कर्ण पर्व — धृतराष्ट्रको पश्चात्ताप
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 9
संस्कृत
1संजय उवाच श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च। त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम्॥
2श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव। पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथा॥
3धृतराष्ट्र उवाच दैवमेव परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थकम्। यत्र शालप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे॥
4हत्वा युधिष्ठिरानीकं पञ्चालानां रथव्रजान्। प्रताप्य शरवर्षेण दिश: सर्वा महारथः॥
5मोहयित्वा रणे पार्थान् वज्रहस्त इवासुरान्। स कथं निहतः शेते वायुरुग्ण इव द्रुमः॥
6शोकस्यान्तं न पश्यामि पारं जलनिधेरिव। चिन्ता मे वर्धतेऽतीव मुमूर्षा चापि जायते॥
7कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फाल्गुनस्य च। अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य संजय॥
8वज्रसारमयं नूनं हृदयं दुर्भिदं मम। यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते॥
9आयुनूनं सुदीर्घं मे विहित दैवतैः पुरा। यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः॥
10घिग्जीवितमिदं चैव सुहृद्धीनश्च संजय। अद्य चाहं दशोमेतां गतः संजय गर्हिताम्॥
11कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः। अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः॥ परिभूतः कथं सूत परैः शक्ष्यामि जीवितुम्।
12दुःखात् सुदुःखव्यसनं प्राप्तवानस्मि संजय॥ भीष्मद्रोणवधैनैव कर्णस्य च महात्मनः।
13नावशेष प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि॥ स हि पारो महानासीत् पुत्राणां मम संजय।
14युद्धे हि निहतः शूरो विसृजन् सायकान् बहून्॥ को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्।
15रथादाधिरथिनं न्यपतत् सायकार्दितः॥ पर्वतस्येव शिखरं वज्रपाताद् विदारितम्।
16स शेते पृथिवीं नूनं शोभयन् रुधिरोक्षितः॥ मातङ्ग इव मत्तेन द्विपेन्द्रेण निपातितः
17यो बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम्॥ सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम्।
18स हि वीरो महेष्वासो मित्राणामभयंकरः॥ शेते विनिहतो वीरो देवेन्द्रेण इवाचलः।
19पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम्॥ दुर्योधनस्य चाकूतं तृषितस्येव विपुषः।
20अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत् तु जायते॥ अहो नु बलवद् दैवं कालश्च दुरतिक्रमः।
21पलायमानः कृपणे दीनात्मा दीनपौरुषः॥ कचिद् विनिहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम। कचिन्न दीनाचरितं कृतवांस्तात संयुगे॥ कचिन्न निहतः शूरो यथाऽन्ये क्षत्रियर्षभाः।
22युधिष्ठिरस्य वचनं मा युध्यस्वेति सर्वदा॥ दुर्योधन नाभ्यगृह्णानमूढः पथ्यमिवौषधम्।
23शरतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना॥ पानीयं याचितः पार्थः सोऽविध्यन्पेदिनीतलम्। जलस्य धारां जनितां दृष्ट्वा पाण्डुसुतेन च॥ अब्रवीत् स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः। प्रशमाद्धि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु वः॥ भ्रातृभावेन पृथिवी भुक्ष्व पाण्डुसुतैः सह।
24अकुर्वन् वचनं तस्य नूनं शोचति पुत्रकः॥ तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दीर्घदर्शनः।
25अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च संजय॥ द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः।
26यथा हि शकुनि गृह्य छित्वा पक्षौ च संजय॥ विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः। लूनपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते॥ तथाऽमहपि सम्प्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः।
27क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्घातिबन्धुवर्जितः। को दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः॥
28वैशम्पायन उवाच इत्येवं धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहु दुःखितः। प्रोवाच संजय भूयः शोकव्याकुलमानसः॥
29धृतराष्ट्र उवाच योऽजयत् सर्वकाम्बोजानम्बष्ठान् केकयैः सह। गान्धाराचं विदेहांश्च जित्वा कार्यार्थमाहवे॥ दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं योऽजयत् पृथिवी प्रभुः। स जितः पाण्डवैः शूरैः समरे बाहुशालिभिः॥
30तस्मिन् हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना। के वीराः पर्यतिष्ठन्त तन्ममाचक्ष्व संजय॥
31कचिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे। उक्तं त्वया पुरा तात यथा वीरो निपातितः॥
32भीष्ममप्रतियुद्ध्यन्तं शिखण्डी सायकोत्तमैः। पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम्॥
33तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्यसर्वायुधो युधि। युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः॥ निहतः खङ्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन संजय। अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः॥
34अश्रौषमहमेतद् वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ। भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद् वज्रभृत् स्वयम्॥ न्यायेन युध्यमानौ हि तद् वै सत्यं ब्रवीमि ते।
35कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च॥ कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्धे समस्पृशत्।
36यस्य विद्युत्प्रभा शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम्॥ प्रायच्छद् द्विषतां हन्त्री कुण्डलाभ्यां पुरंदरः। यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः काञ्चनभूषणः॥ अशेत निहितः पत्री समरेष्वरिसूदनः। भीष्मद्रोणमुखान् वीरान् योऽवमन्ये महारथान्॥ जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत। यश्च द्रोणमुखान् दृष्ट्वा विमुखानर्दिताशरैः॥ सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत् कार्मुकं शितैः। यश्च नागायुतप्राणं वज्ररंहसमच्यतुम्॥ विरथं सहसा कृत्वा भीमसेनमथाहसत्। सहदेवं च निर्जित्य शरैः संनतपर्वभिः॥ कृपया विरथं कृत्वा नाहनद् धर्मचिन्ता। यश्च मायासहस्राणि विकुर्वाणं जयैषिणम्॥ घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्या निजनिवान्। एतांश्च दिवसान् यस्य युद्धे भीतो धनंजयः॥ नागमद् द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे।
37संशप्तकानां योधा ये आह्वयन्त सदान्यतः॥ एतान् हत्वा हनिष्यामि पश्चाद् वैकर्तन रणे। इति व्यपदिशन् पार्थो वर्जयन् सूतजं रणे॥ स कथं निहतो वीरः पार्थेन परवीरहा।
38रथभङ्गो न चेत् तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत॥ न चेदस्त्राणि निर्णेशुः स कथं नहतः परैः।
39को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद् धनुः॥ विमुञ्चन्तं शरान् घोरान् दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे। जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगिनम्॥
40ध्रुवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वापि महीं गतः। अस्त्राणि वा प्रणष्टानि यथा शंससि मे हतम्॥
41न ह्यन्यदपि पश्यामि कारणं तस्य नाशने। न हन्मि फाल्गुनं यावत् तावत् पादौ न धावये॥ इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः।
42यस्य भीतो रणे निद्रां धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ त्रयोदश समा नित्यं नाभजत् पुरुषर्षभः। यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपाश्रित्य महात्मनः॥ मम पुत्रः सभां भार्या पाण्डूनां नीतवान् बलात्। तत्रापि त सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम्॥ दासभार्येति पाञ्चलीमब्रवीत् कुरुसंनिधौ। न सन्ति पतयः कृष्णे सर्वे षण्ढतिलैः समाः॥ उपतिष्ठस्व भर्तारमन्यं वा वरवर्णिनि। इत्येवं यः पुरा वाचो रूक्षाश्चाश्रवयन् रुषा॥ सभायां सूतजः कृष्णं स कथं निहतः परैः।
43यदि भीष्मो रणश्लाघी द्रोणो वा युधि दुर्मदः॥ न हनिष्यति कौन्तेयान् पक्षपातात् सुयोधन। पुनस्तात पाण्डवैः। सर्वानेव हनिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः॥ किं करिष्यति गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी। स्निग्धचन्दनदिग्धस्य मच्छरस्यभिधावतः॥ स नूनमृषभस्कन्धो ह्यर्जुनेन कथं हतः। यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन्॥ अपतिसि कृष्णेति ब्रुवन् पार्थानवैक्षत। यस्य नासीद् भयं पार्थैः सपुत्रैः सजनार्दनैः॥ स्वबाहुलमाश्रित्य मुहूर्तमपि संजय। तस्य नाहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः॥ प्रतीपमभिधावद्भिः किं
44न हि ज्यां संस्पृशानस्य तलने वाऽपि गृह्णतः॥ पुमानाधिरथेः स्थातुं कश्चित् प्रमुखतोऽर्हति। अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः॥ न वधः पुरुषेन्द्रस्य संयुगेष्वपलायिनः।
45येन मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च॥ वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचत। स नूनं वृषभस्कन्धं कर्णं दृष्ट्वा निपातितम्॥ दुःशासनं च निहत् मन्ये शोचति पुत्रकः।
46हतं वैकर्तनं श्रुत्वा द्वैरथे सव्यसाचिना॥ जयतः पाण्डवान् दृष्ट्वा किंस्विदं दुर्योधनऽब्रवीत्।
47दुर्मर्षणं हतं दृष्ट्वा वृषसेनं च संयुगे॥ प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः। पराङ्मुखांश्च राज्ञस्तु पलायनपरायणान्॥ विद्रुतान् रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः।
48अनेयश्चाभिमानी च दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः॥ हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किंस्विद् दुर्योधनऽब्रवीत्।
49स्वयं वैरं महत् कृत्वा वार्यमाणः सुहृद्गणैः॥ प्रधने हतभूयिष्ठैः किंस्विद् दुर्योधनऽब्रवीत्।
50भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे॥ रुधिरे पीयमाने च किंस्विद् दुर्योधनऽब्रवीत्।
51सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत्॥ कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन किमब्रवीत्।
52द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्टो वञ्चयित्वा च पाण्डवान्॥ शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्।
53कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः॥ हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत।
54ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते॥ धनुर्वेद चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः। युवा रूपेण सम्पन्नो दर्शनीयो महायशाः॥ अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत संजय।
55आचार्यो यो धनुर्वेद गौतमो रथसत्तमः॥ कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्।
56मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः॥ दृष्ट्वा विनिहतं कर्णं सारथ्ये रथिनां वरः। किमभाषत वीरोऽसौ मद्राणामधिपो बली॥
57दृष्ट्वा विनिहतं सर्वे योधा वा रणदुर्जयाः। ये च केचन राजानः पृथिव्यां यो मागताः। वैकर्तनं हतं दृष्ट्वा कान्यभाषन्त संजय॥
58द्रोणे तु निहते वीरे रथव्याने नरर्षभे। के वा मुखमनीकानामासन् संजय भागशः॥
59मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः। वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व संजय॥
60केऽरक्षनं दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य युध्यतः। वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः॥
61के क्षुद्राः प्राद्रवंस्ततः। कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः॥
62पाण्डवाश्च स्वयं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथाः। सृजन्तः शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदाः॥ स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा। के कर्णं न जहुः शूराः व्यर्थः कथं समभवत् तन्ममाचक्ष्व संजय॥
63मामकस्यास्य सैन्यस्य हतोत्सेधस्य संजय। अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति॥
64तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे त्यक्तजीवितौ। भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे॥
65पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं कर्णं च पाण्डवैः। यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतैः॥
66द्रोणे हते च यद् वृत्तं कौरवाणां परैः सह। संग्रामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व संजय॥
67यथा कर्णश्च कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत्। यथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said The sages consider you to be equal to Yayati, the son of Nahusha, in beauty, in lineage, in celebrity, in austerity and in the knowledge about the Shastras.
2O monarch, you are equal to a great sage in learning; and you are highly successful in respect of all actions. So be you concentrated in self and let not your heart be plunged in sorrow.
3Dhritarashtra said I consider Destiny to be superior and human effort to be fruitless; for the reason that Karna, who was like a Sala tree, was slain in battle.
4Having slain the entire force of Yudhishthira as well as the car-warriors of the Panchala race and having afflicted, by the showers of arrows, the men in the different directions of the horizon.
5And also having rendered the Parthas senseless in battle, even as Indra with the thunderbolt in his hand, stupifying the Asuras, how has that great car-warrior (Karna) been slain in battle, who now lies dead (in the field) like a large tree up-rotted by the wind.
6I do not find the end of my so 'w like that of the overflowed ocean. My anxieties are growing more acute; and the desire for death has been growing in me.
7Having heard of the intelligence of the slaughter of Karna and the victory of Falguna. To me, O Sanjaya, the death of Karna, seems to be incredible.
8Really, my heart is pretty well hard and seems to be made up of the essence of the thunder-bolt, because it does not split up into thousand pieces on my hearing of the death of Karna.
9Indeed, my life was ordained before (my birth) to be pretty long by Destiny; since, when having heard of the slaughter of Karna, I am still alive, although I am highly afflicted with grief.
10O Sanjaya, let there be shame to this my life, who am deprived of friends. Rebuked to iny life, I have been reduced today to this hateful condition.
11Foolish as I am and subject to universal pity, I shall (hereafter) have to lead a miserable life. O Suta, having at first been highly esteemed by all people, how shall I, being vanquished by the enemies, be able to hold my life?
12O Sanjaya, on the death of Bhishma, Drona and the lofty-minded Karna, I have attained to the greatest sorrow and calamity.
13When the son of Suta was slain in battle, I do not see the end (viz. that any one on my side will escape the slaughter); since he, indeed, O Sanjaya, was the best means of crossing over (this ocean of hostilities) to my sons.
14While that hero was showering forth innumerable arrows, he was slain in battle. Without that foremost of persons what necessity have I for my life."
15Having been highly afflicted with the showers of arrows, the son of Adhiratha, indeed, fell down from his car, like the summit of a mountain, split up by the fall of the thunder-bolt.
16Surely having adorned the earth, he, besmeared with blood, sleeps in the ground, like an elephant killed by an infuriate lord of elephants.
17That Karna who had been the strength of all the Dhartarashtras and who had been the object of terror to the Pandavas and who, again, had been the type of the best of all bowmen, was slain by Arjuna.
18That heroic and mighty bowman, conferred fearlessness on my sons; and that warlike one, being in battle, lies on the ground like a mountain pierced by the lord of the celestials.
19The realisation of the end of Duryodhana is even like the walking of the lame and like the fulfillment of the desires of the poor and also like straying out of the water drops from the mouth of the thirsty.
20Actions considered in one way turn out differently. Alas, Destiny is really powerful and Time is insuperable?
21O Suta, how was my son Dushasana slain, while that one of low spirit, that wretched one of little prowess, was flying away from the battle? O son, O Suta, has he not acted in a cowardly manner? Was not that hero slain, even as the other Kshatriyas were slain?
22The stupid Duryodhana did not accept the constant advice of Yudhishthira viz. do not fight, which was like the wholesome drug.
23Being asked for water by Bhishma, lying on his arrowy bed, Partha of great fame pierced the surface of the earth. Having seen the torrent of water flowing from the surface of the earth caused by the son of Pandu, that mighty-armed hero addressed him saying-"O son, do you conclude peace with the Pandavas." Stop all hostilities and then there will be peace. Let your war be concluded with my death. Do you enjoy sovereignty over the earth in brotherly feelings with the sons of Pandu.
24am Having disregarded the advice of that one of long foresight, my son is surely repenting that advice of his is now realised into its effect..
25O Sanjaya, I, who deprived of counsellor and sons, have too, obtained great misery consequent upon the game at dice, like a bird shorn of its wings.
26O Sanjaya, even as the playful boys having caught a bird and torn off its wings most cheerfully let it go. And whose (the bird's) flight does not become possible in consequence of the loss of its wings; so I have become (motionless) like the bird deprived of its wings.
27Now I am weak, destitute of all resources and deprived of all kinsmen and left my friends and also I am poor and possessed by my foes-To what point of the horizon shall I depart?
28Vaishampayana said Dhritarashtra wailed so deep, became impatient in vagary of agony and grief and again said Sanjaya the following words-
29Dhritarashtra said Who subdued all the Kambojas an the Ambashthas along with the Kekayas and the Gandharas and the Videhas; and having defeated them in battle for the fulfillment of his wishes. That lord subdued the entire earth for the aggrandisement of Duryodhana. But he himself was subdued by the heroic Pandavas of immense capacity and mighty arms.
30When that mighty bowman Karna was slain in battle by the holder of Kiriti (Arjuna), what other heroes were still waiting in the field. Tell me this, O Sanjaya.
31Was he not alone and forlorn, while slain by the Pandavas in battle? O son, it was told by you beforehand how the heroes my side were slain.
32Shikhandin slew in battle, by means of the best of his darts, that great wielder of all weapons, Bhishma, who did not care for repelling the foes.
33So also, O Sanjaya, by Dhristadyumna, the son of Drupada, lifting up his sword, was slain that mighty bowman Drona, practising severe asceticisin, who, being already pierced by innumerable weapons had put aside all his weapons in battle. I have, indeed, heard of this, viz. that these two, Bhishma and Drona, were slain at a disadvantage and especially by means of a stratagem.
34Surely even the wielder of the thunderbolt (Indra) himself cannot slay in battle by just means both Bhishma and Drona, while contending in battle. Indeed, that I tell you truly.
35While Karna was engaged in throwing down his innumerable celestial weapons in battle, how could Death touch that hero who was like Indra himself?
36Purandara awarded that here, in exchange for his ear-rings, that celestial dust that had the splendour of lightning and also that was decked in gold and capable of destroying the foes. Whose that heroes' celestial arrow, known by the name of Snakemouthed, that was decked in gold and besmeared with soft sandal and also that was capable of slaying the enemies, was always laid up in the quiver. Having disregarded the heroic great car-warriors with Bhishma and Drona at their head, that hero, O mighty monarch, learnt the use of the Brahma weapon from the son of Jamadagni. Having seen the great warriors, with Drona at their head, deeply pierced by the arrows and turning away from the battle, that mighty-armed one had severed to a the the bow of the son of Subhadra by means of his sharp arrows. Having deprived, all on sudden, Bhimasena of his car, who was of never-failing energy and had the speed of wind and the strength of ten thousand elephants, that (mighty-armed) one afterwards laughed at him. Having subdued Sahadeva by means of his sharp and straight arrows and also having deprived him of his car, he did not slay him out of kindness and feelings of virtue. He had slain, by means of his arrow given to him by Shakra, Ghatotkacha, the lord of Rakshasas, who had made a thousand illusions and who was most desirous of victory. How could that hero be slain in battle, with whom even Dhananjaya was afraid to engage in a single combat for several days.
37How Arjuna, the killer of chivalrous enemy in battle had killed the great warrior Karna who used to escape him in battle-field under pretext that-"I will slaughter Vaikartana Karna subsequent to kill the warriors who challenge me for battle toward another side?
38When his car was not broken, nor his bow was cut-off, nor his weapons were exhausted, how could he (Karna), therefore, be slain by the enemies?
39Who, indeed, was able to subdue Karna in battle, that foremost of persons, possessed of the speed of a tiger, while that mighty bowman was shaking his bow and shooting forth his terrible arrows and exhausting his celestial weapons in battle.
40Surely his bow-string was torn; his car was engulfed in the earth; and his weapons were all spent, because you tell me that he was slain.
41Indeed, I do not find any other cause of his slaughter. 'I will not have my feet washed, so long as I do not slay Falguna.' This was highly the terrible vow of the high-souled one.
42Being afraid of him, the foremost of person Yudhishthira, the royal impersonation of justice, could not enjoy sleep, while exiled in the forest, for a period of thirteen years. Relaying upon the prowess of that high-souled hero of great energy, my son forcibly dragged the wife of the Pandavas to the assembly-hall. There in the midst of that assembly, that one (Karna) called the Princess of Panchala, in the very sight of the Pandavas and also in the presence of all the Kuru's, the wife of slaves. 'O Krishna (Panchali), all your husbands are no more; and if they really exist, they are more like the sesamum seeds without the Kernel. So do you, O beautiful lady, choose another husband.' That person of the Suta race had made, anger, Krishna listen to these harsh expressions in the midst of the assembly. How was he slain by the enemies?
43That hero, having disregarded the severe touch of the shots from the Gandiva bow, addressed Krishna, saying,'Doubtless you have no husbands;' and he also cast his glance upon the sons of Pritha. Again, O Sanjaya, placing confidence upon the strength of his own arms, that hero had no fear even for a moment, aroused by the sons of Pritha accompanied as they were by their sons and Janardana himself. I do not consider that his slaughter can ever be brought about by all the celestials, rushing against him, headed by Vashava himself. Again, O son, how can it by the Pandavas?
44While that son of Atiratha had touched the bow-string and put on his fences, surely there was no person, who could be bold enough to stand up in his front. Indeed, the earth might be deprived of the splendour of the Moon and the rays of the Sun; but the slaughter of the lord of men who did never turn away from the field could not be possible in battle.
45Having been assisted by that hero as well as by his brother Dushasana, that my evil-souled and wicked-minded son had resolved upon to reject the proposals of Vasudeva himself. I consider that my son, having witnessed the fall of Karna of bull like shoulders and also having seen the slaughter of Dushasana, is surely lamenting.
46Having seen that the son of Vikartana was slain by Savyasachin in a single combat and that the Pandavas were victorious, what, indeed, did Duryodhana say?
47Having seen that both Durmarsana and Vrishasena were slain in battle and also having witnessed that his army being slaughtered by the mighty car-warriors, was dispersed and again, having seen that the kings (in his side), most unwilling to fight, were turning away from the field of battle and having beheld the great car-warriors already fled, I think my son is now surely lamenting.
48What did that undaunted, proud and evil souled Duryodhana of uncontrolled passions say, after beholding his army grown pretty well dispirited?
49Although having been forbidden by the friends, yet himself having created this fierce hostility, what did Duryodhana say, after beholding the slaughter of innumerable soldiers in battle?
50Having seen that his brother was slain in battle and his blood was drunk by Bhimasena, what did Duryodhana say? w
51He (my son) said in the midst of the assembly-hall with the king of the Gandharas that Karna would slay Arjuna in battle. But how having seen that hero slain, what did he (Duryodhana) say?
52O son, when Karna was slain, what did Shakuni, the son of Subala, having at first played at dice with a cheerful heart and deceived the son of Pandu, say?
53Beholding the son of Vikartana (slain in battle), what did that son of Hridika, Kritavarman, that mighty bowman, that great car-warrior amongst the Satvatas, say?
54O Sanjaya, Most willing to acquire a knowledge in archery, the Brahmanas, the Kshatriyas and the Vaishyas received instructions of that highly intellectual son of Drona. What did that youthful, that handsomelooking, that highly famous Ashvatthaman, endued with beauty, say, when he saw Karna slain in battle?
55What did that son of Sharadvata, Kripa of the Gautama race, that mighty, car-warrior, that teacher of archery, say when he saw Karna slain in battle?
56On beholding the slaughter of Karna, what did the king of Madras, that mighty bowman, that ornament of assemblies, Shalya of the Shauvira tribe, that foremost of charioteers engaged in driving away the car (of Karna), that leading chief of the Madra warriors, who was possessed of mighty strength, say?
57And again, O Sanjaya, what did the other warriors, who with difficulty could be vanquished, as well as all the kings of the earth, who had come with the desire of fighting, say, when they beheld the slaughter of the son of Vikartana?
58When that hero, that foremost of the carwarriors, that best among men, Drona was slain (in battle), who, O Sanjaya, had been the leaders of the several divisions of the army in succession?
59O Sanjaya, do you relate to me, how Shalya, the king of the Madras, that best among all the car-warriors, was engaged as the charioteer of the son of Vikartana?
60While the son of Suta was fighting, who were the persons guarding his right wheel and those who protected his left and again, who were they that guarded his back.
61What heroes did not forsake Karna and what mean-minded men flew away from him? While you had been present in the field, how could that mighty car-warrior be slain in battle?
62O Sanjaya, How could the heroic and great car-warriors oppose the Pandavas, who were pouring forth showers of arrows like the clouds pouring forth drops of water. Do you relate to me, how then could that celestial snakemouthed arrow, that best one of its kind, become of no avail?
63When the best of the leaders were slain, I do not see, O Sanjaya, that even some of the soldiers of my side, who had already lost their courage, will survive (the terrible slaughter).
64Indeed, those two heroes, the great bowmen, were ready to give up their lives for my sake. Hearing of their (Bhishma and Drona) death, what use have I of my life?
65Again and again, I cannot bear that Karna should be slain by the Pandavas; for whose strength of arms is equal to that of ten thousand elephants.
66O Sanjaya, relate to me in detail what had happened in the battle that raged between the mighty heroes among men, namely, the Kauravas and their enemies, when Drona was slain.
67Relate to me also how the sons of Kunti conducted the battle with Karna and do you tell me, again, how that slayer of enemies became quiet (was slain) in battle.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — मुनिजन आपको सौन्दर्य में, वंश में, कीर्ति में, तप में तथा शास्त्रज्ञान में नहुष के पुत्र ययाति के समान मानते हैं।
2हे नरेश, विद्या में आप महान् ऋषि के समान हैं; और समस्त कर्मों में आप अत्यन्त सफल हैं। अतः आप आत्मा में एकाग्र हों और आपका हृदय शोक में न डूबे।
3धृतराष्ट्र ने कहा — मैं दैव को श्रेष्ठ और मनुष्य के प्रयत्न को निष्फल मानता हूँ; इस कारण कि साल वृक्ष के समान कर्ण युद्ध में मारा गया।
4युधिष्ठिर की समस्त सेना तथा पाञ्चाल वंश के महारथियों का वध करके और बाणों की वर्षा से समस्त दिशाओं के पुरुषों को पीड़ित करके —
5तथा युद्ध में पार्थों को संज्ञाशून्य कर देकर, ठीक वैसे ही जैसे हाथ में वज्र लिए इन्द्र असुरों को स्तम्भित कर देते हैं — वे महारथी (कर्ण) युद्ध में कैसे मारे गए, जो अब वायु द्वारा उखाड़े गए विशाल वृक्ष के समान (रणभूमि में) मरे पड़े हैं?
6मुझे अपने शोक का अन्त उसी प्रकार दिखाई नहीं देता जैसे उमड़े हुए समुद्र का। मेरी चिन्ताएँ और तीव्र होती जा रही हैं; और मुझमें मृत्यु की इच्छा बढ़ती जा रही है।
7कर्ण के वध तथा फाल्गुन की विजय का समाचार सुनकर — हे सञ्जय, मुझे कर्ण की मृत्यु अविश्वसनीय प्रतीत होती है।
8वास्तव में मेरा हृदय अत्यन्त कठोर है और वज्र के सार से बना हुआ प्रतीत होता है, क्योंकि कर्ण की मृत्यु सुनकर भी वह सहस्र टुकड़ों में नहीं फट जाता।
9निश्चय ही दैव ने (मेरे जन्म से) पूर्व ही मेरा जीवन बहुत लम्बा नियत कर दिया था; क्योंकि कर्ण के वध का समाचार सुनकर भी मैं अब तक जीवित हूँ, यद्यपि मैं शोक से अत्यन्त पीड़ित हूँ।
10हे सञ्जय, मित्रों से रहित मेरे इस जीवन को धिक्कार है। मेरे जीवन को फटकार हो, आज मैं इस घृणित दशा को पहुँच गया हूँ।
11मूर्ख होने के कारण और सबकी दया का पात्र बनकर मुझे (अब से) दयनीय जीवन बिताना पड़ेगा। हे सूत, पहले समस्त लोगों द्वारा अत्यन्त सम्मानित रहकर अब शत्रुओं द्वारा पराजित होकर मैं अपने प्राण कैसे धारण कर सकूँगा?
12हे सञ्जय, भीष्म, द्रोण तथा उदारचेता कर्ण की मृत्यु से मुझे सबसे बड़ा शोक और विपत्ति प्राप्त हुई है।
13जब सूतपुत्र युद्ध में मारा गया, तब मुझे कोई अन्त दिखाई नहीं देता (अर्थात् मेरे पक्ष का कोई भी इस संहार से नहीं बचेगा); क्योंकि, हे सञ्जय, वही वास्तव में मेरे पुत्रों के लिए (इस शत्रुता के समुद्र को) पार करने का सर्वोत्तम साधन था।
14जब वह वीर असंख्य बाणों की वर्षा कर रहा था, तभी वह युद्ध में मारा गया। उन पुरुषश्रेष्ठ के बिना मुझे जीवन की क्या आवश्यकता है?"
15बाणों की वर्षा से अत्यन्त पीड़ित होकर अधिरथ का पुत्र वास्तव में अपने रथ से नीचे गिर पड़ा, वज्रपात से फटे हुए पर्वत-शिखर के समान।
16निश्चय ही पृथ्वी की शोभा बढ़ाकर वह रक्त से सना हुआ भूमि पर सो रहा है, उस हाथी के समान जो किसी मत्त गजराज द्वारा मारा गया हो।
17वह कर्ण, जो समस्त धार्तराष्ट्रों का बल था और जो पाण्डवों के लिए भय का कारण था तथा जो पुनः समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ का आदर्श था, अर्जुन द्वारा मारा गया।
18उस वीर और महाधनुर्धर ने मेरे पुत्रों को निर्भयता प्रदान की थी; और वह युद्धप्रिय, रणभूमि में रहते हुए, देवराज द्वारा विदीर्ण पर्वत के समान भूमि पर पड़ा है।
19दुर्योधन के लक्ष्य की सिद्धि लंगड़े के चलने के समान, दरिद्र की कामनाओं की पूर्ति के समान तथा प्यासे के मुख से जल की बूँदों के छलक जाने के समान ही है।
20एक प्रकार से सोचे गए कर्म दूसरे ही प्रकार से फलित होते हैं। हाय, दैव वास्तव में प्रबल है और काल दुर्लंघ्य है?
21हे सूत, मेरा पुत्र दुःशासन कैसे मारा गया, जब वह हीन उत्साह वाला, अल्प पराक्रम वाला अभागा युद्ध से भाग रहा था? हे पुत्र, हे सूत, क्या उसने कायरतापूर्ण आचरण नहीं किया? क्या वह वीर उसी प्रकार नहीं मारा गया, जैसे अन्य क्षत्रिय मारे गए?
22मूर्ख दुर्योधन ने युधिष्ठिर के उस निरन्तर परामर्श को स्वीकार नहीं किया — अर्थात् 'युद्ध मत करो' — जो हितकारी औषध के समान था।
23शरशय्या पर पड़े भीष्म द्वारा जल माँगे जाने पर महायशस्वी पार्थ ने पृथ्वी का तल विदीर्ण किया। पाण्डुपुत्र द्वारा पृथ्वी के तल से बहती हुई जल की धारा देखकर उन महाबाहु वीर ने उससे कहा — "हे पुत्र, तुम पाण्डवों के साथ सन्धि कर लो।" समस्त शत्रुता समाप्त करो, तब शान्ति होगी। तुम्हारा युद्ध मेरी मृत्यु के साथ ही समाप्त हो जाए। तुम पाण्डुपुत्रों के साथ भ्रातृभाव रखते हुए पृथ्वी का राज्य भोगो।
24उन दूरदर्शी के परामर्श की अवहेलना करके मेरा पुत्र निश्चय ही पश्चात्ताप कर रहा है, क्योंकि उनका वह परामर्श अब अपने परिणाम में फलित हो चुका है।
25हे सञ्जय, मन्त्रियों और पुत्रों से रहित मुझे भी द्यूतक्रीड़ा के फलस्वरूप महान् दुःख प्राप्त हुआ है, पंख कटे हुए पक्षी के समान।
26हे सञ्जय, जैसे खिलवाड़ी बालक किसी पक्षी को पकड़कर और उसके पंख नोचकर अत्यन्त प्रसन्नता से उसे छोड़ देते हैं। और पंखों के खो जाने के कारण उसकी (उस पक्षी की) उड़ान सम्भव नहीं होती; वैसे ही मैं पंखों से रहित पक्षी के समान (निश्चल) हो गया हूँ।
27अब मैं दुर्बल हूँ, समस्त साधनों से रहित हूँ, समस्त बन्धुओं से वंचित हूँ और मित्रों को खो चुका हूँ; तथा मैं दरिद्र हूँ और शत्रुओं के अधीन हूँ — अब मैं किस दिशा को जाऊँ?
28वैशम्पायन ने कहा — धृतराष्ट्र इस प्रकार गहरा विलाप करते हुए, वेदना और शोक की उन्मत्तता में अधीर हो उठे और पुनः सञ्जय से ये वचन कहे —
29धृतराष्ट्र ने कहा — जिसने समस्त काम्बोजों और अम्बष्ठों को केकयों, गान्धारों तथा विदेहों सहित अपने अधीन किया; और अपनी कामनाओं की पूर्ति के लिए उन्हें युद्ध में परास्त किया। उन स्वामी ने दुर्योधन की समृद्धि के लिए समस्त पृथ्वी को अपने अधीन कर लिया। किन्तु वह स्वयं अपार सामर्थ्य और बलिष्ठ भुजाओं वाले वीर पाण्डवों द्वारा परास्त कर दिया गया।
30जब वे महाधनुर्धर कर्ण किरीट के धारक (अर्जुन) द्वारा युद्ध में मारे गए, तब और कौन-कौन वीर रणभूमि में डटे रह गए? हे सञ्जय, यह मुझे बताओ।
31जब वह युद्ध में पाण्डवों द्वारा मारा गया, तब क्या वह अकेला और असहाय नहीं था? हे पुत्र, तुमने पहले ही बता दिया था कि मेरे पक्ष के वीर किस प्रकार मारे गए।
32शिखण्डी ने युद्ध में अपने श्रेष्ठ बाणों के द्वारा समस्त अस्त्रों के उन महान् धारक भीष्म का वध किया, जिन्होंने शत्रुओं को रोकने की चिन्ता ही नहीं की।
33उसी प्रकार, हे सञ्जय, द्रुपद के पुत्र धृष्टद्युम्न ने खड्ग उठाकर उन महाधनुर्धर द्रोण का वध किया, जो कठोर तप का आचरण करते थे और जो असंख्य अस्त्रों से पहले ही बिंधे हुए युद्ध में अपने समस्त अस्त्र त्याग चुके थे। मैंने वास्तव में यह सुना है कि ये दोनों — भीष्म और द्रोण — विषम परिस्थिति में और विशेषतः छल के द्वारा मारे गए।
34निश्चय ही स्वयं वज्रधारी (इन्द्र) भी युद्ध में भीष्म और द्रोण — दोनों को — जब वे युद्ध कर रहे हों, न्यायपूर्ण उपायों से नहीं मार सकते। वास्तव में मैं तुमसे यह सत्य कहता हूँ।
35जब कर्ण युद्ध में अपने असंख्य दिव्यास्त्रों की वर्षा कर रहा था, तब उस वीर को, जो स्वयं इन्द्र के समान था, मृत्यु कैसे छू सकी?
36पुरन्दर (इन्द्र) ने उसके कुण्डलों के बदले उस वीर को वह दिव्य शक्ति (अस्त्र) प्रदान की थी, जो बिजली के समान तेजस्वी थी, जो स्वर्ण से सुसज्जित थी और जो शत्रुओं का नाश करने में समर्थ थी। उस वीर का वह दिव्य बाण, जो सर्पमुख नाम से प्रसिद्ध था, जो स्वर्ण से सुसज्जित और कोमल चन्दन से लिप्त था तथा जो शत्रुओं का वध करने में समर्थ था, सदा तूणीर में रखा रहता था। भीष्म और द्रोण को अग्रणी बनाकर चलने वाले वीर महारथियों की अवहेलना करके, हे महाराज, उस वीर ने जमदग्नि के पुत्र (परशुराम) से ब्रह्मास्त्र का प्रयोग सीखा था। द्रोण को अग्रणी बनाकर चलने वाले महान् योद्धाओं को बाणों से गहरे बिंधकर युद्ध से विमुख होते देखकर उस महाबाहु ने अपने तीक्ष्ण बाणों से सुभद्रा के पुत्र का धनुष काट डाला था। जिसका तेज कभी नहीं घटता, जिसकी गति वायु के समान और बल दस सहस्र हाथियों के समान था, उस भीमसेन को अकस्मात् उसके रथ से वंचित करके उस (महाबाहु) ने तत्पश्चात् उस पर हँसी उड़ाई थी। अपने तीक्ष्ण और सीधे बाणों से सहदेव को परास्त करके तथा उसे उसके रथ से वंचित करके भी उसने दया और धर्म की भावना से उसका वध नहीं किया। शक्र द्वारा दिए गए अपने बाण से उसने राक्षसराज घटोत्कच का वध किया था, जिसने सहस्र मायाएँ रची थीं और जो विजय का अत्यन्त इच्छुक था। जिसके साथ द्वन्द्वयुद्ध करने में स्वयं धनञ्जय भी कई दिनों तक भयभीत रहे, वह वीर युद्ध में कैसे मारा जा सका?
37युद्ध में वीर शत्रुओं के संहारक अर्जुन ने उन महान् योद्धा कर्ण का वध कैसे किया, जिनसे वे रणभूमि में इस बहाने से बचते रहते थे कि — "जो योद्धा दूसरी ओर से मुझे युद्ध के लिए ललकारते हैं, उनका वध कर लेने के पश्चात् ही मैं वैकर्तन कर्ण का वध करूँगा"?
38जब न उसका रथ टूटा था, न उसका धनुष कटा था, और न उसके अस्त्र ही समाप्त हुए थे, तब वह (कर्ण) शत्रुओं द्वारा कैसे मारा जा सका?
39वास्तव में कौन कर्ण को युद्ध में परास्त करने में समर्थ था — उन पुरुषश्रेष्ठ को, जो व्याघ्र के समान वेगवान् थे — जब वे महाधनुर्धर अपना धनुष कँपाते हुए, अपने भयंकर बाण छोड़ते हुए और युद्ध में अपने दिव्यास्त्रों का प्रयोग करते हुए (लड़ रहे थे)?
40निश्चय ही उसकी प्रत्यंचा टूट गई होगी; उसका रथ पृथ्वी में धँस गया होगा; और उसके अस्त्र समाप्त हो गए होंगे — क्योंकि तुम मुझसे कहते हो कि वह मारा गया।
41वास्तव में मुझे उसके वध का और कोई कारण दिखाई नहीं देता। 'जब तक मैं फाल्गुन का वध नहीं कर लेता, तब तक मैं अपने पाँव नहीं धुलवाऊँगा।' यह उस उदारचेता की अत्यन्त भयंकर प्रतिज्ञा थी।
42उससे भयभीत होकर पुरुषश्रेष्ठ, धर्म के साक्षात् मूर्तिमान् राजा युधिष्ठिर तेरह वर्षों तक वनवास में रहते हुए निद्रा का सुख न ले सके। महान् तेजस्वी उस उदारचेता वीर के पराक्रम का भरोसा करके ही मेरे पुत्र ने पाण्डवों की पत्नी को बलपूर्वक सभाभवन में घसीटा। वहाँ उस सभा के बीच उसने (कर्ण ने) पाण्डवों के सामने ही और समस्त कुरुओं की उपस्थिति में पाञ्चाल-राजकुमारी को दासी कहा। 'हे कृष्णा (पाञ्चाली), तुम्हारे समस्त पति अब नहीं रहे; और यदि वे वास्तव में हैं भी, तो वे बिना गूदे के तिलों के समान हैं। अतः हे सुन्दरी, तुम कोई दूसरा पति चुन लो।' सूत वंश के उस पुरुष ने क्रोध में भरकर सभा के बीच कृष्णा को ये कठोर वचन सुनाए थे। वह शत्रुओं द्वारा कैसे मारा गया?
43उस वीर ने गाण्डीव धनुष से छूटे बाणों के कठोर स्पर्श की भी अवहेलना करके कृष्णा से कहा था, 'निःसन्देह तुम्हारे कोई पति नहीं हैं;' और उसने पृथा के पुत्रों पर भी अपनी दृष्टि डाली थी। पुनः, हे सञ्जय, अपनी ही भुजाओं के बल पर विश्वास रखकर उस वीर को पृथा के पुत्रों से — अपने पुत्रों तथा स्वयं जनार्दन के साथ रहते हुए भी — क्षण भर के लिए भी भय नहीं हुआ। मैं नहीं मानता कि स्वयं वासव के नेतृत्व में समस्त देवता भी उस पर टूट पड़ें तो उसका वध हो सकता है। फिर, हे पुत्र, पाण्डवों द्वारा वह कैसे सम्भव हो सकता है?
44जब अतिरथ का वह पुत्र प्रत्यंचा को छू लेता और अपने दस्ताने पहन लेता, तब निश्चय ही कोई ऐसा पुरुष नहीं था जो उसके सम्मुख खड़े होने का साहस कर सके। वास्तव में पृथ्वी चन्द्रमा की कान्ति और सूर्य की किरणों से रहित हो सकती है; किन्तु उन मनुष्यों के स्वामी का, जो कभी रणभूमि से विमुख नहीं हुए, युद्ध में वध सम्भव नहीं था।
45उस वीर तथा उसके भाई दुःशासन की सहायता पाकर ही मेरे उस दुष्टात्मा और कुबुद्धि पुत्र ने स्वयं वासुदेव के प्रस्तावों को अस्वीकार करने का निश्चय किया था। मैं समझता हूँ कि वृषभ के समान कन्धों वाले कर्ण का पतन देखकर तथा दुःशासन का वध देखकर मेरा पुत्र निश्चय ही विलाप कर रहा है।
46यह देखकर कि विकर्तन का पुत्र द्वन्द्वयुद्ध में सव्यसाची द्वारा मारा गया और पाण्डव विजयी हुए, दुर्योधन ने वास्तव में क्या कहा?
47यह देखकर कि दुर्मर्षण और वृषसेन — दोनों युद्ध में मारे गए, तथा यह देखकर कि उसकी सेना महारथियों द्वारा संहार किए जाने पर तितर-बितर हो गई, और पुनः यह देखकर कि (उसके पक्ष के) राजा युद्ध करने को अत्यन्त अनिच्छुक होकर रणभूमि से विमुख हो रहे हैं, तथा महारथियों को पहले ही भागा हुआ देखकर — मैं समझता हूँ कि मेरा पुत्र अब निश्चय ही विलाप कर रहा है।
48अपनी सेना को भली-भाँति हतोत्साहित हुई देखकर उस निर्भीक, अभिमानी, दुष्टात्मा और अनियन्त्रित वासनाओं वाले दुर्योधन ने क्या कहा?
49यद्यपि मित्रों ने उसे रोका था, तथापि स्वयं इस उग्र शत्रुता को उत्पन्न करके, युद्ध में असंख्य सैनिकों का संहार देखकर दुर्योधन ने क्या कहा?
50यह देखकर कि उसका भाई युद्ध में मारा गया और भीमसेन ने उसका रक्त पी लिया, दुर्योधन ने क्या कहा?
51उसने (मेरे पुत्र ने) गान्धारराज के साथ सभाभवन के बीच कहा था कि कर्ण युद्ध में अर्जुन का वध करेगा। किन्तु अब उस वीर को मारा गया देखकर उसने (दुर्योधन ने) क्या कहा?
52हे पुत्र, जब कर्ण मारा गया, तब सुबल के पुत्र शकुनि ने क्या कहा, जिसने पहले प्रसन्न हृदय से द्यूत खेलकर पाण्डुपुत्र को ठगा था?
53विकर्तन के पुत्र को (युद्ध में मारा गया) देखकर हृदिक के पुत्र कृतवर्मा ने, उन महाधनुर्धर ने, सात्वतों के उन महारथी ने, क्या कहा?
54हे सञ्जय, धनुर्विद्या का ज्ञान प्राप्त करने के अत्यन्त इच्छुक ब्राह्मणों, क्षत्रियों और वैश्यों ने उन परम बुद्धिमान् द्रोणपुत्र से शिक्षा प्राप्त की। सौन्दर्य से सम्पन्न उन तरुण, सुन्दर स्वरूप वाले, महायशस्वी अश्वत्थामा ने कर्ण को युद्ध में मारा गया देखकर क्या कहा?
55शरद्वान् के पुत्र, गौतम वंश के कृप ने, उन महारथी ने, धनुर्विद्या के उन आचार्य ने, कर्ण को युद्ध में मारा गया देखकर क्या कहा?
56कर्ण का वध देखकर मद्रराज ने — उन महाधनुर्धर ने, सभाओं के उन आभूषण ने, शौवीर जाति के शल्य ने, (कर्ण के) रथ के संचालन में लगे उन सारथिश्रेष्ठ ने, महाबल से सम्पन्न मद्र योद्धाओं के उन प्रमुख नायक ने — क्या कहा?
57और पुनः, हे सञ्जय, कठिनाई से ही परास्त किए जा सकने वाले अन्य योद्धाओं ने तथा युद्ध की इच्छा से आए पृथ्वी के समस्त राजाओं ने, विकर्तन के पुत्र का वध देखकर क्या कहा?
58जब वे वीर, महारथियों में वे श्रेष्ठ, पुरुषों में वे उत्तम द्रोण (युद्ध में) मारे गए, तब, हे सञ्जय, क्रमशः सेना के भिन्न-भिन्न दलों के नायक कौन-कौन बने?
59हे सञ्जय, मुझे यह बताओ कि समस्त महारथियों में श्रेष्ठ मद्रराज शल्य विकर्तन के पुत्र के सारथि के रूप में कैसे नियुक्त हुए?
60जब सूतपुत्र युद्ध कर रहा था, तब उसके दाहिने पहिये की रक्षा कौन कर रहे थे और उसके बाएँ की रक्षा कौन कर रहे थे, तथा उसकी पीठ की रक्षा कौन कर रहे थे?
61किन वीरों ने कर्ण का साथ नहीं छोड़ा और कौन नीचमन पुरुष उसे छोड़कर भाग गए? तुम स्वयं रणभूमि में उपस्थित रहते हुए भी वे महारथी युद्ध में कैसे मारे जा सके?
62हे सञ्जय, वीर महारथी उन पाण्डवों का सामना कैसे कर सके, जो मेघों द्वारा जल की बूँदों की वर्षा के समान बाणों की वर्षा कर रहे थे? मुझे यह बताओ कि तब वह दिव्य सर्पमुख बाण, अपनी जाति में वह सर्वश्रेष्ठ, निष्फल कैसे हो गया?
63जब श्रेष्ठ नायक मारे जा चुके, तब, हे सञ्जय, मुझे यह भी दिखाई नहीं देता कि मेरे पक्ष के वे सैनिक, जो पहले ही अपना साहस खो चुके हैं, उनमें से कोई भी (इस भयंकर संहार से) जीवित बचेगा।
64वास्तव में वे दोनों वीर, वे महाधनुर्धर, मेरे लिए अपने प्राण त्यागने को उद्यत थे। उनकी (भीष्म और द्रोण की) मृत्यु का समाचार सुनकर मुझे जीवन से क्या प्रयोजन?
65बार-बार (सोचकर भी) मैं यह सह नहीं सकता कि कर्ण पाण्डवों द्वारा मारा जाए; क्योंकि उसकी भुजाओं का बल दस सहस्र हाथियों के बल के समान है।
66हे सञ्जय, द्रोण के मारे जाने पर मनुष्यों में महान् वीरों — अर्थात् कौरवों और उनके शत्रुओं — के बीच जो युद्ध हुआ, उसका वृत्तान्त मुझे विस्तार से सुनाओ।
67यह भी मुझे बताओ कि कुन्ती के पुत्रों ने कर्ण के साथ युद्ध किस प्रकार किया और यह भी बताओ कि शत्रुओं का वह संहारक युद्ध में किस प्रकार शान्त हुआ (मारा गया)।
नेपाली
1सञ्जयले भने — मुनिहरूले तपाईंलाई सौन्दर्यमा, वंशमा, कीर्तिमा, तपमा तथा शास्त्रज्ञानमा नहुषका पुत्र ययातिसरह मान्दछन्।
2हे नरेश, विद्यामा तपाईं महान् ऋषिसरह हुनुहुन्छ; र समस्त कर्ममा तपाईं अत्यन्त सफल हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईं आत्मामा एकाग्र हुनुहोस् र तपाईंको हृदय शोकमा नडुबोस्।
3धृतराष्ट्रले भने — म दैवलाई श्रेष्ठ र मानिसको प्रयत्नलाई निष्फल मान्दछु; यस कारण कि सालको रूखसरहका कर्ण युद्धमा मारिए।
4युधिष्ठिरको समस्त सेना तथा पाञ्चाल वंशका महारथीहरूको वध गरेर र बाणको वर्षाले समस्त दिशाका पुरुषहरूलाई पीडित गरेर —
5तथा युद्धमा पार्थहरूलाई संज्ञाशून्य पारेर, ठीक त्यसै गरी जसरी हातमा वज्र लिएका इन्द्रले असुरहरूलाई स्तम्भित पार्दछन् — ती महारथी (कर्ण) युद्धमा कसरी मारिए, जो अब हावाले उखेलिएको विशाल रूखझैँ (रणभूमिमा) मरेर ढलेका छन्?
6मलाई आफ्नो शोकको अन्त्य त्यसै गरी देखिँदैन जसरी उर्लिएको समुद्रको। मेरा चिन्ताहरू झन् तीव्र हुँदै गइरहेका छन्; र ममा मृत्युको इच्छा बढ्दै गइरहेको छ।
7कर्णको वध तथा फाल्गुनको विजयको समाचार सुनेर — हे सञ्जय, मलाई कर्णको मृत्यु अविश्वसनीय लाग्दछ।
8वास्तवमा मेरो हृदय अत्यन्त कठोर छ र वज्रको सारबाट बनेको लाग्दछ, किनभने कर्णको मृत्यु सुनेर पनि त्यो हजार टुक्रामा फुट्दैन।
9निश्चय नै दैवले (मेरो जन्मभन्दा) अगावै मेरो जीवन धेरै लामो तोकिदिएको रहेछ; किनभने कर्णको वधको समाचार सुनेर पनि म अहिलेसम्म जीवित छु, यद्यपि म शोकले अत्यन्त पीडित छु।
10हे सञ्जय, मित्रहरूबाट रहित मेरो यस जीवनलाई धिक्कार छ। मेरो जीवनलाई फिटिक्कार होस्, आज म यस घृणित दशामा पुगेको छु।
11मूर्ख भएकाले र सबैको दयाको पात्र बनेर मैले (अबदेखि) दयनीय जीवन बिताउनुपर्नेछ। हे सूत, पहिले समस्त मानिसद्वारा अत्यन्त सम्मानित रहेर अब शत्रुहरूद्वारा पराजित भई म आफ्नो प्राण कसरी धारण गर्न सक्नेछु?
12हे सञ्जय, भीष्म, द्रोण तथा उदारचेता कर्णको मृत्युले मलाई सबभन्दा ठूलो शोक र विपत्ति प्राप्त भएको छ।
13जब सूतपुत्र युद्धमा मारिए, तब मलाई कुनै अन्त्य देखिँदैन (अर्थात् मेरो पक्षको कोही पनि यस संहारबाट बाँच्नेछैन); किनभने, हे सञ्जय, उनी नै वास्तवमा मेरा पुत्रहरूका लागि (यस शत्रुताको समुद्र) तर्ने सर्वोत्तम साधन थिए।
14जब ती वीर असंख्य बाणको वर्षा गरिरहेका थिए, तब नै उनी युद्धमा मारिए। ती पुरुषश्रेष्ठविना मलाई जीवनको के आवश्यकता छ?"
15बाणको वर्षाले अत्यन्त पीडित भई अधिरथका पुत्र वास्तवमा आफ्नो रथबाट तल खसे, वज्रपातले फुटेको पर्वतशिखरझैँ।
16निश्चय नै पृथ्वीको शोभा बढाएर उनी रगतले लत्पतिएर भूमिमा सुतिरहेका छन्, त्यस हात्तीझैँ जो कुनै मातेको गजराजद्वारा मारिएको होस्।
17ती कर्ण, जो समस्त धार्तराष्ट्रहरूका बल थिए र जो पाण्डवहरूका लागि भयका कारण थिए तथा जो पुनः समस्त धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठका आदर्श थिए, अर्जुनद्वारा मारिए।
18ती वीर र महाधनुर्धरले मेरा पुत्रहरूलाई निर्भयता प्रदान गरेका थिए; र ती युद्धप्रिय, रणभूमिमा रहँदै, देवराजद्वारा विदीर्ण पर्वतझैँ भूमिमा ढलेका छन्।
19दुर्योधनको लक्ष्यको सिद्धि लङ्गडाको हिँडाइसरह, दरिद्रका कामनाको पूर्तिसरह तथा तिर्खाएकाको मुखबाट पानीका थोपा पोखिनुसरह नै छ।
20एक प्रकारले सोचिएका कर्म अर्कै प्रकारले फलित हुन्छन्। हाय, दैव वास्तवमा प्रबल छ र काल दुर्लङ्घ्य छ?
21हे सूत, मेरो पुत्र दुःशासन कसरी मारियो, जब त्यो हीन उत्साह भएको, अल्प पराक्रम भएको अभागी युद्धबाट भाग्दै थियो? हे पुत्र, हे सूत, के उसले कायरतापूर्ण आचरण गरेन? के त्यो वीर त्यसै गरी मारिएन, जसरी अन्य क्षत्रियहरू मारिए?
22मूर्ख दुर्योधनले युधिष्ठिरको त्यस निरन्तर परामर्श स्वीकार गरेन — अर्थात् 'युद्ध नगर' — जुन हितकारी औषधिसरह थियो।
23शरशय्यामा ढलेका भीष्मले पानी मागेपछि महायशस्वी पार्थले पृथ्वीको सतह विदीर्ण गरे। पाण्डुपुत्रद्वारा पृथ्वीको सतहबाट बगेको पानीको धारा देखेर ती महाबाहु वीरले उसलाई भने — "हे पुत्र, तिमी पाण्डवहरूसँग सन्धि गर।" समस्त शत्रुता अन्त्य गर, तब शान्ति हुनेछ। तिम्रो युद्ध मेरो मृत्युसँगै समाप्त होस्। तिमी पाण्डुपुत्रहरूसँग भ्रातृभाव राख्दै पृथ्वीको राज्य भोग गर।
24ती दूरदर्शीको परामर्शको अवहेलना गरेर मेरो पुत्र निश्चय नै पश्चात्ताप गरिरहेको छ, किनभने उनको त्यो परामर्श अब आफ्नो परिणाममा फलित भइसकेको छ।
25हे सञ्जय, मन्त्री र पुत्रहरूबाट रहित मलाई पनि द्यूतक्रीडाको फलस्वरूप महान् दुःख प्राप्त भएको छ, प्वाँख काटिएको चराझैँ।
26हे सञ्जय, जसरी खेलाडी बालकहरूले कुनै चरालाई समातेर र त्यसका प्वाँख उखेलेर अत्यन्त प्रसन्नताका साथ त्यसलाई छोडिदिन्छन्। र प्वाँख गुमेका कारण त्यसको (त्यस चराको) उडान सम्भव हुँदैन; त्यसै गरी म प्वाँखरहित चराझैँ (निश्चल) भएको छु।
27अब म दुर्बल छु, समस्त साधनबाट रहित छु, समस्त बन्धुबाट वञ्चित छु र मित्रहरू गुमाइसकेको छु; तथा म दरिद्र छु र शत्रुहरूको अधीनमा छु — अब म कुन दिशातिर जाऊँ?
28वैशम्पायनले भने — धृतराष्ट्र यसरी गहिरो विलाप गर्दै, वेदना र शोकको उन्मत्ततामा अधीर भए र पुनः सञ्जयलाई यी वचन भने —
29धृतराष्ट्रले भने — जसले समस्त काम्बोज र अम्बष्ठहरूलाई केकय, गान्धार तथा विदेहहरूसहित आफ्नो अधीनमा पारे; र आफ्ना कामनाको पूर्तिका लागि तिनीहरूलाई युद्धमा परास्त गरे। ती स्वामीले दुर्योधनको समृद्धिका लागि समस्त पृथ्वीलाई आफ्नो अधीनमा पारे। तर उनी आफै अपार सामर्थ्य र बलिया पाखुरा भएका वीर पाण्डवहरूद्वारा परास्त पारिए।
30जब ती महाधनुर्धर कर्ण किरीटका धारक (अर्जुन)द्वारा युद्धमा मारिए, तब अरू कुन-कुन वीरहरू रणभूमिमा डटिरहे? हे सञ्जय, यो मलाई बताऊ।
31जब उनी युद्धमा पाण्डवहरूद्वारा मारिए, तब के उनी एक्ला र असहाय थिएनन्? हे पुत्र, तिमीले पहिले नै बताइसकेका थियौ कि मेरो पक्षका वीरहरू कसरी मारिए।
32शिखण्डीले युद्धमा आफ्ना श्रेष्ठ बाणद्वारा समस्त अस्त्रका ती महान् धारक भीष्मको वध गरे, जसले शत्रुहरूलाई रोक्ने चिन्तै गरेनन्।
33त्यसै गरी, हे सञ्जय, द्रुपदका पुत्र धृष्टद्युम्नले खड्ग उठाएर ती महाधनुर्धर द्रोणको वध गरे, जो कठोर तपको आचरण गर्थे र जो असंख्य अस्त्रले पहिले नै बिँधिएर युद्धमा आफ्ना समस्त अस्त्र त्यागिसकेका थिए। मैले वास्तवमा यो सुनेको छु कि यी दुवै — भीष्म र द्रोण — विषम परिस्थितिमा र विशेषगरी छलद्वारा मारिए।
34निश्चय नै स्वयं वज्रधारी (इन्द्र)ले पनि युद्धमा भीष्म र द्रोण — दुवैलाई — तिनीहरू युद्ध गरिरहेका बेला न्यायपूर्ण उपायले मार्न सक्दैनन्। वास्तवमा म तिमीलाई यो सत्य भन्दछु।
35जब कर्ण युद्धमा आफ्ना असंख्य दिव्यास्त्रको वर्षा गरिरहेका थिए, तब ती वीरलाई, जो स्वयं इन्द्रसरह थिए, मृत्युले कसरी छुन सक्यो?
36पुरन्दर (इन्द्र)ले उनका कुण्डलको सट्टामा ती वीरलाई त्यो दिव्य शक्ति (अस्त्र) प्रदान गरेका थिए, जुन बिजुलीसरह तेजस्वी थियो, जुन सुनले सजिएको थियो र जुन शत्रुहरूको नाश गर्न समर्थ थियो। ती वीरको त्यो दिव्य बाण, जुन सर्पमुख नामले प्रसिद्ध थियो, जुन सुनले सजिएको र कोमल चन्दनले लिपिएको थियो तथा जुन शत्रुहरूको वध गर्न समर्थ थियो, सधैँ तरकसमा राखिएको हुन्थ्यो। भीष्म र द्रोणलाई अग्रणी बनाएर हिँड्ने वीर महारथीहरूको अवहेलना गरेर, हे महाराज, ती वीरले जमदग्निका पुत्र (परशुराम)बाट ब्रह्मास्त्रको प्रयोग सिकेका थिए। द्रोणलाई अग्रणी बनाएर हिँड्ने महान् योद्धाहरू बाणले गहिरो बिँधिएर युद्धबाट विमुख भएका देखेर ती महाबाहुले आफ्ना तीक्ष्ण बाणले सुभद्राका पुत्रको धनु काटिदिएका थिए। जसको तेज कहिल्यै घट्दैन, जसको गति वायुसरह र बल दस हजार हात्तीसरह थियो, ती भीमसेनलाई अकस्मात् उनको रथबाट वञ्चित गरेर ती (महाबाहु)ले त्यसपछि उनीमाथि हाँसो उडाएका थिए। आफ्ना तीक्ष्ण र सोझा बाणले सहदेवलाई परास्त गरेर तथा उनलाई उनको रथबाट वञ्चित गरेर पनि उनले दया र धर्मको भावनाले उनको वध गरेनन्। शक्रद्वारा दिइएको आफ्नो बाणले उनले राक्षसराज घटोत्कचको वध गरेका थिए, जसले हजार माया रचेका थिए र जो विजयका अत्यन्त इच्छुक थिए। जससँग द्वन्द्वयुद्ध गर्न स्वयं धनञ्जय पनि कैयौँ दिनसम्म भयभीत रहे, ती वीर युद्धमा कसरी मारिन सके?
37युद्धमा वीर शत्रुहरूका संहारक अर्जुनले ती महान् योद्धा कर्णको वध कसरी गरे, जसबाट उनी रणभूमिमा यस बहानाले बच्दै आएका थिए कि — "अर्कातिरबाट मलाई युद्धका लागि ललकार्ने योद्धाहरूको वध गरिसकेपछि मात्र म वैकर्तन कर्णको वध गर्नेछु"?
38जब न उनको रथ भाँचिएको थियो, न उनको धनु काटिएको थियो, र न उनका अस्त्र नै सकिएका थिए, तब उनी (कर्ण) शत्रुहरूद्वारा कसरी मारिन सके?
39वास्तवमा को कर्णलाई युद्धमा परास्त गर्न समर्थ थियो — ती पुरुषश्रेष्ठलाई, जो बाघसरह वेगवान् थिए — जब ती महाधनुर्धर आफ्नो धनु कमाउँदै, आफ्ना भयङ्कर बाण छोड्दै र युद्धमा आफ्ना दिव्यास्त्रको प्रयोग गर्दै (लडिरहेका थिए)?
40निश्चय नै उनको ताँदो चुँडिएको हुनुपर्छ; उनको रथ पृथ्वीमा गाडिएको हुनुपर्छ; र उनका अस्त्र सकिएका हुनुपर्छ — किनभने तिमी मलाई भन्दछौ कि उनी मारिए।
41वास्तवमा मलाई उनको वधको अरू कुनै कारण देखिँदैन। 'जबसम्म म फाल्गुनको वध गर्दिनँ, तबसम्म म आफ्नो खुट्टा धुलाउनेछैनँ।' यो ती उदारचेताको अत्यन्त भयङ्कर प्रतिज्ञा थियो।
42उनीसँग भयभीत भई पुरुषश्रेष्ठ, धर्मका साक्षात् मूर्तिमान् राजा युधिष्ठिरले तेह्र वर्षसम्म वनवासमा रहँदा निद्राको सुख पाउन सकेनन्। महान् तेजस्वी ती उदारचेता वीरको पराक्रमको भरोसा गरेरै मेरो पुत्रले पाण्डवहरूकी पत्नीलाई बलपूर्वक सभाभवनमा घिसारे। त्यहाँ त्यस सभाको बीचमा उनले (कर्णले) पाण्डवहरूकै सामु र समस्त कुरुहरूको उपस्थितिमा पाञ्चालराजकुमारीलाई दासी भने। 'हे कृष्णा (पाञ्चाली), तिम्रा समस्त पति अब रहेनन्; र यदि तिनीहरू वास्तवमा छन् भने पनि, तिनीहरू गुदीविनाका तिलसरह हुन्। त्यसैले हे सुन्दरी, तिमी अर्कै पति छान।' सूत वंशका ती पुरुषले क्रोधमा भरिएर सभाको बीचमा कृष्णालाई यी कठोर वचन सुनाएका थिए। उनी शत्रुहरूद्वारा कसरी मारिए?
43ती वीरले गाण्डीव धनुबाट छुटेका बाणको कठोर स्पर्शको पनि अवहेलना गरेर कृष्णालाई भनेका थिए, 'निःसन्देह तिम्रा कुनै पति छैनन्;' र उनले पृथाका पुत्रहरूमाथि पनि आफ्नो दृष्टि हाले। पुनः, हे सञ्जय, आफ्नै पाखुराको बलमा विश्वास राखेर ती वीरलाई पृथाका पुत्रहरूबाट — तिनका पुत्रहरू तथा स्वयं जनार्दनसहित रहँदा पनि — क्षणभरका लागि पनि भय भएन। म मान्दिनँ कि स्वयं वासवको नेतृत्वमा समस्त देवता पनि उनीमाथि जाइलागे भने उनको वध हुन सक्छ। अनि, हे पुत्र, पाण्डवहरूद्वारा त्यो कसरी सम्भव हुन सक्छ?
44जब अतिरथका ती पुत्रले ताँदो छुन्थे र आफ्ना दस्ताना लगाउँथे, तब निश्चय नै कोही यस्तो पुरुष थिएन जसले उनको सामु उभिने साहस गर्न सकोस्। वास्तवमा पृथ्वी चन्द्रमाको कान्ति र सूर्यका किरणबाट रहित हुन सक्दछ; तर ती मानिसहरूका स्वामीको, जो कहिल्यै रणभूमिबाट विमुख भएनन्, युद्धमा वध सम्भव थिएन।
45ती वीर तथा उनका भाइ दुःशासनको सहायता पाएरै मेरो त्यस दुष्टात्मा र कुबुद्धि पुत्रले स्वयं वासुदेवका प्रस्ताव अस्वीकार गर्ने निश्चय गरेको थियो। म ठान्दछु कि साँढेसरह काँध भएका कर्णको पतन देखेर तथा दुःशासनको वध देखेर मेरो पुत्र निश्चय नै विलाप गरिरहेको छ।
46यो देखेर कि विकर्तनका पुत्र द्वन्द्वयुद्धमा सव्यसाचीद्वारा मारिए र पाण्डवहरू विजयी भए, दुर्योधनले वास्तवमा के भन्यो?
47यो देखेर कि दुर्मर्षण र वृषसेन — दुवै युद्धमा मारिए, तथा यो देखेर कि उसको सेना महारथीहरूद्वारा संहार गरिँदा छिन्नभिन्न भयो, र पुनः यो देखेर कि (उसको पक्षका) राजाहरू युद्ध गर्न अत्यन्त अनिच्छुक भई रणभूमिबाट विमुख हुँदै छन्, तथा महारथीहरू पहिले नै भागिसकेका देखेर — म ठान्दछु कि मेरो पुत्र अब निश्चय नै विलाप गरिरहेको छ।
48आफ्नो सेना राम्ररी हतोत्साहित भएको देखेर त्यस निर्भीक, अभिमानी, दुष्टात्मा र अनियन्त्रित वासना भएको दुर्योधनले के भन्यो?
49यद्यपि मित्रहरूले उसलाई रोकेका थिए, तथापि आफै यस उग्र शत्रुताको उत्पत्ति गरेर, युद्धमा असंख्य सैनिकको संहार देखेर दुर्योधनले के भन्यो?
50यो देखेर कि उसको भाइ युद्धमा मारियो र भीमसेनले उसको रगत पिए, दुर्योधनले के भन्यो?
51उसले (मेरो पुत्रले) गान्धारराजसँग सभाभवनको बीचमा भनेको थियो कि कर्णले युद्धमा अर्जुनको वध गर्नेछन्। तर अब ती वीर मारिएको देखेर उसले (दुर्योधनले) के भन्यो?
52हे पुत्र, जब कर्ण मारिए, तब सुबलका पुत्र शकुनिले के भने, जसले पहिले प्रसन्न हृदयले द्यूत खेलेर पाण्डुपुत्रलाई ठगेका थिए?
53विकर्तनका पुत्रलाई (युद्धमा मारिएको) देखेर हृदिकका पुत्र कृतवर्माले, ती महाधनुर्धरले, सात्वतहरूका ती महारथीले, के भने?
54हे सञ्जय, धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गर्न अत्यन्त इच्छुक ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरूले ती परम बुद्धिमान् द्रोणपुत्रबाट शिक्षा प्राप्त गरे। सौन्दर्यले सम्पन्न ती तरुण, सुन्दर स्वरूपका, महायशस्वी अश्वत्थामाले कर्णलाई युद्धमा मारिएको देखेर के भने?
55शरद्वान्का पुत्र, गौतम वंशका कृपले, ती महारथीले, धनुर्विद्याका ती आचार्यले, कर्णलाई युद्धमा मारिएको देखेर के भने?
56कर्णको वध देखेर मद्रराजले — ती महाधनुर्धरले, सभाहरूका ती आभूषणले, शौवीर जातिका शल्यले, (कर्णको) रथ चलाउनमा लागेका ती सारथिश्रेष्ठले, महाबलले सम्पन्न मद्र योद्धाहरूका ती प्रमुख नायकले — के भने?
57र पुनः, हे सञ्जय, कठिनाइले मात्र परास्त गर्न सकिने अन्य योद्धाहरूले तथा युद्धको इच्छाले आएका पृथ्वीका समस्त राजाहरूले, विकर्तनका पुत्रको वध देखेर के भने?
58जब ती वीर, महारथीहरूमा ती श्रेष्ठ, पुरुषहरूमा ती उत्तम द्रोण (युद्धमा) मारिए, तब, हे सञ्जय, क्रमशः सेनाका भिन्नभिन्न दलका नायक को-को बने?
59हे सञ्जय, मलाई यो बताऊ कि समस्त महारथीहरूमा श्रेष्ठ मद्रराज शल्य विकर्तनका पुत्रका सारथिका रूपमा कसरी नियुक्त भए?
60जब सूतपुत्र युद्ध गरिरहेका थिए, तब उनको दाहिने पाङ्ग्राको रक्षा कसले गरिरहेको थियो र उनको देब्रेको रक्षा कसले गरिरहेको थियो, तथा उनको पीठको रक्षा कसले गरिरहेको थियो?
61कुन वीरहरूले कर्णको साथ छाडेनन् र कुन नीचमन पुरुषहरू उनलाई छोडेर भागे? तिमी आफै रणभूमिमा उपस्थित रहँदा पनि ती महारथी युद्धमा कसरी मारिन सके?
62हे सञ्जय, वीर महारथीहरूले ती पाण्डवहरूको सामना कसरी गर्न सके, जो बादलले पानीका थोपा वर्षाएझैँ बाणको वर्षा गरिरहेका थिए? मलाई यो बताऊ कि तब त्यो दिव्य सर्पमुख बाण, आफ्नो जातिमा त्यो सर्वश्रेष्ठ, निष्फल कसरी भयो?
63जब श्रेष्ठ नायकहरू मारिइसके, तब, हे सञ्जय, मलाई यो पनि देखिँदैन कि मेरो पक्षका ती सैनिकहरू, जो पहिले नै आफ्नो साहस गुमाइसकेका छन्, तीमध्ये कोही पनि (यस भयङ्कर संहारबाट) जीवित बाँच्नेछ।
64वास्तवमा ती दुवै वीर, ती महाधनुर्धर, मेरा लागि आफ्नो प्राण त्याग्न उद्यत थिए। तिनीहरूको (भीष्म र द्रोणको) मृत्युको समाचार सुनेर मलाई जीवनसँग के प्रयोजन?
65बारम्बार (सोच्दा पनि) म यो सहन सक्दिनँ कि कर्ण पाण्डवहरूद्वारा मारियोस्; किनभने उनका पाखुराको बल दस हजार हात्तीको बलसरह छ।
66हे सञ्जय, द्रोण मारिएपछि मानिसहरूमा महान् वीरहरू — अर्थात् कौरव र तिनका शत्रुहरू — का बीचमा जुन युद्ध भयो, त्यसको वृत्तान्त मलाई विस्तारपूर्वक सुनाऊ।
67यो पनि मलाई बताऊ कि कुन्तीका पुत्रहरूले कर्णसँग युद्ध कसरी गरे र यो पनि बताऊ कि शत्रुहरूका ती संहारक युद्धमा कसरी शान्त भए (मारिए)।