कर्ण पर्व — घोर संग्राम
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 61
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे। वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः॥ द्रवमाणे बलौघे च निरानन्दे मुहुर्मुहुः। किमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममाचक्ष्व संजय॥
2संजय उवाच दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं सूतपुत्रः प्रतापवान्। क्रोधरक्तेक्षणो राजन् भीमसेनमुपाद्रवत्॥
3तावकं तु बलं दृष्ट्वा भीमसेनात् पराङ्मुखम्। यत्नेन महता राजन् पर्यवस्थापयद् बली॥
4व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्। प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान् युद्धदुर्मदान्॥ प्रत्युद्ययुस्तु राधेयं पाण्डवानां महारथाः। धुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान्॥
5भीमसेनः शिनेनप्ता शिखण्डी जनमेजयः। धृष्टद्युम्नश्च बलवान् सर्वे चापि प्रभद्रकाः॥ जिघांसन्तो नरव्याघ्राः समन्तात् तव वाहिनीम्। अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः समरे जितकाशिनः॥
6तथैव तावका राजन् पाण्डवानामनीकिनीम्। अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथाः॥
7रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वद समाकुलम्। बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम्॥
8शिखण्डी च ययौ कर्ण धृष्टद्युम्नः सुतं तव। दुःशासनं महाराज महत्या सेनया वृत्तम्॥
9नकुलो वृषसेनं तु चित्रसेनं युधिष्ठिरः। उलूकं समरे राजन् सहदेवः समभ्ययात्॥
10सात्यकिः शकुनि चापि द्रौपदेयाश्च कौरवान्। अर्जुनं च रणे यत्तो द्रोणपुत्रो महारथः॥
11युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणे। कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत्॥
12भीमसेनः कुरून् सर्वान् पुत्रांश्च तव मारिष। सहानीकान् महाबाहुरेक एव न्यवारयत्॥
13शिखण्डी तु ततः कर्ण विचरन्तमभीतवत्। भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः॥
14प्रतिरुद्धस्ततः कर्णो रोषात् प्रस्फुरिताधरः। शिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैभ्रुवोर्मध्येऽभ्यताडयत्॥
15धारयंस्तु स तान् बाणाशिखण्डी बह्वशोभत। राजतः पर्वतो यद्वत् त्रिभिः शृङ्गैरिवोत्थितैः॥
16सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे। कर्ण विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः॥
17तस्य कर्णो हयान् हत्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः। उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः॥
18हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः। शक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्ध शत्रुतापनः॥
19तां छित्वा समरे कर्णस्त्रिभिारत सायकैः। शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः॥
20कर्णचापच्युतान् बाणान् वर्जयंस्तु नरोत्तमः। अपयातस्तस्तूर्णं शिखण्डी भृशविक्षतः॥
21ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत्। तूलराशि समासाद्य यथा वायुर्महाबलः॥
22धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितः। दुःशासनं त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत स्तनान्तरे॥
23तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष। स तेन रुक्मपुड्वेन भल्लेनानतपर्वणा॥
24धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणः। दुःशासनाय संक्रुद्धः प्रेषयामास भारत॥
25आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम्। शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशाम्पते॥
26अथान्यैः सप्तदशभिर्भल्लैः कनकभूषणैः। धृष्टद्युम्नं मसासाद्य बाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
27ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उचुक्रुशुर्जनाः॥
28अथान्यद् धनुरादाय पुत्रस्ते प्रहसन्निव। धृष्टद्युमं शरव्रातः समन्तात् पर्यवारयत्॥
29तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं सुमहात्मनः। व्यस्मयन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः॥
30धृष्टद्युम्नं न पश्याम घटमानं महाबलम्। दुःशासनेन संरुद्धं सिंहेनव महगजम्॥
31ततः सरथनागाश्वाः पञ्चालाः पाण्डुपूर्वज। सेनापतिं परीप्सन्तो रुरुधुस्तनयं तव॥
32ततः प्रववृत्ते युद्धं तावकानां परैः सह। घोरं प्राणभृतां काले भीमरूपं परंतप॥
33नकुलं वृषसेनस्तु भित्वा पञ्चभिरायसैः। पितुः समीपे तिष्ठन् वै त्रिभिरन्यैरविध्यत॥
34नकुलस्तु ततः शूरो वृषसेनं हसन्निव। नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये भृशम्॥
35सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्षण। शत्रु विव्याध विंशत्या स च तं पञ्चभिः शरैः॥
36ततः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुर्षभौ। अन्योन्यमाच्छादयतामथोऽभज्यत वाहिनी॥
37स दृष्ट्वा प्रदुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजः। निवारयामास बलादनुसृत्य विशाम्पते॥
38निवृत्ते तु ततः कर्णे नकुलः कौरवान् ययौ। कर्णपुत्रस्तु सपरे हित्वा नकुलमेव तु॥ जुगोप चक्रं त्वरितो राधेयस्यैव मारिष।
39उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन वारितः॥ तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सहदेवः प्रतापवान्। सारथिं प्रेषयामास यमस्य सूदनं प्रति॥
40उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशाम्पते। त्रिगर्तानां बलं तूर्णं जगाम पितृनन्दनः॥
41सात्यकिः शकुनि विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैः। ध्वजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव॥
42सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन् प्रतापवान्। विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काञ्जनम्॥
43तथैनं निशितैबाणैः सात्यकिःप्रत्यविध्यत। सारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्पयत्॥
44अथास्य वाहांस्त्वरितः शरैर्निन्ये यमक्षयम्। ततोऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ॥ आरुहोह रथं तूर्णमुलूकस्य महात्मनः।
45अपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद् युद्धशालिनः॥ सात्यकिस्तु रणे राजस्तावकानामनीकिनीम्। अभिदुद्राव वेगेन ततोऽनीकमभज्यत॥
46शैनेयशकसहंछन्नं तव सैन्यं विशाम्पते। भेजे दश दिशस्तूर्णं न्यपतच गतासुवत्॥
47भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगे। तं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम्॥ चक्रे लोकेश्वर तत्र तेनातुष्यन्त वै जनाः।
48ततोऽपायानृपस्तत्र भीमसेनस्य गोचरात्॥ कुरुसैन्यं ततः सर्व भीमसेनमुपाद्रवत्। तत्र नादो महानासीद् भीमसेन जिघांसताम्॥
49युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छिदे। अथान्यद् धनुरादाय कृपः शस्त्रभृतां वरः॥ युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत् क्षितौ। ततोऽपायाद् रथेनैव युधामन्युर्महारथः॥
50उत्तमौजाश्च हार्दिक्यं भीमं भीमपराक्रमम्। छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्॥
51तद् युद्धमासीत् सुमहद् घोररूपं परंतप। यादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्व विशाम्पते॥
52कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवे। हृदि विव्याध सहसा रथोपस्थ उपाविशत्॥
53सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम्। कुरुसैन्यं ततः सर्व भीमसेनमुपाद्रवत्॥
54दुःशासनः सौबलश्च गजानीकेन पाण्डवम्। महता परिवार्यैव क्षुद्रकैरभ्याताडयत्॥
55ततो भीमः शरशतैर्दुर्योधनममर्षणम्। विमुखीकृत्य तरसा गजानीकमुपाद्रवत्॥
56तमापतन्तं सहसा गजानीकं वृकोदरः। दृष्टैव सुभृशं क्रुद्धो दिव्यमस्त्रमुदैरयत्॥
57गजैर्गजानभ्यहनद् वज्रणेन्द्र इवासुरान्। ततोऽन्तरिक्षं बाणैघैः शलभैरिव पादपम्॥ छादयामास समरे गजान् निघ्नन् वृकोदरः।
58ततः कुञ्जरयूथानि समेतानि सहस्रशः॥ व्यधमत् तरसा भीमो मेघसङ्घानिवानिलः।
59सुवर्णजालापिहिता मणिजालैश्च कुञ्जराः॥ रेजुरभ्यधिकं संख्ये विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः।
60ते वध्यमाना भीमेन गजा राजन् विदुद्रुवुः॥ केचिद् विभिन्नहृदयाः कुञ्जरा न्यपतन् भुवि।
61पतितैर्निपतद्भिश्च गजैर्हेमविभूषितैः॥ अशोभत मही तत्र विशीर्णैरिव पर्वतैः।
62दीप्ताभै रत्नवद्भिश्च पतितैर्गजयोधिभिः॥ रराज भूमिः पतितैः क्षीणपुण्यैरिव ग्रहैः।
63ततो भिन्नकटा नागा भिन्नकुम्भकरास्तथा॥ दुद्रुवु शतशः संख्ये भीमसेनशराहताः।
64केचिद् वमन्तो रुधिरं भयार्ताः पर्वतोपमाः॥ व्यद्रवञ्छरविद्धागा धातुचित्रा इवाचलाः।
65महाभुजगसंकाशौ चन्दनागुरुरूषितौ॥ अपश्यं भीमसेनस्य धनुर्विक्षिपतो भुजौ।
66तस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वाशनिसमस्वनम्॥ विमुञ्चन्तः शकृन्मूत्रं गजाः प्रादुद्रुवु शम्।
67भीमसेनस्य तत् कर्म राजन्नेकस्य धीमतः। निघ्नतः सर्वभूतानि रुद्रस्येव च निर्बभौ॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said When Bhimasena and Pandu's Yudhishthira were fighting, when my soldiers were being killed by the Pandavas and Srinjayas, when my army was routed and dispirited tell me, O Sanjaya, what did the Kauravas do. son
2Sanjaya said Seeing the mighty-armed Bhima the valiant Karna, with eyes, reddened in anger, rushed towards him.
3Beholding your soldiers routed by Bhima the powerful Karna rallied them again with great exertion.
4Having collected your son's force the largearmed Karna advanced against the heroic Pandavas invincible in battle. Drawing their bows and discharging arrows the great carwarriors of the Pandavas advanced against the son of Radha.
5Worked up with anger and desiring for victory Bhimasena, the grandson of Sini, Shikhandi Janamejaya, the powerful Dhristadyumna, all the Prabhadrakas and the Panchalas advanced furiously from all directions against your army.
6In the same way the powerful car-warriors of your host speedily advanced against the Pandava army desirous of killing them.
7The hosts, abounding in cars, elephants, the cavalry and infantry, looked exceedingly wonderful.
8Shikhandi rushed against Karna and Dhristadyumna, accompanied by a great force, proceeded against your son Dushasana.
9Nakula against Vrishasena and Yudhishthira advanced against Chitrasena; Sahadeva proceeded against Uluka in that battle. two ran
10Satyaki proceeded against Shakuni and the sons of Draupadi against other Kauravas. And the great car-warrior Drona's son proceeded against Arjuna in that battle.
11Gautama encountered in battle the great bowman Yudhamanyu. And the powerful Kritavarma rushed against Uttamoujasa.
12The large-armed Bhimasena alone withstood all your sons with their armies.
13Thereupon Shikhandi, the slayer of Bhishma, with winged arrows, obstructed Karna ranging fearlessly in the battle-field).
14Thus obstructed and with his lips trembling in anger Karna struck Shikhandi on the forehead with three arrows.
15Carrying three arrows Shikhandi shone there like a silver mountain with three elevated summits.
16Sorely wounded by Karna in that battle that great bowman struck him in return with ninety sharp arrows.
17Having slain his horses and driver with three arrows the great car-warrior Karna struck down his standard with a razor-shaped arrow.
18Then jumping down from his horseless car that great car-warrior, the aggrandiser of his enemies, discharged a dart in anger at Karna.
19Cutting it off in battle with three arrows Karna struck Shikhandi with nine sharp arrows.
20Avoiding arrows shot off Karna's bow Shikhandi, greatly wounded, quickly retreated from the field.
21O king, then Karna fell on the Pandava army as the violent wind disperses a pack of cotton.
22Wounded by your son Dhristadyumna struck, in return, Dushasana on the breast with three arrows.
23Then Dushasana struck the left arm of his enemy with a sharp gold feathered, winged arrows.
24Thus wounded and filled with terrible rage Dhristadyumna shot arrows at Dushasana.
25O king, with three arrows your son cut-off the shaft discharged by Dhristadyumna which was about to fall with great force.
26Then approaching Dhristadyumna he struck him on the breast and two arms with seventeen other gold winged arrows.
27Then worked up with anger Prisata's son cut-off his bow with a sharp razor shaped arrow at which all his people shouted out.
28Your son, however, taking up another bow, smilingly covered Dhristadyumna with wounds of arrows.
29Beholding the prowess of your high-souled son all the warriors in the field, Siddhas and Apsaras were filled surprise.
30We saw the highly powerful Dhristadyumna obstructed by Dushasana like a huge elephant checked by a lion.
31Then desirous of rescuing their generalissimo, O elder brother of Pandu, the Panchala car-warriors, elephants and horses surrounded your son.
32O slayer of enemies, then ensued a dreadful and destructive encounter between your people and your enemy's host.
33Standing by his father's side Vrishasena struck Nakula with five iron arrows and again wounded with three others.
34The heroic Nakula however smiling struck Vrishasena on the breast with a sharp Naracha.
35Thus wounded greatly by his powerful enemy that grinder of his enemies struck his adversary with twenty five arrows.
36Those two foremost of men covered each other with thousands of arrows at which their respective battalions broke.
37Seeing Duryodhana's soldiers quickly flying away Karna, O king, prevented them with force.
38After Karna's departure Nakula proceeded against the Kauravas. Avoiding Nakula in battle Karna's son quickly went to Karna, who was guarding the passage of his chariot.
39Angry Uluka was restrained by Sahadeva in battle. Having killed his four horse the powerful Sahadeva dispatched his charioteer to the abode of Yama.
40Then leaping down from his car O king, Uluka, the joy of his sire, soon advanced against the host of Trigarttas.
41Having pierced Shakuni with twenty sharp arrows Satyaki, as if smiling, struck down the standard of Subala's son with his dart.
42O king, the powerful son of Subala too, worked up with anger, cutting off his coat of mail, again sundered his golden standard.
43Then Satyaki pierced him in return with sharpened arrows and also pierced his charioteer with three arrows.
44Then quickly dispatched his horses to the abode of Yama with arrows. Then ( king, jumping down all on a sudden from his own car Shakuni quickly got on Uluka's car.
45Then that hero, expert in fighting, soon took away Sini's grandson. Then O king, Satyaki, with great force, advanced against your army at which they were all routed.
46Covered with arrows shot by Sini's grandson your soldiers, O king, fled away in all directions and dropped down dead.
47Your son obstructed Bhimasena in battle. Bhima however, in a moment, deprived him of his horses, charioteer, car and standards. His men, O king, were highly pleased.
48The king soon fled away from Bhimasena's view. Then the entire Kuru army rushed towards Bhimasena. And desirous of killing Bhima they set up a terrible shout.
49Having struck Kripa Yudhamanyu soon cut-off his bow. But Kripa, the foremost of the wielders of arms, taking up another bow struck down on earth Yudhamanyu's standard, charioteer and umbrella. the great car-warrior Yudhamanyu fled away on his car.
50Uttamouja soon covered Hirdika's son Bhima of dreadful prowess like showers covering a mountain.
51Then O slayer of enemies, that battle became highly dreadful the like of which had never been seen by me before, O king.
52Then Kritavarma, in that battle, O king, all on a sudden struck Uttamouja on the breast at which the latter sank down on his car.
53His charioteer however carried away that foremost of car-warriors. Then the Kuru army surrounded Bhimasena from all sides.
54With a huge elephant force Dushasana and Subala's son surrounded Pandu's son and began to assail him with small arrows.
55Thereupon making the angry Duryodhana retreat from the battle-field with a hundred arrows Bhima quickly advanced against the elephant force.
56Beholding that elephant force advance against him all on a sudden Vrikodara, worked up greatly with anger, invited celestial weapons.
57He then struck elephants with elephants as Indra assailed the Asuras. Killing the elephants in battle Vrikodara covered the sky with arrows as a swarm of insects cover a flame.
58As the wind scatters a collection of clouds so Bhima dispersed and killed those elephants collected there in thousands.
59Covered with net-works of gold and gems the elephants looked greatly beautiful like clouds charged with lightning.
60Assailed by Bhima, O king, the elephants fled away on all sides. Some, cut to their hearts, fell down on earth.
61With elephants adorned with gold fallen there the earth appeared as if strewn with shattered mountains.
62With fallen elephant warriors, shining and adorned with jewels and the earth shone beautiful as if covered with planets dropped for the wane of virtue.
63With their temples, frontal globes and trunks maimed the elephants, struck by Bhimasena's arrows, fled away in hundreds in that battle.
64With their limbs wounded with arrows, stricken with fear and vomiting blood, some, huge like mountains, fled away like mountains adorned with metals.
65There they saw the two arms of Bhimasena, holding bows, pasted with sandal and Aguru and resembling two huge serpents.
66Hearing the twang of his bow resembling the sound of a thunder-bolt the elephants passed urine and excreta and fled away.
67That feat, of the intelligent Bhimasena who fought single-handed, resembled that of Rudra while destroying all creatures.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, जब भीमसेन और पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर युद्ध कर रहे थे, जब मेरे सैनिक पाण्डवों और सृंजयों द्वारा मारे जा रहे थे, जब मेरी सेना छिन्न-भिन्न और हतोत्साह हो चुकी थी — तब कौरवों ने क्या किया, मुझे बताओ।
2सञ्जय ने कहा — महाबाहु भीम को देखकर पराक्रमी कर्ण क्रोध से लाल आँखें किए उसकी ओर झपटा।
3भीम द्वारा आपके सैनिकों को छिन्न-भिन्न देखकर बलवान् कर्ण ने महान् प्रयत्न से उन्हें पुनः संगठित किया।
4आपके पुत्र की सेना को एकत्र करके महाबाहु कर्ण युद्ध में अजेय वीर पाण्डवों के सम्मुख बढ़ा। अपने धनुष खींचते और बाण छोड़ते हुए पाण्डवों के महारथी राधापुत्र के सम्मुख बढ़े।
5क्रोध से भरे और विजय के अभिलाषी भीमसेन, सिनि के पौत्र, शिखण्डी, जनमेजय, बलवान् धृष्टद्युम्न, समस्त प्रभद्रक और पाञ्चाल चारों दिशाओं से क्रोधपूर्वक आपकी सेना पर बढ़े।
6इसी प्रकार आपकी सेना के बलवान् महारथी भी पाण्डव-सेना का वध करने की इच्छा से शीघ्रता से उनके सम्मुख बढ़े।
7रथों, हाथियों, अश्वारोहियों और पैदल सैनिकों से भरी वे दोनों सेनाएँ अत्यन्त अद्भुत दिखाई दीं।
8शिखण्डी कर्ण पर टूट पड़े और विशाल सेना के साथ धृष्टद्युम्न आपके पुत्र दुःशासन के सम्मुख बढ़े।
9नकुल वृषसेन के सम्मुख और युधिष्ठिर चित्रसेन के सम्मुख बढ़े; उस युद्ध में सहदेव उलूक के सम्मुख गए।
10सात्यकि शकुनि के सम्मुख गए और द्रौपदी के पुत्र अन्य कौरवों के सम्मुख। और उस युद्ध में महारथी द्रोणपुत्र अर्जुन के सम्मुख बढ़े।
11गौतम (कृप) ने युद्ध में महाधनुर्धर युधामन्यु का सामना किया। और बलवान् कृतवर्मा उत्तमौजा पर झपटा।
12महाबाहु भीमसेन ने अकेले ही आपके समस्त पुत्रों का उनकी सेनाओं सहित सामना किया।
13तत्पश्चात् भीष्म के संहारक शिखण्डी ने पंखयुक्त बाणों से रणभूमि में निर्भय विचरण करते कर्ण का मार्ग रोका।
14इस प्रकार रोके जाने पर क्रोध से ओठ काँपते हुए कर्ण ने शिखण्डी को तीन बाणों से ललाट पर मारा।
15तीन बाण धारण किए शिखण्डी वहाँ तीन ऊँचे शिखरों वाले रजत पर्वत के समान शोभित हुए।
16उस युद्ध में कर्ण द्वारा बुरी तरह घायल होकर उन महाधनुर्धर ने उत्तर में उसे नब्बे तीक्ष्ण बाणों से मारा।
17तीन बाणों से उनके अश्वों और सारथि का वध करके महारथी कर्ण ने एक क्षुरप्र बाण से उनकी ध्वजा गिरा दी।
18तब अश्वहीन रथ से कूदकर शत्रुओं को त्रस्त करने वाले उन महारथी ने क्रोध में कर्ण पर एक शक्ति छोड़ी।
19युद्ध में तीन बाणों से उसे काटकर कर्ण ने शिखण्डी को नौ तीक्ष्ण बाणों से मारा।
20कर्ण के धनुष से छूटे बाणों से बचते हुए गहरे घायल शिखण्डी शीघ्र ही रणभूमि से पीछे हट गए।
21हे राजन्, तब कर्ण पाण्डव-सेना पर उसी प्रकार टूट पड़ा जैसे प्रचण्ड वायु रुई के ढेर को बिखेर देती है।
22आपके पुत्र द्वारा घायल किए जाने पर धृष्टद्युम्न ने उत्तर में दुःशासन को तीन बाणों से वक्ष पर मारा।
23तब दुःशासन ने एक तीक्ष्ण स्वर्णपंख वाले बाण से अपने शत्रु की बाईं भुजा पर प्रहार किया।
24इस प्रकार घायल होकर और भयंकर क्रोध से भरकर धृष्टद्युम्न ने दुःशासन पर बाण छोड़े।
25हे राजन्, धृष्टद्युम्न द्वारा छोड़े गए और महान् वेग से गिरने ही वाले उस बाण को आपके पुत्र ने तीन बाणों से काट डाला।
26तत्पश्चात् धृष्टद्युम्न के समीप पहुँचकर उसने उन्हें सत्रह अन्य स्वर्णपंख वाले बाणों से वक्ष और दोनों भुजाओं पर मारा।
27तब क्रोध से भरकर पृषतपुत्र ने एक तीक्ष्ण क्षुरप्र बाण से उसका धनुष काट डाला, जिस पर उनके सब लोग जयघोष कर उठे।
28किन्तु आपके पुत्र ने दूसरा धनुष उठाकर मुस्कुराते हुए धृष्टद्युम्न को बाणों के घावों से भर दिया।
29आपके महात्मा पुत्र का पराक्रम देखकर रणभूमि के समस्त योद्धा, सिद्ध और अप्सराएँ विस्मय से भर गए।
30हमने अत्यन्त बलवान् धृष्टद्युम्न को दुःशासन द्वारा उसी प्रकार रोका जाता देखा जैसे कोई सिंह किसी विशाल हाथी को रोक ले।
31हे पाण्डु के ज्येष्ठ भ्राता, तब अपने सेनापति की रक्षा की इच्छा से पाञ्चालों के महारथी, हाथी और अश्व आपके पुत्र को घेरकर खड़े हो गए।
32हे शत्रुसंहारक, तब आपके लोगों और शत्रु की सेना के बीच एक भयंकर और विनाशकारी संग्राम हुआ।
33अपने पिता के पार्श्व में खड़े वृषसेन ने नकुल को पाँच लौह बाणों से मारा और पुनः तीन अन्य बाणों से घायल किया।
34किन्तु वीर नकुल ने मुस्कुराते हुए वृषसेन को एक तीक्ष्ण नाराच से वक्ष पर मारा।
35अपने बलवान् शत्रु द्वारा इस प्रकार बुरी तरह घायल होकर उस शत्रुमर्दन ने अपने प्रतिद्वन्द्वी को पच्चीस बाणों से मारा।
36उन दोनों नरश्रेष्ठों ने एक-दूसरे को सहस्रों बाणों से ढँक दिया, जिससे उनकी अपनी-अपनी टुकड़ियाँ छिन्न-भिन्न हो गईं।
37हे राजन्, दुर्योधन के सैनिकों को शीघ्रता से भागते देखकर कर्ण ने उन्हें बलपूर्वक रोका।
38कर्ण के चले जाने पर नकुल कौरवों के सम्मुख बढ़े। युद्ध में नकुल से बचते हुए कर्ण का पुत्र शीघ्र ही कर्ण के पास चला गया, जो अपने रथ के मार्ग की रक्षा कर रहा था।
39क्रोधित उलूक को युद्ध में सहदेव ने रोका। उसके चारों अश्वों का वध करके बलवान् सहदेव ने उसके सारथि को यमलोक भेज दिया।
40हे राजन्, तब अपने रथ से कूदकर अपने पिता का आनन्द बढ़ाने वाला उलूक शीघ्र ही त्रिगर्तों की सेना की ओर बढ़ा।
41शकुनि को बीस तीक्ष्ण बाणों से बेधकर सात्यकि ने मानो मुस्कुराते हुए अपनी शक्ति से सुबलपुत्र की ध्वजा गिरा दी।
42हे राजन्, बलवान् सुबलपुत्र ने भी क्रोध से भरकर उनका कवच काटते हुए उनकी स्वर्णमयी ध्वजा भी काट डाली।
43तब सात्यकि ने उत्तर में उसे तीक्ष्ण बाणों से बेधा और उसके सारथि को भी तीन बाणों से बेध दिया।
44तत्पश्चात् उन्होंने शीघ्र ही बाणों से उसके अश्वों को यमलोक भेज दिया। तब, हे राजन्, सहसा अपने रथ से कूदकर शकुनि शीघ्र ही उलूक के रथ पर चढ़ गया।
45तब युद्ध में निपुण उस वीर ने शीघ्र ही उसे सिनि के पौत्र से दूर पहुँचा दिया। तब, हे राजन्, सात्यकि महान् वेग से आपकी सेना पर बढ़े, जिससे वे सब छिन्न-भिन्न हो गए।
46हे राजन्, सिनि के पौत्र द्वारा छोड़े गए बाणों से ढँककर आपके सैनिक समस्त दिशाओं में भाग निकले और मरकर गिर पड़े।
47आपके पुत्र ने युद्ध में भीमसेन का मार्ग रोका। किन्तु भीम ने क्षण भर में ही उसे उसके अश्वों, सारथि, रथ और ध्वजाओं से वंचित कर दिया। हे राजन्, उनके लोग अत्यन्त प्रसन्न हुए।
48राजा शीघ्र ही भीमसेन की दृष्टि से दूर भाग गया। तब समस्त कुरु-सेना भीमसेन की ओर झपटी। और भीम का वध करने की इच्छा से उन्होंने भयंकर सिंहनाद किया।
49कृप पर प्रहार करके युधामन्यु ने शीघ्र ही उनका धनुष काट डाला। किन्तु अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ कृप ने दूसरा धनुष उठाकर युधामन्यु की ध्वजा, सारथि और छत्र को पृथ्वी पर गिरा दिया। तब महारथी युधामन्यु अपने रथ पर भाग निकले।
50उत्तमौजा ने शीघ्र ही भयंकर पराक्रम वाले हार्दिक्य (कृतवर्मा) को उसी प्रकार ढँक दिया जैसे वर्षा की धाराएँ किसी पर्वत को ढँक लेती हैं।
51हे शत्रुसंहारक, हे राजन्, तब वह युद्ध अत्यन्त भयंकर हो उठा — वैसा युद्ध मैंने पहले कभी नहीं देखा था।
52हे राजन्, तब उस युद्ध में कृतवर्मा ने सहसा उत्तमौजा को वक्ष पर मारा, जिससे वह अपने रथ पर बैठ गया।
53किन्तु उसके सारथि ने उन महारथी को वहाँ से हटा लिया। तब कुरु-सेना ने चारों ओर से भीमसेन को घेर लिया।
54विशाल गजसेना के साथ दुःशासन और सुबलपुत्र ने पाण्डुपुत्र को घेर लिया और छोटे बाणों से उन पर प्रहार करने लगे।
55तत्पश्चात् सौ बाणों से क्रुद्ध दुर्योधन को रणभूमि से पीछे हटाकर भीम शीघ्र ही उस गजसेना के सम्मुख बढ़े।
56उस गजसेना को सहसा अपनी ओर बढ़ते देखकर अत्यन्त क्रोध से भरे वृकोदर ने दिव्यास्त्रों का आवाहन किया।
57तत्पश्चात् उन्होंने हाथियों को हाथियों से उसी प्रकार भिड़ाया जैसे इन्द्र ने असुरों पर प्रहार किया था। युद्ध में हाथियों का वध करते हुए वृकोदर ने आकाश को बाणों से उसी प्रकार ढँक दिया जैसे कीट-पतंगों का झुण्ड किसी ज्वाला को ढँक लेता है।
58जैसे वायु मेघों के समूह को बिखेर देती है, वैसे ही भीम ने वहाँ सहस्रों की संख्या में एकत्र उन हाथियों को बिखेरकर मार डाला।
59स्वर्ण और रत्नों के जाल से ढँके वे हाथी विद्युत् से युक्त मेघों के समान अत्यन्त सुन्दर दिखाई देते थे।
60हे राजन्, भीम द्वारा आक्रान्त होकर हाथी चारों ओर भाग निकले। कुछ, जिनके हृदय बिंध गए थे, पृथ्वी पर गिर पड़े।
61स्वर्ण से अलंकृत हाथियों के वहाँ गिर पड़ने से पृथ्वी ऐसी दिखाई देने लगी मानो टूटे हुए पर्वतों से पटी हो।
62गिरे हुए, रत्नों से अलंकृत और चमकते गजयोद्धाओं से पृथ्वी ऐसी सुन्दर दिखाई दी मानो धर्म के क्षीण होने पर गिरे हुए ग्रहों से ढँकी हो।
63भीमसेन के बाणों से आहत होकर, कनपटियाँ, कुम्भस्थल और सूँड़ें कट जाने पर उस युद्ध में सैकड़ों हाथी भाग निकले।
64बाणों से अंग घायल होने पर, भय से ग्रस्त और रुधिर वमन करते हुए कुछ पर्वतों के समान विशाल हाथी धातुओं से सुशोभित पर्वतों के समान भाग निकले।
65वहाँ उन्होंने भीमसेन की धनुष थामे हुई दोनों भुजाएँ देखीं, जो चन्दन और अगुरु से लिप्त थीं और दो विशाल सर्पों के समान प्रतीत होती थीं।
66वज्र के शब्द के समान उनके धनुष की टंकार सुनकर हाथी मूत्र और मल त्यागते हुए भाग निकले।
67अकेले युद्ध करने वाले उन बुद्धिमान् भीमसेन का वह पराक्रम समस्त प्राणियों का संहार करते समय के रुद्र के पराक्रम के समान था।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, जब भीमसेन र पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर युद्ध गरिरहेका थिए, जब मेरा सिपाहीहरू पाण्डव र सृञ्जयहरूद्वारा मारिँदै थिए, जब मेरो सेना छिन्नभिन्न र हतोत्साहित भइसकेको थियो — तब कौरवहरूले के गरे, मलाई भन।
2सञ्जयले भने — महाबाहु भीमलाई देखेर पराक्रमी कर्ण क्रोधले राता आँखा पारेर उनीतिर झम्टिए।
3भीमद्वारा तपाईंका सिपाहीहरू छिन्नभिन्न भएको देखेर बलवान् कर्णले महान् प्रयत्नले तिनीहरूलाई फेरि सङ्गठित गरे।
4तपाईंका छोराको सेना जम्मा गरेर महाबाहु कर्ण युद्धमा अजेय वीर पाण्डवहरूको सामु बढे। आफ्ना धनुष तान्दै र बाण छाड्दै पाण्डवहरूका महारथीहरू राधापुत्रको सामु बढे।
5क्रोधले भरिएका र विजयका अभिलाषी भीमसेन, सिनिका नाति, शिखण्डी, जनमेजय, बलवान् धृष्टद्युम्न, सम्पूर्ण प्रभद्रक र पाञ्चालहरू चारै दिशाबाट क्रोधपूर्वक तपाईंको सेनामाथि बढे।
6त्यसै गरी तपाईंको सेनाका बलवान् महारथीहरू पनि पाण्डव सेनाको वध गर्ने इच्छाले हतारमा तिनीहरूको सामु बढे।
7रथ, हात्ती, अश्वारोही र पैदल सिपाहीले भरिएका ती दुवै सेना अत्यन्त अद्भुत देखिए।
8शिखण्डी कर्णमाथि जाइलागे र विशाल सेनासहित धृष्टद्युम्न तपाईंका छोरा दुःशासनको सामु बढे।
9नकुल वृषसेनको सामु र युधिष्ठिर चित्रसेनको सामु बढे; त्यो युद्धमा सहदेव उलूकको सामु गए।
10सात्यकि शकुनिको सामु गए र द्रौपदीका पुत्रहरू अरू कौरवहरूको सामु। र त्यो युद्धमा महारथी द्रोणपुत्र अर्जुनको सामु बढे।
11गौतम (कृप)ले युद्धमा महाधनुर्धर युधामन्युको सामना गरे। र बलवान् कृतवर्मा उत्तमौजामाथि झम्टिए।
12महाबाहु भीमसेनले एक्लै तपाईंका सम्पूर्ण छोराहरूको तिनका सेनासहित सामना गरे।
13त्यसपछि भीष्मका संहारक शिखण्डीले प्वाँखयुक्त बाणले रणभूमिमा निर्भय विचरण गरिरहेका कर्णको बाटो छेके।
14यसरी रोकिएपछि क्रोधले ओठ काँप्दै कर्णले शिखण्डीलाई तीन बाणले निधारमा हाने।
15तीन बाण धारण गरेका शिखण्डी त्यहाँ तीन अग्ला टाकुरा भएको चाँदीको पर्वतजस्तै शोभित भए।
16त्यो युद्धमा कर्णद्वारा नराम्ररी घाइते भई ती महाधनुर्धरले जवाफमा उनलाई नब्बे तीक्ष्ण बाणले हाने।
17तीन बाणले उनका अश्व र सारथिको वध गरेर महारथी कर्णले एउटा क्षुरप्र बाणले उनको ध्वजा ढालिदिए।
18तब अश्वविहीन रथबाट हामफालेर शत्रुहरूलाई त्रस्त पार्ने ती महारथीले क्रोधमा कर्णमाथि एउटा शक्ति छाडे।
19युद्धमा तीन बाणले त्यो काटेर कर्णले शिखण्डीलाई नौ तीक्ष्ण बाणले हाने।
20कर्णको धनुषबाट छुटेका बाणबाट बच्दै गहिरो घाइते शिखण्डी चाँडै रणभूमिबाट पछि हटे।
21हे राजन्, तब कर्ण पाण्डव सेनामाथि त्यसरी नै जाइलागे जसरी प्रचण्ड वायुले कपासको थुप्रो छरपस्ट पारिदिन्छ।
22तपाईंका छोराद्वारा घाइते पारिएपछि धृष्टद्युम्नले जवाफमा दुःशासनलाई तीन बाणले छातीमा हाने।
23तब दुःशासनले एउटा तीक्ष्ण स्वर्णप्वाँख भएको बाणले आफ्ना शत्रुको देब्रे पाखुरामा प्रहार गरे।
24यसरी घाइते भई र भयङ्कर क्रोधले भरिएर धृष्टद्युम्नले दुःशासनमाथि बाण छाडे।
25हे राजन्, धृष्टद्युम्नले छाडेको र महान् वेगले खस्नै लागेको त्यो बाणलाई तपाईंका छोराले तीन बाणले काटिदिए।
26त्यसपछि धृष्टद्युम्नको नजिक पुगेर उनले उनलाई सत्र अरू स्वर्णप्वाँख भएका बाणले छाती र दुवै पाखुरामा हाने।
27तब क्रोधले भरिएर पृषतपुत्रले एउटा तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणले उनको धनुष काटिदिए, जसमा उनका सबै मानिसहरू जयघोष गर्न थाले।
28तर तपाईंका छोराले अर्को धनुष उठाएर मुस्कुराउँदै धृष्टद्युम्नलाई बाणका घाउले भरिदिए।
29तपाईंका महात्मा छोराको पराक्रम देखेर रणभूमिका सम्पूर्ण योद्धा, सिद्ध र अप्सराहरू विस्मयले भरिए।
30हामीले अत्यन्त बलवान् धृष्टद्युम्नलाई दुःशासनद्वारा त्यसरी नै रोकिएको देख्यौँ जसरी कुनै सिंहले कुनै विशाल हात्तीलाई रोक्छ।
31हे पाण्डुका जेठा दाजु, तब आफ्ना सेनापतिको रक्षाको इच्छाले पाञ्चालहरूका महारथी, हात्ती र अश्वहरूले तपाईंका छोरालाई घेरे।
32हे शत्रुसंहारक, तब तपाईंका मानिसहरू र शत्रुको सेनाबीच एउटा भयङ्कर र विनाशकारी सङ्ग्राम भयो।
33आफ्ना पिताको छेउमा उभिएका वृषसेनले नकुललाई पाँच फलामे बाणले हाने र फेरि तीन अरू बाणले घाइते पारे।
34तर वीर नकुलले मुस्कुराउँदै वृषसेनलाई एउटा तीक्ष्ण नाराचले छातीमा हाने।
35आफ्नो बलवान् शत्रुद्वारा यसरी नराम्ररी घाइते भई ती शत्रुमर्दनले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई पच्चीस बाणले हाने।
36ती दुई नरश्रेष्ठले एकअर्कालाई हजारौँ बाणले ढाकिदिए, जसबाट तिनका आ-आफ्ना टुकडी छिन्नभिन्न भए।
37हे राजन्, दुर्योधनका सिपाहीहरूलाई हतारमा भागेको देखेर कर्णले तिनीहरूलाई बलपूर्वक रोके।
38कर्ण गएपछि नकुल कौरवहरूको सामु बढे। युद्धमा नकुलबाट बच्दै कर्णका पुत्र चाँडै कर्णकहाँ गए, जो आफ्नो रथको बाटोको रक्षा गरिरहेका थिए।
39क्रोधित उलूकलाई युद्धमा सहदेवले रोके। उनका चारै अश्वको वध गरेर बलवान् सहदेवले उनका सारथिलाई यमलोक पठाइदिए।
40हे राजन्, तब आफ्नो रथबाट हामफालेर आफ्ना पिताको आनन्द बढाउने उलूक चाँडै त्रिगर्तहरूको सेनातिर बढे।
41शकुनिलाई बीस तीक्ष्ण बाणले छेडेर सात्यकिले मानौँ मुस्कुराउँदै आफ्नो शक्तिले सुबलपुत्रको ध्वजा ढालिदिए।
42हे राजन्, बलवान् सुबलपुत्रले पनि क्रोधले भरिएर उनको कवच काट्दै उनको सुनको ध्वजा पनि काटिदिए।
43तब सात्यकिले जवाफमा उनलाई तीक्ष्ण बाणले छेडे र उनका सारथिलाई पनि तीन बाणले छेडे।
44त्यसपछि उनले चाँडै बाणले उनका अश्वहरूलाई यमलोक पठाइदिए। तब, हे राजन्, एक्कासि आफ्नो रथबाट हामफालेर शकुनि चाँडै उलूकको रथमा चढे।
45तब युद्धमा निपुण ती वीरले चाँडै उनलाई सिनिका नातिबाट टाढा पुर्याइदिए। तब, हे राजन्, सात्यकि महान् वेगले तपाईंको सेनामाथि बढे, जसबाट तिनीहरू सबै छिन्नभिन्न भए।
46हे राजन्, सिनिका नातिले छाडेका बाणले ढाकिएर तपाईंका सिपाहीहरू सम्पूर्ण दिशामा भागे र मरेर ढले।
47तपाईंका छोराले युद्धमा भीमसेनको बाटो छेके। तर भीमले क्षणभरमै उनलाई उनका अश्व, सारथि, रथ र ध्वजाबाट वञ्चित गरिदिए। हे राजन्, उनका मानिसहरू अत्यन्त प्रसन्न भए।
48राजा चाँडै भीमसेनको दृष्टिबाट टाढा भागे। तब सम्पूर्ण कुरु सेना भीमसेनतिर झम्टियो। र भीमको वध गर्ने इच्छाले तिनीहरूले भयङ्कर सिंहनाद गरे।
49कृपमाथि प्रहार गरेर युधामन्युले चाँडै उनको धनुष काटिदिए। तर अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ कृपले अर्को धनुष उठाएर युधामन्युको ध्वजा, सारथि र छत्र पृथ्वीमा ढालिदिए। तब महारथी युधामन्यु आफ्नो रथमा भागे।
50उत्तमौजाले चाँडै भयङ्कर पराक्रम भएका हार्दिक्य (कृतवर्मा)लाई त्यसरी नै ढाकिदिए जसरी वर्षाका धाराले कुनै पर्वतलाई ढाक्छन्।
51हे शत्रुसंहारक, हे राजन्, तब त्यो युद्ध अत्यन्त भयङ्कर भयो — त्यस्तो युद्ध मैले पहिले कहिल्यै देखेको थिइनँ।
52हे राजन्, तब त्यो युद्धमा कृतवर्माले एक्कासि उत्तमौजालाई छातीमा हाने, जसबाट उनी आफ्नो रथमा धसिए।
53तर उनका सारथिले ती महारथीलाई त्यहाँबाट हटाइदिए। तब कुरु सेनाले चारैतिरबाट भीमसेनलाई घेरे।
54विशाल गजसेनासहित दुःशासन र सुबलपुत्रले पाण्डुपुत्रलाई घेरे र साना बाणले उनीमाथि प्रहार गर्न थाले।
55त्यसपछि सय बाणले क्रुद्ध दुर्योधनलाई रणभूमिबाट पछि हटाएर भीम चाँडै त्यो गजसेनाको सामु बढे।
56त्यो गजसेनालाई एक्कासि आफूतिर बढेको देखेर अत्यन्त क्रोधले भरिएका वृकोदरले दिव्यास्त्रहरूको आवाहन गरे।
57त्यसपछि उनले हात्तीहरूलाई हात्तीहरूसँग त्यसरी नै भिडाए जसरी इन्द्रले असुरहरूमाथि प्रहार गरेका थिए। युद्धमा हात्तीहरूको वध गर्दै वृकोदरले आकाशलाई बाणले त्यसरी नै ढाकिदिए जसरी किरा-फट्याङ्ग्राको झुण्डले कुनै ज्वालालाई ढाक्छ।
58जसरी वायुले मेघको समूह छरपस्ट पारिदिन्छ, त्यसरी नै भीमले त्यहाँ हजारौँको सङ्ख्यामा जम्मा भएका ती हात्तीहरू छरपस्ट पारेर मारिदिए।
59सुन र रत्नका जालले ढाकिएका ती हात्तीहरू विद्युत्ले युक्त मेघजस्तै अत्यन्त सुन्दर देखिन्थे।
60हे राजन्, भीमद्वारा आक्रान्त भई हात्तीहरू चारैतिर भागे। कोही, जसका मुटु छेडिएका थिए, पृथ्वीमा ढले।
61सुनले अलङ्कृत हात्तीहरू त्यहाँ ढलेकाले पृथ्वी यस्तो देखिन थाल्यो मानौँ भाँचिएका पर्वतले छोपिएको होस्।
62ढलेका, रत्नले अलङ्कृत र चम्किरहेका गजयोद्धाहरूले पृथ्वी यस्तो सुन्दर देखियो मानौँ धर्म क्षीण हुँदा खसेका ग्रहहरूले ढाकिएको होस्।
63भीमसेनका बाणले हानिएर, कन्चट, कुम्भस्थल र सुँड काटिएपछि त्यो युद्धमा सयौँ हात्ती भागे।
64बाणले अङ्ग घाइते भएपछि, भयले ग्रस्त र रगत वमन गर्दै केही पर्वतजस्तै विशाल हात्तीहरू धातुले सुशोभित पर्वतजस्तै भागे।
65त्यहाँ तिनीहरूले भीमसेनका धनुष समातेका दुवै पाखुरा देखे, जो चन्दन र अगुरुले लिपिएका थिए र दुई विशाल सर्पजस्तै देखिन्थे।
66वज्रको शब्दजस्तै उनको धनुषको टङ्कार सुनेर हात्तीहरू पिसाब र मल त्याग्दै भागे।
67एक्लै युद्ध गर्ने ती बुद्धिमान् भीमसेनको त्यो पराक्रम सम्पूर्ण प्राणीको संहार गर्दाका रुद्रको पराक्रमजस्तै थियो।