कर्ण पर्व — कर्णको अभिषेक
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 10
संस्कृत
1संजय उवाच हते द्रोणे महेष्वासे तस्मिन्नहनि भारत। कृते च मोघसंकल्पे द्रोणपुत्रे महारथे॥
2द्रवमाणे महाराज कौरवाणां बलार्णवे। व्यूह्य पार्थः स्वकं सैन्यमतिष्ठद् भ्रातृभिर्वृतः॥
3तमवस्थितमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ। विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा पौरुषेण न्यवारयत्॥
4स्वमनीकमवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः। युद्ध्वा च सुचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत॥
5लब्धलक्ष्यैः परैर्हष्टैक्यच्छद्भिश्चिरं तदा। संध्याकालं समासाद्य प्रत्याहारमकारयत्॥
6कृत्वावहारं सैन्यानां प्रविश्य शिबिरं स्वकम्। कुरवः सुहितं मन्त्रं मन्त्रयाञ्चक्रिरे मिथः॥
7पर्यङ्केषु परार्येषु स्पास्तरणवत्सु च। वरासनेषूपविष्टाः सुखशय्यास्विवामराः॥
8ततो दुर्योधनो राजा साम्ना परमवल्गुना। तानाभाष्य महेष्वासान् प्राप्तकालमभाषत।॥
9दुर्योधन उवाच मतं मतिमतां श्रेष्ठाः सर्वे प्रबूत मा चिरम्। एवं गते तु किं कार्यं किं च कार्यतरं नृपाः॥
10संजय उवाच एवमुक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः। चक्रुर्नानाविधाश्चेष्टाः सिंहासनगतास्तदा॥
11तेषां निशाम्येगितानि युद्धे प्राणाञ्जुहूषताम्। समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञो बालार्कसमवर्चसम्॥ आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमाददे।
12रागो योगस्तथा दाक्ष्यं नयश्चेत्यर्थसाधकाः॥ उपाया: पण्डितैः प्रोक्तास्ते तु दैवमुपाश्रिताः।
13लोकप्रवीरा येऽस्माकं देवकल्पा महारथः॥ नीतिमन्तस्तथा युक्ता दक्षा रक्ताक्ष ते हताः। न त्वेव कार्यं नैराश्यमस्माभिर्विजयं प्रति॥
14सुनीतैरिह सर्वार्थैर्देवमप्यनुलोम्यते। ते वयं प्रवरं नृणां सर्वैगुणगणौर्युतम्॥ कर्णमेवाभिषेक्ष्यामः सैनापत्येन भारत। कर्ण सेनापति कृत्वा प्रमथिष्यामहे रिपून्॥
15एष ह्यतिबलः शूरः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः। वैवस्वत इवासह्यः शक्तो जेतुं रणे रिपून्॥
16एतदाचार्यतनयाच्छ्रुत्वा राजंस्तवात्मजः। आशा बहुमती चक्रे कर्णं प्रति स वै तदा॥
17हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णो जेष्यति पाण्डवान्। तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वस्य च भारत॥ ततो दुर्योधनः प्रीतः प्रियं श्रुत्वाऽस्य तद् वचः। प्रीतिसत्कार संयुक्तं तथ्यमात्महितं शुभम्॥ स्वं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः। दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत्॥
18कर्ण जानामि ते वीर्यं सौहृदं परमं मयि। तथापि त्वां महाबाहो प्रवक्ष्यामि हितं वचः॥
19श्रुत्वा यथेष्टं च कुरु वीर यत् तव रोचते। भवान् प्राज्ञतमो नित्यं मम चैव परा गतिः॥
20भीष्मद्रोणावतिरथौ हतौ सेनापति मम। सेनापतिर्भवानस्तु ताभ्यां द्रविणवत्तरः॥
21वृद्धौ च तौ महेष्वासौ सापेक्षौ च धनंजये। मानितौ च मया वीरौ राधेय वचनात् तव॥
22पितामहत्वं सम्प्रेक्ष्य पाण्डुपुत्रा महारणे। रक्षितास्तात भीष्मेण दिवसानि दशैव तु॥
23न्यस्तशस्त्रे च भवति हतो भीष्मः पितामहः। शिखण्डिन पुरस्कृस्य फाल्गुनेन महाहवे॥
24हते तस्मिन् महेष्वासे शरतल्पगते तथा। त्वयोक्ते पुरुष व्याघ्र द्रोणो ह्यासीत् पुरः सरः॥
25तेनापि रक्षिताः पार्थाः शिष्यत्वादिति मे मतिः। स चापि निहतो वृद्धो धृष्टद्युम्नेन सत्वरम्॥
26निहताभ्यां प्रधानाभ्यां ताभ्यानमितविक्रम। त्वत्समं समरे योधं नान्यं पश्यामि चिन्तयन्॥
27भवानेव तु नः शक्तो विजयाय न संशयः। पूर्वं मध्ये च पश्चाच तथैव विहितं हितम्॥
28स भवान् धुर्यवत् संख्ये धुरमुद्वोढुमहति। अभिषेचय सैनान्ये स्वयमात्मानमात्मना॥
29देवतानां यथा स्कन्दः सेनानीः प्रभुरव्ययः। तथा भवानिमां सेनां धार्तराष्ट्रीं बिभर्तु वै॥
30जहि शत्रुगणान् सर्वान् महेन्द्रो दानवानिव। अवस्थितं रणे दृष्ट्वा पाण्डवास्त्वां महारथाः॥ द्रविष्यन्ति च पञ्चाला विष्णुं दृष्ट्वेव दानवाः। तस्मात् त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकर्षैतां महाचमूम्॥
31भवत्यवस्थिते यत्ते पाण्डवा मन्दचेतसः। द्रविष्यन्ति सहामात्याः पञ्चालाः सुंजयाश्च ह॥
32यथा ह्यभ्युदितः सूर्यः प्रतपन् स्वेन तेजसा। व्यपोहति समस्तीव्र तथा शत्रून् प्रतापय॥
33संजय उवाच आशा बलवती राजन् पुत्रस्य तव याऽभवत्। हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णो जेष्यति पाण्डवान्॥ तामाशां हृदये कृत्वा कर्णमेवं तदाब्रवीत्। सूतपुत्र न ते पार्थः स्थित्वाग्रे संयुयुत्सति॥
34कर्ण उवाच उक्तमेतन्मया पूर्वं गान्धारे तव संनिधौ। जेष्यामि पाण्डवान् सर्वान् सपुत्रान् सजनार्दनान्॥४०
35सेनापतिर्भविष्यामि तवाहं नात्र संशयः। स्थिरो भव महाराज जितान् विद्धि च पाण्डवान्॥४१
36संजय उवाच एवमुक्तो महाराज ततो दुर्योधनो नृपः। उत्तस्थौ राजभिः सार्धं देवैरिव शतक्रतुः॥
37सेनापत्येन सत्कर्तुं कर्णं स्कन्दमिवामराः। ततोऽभिषिषिचुः कर्णं विधिदृष्टेन कर्मणा॥ दुर्योधनमुखा राजन् राजानो विजयैषिणः।
38शातकुम्भमयैः कुम्भैर्माहेयैश्चभिमन्त्रितैः॥ तोयपूर्णविषाणैश्च द्विपखङ्गमहर्षभैः। मणिमुक्तायुतैश्चान्यैः पुण्यगन्धस्तथौषधैः। औदुम्बरे सुखासीनमासने क्षौमसंवृत। शास्त्रदृष्टेन विधिना सम्भारैश्च सुसम्भृतैः॥ ब्राह्मणः क्षत्रिया वैश्यास्तथा शूद्राश्च सम्मताः। तुष्टुवुस्तं महात्मानमभिषिक्तं वरासने॥
39ततोऽभिषिक्ते राजेन्द्र निष्कर्गोभिर्धनेन च। वाचयामास विप्राय्यान् राधेयः परवीरहा॥
40जय पार्थान सगोविन्दान् सानुगांस्तान् महामृधे। इति तं वन्दिनः प्राहुर्द्विजाश्च पुरुषर्षभम्॥ जहि पार्थान् सपाञ्चालान् राधेय विजयाय नः। उद्यन्निव सदा भानुस्तमांस्युप्रैर्गभस्तिभिः॥
41न ह्यलं त्वद्विसृष्टानां शराणां वै सकेशवाः। उलूकाः सूर्यरश्मीनां ज्वलतामिव दर्शने॥
42न हि पार्थाः सपाञ्चाला: स्थातुं शक्तास्तवाग्रतः। आत्तशस्त्रस्य समरे महेन्द्रस्येव दानवाः॥
43अभिषिक्तस्तु राधेयः प्रभया सोऽमितप्रभः। अत्यरिच्यत रूपेण दिवाकर इवापरः॥
44सैनापत्ये तु राधेमभिषिच्य सुतस्तव। अमन्यत् तदाऽऽत्मानं कृतार्थं कालचोदितः॥
45कर्णोऽपि राजन् सम्प्राप्य सैनापत्यमरिंदमः। योगामाज्ञापगमास सूर्यस्योदयनं प्रति॥
46तव पुत्रैर्वृतः कर्णः शुशुभे तत्र भारत। देवैरिव यथा स्कन्दः संग्रामे तारकामये॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said O Descendant of the Bharata race, when, in that day, the mighty bowman Drona was slain in battle and when again, the objects of that mighty car-warrior were unfulfilled;
2And when, O great king, the army of the Kauravas, that was like the vast ocean, had fled away, the son of Pritha, having arranged his own troops properly waited in the field with all his brothers.
3O foremost of the Bharata race, your son having seen him staying in the field and also having witnessed his own army flaying away form the battle, forbade them run away in the most encouraging terms.
4Then with the confidence in the strength of his own arms, having arranged his own army in a regular position and O descendant of the Bharata race, having fought for a while with the Pandavas.
5Who had attained their objects and who were the most cheerful enemies and who, again, were engaged for pretty long time in battle, he, on the approach of the evening, caused the army of the enemies to withdraw,
6Thereupon having drawn the troops and entered into their own encampment, the sons of Kuru held a consultation among themselves for their own welfare.
7They had seated themselves in the most excellent seats and valuable conches furnished with beautiful coverlets, even as the celestials take their seats on the most pleasant bows.
8Thereupon king Duryodhana addressed these mighty bowmen in the most agreeable and pleasant terms and spoke them in a way most suited to the time.
9Duryodhana said O monarchs, all of you are the best of the intellectual persons; do you at once give your individual opinions as to what is necessary or what is unnecessary under the present circumstances.
10Sanjaya said When these words had been uttered by the lord of men, then the foremost of princes, who had seated themselves on the throne and were most willing to fight, began to make various gestures (expressive of their heroism).
11Having understood the gestures of those, who were ready to sacrifice their lives in the battle and having beheld the face of the king, that had the splendour of the newly rising Sun. The highly intellectual son of Acharya, who
12'Zeal, perseverance, as also skillfulness and diplomacy, these have been declared by the learned me to be the principal expedients of accomplishing ends, which, again, are wholly dependent upon Destiny.'
13Those foremost of men, the mighty carwarriors, on our side, who had been like the celestials and who were acquainted with the principles of government were all slain in battle. In spite of all these, there should be no disappointment as regards victory.
14For, Destiny could be made favourable, if we can take recourse to the honest principles comprehensive of all the expedients. O descendant of the Bharata race, we shall, therefore, install Karna, that best of men, endowed with all the good qualities, as the commander of the army. Having made Karna the commander of our force, we shall be in a position to destroy all the enemies.
15Because this hero, who is possessed of immense strength and who is acquainted with the use of weapons and who cannot easily be vanquished and who is like Death himself and who is irresistible, is capable of subduing the enemies in battle.
16O king, having heard these (words) from the son of the preceptor, then your son had entertained great hopes in respect to Karna.
17When both Bhishma and Drona have been slain, Karna will surely then defeat the Pandavas. O descendant of the Bharata race, having cherished this hope in his heart and also having comforted himself. Thereupon king Duryodhana was exceedingly gratified to hear his words, that were fraught with delight and reverence, that were also beneficial to himself and true and most pleasant. Then having secured the steadiness of his mind and relied upon the strength of his own arms, the most powerful king Duryodhana spoke these words to the son of Radha-.
18O Karna, I know your strength, as well as great intimacy that you entertain for myself. In spite of all that, O mighty-armed one, I will tell you some words that are beneficial to yourself.
19O hero, you are the greatest sage are always my highest protection as well. Now, having heard my words, do whatever you desire, or whatever you like most.
20My two great generalissimos, Bhishma and Drona, those car-warriors of the first class, have been already slain in battle. You are more powerful than either of them. Now should you be installed as the commander of my army.
21Indeed, those two mighty bowmen were very old; and they were favourable disposed and you towards Dhananjaya. In despite thereof, O son of Radha, those two heroes were selected by me as the generalissimo of my army at your word.
22Beholding their connection of grand-father with themselves, the sons of Pandu, O father, were saved in that formidable battle by Bhishma for ten consecutive days.
23When you had laid aside your arms, Bhishma of mighty prowess was slain in battle by Falguna, who had placed Shikhandin in his front.
24When that great bowman had fallen and lain down on the bed of arrows, it was them, O foremost of men, that Drona was appointed as the commander (of the army) at your request.
25My opinion is, that by that hero, too, the sons of Pritha were saved (from the hand of Death) in consideration that the latter were the pupils of the former. But even that old man, again, was speedily slain (in battle) by Dhristadyumna.
26Reflecting for a while, I do not see any other person, like yourself, of more immeasurable prowess than those two best of warriors, who are already slain in battle.
27At present you are able to obtain victory for ourselves. There is no doubt about it. In accordance therewith you have rendered good to us both before and after, as well as in the middle.
28You should, like the commander of the force, bear all the burden in battle. So, should you be installed as the general by yourself.
29Therefore, do you maintain this force of Dhritarashtra, even as lord Skanda of eternal energy, the leader of the celestials, maintain the celestial force.
30Do you slay all the foes, even as Mahendra slays the Danavas. When the most powerful car-warriors, the Pandavas, will see you waiting in the field of battle, they will surely fly away with all the Panchalas, even as the Danavas fly away, beholding Vishnu. Consequently, O foremost of men, do you command this mighty force.
31When you will stay in the field, all those Pandavas of wicked soul with their allies, the Panchalas and the Srinjayas, all will run away from the field.
32So, do you exterminate all the enemies, even as the risen Sun, burning by his own energy, destroys the awful darkness.
33Sanjaya said That after the slaughter of both Bhishma and Drona, Karna would surely subdue the Pandavas, this hope, O king, of your son was found to be very great. Having entertained in the mind that strong hope, he then addressed Karna saying thus-"O son of Suta, the son of Pritha would never fight, staying before you (in the field)."
34Karna said O son of Gandhari, this was already told by me before you, namely that I would subdue all the Pandavas with their sons and with Janardana, too.
35I will be your generalissimo, there is not doubt about it. O powerful monarch, have peace. And do you think the Pandavas were already conquered.
36Sanjaya said O great monarch, on his being thus addressed, king Duryodhana stood up with all other monarchs, like Indra of one hundred sacrifices with the celestials, in order to pay respect to Karna.
37As the commander of his force, even as the gods do to lord Skanda. Thereupon, monarch, all the kings, at the head of whom was Duryodhana, who were most desirous of victory, installed Karna (in the generalship of army), according to the rites ordained by Providence.
38By the offerings of gold and earthen vessels filled with water, sanctified with the holy expressions (the mantras) and of the tusks of elephants and the horns of rhinoceroses and well-constituted bulls and also by the offerings of other vessels overlaid with jewels and gems and of fragrant herbs. He (Karna) at this time seated himself at ease on a seat made of Udumbara wood and covered over with a piece of silken cloth. The Brahmanas, the Kshatriyas, the Vaishyas, as well as the Sudras of high social position began to praise that loftyminded one, who was installed, with the offerings of articles collected according to the rites enjoined by the Shastras, in that highest position.
39Thereupon, being thus installed, O lord of monarchs, the son of Radha, that slayer of the most war-like enemies, worshipped the foremost of the regenerate persons by the offerings of gold, kine and other wealth; and thereby caused them to say benedictions to him.
40O foremost of men, the bards and the twiceborn persons uttered these words to him-"Do you subdue the sons of Pritha, with Govinda and with their principal attendants in that formidable battle. O son of Radha, do you slay the sons of Pritha, along with the Panchalas, that we may win victory, even as risen Sun always destroys the thick gloom by his terrible rays.
41The faithless sons of Pandu with Keshava, cannot indeed bear with the sight of the arrows shot by you, even as it is most intolerable to look at the burning rays of the Sun.
42Having put on all the weapons, the sons of Pritha, along with the Panchalas, will not be able to stay before you in the field, even as the Danavas are not able to stand before Indra (in battle).
43Having been thus installed in the generalship, the son of Radha of unparalleled radiance surpassed all the beauty and splendour like a second Sun.
44Having installed the son of Radha in the leadership (of the army), thereupon, your son, insisted upon by Death as it were, considered himself most successful.
45O monarch, Karna, the subduer of enemies, having obtained this leadership, ordered for arranging the troops in battle-array towards the rising of the Sun.
46O descendant of the Bharata race, Karna, having been surrounded by your sons in the battle, looked resplendent, even as the lord Skanda, encompassed by all the celestials, looked radiant in the battle, wherein the Asura Taraka, like an evil, was sought to be defeated.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे भरतवंश के वंशज, जब उस दिन महाधनुर्धर द्रोण युद्ध में मारे गए और जब उन महारथी के प्रयोजन अपूर्ण ही रह गए;
2और जब, हे महाराज, विशाल समुद्र के समान कौरवों की सेना भाग खड़ी हुई, तब पृथा के पुत्र ने अपनी सेना को यथोचित रूप से व्यवस्थित करके अपने समस्त भाइयों सहित रणभूमि में प्रतीक्षा की।
3हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उन्हें रणभूमि में डटा हुआ देखकर तथा अपनी ही सेना को युद्ध से भागती हुई देखकर आपके पुत्र ने अत्यन्त उत्साहवर्धक वचनों से उन्हें भागने से रोका।
4तब अपनी ही भुजाओं के बल पर विश्वास करके, अपनी सेना को नियमित व्यूह में सजाकर, हे भरतवंश के वंशज, कुछ समय तक पाण्डवों के साथ युद्ध करके —
5जो अपने प्रयोजनों को सिद्ध कर चुके थे और जो अत्यन्त प्रसन्न शत्रु थे तथा जो पुनः बहुत देर तक युद्ध में लगे रहे — उसने सन्ध्या होने पर शत्रुओं की सेना को पीछे हटा दिया।
6तदनन्तर सेना को हटाकर और अपने शिविर में प्रवेश करके कुरुपुत्रों ने अपने हित के लिए आपस में परामर्श किया।
7वे परम उत्तम आसनों तथा सुन्दर बिछौनों से युक्त बहुमूल्य शय्याओं पर बैठ गए, ठीक वैसे ही जैसे देवगण अत्यन्त मनोहर आसनों पर विराजते हैं।
8तदनन्तर राजा दुर्योधन ने उन महाधनुर्धरों को अत्यन्त प्रिय और मधुर वचनों से सम्बोधित किया और समय के सर्वथा अनुकूल रीति से उनसे बात की।
9दुर्योधन ने कहा — हे नरेशो, आप सब बुद्धिमानों में श्रेष्ठ हैं; वर्तमान परिस्थिति में क्या आवश्यक है और क्या अनावश्यक — इस विषय में आप सब तत्काल अपना-अपना मत दीजिए।
10सञ्जय ने कहा — मनुष्यों के स्वामी द्वारा जब ये वचन कहे गए, तब सिंहासन पर बैठे हुए और युद्ध के अत्यन्त इच्छुक वे राजकुमारश्रेष्ठ (अपनी वीरता सूचित करने वाली) विविध चेष्टाएँ करने लगे।
11युद्ध में अपने प्राण न्योछावर करने को उद्यत उन वीरों की चेष्टाओं को समझकर तथा नवोदित सूर्य के समान तेजस्वी राजा का मुख देखकर, आचार्य के वे परम बुद्धिमान् पुत्र, जो —
12'उत्साह, अध्यवसाय, तथा कौशल और नीति — विद्वानों ने इन्हें ही कार्यसिद्धि के प्रमुख उपाय बताया है, जो पुनः पूर्णतः दैव के अधीन हैं।'
13हमारे पक्ष के वे पुरुषश्रेष्ठ, वे महारथी, जो देवताओं के समान थे और जो राजनीति के सिद्धान्तों के ज्ञाता थे, सब युद्ध में मारे गए। तथापि विजय के विषय में निराशा नहीं होनी चाहिए।
14क्योंकि यदि हम समस्त उपायों से युक्त सत्पथ का आश्रय लें तो दैव को भी अनुकूल बनाया जा सकता है। अतः, हे भरतवंश के वंशज, हम समस्त सद्गुणों से सम्पन्न पुरुषश्रेष्ठ कर्ण को सेनापति के पद पर अभिषिक्त करेंगे। कर्ण को अपनी सेना का सेनापति बनाकर हम समस्त शत्रुओं का नाश करने में समर्थ होंगे।
15क्योंकि यह वीर, जो अपार बल से सम्पन्न है और जो अस्त्रों के प्रयोग में निपुण है और जिसे सहज ही परास्त नहीं किया जा सकता और जो स्वयं मृत्यु के समान है और जो अप्रतिरोध्य है, युद्ध में शत्रुओं को परास्त करने में समर्थ है।
16हे राजन्, आचार्यपुत्र से ये (वचन) सुनकर आपके पुत्र ने कर्ण के विषय में बड़ी आशाएँ बाँध लीं।
17भीष्म और द्रोण — दोनों के मारे जाने पर अब निश्चय ही कर्ण पाण्डवों को परास्त करेगा। हे भरतवंश के वंशज, हृदय में यह आशा सँजोकर और स्वयं को सान्त्वना देकर — तदनन्तर राजा दुर्योधन उसके उन वचनों को सुनकर अत्यन्त प्रसन्न हुआ, जो हर्ष और आदर से भरे थे, जो उसके अपने लिए हितकर, सत्य और परम प्रिय भी थे। तब अपने मन को स्थिर करके और अपनी ही भुजाओं के बल का भरोसा करके परम प्रतापी राजा दुर्योधन ने राधा के पुत्र से ये वचन कहे —
18हे कर्ण, मैं तुम्हारा बल जानता हूँ, तथा मेरे प्रति तुम्हारी जो घनिष्ठ आत्मीयता है, उसे भी जानता हूँ। तथापि, हे महाबाहु, मैं तुमसे कुछ ऐसे वचन कहूँगा जो तुम्हारे ही लिए हितकर हैं।
19हे वीर, तुम परम ज्ञानी हो और सदा मेरे सर्वोच्च रक्षक भी हो। अब मेरे वचन सुनकर जो तुम चाहो, अथवा जो तुम्हें सर्वाधिक रुचिकर लगे, वही करो।
20मेरे दोनों महान् सेनापति — भीष्म और द्रोण — वे प्रथम श्रेणी के महारथी, युद्ध में पहले ही मारे जा चुके हैं। तुम उन दोनों से भी अधिक प्रतापी हो। अब तुम्हें ही मेरी सेना का सेनापति अभिषिक्त किया जाना चाहिए।
21वास्तव में वे दोनों महाधनुर्धर अत्यन्त वृद्ध थे; और वे धनञ्जय के प्रति स्नेहभाव रखते थे। फिर भी, हे राधापुत्र, तुम्हारे ही कहने पर मैंने उन दोनों वीरों को अपनी सेना का सेनापति चुना था।
22हे तात, अपने साथ पितामह का सम्बन्ध देखकर भीष्म ने उस भयंकर युद्ध में लगातार दस दिनों तक पाण्डुपुत्रों की रक्षा की।
23जब तुमने अपने शस्त्र रख दिए थे, तब महापराक्रमी भीष्म युद्ध में फाल्गुन द्वारा मारे गए, जिसने शिखण्डी को अपने आगे कर रखा था।
24जब वे महाधनुर्धर गिरकर शरशय्या पर पड़ गए, तब, हे पुरुषश्रेष्ठ, तुम्हारे ही अनुरोध पर द्रोण (सेना के) सेनापति नियुक्त किए गए।
25मेरा मत है कि उन वीर ने भी पृथा के पुत्रों को (मृत्यु के हाथों से) इस विचार से बचाया कि वे उनके शिष्य थे। किन्तु वे वृद्ध भी शीघ्र ही धृष्टद्युम्न द्वारा (युद्ध में) मारे गए।
26कुछ देर विचार करने पर भी मुझे तुम्हारे समान और कोई पुरुष दिखाई नहीं देता, जो युद्ध में पहले ही मारे जा चुके उन दोनों योद्धाश्रेष्ठों से भी अधिक अपरिमेय पराक्रम वाला हो।
27इस समय तुम ही हमारे लिए विजय प्राप्त करने में समर्थ हो। इसमें कोई सन्देह नहीं है। इसके अनुरूप ही तुमने पहले भी, बाद में भी और बीच में भी हमारा हित किया है।
28सेनापति के समान तुम्हें ही युद्ध का समस्त भार वहन करना चाहिए। अतः तुम स्वयं ही सेनापति के पद पर अभिषिक्त होओ।
29अतः तुम धृतराष्ट्र की इस सेना का पालन करो, ठीक वैसे ही जैसे नित्य तेजस्वी देवसेनापति भगवान् स्कन्द देवताओं की सेना का पालन करते हैं।
30तुम समस्त शत्रुओं का वध करो, ठीक वैसे ही जैसे महेन्द्र दानवों का वध करते हैं। जब महापराक्रमी महारथी पाण्डव तुम्हें रणभूमि में डटा हुआ देखेंगे, तब वे समस्त पाञ्चालों सहित निश्चय ही भाग खड़े होंगे, ठीक वैसे ही जैसे विष्णु को देखकर दानव भाग जाते हैं। अतः, हे पुरुषश्रेष्ठ, तुम इस विशाल सेना का संचालन करो।
31जब तुम रणभूमि में डटोगे, तब वे समस्त दुष्टात्मा पाण्डव अपने सहयोगियों — पाञ्चालों और सृञ्जयों — सहित रणभूमि से भाग जाएँगे।
32अतः तुम समस्त शत्रुओं का समूल नाश करो, ठीक वैसे ही जैसे उदित सूर्य अपने ही तेज से जलता हुआ भयंकर अन्धकार का नाश कर देता है।
33सञ्जय ने कहा — भीष्म और द्रोण — दोनों के वध के पश्चात् कर्ण निश्चय ही पाण्डवों को परास्त करेगा — हे राजन्, आपके पुत्र की यह आशा अत्यन्त प्रबल पाई गई। मन में वह दृढ़ आशा सँजोकर उसने तब कर्ण से इस प्रकार कहा — "हे सूतपुत्र, तुम्हारे सामने (रणभूमि में) खड़े रहते पृथा का पुत्र कभी युद्ध नहीं करेगा।"
34कर्ण ने कहा — हे गान्धारी के पुत्र, यह तो मैंने तुम्हारे समक्ष पहले ही कह दिया था, अर्थात् यह कि मैं समस्त पाण्डवों को उनके पुत्रों सहित और जनार्दन सहित भी परास्त कर दूँगा।
35मैं तुम्हारा सेनापति बनूँगा, इसमें कोई सन्देह नहीं। हे प्रतापी नरेश, तुम शान्त रहो। और तुम पाण्डवों को पहले ही जीत लिया गया मानो।
36सञ्जय ने कहा — हे महाराज, इस प्रकार कहे जाने पर राजा दुर्योधन कर्ण का सम्मान करने के लिए अन्य समस्त नरेशों सहित उठ खड़ा हुआ, जैसे देवताओं सहित शतक्रतु इन्द्र (उठ खड़े होते हैं)।
37अपनी सेना के सेनापति के रूप में — ठीक वैसे ही जैसे देवगण भगवान् स्कन्द के प्रति (करते हैं)। तदनन्तर, हे नरेश, दुर्योधन के नेतृत्व में विजय के अत्यन्त इच्छुक समस्त राजाओं ने विधाता द्वारा विहित विधि के अनुसार कर्ण को (सेनापति के पद पर) अभिषिक्त किया।
38पवित्र मन्त्रों से अभिमन्त्रित जल से भरे स्वर्णमय और मिट्टी के पात्रों के, हाथियों के दाँतों के, गैंडों के सींगों के और सुलक्षण बैलों के अर्पण द्वारा, तथा रत्नों और मणियों से जटित अन्य पात्रों और सुगन्धित ओषधियों के अर्पण द्वारा। इस समय वे (कर्ण) गूलर की लकड़ी से बने और रेशमी वस्त्र से ढके आसन पर सुखपूर्वक विराजमान हुए। ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों तथा ऊँचे सामाजिक स्थान वाले शूद्रों ने भी उन उदारचेता की स्तुति करना आरम्भ किया, जो शास्त्रविहित विधि के अनुसार एकत्र की गई सामग्रियों के अर्पण से उस सर्वोच्च पद पर अभिषिक्त हुए थे।
39तदनन्तर इस प्रकार अभिषिक्त होकर, हे नरेशों के स्वामी, राधा के पुत्र ने, अत्यन्त युद्धप्रिय शत्रुओं के उन संहारक ने, स्वर्ण, गौओं और अन्य धन के अर्पण द्वारा द्विजश्रेष्ठों की पूजा की; और इस प्रकार उनसे अपने लिए आशीर्वाद कहलवाए।
40हे पुरुषश्रेष्ठ, बन्दीजनों और द्विजों ने उससे ये वचन कहे — "उस भयंकर युद्ध में तुम पृथा के पुत्रों को गोविन्द सहित और उनके प्रमुख अनुचरों सहित परास्त करो। हे राधापुत्र, तुम पृथा के पुत्रों का पाञ्चालों सहित वध करो, जिससे हमें विजय प्राप्त हो, ठीक वैसे ही जैसे उदित सूर्य अपनी प्रचण्ड किरणों से सदा घने अन्धकार का नाश कर देता है।
41केशव सहित श्रद्धाहीन पाण्डुपुत्र वास्तव में तुम्हारे छोड़े हुए बाणों को देख भी नहीं सकते, जैसे सूर्य की जलती हुई किरणों को देखना अत्यन्त असह्य होता है।
42समस्त अस्त्र-शस्त्र धारण करके भी पृथा के पुत्र पाञ्चालों सहित रणभूमि में तुम्हारे सामने टिक नहीं सकेंगे, जैसे दानव (युद्ध में) इन्द्र के सम्मुख टिक नहीं पाते।
43इस प्रकार सेनापति के पद पर अभिषिक्त होकर अनुपम कान्ति वाले राधा के पुत्र दूसरे सूर्य के समान समस्त सौन्दर्य और तेज से बढ़कर शोभित हुए।
44राधा के पुत्र को (सेना के) नेतृत्व पर अभिषिक्त करके, तदनन्तर मानो मृत्यु से ही प्रेरित होकर आपके पुत्र ने स्वयं को परम सफल माना।
45हे नरेश, शत्रुओं के दमनकर्ता कर्ण ने यह नेतृत्व प्राप्त करके सूर्योदय के समय सेना को व्यूह-रचना में सजाने का आदेश दिया।
46हे भरतवंश के वंशज, युद्ध में आपके पुत्रों से घिरे हुए कर्ण ऐसे देदीप्यमान दिखाई दिए, जैसे समस्त देवताओं से घिरे हुए भगवान् स्कन्द उस युद्ध में देदीप्यमान दिखाई दिए थे, जिसमें अनिष्ट के समान असुर तारक को परास्त करने का प्रयास किया गया था।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे भरतवंशका वंशज, जब त्यस दिन महाधनुर्धर द्रोण युद्धमा मारिए र जब ती महारथीका प्रयोजन अपूर्ण नै रहे;
2र जब, हे महाराज, विशाल समुद्रसरहको कौरवहरूको सेना भाग्यो, तब पृथाका पुत्रले आफ्नो सेनालाई यथोचित रूपमा व्यवस्थित गरेर आफ्ना समस्त भाइसहित रणभूमिमा प्रतीक्षा गरे।
3हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, उनलाई रणभूमिमा डटिरहेको देखेर तथा आफ्नै सेनालाई युद्धबाट भाग्दै गरेको देखेर तपाईंका पुत्रले अत्यन्त उत्साहवर्धक वचनले तिनीहरूलाई भाग्नबाट रोके।
4तब आफ्नै पाखुराको बलमा विश्वास गरेर, आफ्नो सेनालाई नियमित व्यूहमा सजाएर, हे भरतवंशका वंशज, केही समयसम्म पाण्डवहरूसँग युद्ध गरेर —
5जो आफ्ना प्रयोजन सिद्ध गरिसकेका थिए र जो अत्यन्त प्रसन्न शत्रु थिए तथा जो पुनः धेरै बेरसम्म युद्धमा लागिरहे — उसले साँझ परेपछि शत्रुहरूको सेनालाई पछि हटायो।
6त्यसपछि सेनालाई हटाएर र आफ्नो शिविरमा प्रवेश गरेर कुरुपुत्रहरूले आफ्नो हितका लागि आपसमा परामर्श गरे।
7तिनीहरू परम उत्तम आसन तथा सुन्दर ओछ्यानले युक्त बहुमूल्य शय्यामा बसे, ठीक त्यसै गरी जसरी देवगण अत्यन्त मनोहर आसनमा विराजमान हुन्छन्।
8त्यसपछि राजा दुर्योधनले ती महाधनुर्धरहरूलाई अत्यन्त प्रिय र मधुर वचनले सम्बोधन गरे र समयको सर्वथा अनुकूल रीतिले तिनीहरूसँग कुरा गरे।
9दुर्योधनले भने — हे नरेशहरू, तपाईंहरू सबै बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ; वर्तमान परिस्थितिमा के आवश्यक छ र के अनावश्यक — यस विषयमा तपाईंहरू सबैले तत्काल आ-आफ्नो मत दिनुहोस्।
10सञ्जयले भने — मानिसहरूका स्वामीले जब यी वचन भने, तब सिंहासनमा बसेका र युद्धका अत्यन्त इच्छुक ती राजकुमारश्रेष्ठहरूले (आफ्नो वीरता सूचित गर्ने) विविध चेष्टा गर्न थाले।
11युद्धमा आफ्नो प्राण अर्पण गर्न उद्यत ती वीरहरूका चेष्टा बुझेर तथा नवोदित सूर्यसरह तेजस्वी राजाको मुख देखेर, आचार्यका ती परम बुद्धिमान् पुत्र, जो —
12'उत्साह, अध्यवसाय, तथा कौशल र नीति — विद्वान्हरूले यिनैलाई कार्यसिद्धिका प्रमुख उपाय बताएका छन्, जुन पुनः पूर्ण रूपमा दैवको अधीनमा छन्।'
13हाम्रो पक्षका ती पुरुषश्रेष्ठ, ती महारथीहरू, जो देवतासरह थिए र जो राजनीतिका सिद्धान्तका ज्ञाता थिए, सबै युद्धमा मारिए। तथापि विजयका विषयमा निराशा हुनुहुँदैन।
14किनभने यदि हामीले समस्त उपायले युक्त सत्पथको आश्रय लियौँ भने दैवलाई पनि अनुकूल बनाउन सकिन्छ। त्यसैले, हे भरतवंशका वंशज, हामी समस्त सद्गुणले सम्पन्न पुरुषश्रेष्ठ कर्णलाई सेनापतिको पदमा अभिषिक्त गर्नेछौँ। कर्णलाई आफ्नो सेनाको सेनापति बनाएर हामी समस्त शत्रुहरूको नाश गर्न समर्थ हुनेछौँ।
15किनभने यी वीर, जो अपार बलले सम्पन्न छन् र जो अस्त्रहरूको प्रयोगमा निपुण छन् र जसलाई सजिलै परास्त गर्न सकिँदैन र जो स्वयं मृत्युसरह छन् र जो अप्रतिरोध्य छन्, युद्धमा शत्रुहरूलाई परास्त गर्न समर्थ छन्।
16हे राजन्, आचार्यपुत्रबाट यी (वचन) सुनेर तपाईंका पुत्रले कर्णका विषयमा ठूला आशा बाँधे।
17भीष्म र द्रोण — दुवै मारिएपछि अब निश्चय नै कर्णले पाण्डवहरूलाई परास्त गर्नेछन्। हे भरतवंशका वंशज, हृदयमा यो आशा साँचेर र आफूलाई सान्त्वना दिएर — त्यसपछि राजा दुर्योधन उसका ती वचन सुनेर अत्यन्त प्रसन्न भयो, जुन हर्ष र आदरले भरिएका थिए, जुन उसका आफ्नै लागि हितकर, सत्य र परम प्रिय पनि थिए। तब आफ्नो मनलाई स्थिर पारेर र आफ्नै पाखुराको बलको भरोसा गरेर परम प्रतापी राजा दुर्योधनले राधाका पुत्रलाई यी वचन भने —
18हे कर्ण, म तिम्रो बल जान्दछु, तथा मप्रति तिम्रो जुन घनिष्ठ आत्मीयता छ, त्यो पनि जान्दछु। तथापि, हे महाबाहु, म तिमीलाई केही यस्ता वचन भन्नेछु जुन तिम्रै लागि हितकर छन्।
19हे वीर, तिमी परम ज्ञानी हौ र सधैँ मेरा सर्वोच्च रक्षक पनि हौ। अब मेरा वचन सुनेर जे तिमी चाहन्छौ, अथवा जे तिमीलाई सबभन्दा रुचिकर लाग्छ, त्यही गर।
20मेरा दुवै महान् सेनापति — भीष्म र द्रोण — ती प्रथम श्रेणीका महारथी, युद्धमा पहिले नै मारिइसकेका छन्। तिमी ती दुवैभन्दा पनि बढी प्रतापी छौ। अब तिमीलाई नै मेरो सेनाको सेनापति अभिषिक्त गरिनुपर्दछ।
21वास्तवमा ती दुवै महाधनुर्धर अत्यन्त वृद्ध थिए; र तिनीहरू धनञ्जयप्रति स्नेहभाव राख्थे। तैपनि, हे राधापुत्र, तिम्रै भनाइअनुसार मैले ती दुवै वीरलाई आफ्नो सेनाको सेनापति छानेको थिएँ।
22हे तात, आफूसँग पितामहको सम्बन्ध देखेर भीष्मले त्यस भयङ्कर युद्धमा लगातार दस दिनसम्म पाण्डुपुत्रहरूको रक्षा गरे।
23जब तिमीले आफ्ना शस्त्र राखिदिएका थियौ, तब महापराक्रमी भीष्म युद्धमा फाल्गुनद्वारा मारिए, जसले शिखण्डीलाई आफ्नो अगाडि राखेका थिए।
24जब ती महाधनुर्धर ढलेर शरशय्यामा परे, तब, हे पुरुषश्रेष्ठ, तिम्रै अनुरोधमा द्रोण (सेनाका) सेनापति नियुक्त गरिए।
25मेरो मत छ कि ती वीरले पनि पृथाका पुत्रहरूलाई (मृत्युका हातबाट) यस विचारले बचाए कि तिनीहरू उनका शिष्य थिए। तर ती वृद्ध पनि चाँडै नै धृष्टद्युम्नद्वारा (युद्धमा) मारिए।
26केही बेर विचार गर्दा पनि मलाई तिमीजस्तो अरू कुनै पुरुष देखिँदैन, जो युद्धमा पहिले नै मारिइसकेका ती दुवै योद्धाश्रेष्ठभन्दा पनि बढी अपरिमेय पराक्रम भएको होस्।
27यस समयमा तिमी नै हाम्रा लागि विजय प्राप्त गर्न समर्थ छौ। यसमा कुनै सन्देह छैन। यसैअनुरूप तिमीले पहिले पनि, पछि पनि र बीचमा पनि हाम्रो हित गरेका छौ।
28सेनापतिझैँ तिमीले नै युद्धको समस्त भार बोक्नुपर्दछ। त्यसैले तिमी आफै सेनापतिको पदमा अभिषिक्त होऊ।
29त्यसैले तिमी धृतराष्ट्रको यस सेनाको पालन गर, ठीक त्यसै गरी जसरी नित्य तेजस्वी देवसेनापति भगवान् स्कन्दले देवताहरूको सेनाको पालन गर्दछन्।
30तिमी समस्त शत्रुहरूको वध गर, ठीक त्यसै गरी जसरी महेन्द्रले दानवहरूको वध गर्दछन्। जब महापराक्रमी महारथी पाण्डवहरूले तिमीलाई रणभूमिमा डटिरहेको देख्नेछन्, तब तिनीहरू समस्त पाञ्चालसहित निश्चय नै भाग्नेछन्, ठीक त्यसै गरी जसरी विष्णुलाई देखेर दानवहरू भाग्दछन्। त्यसैले, हे पुरुषश्रेष्ठ, तिमी यस विशाल सेनाको सञ्चालन गर।
31जब तिमी रणभूमिमा डट्नेछौ, तब ती समस्त दुष्टात्मा पाण्डवहरू आफ्ना सहयोगी — पाञ्चाल र सृञ्जयहरू — सहित रणभूमिबाट भाग्नेछन्।
32त्यसैले तिमी समस्त शत्रुहरूको समूल नाश गर, ठीक त्यसै गरी जसरी उदाएको सूर्यले आफ्नै तेजले बल्दै भयङ्कर अन्धकारको नाश गर्दछ।
33सञ्जयले भने — भीष्म र द्रोण — दुवैको वधपछि कर्णले निश्चय नै पाण्डवहरूलाई परास्त गर्नेछन् — हे राजन्, तपाईंका पुत्रको यो आशा अत्यन्त प्रबल पाइयो। मनमा त्यो दृढ आशा साँचेर उसले तब कर्णलाई यसरी भन्यो — "हे सूतपुत्र, तिम्रो सामु (रणभूमिमा) उभिँदा पृथाका पुत्रले कहिल्यै युद्ध गर्नेछैनन्।"
34कर्णले भने — हे गान्धारीका पुत्र, यो त मैले तिम्रो सामु पहिले नै भनिसकेको थिएँ, अर्थात् यो कि म समस्त पाण्डवहरूलाई तिनका पुत्रसहित र जनार्दनसहित पनि परास्त गरिदिनेछु।
35म तिम्रो सेनापति हुनेछु, यसमा कुनै सन्देह छैन। हे प्रतापी नरेश, तिमी शान्त रहू। र तिमी पाण्डवहरूलाई पहिले नै जितिसकिएको ठान।
36सञ्जयले भने — हे महाराज, यसरी भनिएपछि राजा दुर्योधन कर्णको सम्मान गर्न अन्य समस्त नरेशसहित उठ्यो, जसरी देवताहरूसहित शतक्रतु इन्द्र (उठ्दछन्)।
37आफ्नो सेनाको सेनापतिका रूपमा — ठीक त्यसै गरी जसरी देवगणले भगवान् स्कन्दप्रति (गर्दछन्)। त्यसपछि, हे नरेश, दुर्योधनको नेतृत्वमा विजयका अत्यन्त इच्छुक समस्त राजाहरूले विधाताद्वारा विहित विधिअनुसार कर्णलाई (सेनापतिको पदमा) अभिषिक्त गरे।
38पवित्र मन्त्रले अभिमन्त्रित जलले भरिएका स्वर्णमय र माटाका पात्रहरूको, हात्तीका दाँतको, गैँडाका सिङको र सुलक्षण साँढेहरूको अर्पणद्वारा, तथा रत्न र मणिले जडिएका अन्य पात्र र सुगन्धित औषधिको अर्पणद्वारा। यस बेला उनी (कर्ण) डुम्रीको काठले बनेको र रेशमी वस्त्रले ढाकिएको आसनमा सुखपूर्वक विराजमान भए। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा उच्च सामाजिक स्थान भएका शूद्रहरूले पनि ती उदारचेताको स्तुति गर्न थाले, जो शास्त्रविहित विधिअनुसार जम्मा गरिएका सामग्रीको अर्पणले त्यस सर्वोच्च पदमा अभिषिक्त भएका थिए।
39त्यसपछि यसरी अभिषिक्त भई, हे नरेशहरूका स्वामी, राधाका पुत्रले, अत्यन्त युद्धप्रिय शत्रुहरूका ती संहारकले, सुन, गाई र अन्य धनको अर्पणद्वारा द्विजश्रेष्ठहरूको पूजा गरे; र यसरी तिनीहरूबाट आफ्ना लागि आशीर्वाद भनाए।
40हे पुरुषश्रेष्ठ, बन्दीजन र द्विजहरूले उनलाई यी वचन भने — "त्यस भयङ्कर युद्धमा तिमी पृथाका पुत्रहरूलाई गोविन्दसहित र तिनका प्रमुख अनुचरसहित परास्त गर। हे राधापुत्र, तिमी पृथाका पुत्रहरूको पाञ्चालहरूसहित वध गर, जसबाट हामीलाई विजय प्राप्त होस्, ठीक त्यसै गरी जसरी उदाएको सूर्यले आफ्ना प्रचण्ड किरणले सधैँ बाक्लो अन्धकारको नाश गर्दछ।
41केशवसहित श्रद्धाहीन पाण्डुपुत्रहरूले वास्तवमा तिमीले छोडेका बाण हेर्न पनि सक्दैनन्, जसरी सूर्यका बल्दै गरेका किरण हेर्न अत्यन्त असह्य हुन्छ।
42समस्त अस्त्रशस्त्र धारण गरेर पनि पृथाका पुत्रहरू पाञ्चालहरूसहित रणभूमिमा तिम्रो सामु टिक्न सक्नेछैनन्, जसरी दानवहरू (युद्धमा) इन्द्रको सामु टिक्न सक्दैनन्।
43यसरी सेनापतिको पदमा अभिषिक्त भई अनुपम कान्ति भएका राधाका पुत्र दोस्रो सूर्यसरह समस्त सौन्दर्य र तेजभन्दा बढी शोभित भए।
44राधाका पुत्रलाई (सेनाको) नेतृत्वमा अभिषिक्त गरेर, त्यसपछि मानौँ मृत्युद्वारा नै प्रेरित भई तपाईंका पुत्रले आफूलाई परम सफल ठाने।
45हे नरेश, शत्रुहरूका दमनकर्ता कर्णले यो नेतृत्व प्राप्त गरेर सूर्योदयको समयमा सेनालाई व्यूहरचनामा सजाउने आदेश दिए।
46हे भरतवंशका वंशज, युद्धमा तपाईंका पुत्रहरूले घेरिएका कर्ण यस्ता देदीप्यमान देखिए, जसरी समस्त देवताहरूले घेरिएका भगवान् स्कन्द त्यस युद्धमा देदीप्यमान देखिएका थिए, जसमा अनिष्टसरह असुर तारकलाई परास्त गर्ने प्रयास गरिएको थियो।