के विनाश का समाचार सुनकर दुष्ट धृतराष्ट्रपुत्र अपने प्राणों और राज्य की समस्त आशा त्याग देगा। हे पुरुषश्रेष्ठ! आपकी कृपा से हमारा प्रयोजन सिद्ध हुआ है।
35हे गोविन्द! सौभाग्य है कि आपने विजय प्राप्त की। सौभाग्य है कि शत्रु मारा गया और सौभाग्य है कि गाण्डीवधारी अर्जुन सफलता से मण्डित हुए।
36तेरह वर्ष हमने दुःख और सतर्कता में बिताए हैं। आपकी कृपा से अब हम रात्रि में शान्तिपूर्वक सो सकेंगे।"
37सञ्जय ने कहा — इस प्रकार राजा ने जनार्दन और अर्जुन की बार-बार प्रशंसा की।
38कर्ण और उनके पुत्र को बाणों से मारा गया देखकर युधिष्ठिर ने स्वयं को मानो नया जन्म पाया हुआ अनुभव किया।
39हर्ष से भरे पाण्डव सेना के समस्त महारथी युधिष्ठिर के समीप आए और उन्हें आनन्दित किया।
40सूतपुत्र की मृत्यु के पश्चात् नकुल, सहदेव, भीम, वृष्णिवंशी महारथी सात्यकि, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, पांचाल, सृञ्जय तथा अन्य पाण्डव योद्धाओं ने कुन्तीपुत्र की वन्दना की।
41पहले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर की उच्च प्रशंसा करके, सदा युद्ध में आनन्द लेने वाले, विजय के अभिलाषी तथा अचूक लक्ष्यवेधी उन वीरों ने दोनों कृष्णों की स्तुति की। तत्पश्चात् वे महारथी हर्षपूर्वक अपने शिविरों को लौट गए।
42इस प्रकार आपकी कुत्सित नीति के कारण वह भयावह और रोमांचकारी संहार हुआ। अब उसके लिए आप शोक क्यों करते हैं?
43वैशम्पायन ने कहा — वह अशुभ समाचार सुनकर कुरुराज धृतराष्ट्र सहसा अपने आसन से भूमि पर गिर पड़े।
44दूरदर्शिनी रानी गान्धारी भी गिर पड़ीं। और वे युद्ध में कर्ण के विनाश के लिए विलाप करने लगीं।
45तब विदुर और सञ्जय ने राजा को उठाया और गान्धारी ने उन्हें सान्त्वना दी।
46कुरुकुल की स्त्रियों ने गान्धारी को उठाया। भाग्य को ही सर्वशक्तिमान् मानते हुए वे राजर्षि शोक के भार से मूर्च्छित हो गए। शोक और चिन्ता से हृदय व्यथित होने पर भी राजा पुनः मूर्च्छित नहीं हुए। और उनके द्वारा सान्त्वना पाकर वे विषादपूर्ण चिन्तन में डूबे हुए मौन बैठे रहे।
47जो कोई महायज्ञ के समान कर्ण और पार्थ के इस महासंग्राम का वृत्तान्त पढ़ता है और जो कोई उसे पढ़ा हुआ सुनता है — वे दोनों विधिपूर्वक सम्पन्न किए गए महायज्ञ का फल प्राप्त करते हैं।
48विद्वान् जन मानते हैं कि सनातन विष्णु, अग्नि, वायु, सोम और सूर्य ही यज्ञ हैं। अतः जो कोई इन पर्वों का पाठ करेगा, वह समस्त मंगलमय लोकों को प्राप्त करेगा।
49जो लोग श्रद्धापूर्वक इन पवित्र और श्रेष्ठ संहिताओं का पाठ करते हैं, वे धन, धान्य और यश प्राप्त करके आनन्दित होते हैं।
50अतः प्रत्येक व्यक्ति को इसे श्रद्धापूर्वक सुनना चाहिए। जो ऐसा करता है वह सुख भोगता है और विष्णु, ब्रह्मा तथा शिव उस पर प्रसन्न होते हैं।
51इसका पाठ करने से ब्राह्मण वेदाध्ययन का फल पाता है, क्षत्रिय युद्ध में विजय और बल प्राप्त करता है, वैश्य अपार धन पाता है और शूद्र आरोग्य तथा रोगों से मुक्ति प्राप्त करता है।
52इस पर्व में यशस्वी विष्णु की महिमा गाई गई है — अतः इसे पढ़ने अथवा पढ़ा हुआ सुनने से मनुष्य सुखी होता है और अपनी समस्त अभिलाषित वस्तुएँ प्राप्त करता है। महर्षि व्यास के ये वचन कभी मिथ्या नहीं हो सकते।
53इस पर्व का पाठ श्रवण करने से प्राप्त होने वाला पुण्य उतना ही है जितना बछड़ों सहित उत्तम गौओं का एक वर्ष तक निरन्तर दान करने से प्राप्त होता है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — कर्णको विनाश र कुरु सिपाहीहरूको पलायनपछि कृष्णले हर्षपूर्वक पार्थलाई अङ्गालो हाल्दै भन्नुभयो —
2"वृत्रको वध वज्रधारी इन्द्रले गरेका थिए र कर्णको वध तिमीले गरेका छौ। मानिसहरूले वृत्र र कर्णको विनाशको चर्चा सँगसँगै गर्नेछन्।
3वृत्र इन्द्रको वज्रले मारिएको थियो र कर्ण तिम्रो धनुष तथा तीक्ष्ण बाणले मारिएको छ।
4हे कुन्तीपुत्र! हिँड र धर्मराज युधिष्ठिरलाई आफ्नो त्यस पराक्रमको वर्णन गर जसले तिमीलाई यश दिलाउन समर्थ छ र जो तीनै लोकमा विख्यात छ।
5जुन कर्णको वधका लागि तिमी अनेक वर्षदेखि प्रयत्नशील थियौ, उसको मृत्युको वृत्तान्त धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई सुनाएर तिमी उनको ऋणबाट मुक्त हुनेछौ।
6जब तिमी कर्णसँग युद्ध गरिरहेका थियौ, तब धर्मपुत्र त्यो युद्ध हेर्न यहाँ आएका थिए।
7बाणले गहिरो घाइते भएकाले उनी रणभूमिमा टिक्न सकेनन् र ती पुरुषश्रेष्ठ आफ्नो शिविरमा फर्के।"
8पार्थले यदुश्रेष्ठको यस अनुरोधलाई स्वीकार गरे, र तब उहाँले हर्षपूर्वक आफ्नो रथ फर्काउनुभयो।
9अर्जुनलाई यसरी भनेर कृष्णले सिपाहीहरूलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो — "तिमीहरू सबैको कल्याण होस्। सावधानीका साथ शत्रुहरूको सामना गर्दै यहीँ डटिरहो।"
10त्यसपछि उहाँले धृष्टद्युम्न, युधामन्यु, माद्रीका दुवै पुत्र, वृकोदर र युयुधानलाई भन्नुभयो —
11"हे राजाहरू! जबसम्म हामी राजालाई अर्जुनका हातबाट कर्णको विनाशको समाचार सुनाएर फर्कँदैनौँ, तबसम्म तिमीहरू सबै यहीँ सावधानीपूर्वक डटिरहो।"
12ती योद्धाहरूबाट यसरी अनुमति पाएर उहाँ राजाको शिविरतर्फ हिँड्नुभयो। त्यसपछि गोविन्दले पार्थसँगै युधिष्ठिरको दर्शन गर्नुभयो।
13त्यस बेला राजाहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिर आफ्नो राजशय्यामा विश्राम गरिरहेका थिए। ती दुवै त्यहाँ पुगे र परम हर्षको वशमा परी उनका चरण आफ्ना हत्केलामा राखे।
14तिनीहरूलाई हर्षित तथा शरीरमा गहिरा घाउ लिएका देखेर युधिष्ठिरले बुझे कि राधापुत्र मारिएको छ, र उनी छिटो नै आफ्नो आसनबाट उठे।
15आसनबाट उठेर ती शत्रुदमन महाबाहु राजाले पटकपटक अर्जुन र कृष्णलाई आफ्नो स्नेहभरी अङ्गालोमा बाँधे। त्यसपछि उनले कृष्णसँग (कर्णको मृत्युको) सम्पूर्ण वृत्तान्त सोधे।
16तब यदुवंशका मधुरभाषी वसुदेवपुत्रले कर्णको मृत्युको वर्णन एक-एक विवरणसहित यथावत् सुनाउनुभयो।
17हात जोडेर ती युधिष्ठिरलाई, जसका शत्रुहरू मारिइसकेका थिए, सम्बोधन गर्दै अच्युत नामले विख्यात कृष्णले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो —
18"सौभाग्य हो कि गाण्डीवधारी अर्जुन, पाण्डुपुत्र वृकोदर, स्वयं तपाईं तथा माद्रीका दुवै पुत्र — सबै त्यस वीरनाशक र रोमाञ्चकारी युद्धबाट सुरक्षित छन्। हे पाण्डुपुत्र! अब जे गर्नु उचित छ, त्यो गर्नुहोस्। हाय! त्यो महाबली सूतपुत्र वैकर्तन मारियो। हे राजाधिराज! सौभाग्य हो कि तपाईंले विजय प्राप्त गर्नुभयो, र हे पाण्डुपुत्र, सौभाग्य हो कि तपाईंले आफ्ना शत्रुहरूमाथि विजय पाउनुभयो।
19जुन नराधमले द्यूतमा जितिएकी द्रौपदीको हाँसो उडाएको थियो, त्यही सूतपुत्रको रगत आज पृथ्वीले पिइरहेकी छिन्।
20हे कुरुश्रेष्ठ! सर्वाङ्ग बाणले घाइते तपाईंको त्यो शत्रु नाङ्गो पृथ्वीमा ढलेको छ। ती पुरुषश्रेष्ठलाई बाणले क्षतविक्षत भएको हेर्नुहोस्।
21हे वीर! अब शत्रुविहीन यस पृथ्वीमा सावधानीपूर्वक शासन गर्नुहोस् र हामी सबैसँग जीवनका सम्पूर्ण सुख भोग्नुहोस्।"
22महात्मा केशवका यी वचन सुनेर युधिष्ठिरले हर्षपूर्वक बदलामा उहाँको वन्दना गरे र पटकपटक भने — "सौभाग्य हो! सौभाग्य हो!" "हे महाबाहु देवकीनन्दन! यसमा कुनै आश्चर्य छैन कि तपाईंजस्तो सारथि पाएर पार्थले यी अलौकिक कर्म गरेर देखाए।"
23त्यसपछि अङ्गदले सुशोभित केशवको दाहिने पाखुरा समातेर उनले उहाँलाई सम्बोधन गर्दै भने —
24"नारदले मलाई भन्नुभएको थियो कि तपाईंहरू दुवै धर्मको रक्षामा सधैँ तत्पर रहने देवर्षिश्रेष्ठ नर र नारायण हुनुहुन्छ।
25परम बुद्धिमान् र भगवान् कृष्णद्वैपायन व्यासले पनि मलाई यो दिव्य वृत्तान्त कैयौँ पटक सुनाउनुभएको छ।
26हे कृष्ण! तपाईंकै सहायताले यी पाण्डुपुत्र धनञ्जयले कहिल्यै रणभूमिबाट पछि नहटी आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त पारेका छन्।
27जब तपाईंले कृपा गरेर पार्थको रथ हाँक्न स्वीकार गर्नुभएको छ, तब हामीलाई विजय नै मिल्नेछ, पराजय होइन — यो निश्चित छ।
28हे गोविन्द! म यो स्वीकार गर्दछु कि भीष्म, द्रोण, कर्ण, गौतमवंशी कृपाचार्य तथा अहिलेसम्म मारिइसकेका अन्य सम्पूर्ण वीरहरू — सबैको संहार स्वतः त्यही बुद्धिकौशलले भएको हो जसको प्रयोग तपाईंले कर्णको शिर कटाउनमा गर्नुभयो।"
29यसो भनेर ती न्यायप्रिय राजा युधिष्ठिर, जो पुरुषश्रेष्ठ थिए, आफ्नो रथमा आरूढ भए। त्यो रथ स्वर्णले सुसज्जित थियो र त्यसमा कालो तथा हात्तीको दाँतजस्तै श्वेत पुच्छर भएका, मनजस्तै वेगवान् अश्वहरू जोतिएका थिए। कृष्ण र अर्जुनसँग प्रिय वार्तालाप गर्दै उनी आफ्नो सेनाले घेरिएर अनेक घटनाले भरिएको त्यस रणभूमि हेर्न हिँडे। ती दुवै वीर — माधव र फाल्गुन — सँग कुरा गर्दागर्दै राजाले पुरुषश्रेष्ठ कर्णलाई रणभूमिमा ढलेको देखे।
30राजाले कर्णलाई सर्वाङ्ग बाणले यसरी बिझेको देखे जसरी कदम्बको फूल चारैतिर निस्केका सोझा केसरले युक्त हुन्छ।
31उनले कर्णलाई सुगन्धित तेलले भरिएका हजारौँ स्वर्णदीपले प्रकाशित भएको देखे।
32गाण्डीवबाट छुटेका बाणले घाइते भई मारिएका कर्ण र उनका पुत्रलाई देखेर युधिष्ठिर पटकपटक तिनीहरूतर्फ हेर्दै रहे — तब मात्र उनले आफ्ना आँखामाथि विश्वास गर्न सके। त्यसपछि उनले कृष्ण र अर्जुनको प्रशंसा गर्दै भने —
33"हे गोविन्द! तपाईंजस्तो परम बुद्धिमान्लाई आफ्नो स्वामी र रक्षक पाएर म आफ्ना भाइहरूसहित यस पृथ्वीको राजा बनेको छु।
34अभिमानी राधापुत्रको विनाशको समाचार सुनेर दुष्ट धृतराष्ट्रपुत्रले आफ्ना प्राण र राज्यको सम्पूर्ण आशा त्याग्नेछ। हे पुरुषश्रेष्ठ! तपाईंको कृपाले हाम्रो प्रयोजन सिद्ध भएको छ।
35हे गोविन्द! सौभाग्य हो कि तपाईंले विजय प्राप्त गर्नुभयो। सौभाग्य हो कि शत्रु मारियो र सौभाग्य हो कि गाण्डीवधारी अर्जुन सफलताले मण्डित भए।
36तेह्र वर्ष हामीले दुःख र सतर्कतामा बितायौँ। तपाईंको कृपाले अब हामी रातमा शान्तिपूर्वक सुत्न सक्नेछौँ।"
37सञ्जयले भने — यसरी राजाले जनार्दन र अर्जुनको पटकपटक प्रशंसा गरे।
38कर्ण र उनका पुत्रलाई बाणले मारिएको देखेर युधिष्ठिरले आफूलाई मानौँ नयाँ जन्म पाएको अनुभव गरे।
39हर्षले भरिएका पाण्डव सेनाका सम्पूर्ण महारथीहरू युधिष्ठिरको नजिक आए र उनलाई आनन्दित पारे।
40सूतपुत्रको मृत्युपछि नकुल, सहदेव, भीम, वृष्णिवंशी महारथी सात्यकि, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, पाञ्चाल, सृञ्जय तथा अन्य पाण्डव योद्धाहरूले कुन्तीपुत्रको वन्दना गरे।
41पहिले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको उच्च प्रशंसा गरेर, सधैँ युद्धमा आनन्द लिने, विजयका अभिलाषी तथा अचूक लक्ष्यवेधी ती वीरहरूले दुवै कृष्णको स्तुति गरे। त्यसपछि ती महारथीहरू हर्षपूर्वक आफ्ना शिविरमा फर्के।
42यसरी तपाईंको कुत्सित नीतिका कारण त्यो भयावह र रोमाञ्चकारी संहार भयो। अब त्यसका लागि तपाईं शोक किन गर्नुहुन्छ?
43वैशम्पायनले भने — त्यो अशुभ समाचार सुनेर कुरुराज धृतराष्ट्र एक्कासि आफ्नो आसनबाट भूमिमा खसे।
44दूरदर्शिनी रानी गान्धारी पनि ढलिन्। र उनी युद्धमा कर्णको विनाशका लागि विलाप गर्न थालिन्।
45तब विदुर र सञ्जयले राजालाई उठाए र गान्धारीले उनलाई सान्त्वना दिइन्।
46कुरुकुलका स्त्रीहरूले गान्धारीलाई उठाए। भाग्यलाई नै सर्वशक्तिमान् मान्दै ती राजर्षि शोकको भारले मूर्च्छित भए। शोक र चिन्ताले हृदय व्यथित हुँदा पनि राजा पुनः मूर्च्छित भएनन्। र तिनीहरूबाट सान्त्वना पाएर उनी विषादपूर्ण चिन्तनमा डुबेर मौन बसिरहे।
47जसले महायज्ञजस्तै कर्ण र पार्थको यस महासङ्ग्रामको वृत्तान्त पढ्छ र जसले त्यो पढिएको सुन्छ — ती दुवैले विधिपूर्वक सम्पन्न गरिएको महायज्ञको फल प्राप्त गर्दछन्।
48विद्वान् जनहरूले मान्दछन् कि सनातन विष्णु, अग्नि, वायु, सोम र सूर्य नै यज्ञ हुन्। त्यसैले जसले यी पर्वहरूको पाठ गर्नेछ, उसले सम्पूर्ण मङ्गलमय लोक प्राप्त गर्नेछ।
49जो मानिसहरू श्रद्धापूर्वक यी पवित्र र श्रेष्ठ संहिताहरूको पाठ गर्दछन्, तिनीहरू धन, धान्य र यश प्राप्त गरेर आनन्दित हुन्छन्।
50त्यसैले प्रत्येक व्यक्तिले यसलाई श्रद्धापूर्वक सुन्नुपर्दछ। जसले त्यसो गर्दछ उसले सुख भोग्दछ र विष्णु, ब्रह्मा तथा शिव उसमाथि प्रसन्न हुनुहुन्छ।
51यसको पाठ गर्नाले ब्राह्मणले वेदाध्ययनको फल पाउँछ, क्षत्रियले युद्धमा विजय र बल प्राप्त गर्दछ, वैश्यले अपार धन पाउँछ र शूद्रले आरोग्य तथा रोगबाट मुक्ति प्राप्त गर्दछ।
52यस पर्वमा यशस्वी विष्णुको महिमा गाइएको छ — त्यसैले यसलाई पढ्नाले अथवा पढिएको सुन्नाले मानिस सुखी हुन्छ र आफ्ना सम्पूर्ण अभिलाषित वस्तु प्राप्त गर्दछ। महर्षि व्यासका यी वचन कहिल्यै मिथ्या हुन सक्दैनन्।
53यस पर्वको पाठ श्रवण गर्नाले प्राप्त हुने पुण्य त्यति नै छ जति बाछासहित उत्तम गाईहरूको एक वर्षसम्म निरन्तर दान गर्नाले प्राप्त हुन्छ।