कर्ण पर्व — हंस र काकको कथा
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 41
संस्कृत
1संजय उवाच मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वाचो युद्धाभिनन्दिनः। शल्योऽब्रवीत् पुनः कर्णं निदर्शनमिदं वचः॥
2जातोऽहं यज्वनां वंशे संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्। राज्ञां मूर्धाभिषिक्तानां स्वयं धर्मपरायणः॥
3यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा लक्ष्यसे वृष। तथाऽद्य त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सेयं सुहत्तया॥
4इमां काकोपमा कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे। श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं निहीन कुलपांसन॥
5नाहमात्मनि कंचिद् वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे। येन मां त्वं महाबाहो हन्तुमिच्छस्यनागसम्॥
6अवश्यं तु मया वाच्यं बुद्ध्यता त्वद्धिताहितम्। विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा॥
7समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम्। श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह॥ आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम्। भारश्चाप्यतिभारश्च शल्यानां च प्रतिक्रिया॥ अस्त्रयोगश्च युद्धं च निमित्तानि तथैव च। सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना॥ अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः।
8वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान्॥ यज्वा दानपति: क्षान्तः स्फकर्मस्थोऽभवच्छुचिः। बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः॥ राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः।
9पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम्॥ काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः।
10तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः॥ मांसौदन दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी।
11स चोच्छिष्टभूतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः॥ सदृशान् पक्षिणादृप्तः श्रेयसञ्चाधिचिक्षिपे।
12अथ हंसाः समुद्रान्ते कदाचिदतिपातिनः॥ गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः।
13कुमारकास्तदा हंसान् दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन॥ भवानेव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहङ्गम्।
14प्रतार्यमाणस्तैः सर्वैरल्पबुद्धिभिरण्डजः॥ तद्वचः सत्यमित्येव मौाद् दर्पाच मन्यते।
15तान् सोऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागिति॥ उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनां दूरपातिनाम्। तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम्॥ तमाह्वयत दुर्बुद्धिः पताव इति पक्षिणम्।
16तच्छुत्वा प्राहसन् हंसा ये तत्रासन् समागताः॥ भाषतो बहु काकस्य बलिनः पततां वराः। इदमूचुः स्म चक्राङ्गा वचः काकं विहङ्गमाः॥
17हंसा ऊचुः वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः। पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः॥
18कथं हंस नु बलिनं चक्राङ्गं दूरपातिनम्। काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते॥ कथं त्वं पतिता काक साहस्माभिब्रवीहि तत्।
19अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः। प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात्॥
20काक उवाच शतमेकं च पातानां पतिताऽस्मि न संशयः। शतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा॥
21उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव च। निडीनमथ संडीनं तिर्यगडीनगतानि च॥ विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम्। अभिडीनं महाडीनं निर्डीनमतिडीनकम्॥ अवडीनं प्रडीनं च सडीनं डीनडीनकम्। संडीनोड्डीनडीनं च पुनर्जीनविडीनकम्॥ सम्पातं समुदीषं च ततोऽन्यद् व्यतिरिक्तकम्। गतागतप्रतिगतं बह्वीश्च निकुलीनकाः॥
22कर्तास्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्ष्यथ मे बलम्। तेषामन्यतमेनाहं पतिष्यामि विहायसम्॥ प्रादिशध्वं यथान्यायं केन हंसाः पताम्यहम्।
23ते वै ध्रुवं विनिश्चित्य पतध्वं न मया सह॥ पातैरेभिः खलु खगाः पतितुं खे निराश्रये।
24एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः॥ उवाच काकं राधेय वचनं तन्निबोध मे।
25हंस उवाच शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम्॥ एकमेव तु यं पातं विदुः सर्वे विहंगमाः तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कञ्चन॥ पत त्वमपि ताम्राक्ष येन पातेन मन्यसे।
26अथ काकाः प्रजहसुर्ये तत्रासन् समागताः॥ कथमेकेन पातेन हसः पातशतं जयेत्। एकेनैव शतस्यैष पातेनाभिभविष्यति॥ हंसस्य पतितं काको बलवानाशुविक्रमः।
27प्रपेततुः स्पर्धया च ततस्तौ हंसवायसौ॥ एकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च। पेतिवानथ चक्राङ्ग पेतिवानथ वायसः॥
28विसिस्मापयिषुः पातैराचक्षाणोऽऽत्मनः क्रियाः। अथ काकस्य चित्राणि पतितानि मुहुर्मुहुः॥ दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरधिकैः स्वरैः।
29हंसांश्चावहसन्ति स्म प्रावदन्नप्रियाणि च॥ उत्पत्योत्पत्य च मुहुर्मुहूर्तमिति चेति च। वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति त॥ कुर्वाणा विविधान् रावानाशंसन्तो जयं तथा।
30हंसस्तु मृदुनैकेन विक्रान्तुमुपचक्रमे॥ प्रत्यहीयत काकाच मुहूर्तमिव मारिष।
31अवमन्य च हंसांस्तानिदं वचनमब्रुवन्॥ योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेवं प्रहीयते।
32अथ हंसः स तच्छ्रुत्वा प्रापतत् पश्चिमां दिशम्॥ उपर्युपरि वेगेन सागरं मकरालयम्।
33ततोभी: प्राविशत् काकं तदा तत्र विचेतसम्॥ द्वीपगुमानपश्यन्तं निपातार्थे श्रमान्वितम्।
34निपतेयं क्व नु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे॥ अविषह्यः समुद्रो हि बहुसत्त्वगणालयः। महासत्त्वशतोद्भासी नभसोऽपि विशिष्यते॥
35गाम्भीर्याद्धि समुद्रस्य न विशेषं हि सूतज। दिगम्बराम्भसः कर्ण समुद्रस्था विदुर्जनाः॥ विदूरपातात् तोयस्य किं पुनः कर्ण वायसः।
36अथ हंसोऽप्यतिक्रम्य मुहूर्तमिति चेति च॥ अवेक्षमाणस्तं काकं नाशकद् व्यपसर्पितुम।
37अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत॥ यावद् गत्वा पतत्येष काको मामिति चिन्तयन्।
38ततः काको भृषं श्रान्तो हंसमभ्यागमत्तदा॥ तं तथा हीयमानं तु हंसो दृष्ट्वाब्रवीदिदम्। उजिहीर्षुर्निमज्जन्त स्मरन् सत्पुरुषव्रतम्॥
39हंस उवाच बहूनि पतितानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुः। पातस्य व्याहरंश्चेदं न नो गुह्यं प्रभाषसे॥
40किं नाम पतितं काकः यत्त्व पतसि सामप्रतम्। जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः॥
41प्रबूहि कतमे तत्र पाते वर्तसि वायस। एोहि काक शीघ्रं त्वमेष त्वां प्रतिपालये॥
42शल्य उवाच स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन च जलं तदा। दृष्टो हंसेन दुष्टात्मन्निदं हंस ततोऽब्रवीत्॥
43अपश्यन्नम्भसः पारं निपतंश्च श्रमान्वितः। पातवेगप्रमथितो हंसं काकोऽब्रवीदिदम्॥
44वयं काकाः कुतो नाम चरामः काकवाशिकाः। हंस प्राणैः प्रपद्ये त्वामुदकान्तं नयस्व माम्॥
45स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन च महार्णवे। काको दृढपरिश्रान्तः सहसा निपपात ह॥
46सागराम्भसि तं दृष्ट्वा पतितं दीनचेतसम्। प्रियमाणमिदं काकं हंसो वाक्यमुवाच ह॥
47शतमेकं च पातानां पताम्यहमनुस्मर। श्लाघमानस्त्वमात्मानं काक भाषितवानसि॥
48स त्वमेकशतं पातं पतन्नभ्यधिको मया। कथमेवं परिश्रान्तः पतितोऽसि महार्णवे॥
49प्रत्युवाचः ततः काकः सीदमान उदं वचः। उपरिष्टं तदा हंसमभिवीक्ष्य प्रसादयन्॥
50काक उवाच उच्छिष्टदर्पितो हंस मन्येऽऽत्मानं सुपर्णवत्। अवमन्य बहूंचाहं काकानन्यांश्च पक्षिणः॥
51प्राणहंस प्रपद्ये त्वां द्वीपान्तं प्रापयस्व माम्। यद्यहं स्वस्तिमान् हंस स्वं देशं प्राप्नुयां प्रभो॥
52न कंचिदवमन्येऽहमापदो मां समुद्धर। तमेवं वादिनं दीनं विलपन्तमचेतनम्॥
53काक काकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे। कृपयाऽऽदाय हंसस्तं जलक्किन्नं सुदुर्दसम्॥ पद्धयामुक्षिप्य वेगेन पृष्ठमारोपयच्छनैः। आरोप्य पृष्ठं हंसस्तं काकं तूर्णं विचेतनम्॥
54आजगाम पुनर्दीपं स्पर्धया पेततुर्यतः। संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम्॥
55गतो यथेप्सितं देश हंसो मन इवाशुगः। एवमुच्छिष्टपुष्टः स काको हंसपराजितः॥
56बलं वीर्यं महत्कर्ण त्यक्त्वा क्षान्तिमुपागतः। उच्छिष्टभोजन: काको यथा वैश्यकुले पुरा॥
57एवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्र संशयः। सदृशाश्रेयसश्चापि सर्वान् कर्णावमन्यसे॥
58द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैः। विराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा॥
59यत्र व्यस्ता: समत्सांश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना। शृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्तमभूत् तदा॥
60भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा समरे सव्यसाचिना। पश्यतां कुरुवीराणां प्रथमं त्वं पलायितः॥
61तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वेः समभिद्रुतः। कुरून् समयानुत्सृज्य प्रथमं त्वं पलायितः॥
62हत्वा जित्वा च गन्धर्वाचित्रसेनमुखान् रणे। कर्ण दुर्योधनं पार्थं सभार्यं सममोक्षयत्॥
63पुनः प्रभाव पार्थस्य पौराणः केशवस्य च। कथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि॥
64सततं च त्वमश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोः। अवध्यौ वदन्तः कृष्णौ संनिधौ च महीक्षिताम्॥
65कियत् तत् तत् प्रवक्ष्यामि येन येन धनंजयः। त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणों यथा॥
66इदानीमेव द्रष्टासि प्रधाने स्यन्दने स्थितौ। पुत्रं च वसुदेवस्य कुन्तीपुत्रं च पाण्डवम्॥
67यथाश्रयत चक्राङ्गं वायसो बुद्धिमास्थितः। तथाश्रयस्व वार्ष्णेयं पाण्डवं च धनंजयम्॥
68यदा त्वं युधि विक्रान्तौ वासुदेवधनंजयौ। द्रष्टास्येकरथे कर्ण तदा नैवं वदिष्यसि॥
69यदा शरशतैः पार्थो दर्प तव वधिष्यति। तदा त्वमन्तरं द्रष्टा आत्मनंश्चार्जुनस्य त॥
70देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरोत्तमौ। तौ मावमंस्था मौात् त्वं खद्योत इव रोचनौ॥८५
71सूर्याचन्द्रमसौ यद्वत् तद्वदर्जुनकेशवौ। प्राकाश्वेनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु॥
72एवं विद्वान् मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ। नृसिंहो तो महात्मानौ जोषमास्स्व विकत्थने॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Hearing the words of the great car-warrior Karna who took delight in battle Shalya again said to hiin, citing an example.
2I am born in a family the members of which performed sacrifices, never fled away from the field of battle and who were kings whose heads were sprinkled with the water of coronation. I am also devoted to virtue.
3O Vrisha, you appear like an intoxicated man. For all that, out of friendship I will try to cure you of your mistakes.
4Hear, O Karna, this allegory of a crow that I will relate. Hearing this, you may do whatever you like, O you shorn of intelligence and the wretch of your family.
5O Karna, I do not remember a single sin in me for which you desire to kill me innocent as I am.
6I must tell you what is good for you and what is bad. I know both and besides I am the driver of your car and wish good to the king Duryodhana.
7(I know) what land is even and what is uneven-the strength and weakness of the carwarrior (of my chariot) the fatigue and perspiration of the horses along with the car-warrior; (I have) a knowledge of weapons, of the cries of birds and animals, of what would be heavy for the horses and what would be exceedingly heavy for them, of the taking out of the arrows, of the wounds, of the weapons counteracting each other of the diverse modes of fighting and of all kinds of omens and indications. I know all this who am so familiar with this car. I therefore describe to you this incident once more.
8There lived on the other side of the sea a Vaishya who rolled in wealth and corn. He performed yajnas, made liberal gifts, was quiet, observant of the duties of his own order and pure in habits and mind.
9He had a number of sons of whom he was fond and kind to all creatures. He lived without any fear in the kingdom of a pious king.
10There was a crow who lived upon the leavings of the well-behaved children of the Vaishya. His children always gave the crow meat, curds, mild, pudding, honey and butter.
11Thus fed with the leavings of the food by those sons of the Vaishya the crow became arrogant and began to think light of all birds who were equal to him or even superior.
12It so happened that once on a time several cheerful swans, quick-coursing, capable of going every where at will, equal to Garuda in fight and speed, came to that side of the ocean.
13Seeing those swans the Vaishya boys said to the crow-"O ranger of the sky, you are superior to all winged creatures."
14Thus imposed upon by the little-witted children, the bird, out of folly and arrogance, took their words as true.
15Proud of the leavings on which he fed the crow, approaching the swans who were capable of traversing a great distance, desired to enquire who amongst them was the leader. That foolish crow challenged him whom he considered as the leader amongst those swans capable of going to a great distance, saying-“Let us compete in fight."
16Hearing the words of the arrogant crow, the swans, that had come there, the foremost of birds gifted with great strength, began to laugh. The swans, who were capable of coursing everywhere at will then, addressed the crow saying.
17The Swans said "We are swans and live in the Manasa lake. We range over the whole earth and amongst the winged creatures we are always spoken high for the length of the distances we traverse.
18A crow as you are, how do you, O fool, challenge a mighty swan coursing every where at will and traversing over a great distance. Tell us, Ocrow, how you will fly with us."
19Finding fault repeatedly with the words of the swans, the vain crow, on account of the foolishness of its species, at last gave this answer.
20The crow said Forsooth shall I fly displaying a hundred and one different kinds of motion. I shall show them traversing every hundred yojanas with each separate and beautiful motion.
21Rising up, swooping down, whirling around, going straight, proceeding gently, coursing aslant up and down, going still, wheeling around, going back, sowing high, darting forward, sowing higher up with greater velocity more, moving on gently-and going on in various ways.
22These various motions I shall display before you. You will see my strength. With one of these diverse kinds of motions I shall immediately soar into the sky. Tell me, O swans, by which of these motion shall I course through the sky.
23Settling your course you shall have to fly with me. Adopting all these motions you shall have to course with me through the sky having no support."
24Having been thus addressed by the crow, O son of Radha, one of the swans said to him laughing. Hear from me (what he said).
25The Swan said Forsooth O crow, you will course in hundred and different ways. I shall however fly in one kind of motion which all other birds know; for I do not know any other, O crow. As for yourself, O you of red eyes, you may fly in any kind of way you like.
26Thereupon all the crows that had assembled there laughed saying "How will the swan with one kind of flight beat down a hundred flights? The powerful and the quick-coursing crow will beat down the swan with one flight.
27Then those two, the swan the crow, rose into the sky challenging each other-the swan coursing in one motion and the crow in a hundred different ways. The swan flew and the crow flew.
28Making each other to wonder and speaking highly of their respective feats. Seeing the various kinds of motions at every moment the crows that were there were filled with delight and began to caw loudly.
29The swans also laughed aloud making many unpleasant remarks. They began to rise up and alight repeatedly. They came down and rose up from the tops of the trees and the surface of the earth; they began to emit cries bespeaking their respective victories.
30With one kind of gentle motion the swan began to roar up. For a moment, O Marisha, the crow seemed to have defeated him.
31Thereat disregarding the swans the crows said-"That swan amongst us who has soared high up is evidently defeated."
32Hearing this the swan with great velocity began to move westwards towards the ocean abounding in Makaras.
33Then the crow became afraid who was almost besides himself at not seeing any island or trees whereon to perch when tired.
34(He then thought) “where shall I alight on this vast ocean when tired?” Irrepressible is the deep the abode of numberless creatures. Inhabited by hundreds of monsters it is greater than the sky.
35you wretch, none can exceed the ocean in depth. O Karna, the men know that the waters of the ocean are equally boundless like the sky. What is crow to it considering its extent?
36Doing a great distance in a moment the swan looked back at the crow and could not leave him behind.
37Having beaten down the crow the swan looked at him and waited thinking 'Let the crow come up.'
38Thereupon greatly exhausted the crow came up to the swan. Thereupon beholding him about to sink and with a view to rescue him the swan, remembering the good offices of the pious, said to him-
39The Swan said “While speaking about flight you again and again mentioned about a goodly number of them. You should not mention this your flight which is a mystery to us.
40What is the name of this flight, O crow, which you have followed now? You repeatedly touch the waters with your wings and beak.
41Which amongst those many kinds of flight, O crow, that you are bow following? Come quickly, Ocrow, I am waiting for you.
42Shalya said O wicked one, greatly tired and touching the water with his wings and beak and seen by the swan the crow said to him.
43Not beholding the limit of the ocean, fatigued and broken down with the exertion of flight the crow said to the swan.
44“We are crows, we move about here and there crying caw, caw. O swan, I lay my life at your hands and seek refuge with you. Take me to the bank of the ocean.'
45Greatly tired and touching the ocean with his wings and beak the crow all on a sudden fell down.
46Beholding him thus fallen into the ocean with a sorry heart the swan addressed the crow
47“O crow, how did you praise yourself. Remember, you said that you would course through the sky in a hundred different ways.
48You, who would fly in a hundred different ways, are superior to me; why are you then tired and fallen on the ocean?"
49Overcome with weakness, the crow, rating his looks up at the swan and trying to please him said.
50The crow said "Rendered arrogant by feeding upon the leavings of others' food I thought myself as equal to Garuda and did not care for crows and other birds.
51I now seek refure with you and place my life at your disposal. Oh, take me to the shore of some island.
52If I, O swan, O lord, return safely to my country I will never disregard any body; Oh, save me from this calamity."
53Without a word the swan took him up with his foot and placed him slowly on his back, who said so, was melancholy, weeping, deprived of his sense, was sinking in the ocean, was crying caw! caw, was drenched with water, hedeous to look at and trembling in fear.
54Having placed speedily the crow who was besides himself on his back he came to the island from which they had started challenging each other.
55Putting that ranger of the sky down (on the land) and comforting him the swan repaired quickly to his wished-for region with the mind.
56Thus the crow, fed fat with the leavings, was defeated by the swan. Then casting off the pride of strength and prowess the crow, O Karna, led a peaceful and quiet life.
57As that crow, fed upon the refuses of the food of the Vaishya children, did not care his equals and superiors, so do you, O Karna, fed by Dhritarashtra's sons, with the leavings of their food, disregard your equals and superiors.
58Why did you not kill Partha at Virata's city when you were protected by Drona and his son Kripa, Bhishma and other Kaurava?
59What became of your prowess there when defeated by Kiriti you all fled away like a pack of jackals?
60Seeing your brother killed by Savya Sachin in the very presence of the Kuru heroes it was you who fled away first.
61When you were assailed by the Gandharvas in the Dvaita forest it was you who, leaving behind the Kurus, did run away from the forest.
62Having defeated in battle the Gandharvas led by Chitrasena with a great slaughter it was Arjuna, O Karna, who rescued Duryodhana with his wife.
63Rama himself, O Karna, before the assembly of the Kuru heroes spoke of the prowess of Arjuna and Kesava.
64You have always heard Drona and Bhishma speaking before all the kings of the two Krishnas as being unslayable.
65I have told you only a bit about this that Dhananjaya is superior to you as a Brahmana is to all creatures.
66You will soon see stationed on that best of cars the son of Vasudeva and the son of Kunti and Pandu.
67As the crow intelligently sought the protection of the swan so do you seek the shelter of the Vrishni hero (Krishna) and of Pandu's son Dhananjaya.
68When you will see in battle the highly powerful Vasudeva and Dhananjaya stationed in the same car, you will not utter such words, OKarna.
69When Partha with hundreds of shafts break down you pride you will then see the difference between yourself and Dhananjaya.
70Those two best of men are well-known among the gods, Asuras and men; you are a fire-fly, do not foolishly disregard those two bright luminaries.
71Like the sun and the moon Kesava and Arjuna are famous for their effulgence; you are but a fire-fly among men.
72O learned one, O son of a charioteer, do not make light of Arjuna and Achyuta; those two high-souled ones are best of men. Do not make such vaunts. O learned one, O son of a charioteer, do not make light of Arjuna and Achyuta; those two high-souled ones are best of men. Do not make such vaunts.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — युद्ध में आनन्द लेने वाले महारथी कर्ण के ये वचन सुनकर शल्य ने एक दृष्टान्त देते हुए पुनः उनसे कहा।
2मैं ऐसे कुल में उत्पन्न हुआ हूँ जिसके सदस्यों ने यज्ञ किए, जो कभी रणभूमि से भागे नहीं और जो ऐसे राजा थे जिनके सिर अभिषेक-जल से सींचे गए। मैं भी धर्म में ही निष्ठा रखता हूँ।
3हे वृष, तुम मतवाले पुरुष के समान प्रतीत होते हो। तथापि मित्रता के कारण मैं तुम्हारी भूलों को दूर करने का प्रयत्न करूँगा।
4हे कर्ण, एक कौए की यह कथा सुनो जो मैं सुनाऊँगा। इसे सुनकर, हे बुद्धिहीन, हे अपने कुल के कलंक, तुम जो चाहो सो करना।
5हे कर्ण, मुझे अपने भीतर एक भी ऐसा पाप स्मरण नहीं जिसके कारण तुम मुझ निर्दोष का वध करना चाहते हो।
6मुझे तुम्हें बताना ही होगा कि तुम्हारे लिए क्या हितकर है और क्या अहितकर। मैं दोनों को जानता हूँ; इसके अतिरिक्त मैं तुम्हारे रथ का सारथि हूँ और राजा दुर्योधन का हित चाहता हूँ।
7(मैं जानता हूँ) कौन-सी भूमि समतल है और कौन-सी विषम; (अपने रथ पर स्थित) रथी का बल और उसकी दुर्बलता; अश्वों तथा रथी की थकान और पसीना; (मुझे) अस्त्रों का ज्ञान है, पक्षियों और पशुओं की बोली का ज्ञान है, यह ज्ञान है कि अश्वों के लिए कौन-सा भार भारी होगा और कौन-सा अत्यन्त भारी, बाणों को निकालने का, घावों का, परस्पर एक-दूसरे को निष्फल करने वाले अस्त्रों का, युद्ध की नाना पद्धतियों का तथा सब प्रकार के शकुनों और लक्षणों का ज्ञान है। इस रथ से इतना परिचित मैं यह सब जानता हूँ। अतः मैं तुम्हें यह प्रसंग एक बार पुनः सुनाता हूँ।
8समुद्र के उस पार एक वैश्य रहता था जो धन-धान्य से भरपूर था। वह यज्ञ करता था, उदार दान देता था, शान्त था, अपने वर्ण के धर्मों का पालन करता था और आचार तथा मन दोनों से पवित्र था।
9उसके अनेक पुत्र थे जिन पर वह अत्यन्त स्नेह रखता था, और वह समस्त प्राणियों पर दयालु था। वह एक धर्मात्मा राजा के राज्य में निर्भय होकर रहता था।
10वहाँ एक कौआ रहता था जो उस वैश्य के सुशील बालकों के जूठन पर पलता था। उसके बालक उस कौए को सदा मांस, दही, दूध, खीर, मधु और घृत दिया करते थे।
11इस प्रकार वैश्य के उन पुत्रों के जूठे भोजन पर पलते-पलते वह कौआ अभिमानी हो गया और अपने समान अथवा अपने से श्रेष्ठ समस्त पक्षियों को तुच्छ समझने लगा।
12एक बार ऐसा हुआ कि अनेक प्रसन्न हंस, जो शीघ्रगामी थे, इच्छानुसार सर्वत्र जाने में समर्थ थे तथा उड़ान और वेग में गरुड़ के समान थे, समुद्र के उसी तट पर आए।
13उन हंसों को देखकर वैश्य के बालकों ने कौए से कहा — 'हे आकाशचारी, तुम समस्त पंखधारी प्राणियों में श्रेष्ठ हो।'
14उन अल्पबुद्धि बालकों द्वारा इस प्रकार बहकाए जाने पर उस पक्षी ने मूर्खता और अभिमान से उनके वचनों को सत्य मान लिया।
15जिस जूठन पर वह पलता था उसी के अभिमान में भरकर वह कौआ महान् दूरी तय करने में समर्थ उन हंसों के पास पहुँचा और यह जानना चाहा कि उनमें नायक कौन है। उन दूरगामी हंसों में जिसे उसने नायक समझा, उस मूर्ख कौए ने उसे ललकारा — 'आओ, हम उड़ान में स्पर्धा करें।'
16उस अभिमानी कौए के वचन सुनकर वहाँ आए हुए वे हंस, जो महाबली पक्षिश्रेष्ठ थे, हँसने लगे। तब इच्छानुसार सर्वत्र विचरने में समर्थ उन हंसों ने कौए से कहा।
17हंसों ने कहा — 'हम हंस हैं और मानससरोवर में निवास करते हैं। हम समस्त पृथ्वी पर विचरते हैं और पंखधारी प्राणियों में जितनी दूरी हम तय करते हैं उसके लिए हमारी सदा उच्च प्रशंसा होती है।
18तुम ठहरे कौए — हे मूर्ख, तुम इच्छानुसार सर्वत्र विचरने वाले और महान् दूरी तय करने वाले बलशाली हंस को कैसे ललकारते हो? हे कौए, हमें बताओ कि तुम हमारे साथ किस प्रकार उड़ोगे।'
19हंसों के वचनों में बारम्बार दोष निकालते हुए उस घमण्डी कौए ने अपनी जाति की मूर्खता के कारण अन्ततः यह उत्तर दिया।
20कौए ने कहा — 'निश्चय ही मैं एक सौ एक भिन्न-भिन्न प्रकार की गतियाँ दिखाते हुए उड़ूँगा। मैं प्रत्येक पृथक् और सुन्दर गति से सौ-सौ योजन तय करके उन्हें दिखाऊँगा।
21ऊपर उठना, झपटकर नीचे आना, चक्कर काटना, सीधे जाना, मन्द गति से चलना, तिरछे ऊपर-नीचे उड़ना, स्थिर रहना, घूमकर मुड़ना, पीछे लौटना, ऊँचा उड़ना, आगे झपटना, अधिक वेग से और भी ऊँचा उड़ना, मन्द-मन्द चलना — और नाना प्रकार से गमन करना।
22ये नाना गतियाँ मैं तुम्हारे सम्मुख दिखाऊँगा। तुम मेरा बल देखोगे। इन नाना प्रकार की गतियों में से किसी एक से मैं तत्काल आकाश में उड़ जाऊँगा। हे हंसो, मुझे बताओ कि इनमें से किस गति से मैं आकाश में विचरूँ।
23अपना मार्ग निश्चित करके तुम्हें मेरे साथ उड़ना होगा। ये सब गतियाँ अपनाकर तुम्हें मेरे साथ निराधार आकाश में विचरना होगा।'
24हे राधापुत्र, कौए के इन वचनों को सुनकर उन हंसों में से एक ने हँसते हुए उससे कहा। मुझसे सुनो (उसने क्या कहा)।
25हंस ने कहा — 'हे कौए, निश्चय ही तुम एक सौ एक प्रकार से उड़ोगे। किन्तु मैं तो एक ही प्रकार की गति से उड़ूँगा, जिसे अन्य समस्त पक्षी जानते हैं; क्योंकि हे कौए, मैं और कोई गति जानता ही नहीं। रहा तुम्हारा प्रश्न — हे रक्तनयन, तुम जिस भी प्रकार से चाहो उड़ सकते हो।'
26तब वहाँ एकत्र हुए समस्त कौए हँसते हुए बोले — 'एक ही प्रकार की उड़ान से हंस सौ उड़ानों को कैसे परास्त करेगा? बलवान् और शीघ्रगामी कौआ एक ही उड़ान से हंस को हरा देगा।'
27तब वे दोनों — हंस और कौआ — एक-दूसरे को ललकारते हुए आकाश में उड़े; हंस एक ही गति से और कौआ सौ भिन्न-भिन्न गतियों से। हंस उड़ा और कौआ भी उड़ा।
28वे एक-दूसरे को विस्मित करते और अपने-अपने कर्मों की उच्च प्रशंसा करते रहे। प्रत्येक क्षण नाना प्रकार की गतियाँ देखकर वहाँ उपस्थित कौए हर्ष से भर गए और जोर-जोर से काँव-काँव करने लगे।
29हंस भी जोर से हँसे और अनेक अप्रिय टिप्पणियाँ करने लगे। वे बारम्बार ऊपर उठते और नीचे उतरते। वे वृक्षों की चोटियों और पृथ्वी की सतह से उतरते और उठते; वे अपनी-अपनी विजय की घोषणा करते हुए ध्वनि करने लगे।
30एक ही मन्द गति से हंस ऊपर उठता गया। हे मारिष, कुछ क्षणों के लिए ऐसा लगा मानो कौए ने उसे परास्त कर दिया हो।
31इस पर हंसों की उपेक्षा करते हुए कौओं ने कहा — 'हममें से जो हंस ऊपर उड़ गया है, वह स्पष्ट ही परास्त हो चुका है।'
32यह सुनकर वह हंस महान् वेग से पश्चिम दिशा की ओर, मकरों से भरे उस समुद्र की ओर बढ़ने लगा।
33तब वह कौआ भयभीत हो गया, जो थक जाने पर बैठने के लिए न कोई द्वीप देखकर और न कोई वृक्ष देखकर लगभग अपने आपे से बाहर हो गया।
34(तब उसने सोचा) 'थक जाने पर मैं इस विशाल समुद्र में कहाँ उतरूँगा? यह गहरा जल अजेय है और असंख्य प्राणियों का निवास है। सैकड़ों जलजन्तुओं से भरा हुआ यह आकाश से भी विशाल है।'
35हे नीच, गहराई में कोई भी समुद्र से बढ़कर नहीं। हे कर्ण, लोग जानते हैं कि समुद्र का जल आकाश के ही समान अनन्त है। उसके विस्तार के सम्मुख कौआ है ही क्या?
36क्षण भर में महान् दूरी तय करके हंस ने पीछे मुड़कर कौए की ओर देखा और उसे पीछे छोड़ न सका।
37कौए को परास्त करके हंस ने उसकी ओर देखा और यह सोचकर प्रतीक्षा करने लगा — 'कौआ आ जाए।'
38तदनन्तर अत्यन्त थका हुआ वह कौआ हंस के पास आ पहुँचा। तब उसे डूबने को उद्यत देखकर और उसे बचाने के उद्देश्य से हंस ने सज्जनों के उपकारों का स्मरण करते हुए उससे कहा —
39हंस ने कहा — 'उड़ान की चर्चा करते हुए तुमने बारम्बार उनकी अच्छी-खासी संख्या गिनाई थी। तुम्हें अपनी इस उड़ान की चर्चा नहीं करनी चाहिए, जो हमारे लिए रहस्य बनी हुई है।
40हे कौए, इस उड़ान का नाम क्या है, जिसका तुम अब अनुसरण कर रहे हो? तुम बारम्बार अपने पंखों और चोंच से जल का स्पर्श कर रहे हो।
41हे कौए, उन अनेक प्रकार की उड़ानों में से यह कौन-सी है जिसका तुम अब अनुसरण कर रहे हो? शीघ्र आओ, हे कौए, मैं तुम्हारी प्रतीक्षा कर रहा हूँ।'
42शल्य ने कहा — हे दुष्ट, अत्यन्त थका हुआ और अपने पंखों तथा चोंच से जल का स्पर्श करता हुआ वह कौआ, जिसे हंस देख रहा था, उससे बोला।
43समुद्र का कोई छोर न देखकर, थका हुआ और उड़ान के परिश्रम से टूटा हुआ वह कौआ हंस से बोला।
44'हम कौए हैं, हम यहाँ-वहाँ काँव-काँव करते हुए विचरते हैं। हे हंस, मैं अपने प्राण तुम्हारे हाथों में सौंपता हूँ और तुम्हारी शरण लेता हूँ। मुझे समुद्र के तट तक ले चलो।'
45अत्यन्त थका हुआ और अपने पंखों तथा चोंच से समुद्र का स्पर्श करता हुआ वह कौआ सहसा नीचे गिर पड़ा।
46उसे इस प्रकार समुद्र में गिरा देखकर खिन्न हृदय से हंस ने उस कौए से कहा —
47'हे कौए, तुमने अपनी कैसी प्रशंसा की थी! स्मरण करो, तुमने कहा था कि तुम सौ भिन्न-भिन्न प्रकारों से आकाश में विचरोगे।
48तुम, जो सौ भिन्न-भिन्न प्रकारों से उड़ते, मुझसे श्रेष्ठ हो; तो फिर तुम थककर समुद्र में क्यों गिर पड़े?'
49दुर्बलता से अभिभूत उस कौए ने अपनी दृष्टि हंस की ओर उठाकर और उसे प्रसन्न करने का प्रयत्न करते हुए कहा।
50कौए ने कहा — 'दूसरों के जूठे भोजन पर पलकर अभिमानी बना हुआ मैं अपने को गरुड़ के समान समझता था और कौओं तथा अन्य पक्षियों की परवाह नहीं करता था।
51अब मैं तुम्हारी शरण लेता हूँ और अपने प्राण तुम्हें सौंपता हूँ। ओह, मुझे किसी द्वीप के तट तक ले चलो।
52हे हंस, हे स्वामी, यदि मैं कुशलपूर्वक अपने देश लौट गया, तो मैं फिर कभी किसी की उपेक्षा नहीं करूँगा; ओह, मुझे इस विपत्ति से बचाओ।'
53बिना कुछ कहे हंस ने उसे अपने पैर से उठाया और धीरे-धीरे अपनी पीठ पर बिठा लिया — उस कौए को, जिसने यह सब कहा था, जो खिन्न था, रो रहा था, अपनी सुध खो बैठा था, समुद्र में डूब रहा था, काँव-काँव कर रहा था, जल में भीगा हुआ था, देखने में कुरूप था और भय से काँप रहा था।
54अपने आपे से बाहर हुए उस कौए को शीघ्र अपनी पीठ पर बिठाकर वह उसी द्वीप पर आ पहुँचा, जहाँ से उन्होंने एक-दूसरे को ललकारते हुए प्रस्थान किया था।
55उस आकाशचारी को (भूमि पर) उतारकर और उसे आश्वस्त करके वह हंस मन से ही अपने अभीष्ट प्रदेश को शीघ्र चला गया।
56इस प्रकार जूठन पर पला-पोसा वह कौआ हंस द्वारा परास्त हुआ। तब हे कर्ण, अपने बल और पराक्रम का अभिमान त्यागकर वह कौआ शान्त और निरुपद्रव जीवन बिताने लगा।
57जैसे वह कौआ, जो वैश्य के बालकों के जूठे भोजन पर पलता था, अपने समान और अपने से श्रेष्ठ पक्षियों की परवाह नहीं करता था, वैसे ही हे कर्ण, धृतराष्ट्रपुत्रों के जूठे भोजन पर पले हुए तुम अपने समान और अपने से श्रेष्ठ पुरुषों की उपेक्षा करते हो।
58विराट की नगरी में, जब तुम द्रोण, उनके पुत्र, कृप, भीष्म तथा अन्य कौरवों द्वारा सुरक्षित थे, तब तुमने पार्थ का वध क्यों नहीं किया?
59वहाँ तुम्हारा पराक्रम कहाँ चला गया, जब किरीटी द्वारा परास्त होकर तुम सब सियारों के झुण्ड के समान भाग खड़े हुए?
60कौरववीरों के ही सम्मुख सव्यसाची द्वारा अपने भाई को मारा गया देखकर सबसे पहले तुम्हीं भाग खड़े हुए थे।
61जब द्वैतवन में गन्धर्वों ने तुम पर आक्रमण किया, तब कौरवों को पीछे छोड़कर तुम्हीं वन से भाग गए थे।
62हे कर्ण, चित्रसेन के नेतृत्व वाले गन्धर्वों को युद्ध में महान् संहार करके परास्त करने वाले तो अर्जुन ही थे, जिन्होंने दुर्योधन को उसकी पत्नी सहित मुक्त कराया।
63हे कर्ण, स्वयं राम ने कौरववीरों की सभा में अर्जुन और केशव के पराक्रम की चर्चा की थी।
64तुमने सदा द्रोण और भीष्म को समस्त राजाओं के समक्ष यह कहते सुना है कि वे दोनों कृष्ण अवध्य हैं।
65मैंने तुम्हें इस विषय में केवल थोड़ा ही बताया है कि धनञ्जय तुमसे उतने ही श्रेष्ठ हैं जितना ब्राह्मण समस्त प्राणियों से।
66तुम शीघ्र ही उस श्रेष्ठ रथ पर स्थित वसुदेव के पुत्र तथा कुन्ती और पाण्डु के पुत्र को देखोगे।
67जैसे उस कौए ने बुद्धिमत्तापूर्वक हंस की शरण ली, वैसे ही तुम भी वृष्णिवीर (कृष्ण) और पाण्डुपुत्र धनञ्जय की शरण लो।
68हे कर्ण, जब तुम युद्ध में परम शक्तिशाली वासुदेव और धनञ्जय को एक ही रथ पर स्थित देखोगे, तब तुम ऐसे वचन नहीं कहोगे।
69जब पार्थ सैकड़ों बाणों से तुम्हारा अभिमान चूर कर देंगे, तब तुम अपने और धनञ्जय के बीच का अन्तर देख लोगे।
70वे दोनों नरश्रेष्ठ देवताओं, असुरों और मनुष्यों में सुविख्यात हैं; तुम जुगनू हो — उन दोनों तेजोमय ज्योतियों की मूर्खतावश उपेक्षा मत करो।
71सूर्य और चन्द्रमा के समान केशव और अर्जुन अपने तेज के लिए प्रसिद्ध हैं; तुम तो मनुष्यों में जुगनू मात्र हो।
72हे विद्वन्, हे सूतपुत्र, अर्जुन और अच्युत को तुच्छ मत समझो; वे दोनों महात्मा नरश्रेष्ठ हैं। ऐसी डींगें मत हाँको।
नेपाली
1सञ्जयले भने — युद्धमा आनन्द लिने महारथी कर्णका यी वचन सुनेर शल्यले एउटा दृष्टान्त दिँदै पुनः उनलाई भने।
2म यस्तो कुलमा उत्पन्न भएको हुँ जसका सदस्यहरूले यज्ञ गरे, जो कहिल्यै रणभूमिबाट भागेनन् र जो यस्ता राजा थिए जसका शिर अभिषेक-जलले सिञ्चिएका थिए। म पनि धर्ममै निष्ठा राख्दछु।
3हे वृष, तिमी मातेको पुरुषसमान देखिन्छौ। तथापि मित्रताको कारण म तिम्रा भूललाई हटाउने प्रयत्न गर्नेछु।
4हे कर्ण, एउटा कागको यो कथा सुन जो म सुनाउनेछु। यो सुनेर, हे बुद्धिहीन, हे आफ्नो कुलका कलङ्क, तिमी जे चाहन्छौ त्यही गर।
5हे कर्ण, मलाई आफूभित्र एउटा पनि यस्तो पाप सम्झना छैन जसका कारण तिमी म निर्दोषको वध गर्न चाहन्छौ।
6मैले तिमीलाई बताउनै पर्दछ कि तिम्रा लागि के हितकर छ र के अहितकर। म दुवैलाई जान्दछु; यसबाहेक म तिम्रो रथको सारथि हुँ र राजा दुर्योधनको हित चाहन्छु।
7(म जान्दछु) कुन भूमि समतल छ र कुन विषम; (आफ्नो रथमा स्थित) रथीको बल र उसको दुर्बलता; अश्व तथा रथीको थकान र पसिना; (मलाई) अस्त्रको ज्ञान छ, पक्षी र पशुको बोलीको ज्ञान छ, यो ज्ञान छ कि अश्वका लागि कुन भार भारी हुनेछ र कुन अत्यन्त भारी, बाण निकाल्ने, घाउका, आपसमा एक-अर्कालाई निष्फल पार्ने अस्त्रका, युद्धका नाना पद्धतिका तथा सबै प्रकारका शकुन र लक्षणको ज्ञान छ। यस रथसँग यति परिचित म यो सबै जान्दछु। त्यसैले म तिमीलाई यो प्रसङ्ग एक पटक पुनः सुनाउँछु।
8समुद्रको त्यस पारि एक वैश्य बस्दथ्यो जो धन-धान्यले भरिपूर्ण थियो। ऊ यज्ञ गर्दथ्यो, उदार दान दिन्थ्यो, शान्त थियो, आफ्नो वर्णका धर्मको पालन गर्दथ्यो र आचार तथा मन दुवैले पवित्र थियो।
9उसका अनेक पुत्र थिए जसमाथि ऊ अत्यन्त स्नेह राख्दथ्यो, र ऊ सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयालु थियो। ऊ एक धर्मात्मा राजाको राज्यमा निर्भय भई बस्दथ्यो।
10त्यहाँ एउटा काग बस्दथ्यो जो त्यस वैश्यका सुशील बालकहरूको जुठोमा पल्दथ्यो। उसका बालकहरूले त्यस कागलाई सधैँ मासु, दही, दूध, खीर, मह र घ्यू दिने गर्दथे।
11यसरी वैश्यका ती पुत्रहरूको जुठो भोजनमा पल्दै-पल्दै त्यो काग अभिमानी भयो र आफूसमान अथवा आफूभन्दा श्रेष्ठ सम्पूर्ण पक्षीलाई तुच्छ ठान्न थाल्यो।
12एक पटक यस्तो भयो कि अनेक प्रसन्न हंस, जो शीघ्रगामी थिए, इच्छाअनुसार सर्वत्र जान समर्थ थिए तथा उडान र वेगमा गरुडसमान थिए, समुद्रको त्यही तटमा आए।
13ती हंस देखेर वैश्यका बालकहरूले कागलाई भने — 'हे आकाशचारी, तिमी सम्पूर्ण पखेटाधारी प्राणीमा श्रेष्ठ हौ।'
14ती अल्पबुद्धि बालकहरूद्वारा यसरी बहकाइँदा त्यस पक्षीले मूर्खता र अभिमानले उनीहरूका वचनलाई सत्य मान्यो।
15जुन जुठोमा ऊ पल्दथ्यो त्यसैको अभिमानमा भरिएर त्यो काग महान् दूरी तय गर्न समर्थ ती हंसकहाँ पुग्यो र यो जान्न चाह्यो कि उनीहरूमा नायक को हो। ती दूरगामी हंसमध्ये जसलाई उसले नायक ठान्यो, त्यस मूर्ख कागले उसलाई ललकार्यो — 'आऊ, हामी उडानमा स्पर्धा गरौँ।'
16त्यस अभिमानी कागका वचन सुनेर त्यहाँ आएका ती हंस, जो महाबली पक्षिश्रेष्ठ थिए, हाँस्न थाले। तब इच्छाअनुसार सर्वत्र विचरण गर्न समर्थ ती हंसले कागलाई भने।
17हंसहरूले भने — 'हामी हंस हौँ र मानससरोवरमा बस्दछौँ। हामी सम्पूर्ण पृथ्वीमा विचरण गर्दछौँ र पखेटाधारी प्राणीमा हामीले जति दूरी तय गर्दछौँ त्यसका लागि हाम्रो सधैँ उच्च प्रशंसा हुन्छ।
18तिमी त काग — हे मूर्ख, तिमी इच्छाअनुसार सर्वत्र विचरण गर्ने र महान् दूरी तय गर्ने बलशाली हंसलाई कसरी ललकार्दछौ? हे काग, हामीलाई बताऊ कि तिमी हामीसँग कसरी उड्नेछौ।'
19हंसहरूका वचनमा बारम्बार दोष निकाल्दै त्यस घमण्डी कागले आफ्नो जातिको मूर्खताका कारण अन्ततः यो उत्तर दियो।
20कागले भन्यो — 'निश्चय नै म एक सय एक भिन्न-भिन्न प्रकारका गति देखाउँदै उड्नेछु। म प्रत्येक पृथक् र सुन्दर गतिले सय-सय योजन तय गरेर तिनलाई देखाउनेछु।
21माथि उठ्नु, झम्टेर तल आउनु, चक्कर काट्नु, सीधा जानु, मन्द गतिले हिँड्नु, तेर्सो गरी माथि-तल उड्नु, स्थिर रहनु, घुमेर फर्कनु, पछाडि फर्कनु, अग्लो उड्नु, अगाडि झम्टनु, बढी वेगले अझ अग्लो उड्नु, मन्द-मन्द चल्नु — र नाना प्रकारले गमन गर्नु।
22यी नाना गति म तिमीहरूको सामु देखाउनेछु। तिमीहरूले मेरो बल देख्नेछौ। यी नाना प्रकारका गतिमध्ये कुनै एउटाले म तत्काल आकाशमा उडिहाल्नेछु। हे हंसहरू, मलाई बताऊ कि तीमध्ये कुन गतिले म आकाशमा विचरण गरूँ।
23आफ्नो मार्ग निश्चित गरेर तिमीहरूले मसँग उड्नुपर्नेछ। यी सबै गति अपनाएर तिमीहरूले मसँग निराधार आकाशमा विचरण गर्नुपर्नेछ।'
24हे राधापुत्र, कागका यी वचन सुनेर ती हंसमध्ये एउटाले हाँस्दै उसलाई भन्यो। मबाट सुन (उसले के भन्यो)।
25हंसले भन्यो — 'हे काग, निश्चय नै तिमी एक सय एक प्रकारले उड्नेछौ। तर म त एउटै प्रकारको गतिले उड्नेछु, जसलाई अन्य सम्पूर्ण पक्षीले जान्दछन्; किनभने हे काग, म अरू कुनै गति जान्दिनँ। रह्यो तिम्रो प्रश्न — हे रक्तनयन, तिमी जुन प्रकारले चाहन्छौ उड्न सक्दछौ।'
26तब त्यहाँ भेला भएका सम्पूर्ण कागहरू हाँस्दै भने — 'एउटै प्रकारको उडानले हंसले सय उडानलाई कसरी परास्त गर्नेछ? बलवान् र शीघ्रगामी कागले एउटै उडानले हंसलाई हराइदिनेछ।'
27तब ती दुवै — हंस र काग — एक-अर्कालाई ललकार्दै आकाशमा उडे; हंस एउटै गतिले र काग सय भिन्न-भिन्न गतिले। हंस उड्यो र काग पनि उड्यो।
28तिनीहरूले एक-अर्कालाई विस्मित पार्दै र आ-आफ्ना कर्मको उच्च प्रशंसा गर्दै रहे। प्रत्येक क्षण नाना प्रकारका गति देखेर त्यहाँ उपस्थित कागहरू हर्षले भरिए र चर्को स्वरले काँ-काँ गर्न थाले।
29हंसहरू पनि चर्को स्वरले हाँसे र अनेक अप्रिय टिप्पणी गर्न थाले। तिनीहरू बारम्बार माथि उठ्थे र तल ओर्लन्थे। तिनीहरू रूखका टुप्पा र पृथ्वीको सतहबाट ओर्लन्थे र उठ्थे; तिनीहरू आ-आफ्नो विजयको घोषणा गर्दै ध्वनि गर्न थाले।
30एउटै मन्द गतिले हंस माथि उठ्दै गयो। हे मारिष, केही क्षणका लागि यस्तो लाग्यो मानौँ कागले उसलाई परास्त गरिदिएको होस्।
31यसमा हंसहरूको उपेक्षा गर्दै कागहरूले भने — 'हामीमध्ये जुन हंस माथि उडेको छ, त्यो स्पष्टै परास्त भइसकेको छ।'
32यो सुनेर त्यो हंस महान् वेगले पश्चिम दिशातिर, मकरहरूले भरिएको त्यस समुद्रतिर बढ्न थाल्यो।
33तब त्यो काग भयभीत भयो, जो थाकेपछि बस्नका लागि न कुनै द्वीप देखेर र न कुनै रूख देखेर लगभग आफ्नो होससँग बाहिर भयो।
34(तब उसले सोच्यो) 'थाकेपछि म यस विशाल समुद्रमा कहाँ ओर्लनेछु? यो गहिरो जल अजेय छ र असङ्ख्य प्राणीको निवास हो। सयौँ जलजन्तुले भरिएको यो आकाशभन्दा पनि विशाल छ।'
35हे नीच, गहिराइमा कोही पनि समुद्रभन्दा बढी छैन। हे कर्ण, मानिसहरू जान्दछन् कि समुद्रको जल आकाशकै समान अनन्त छ। त्यसको विस्तारको सामु काग हो नै के?
36क्षणभरमै महान् दूरी तय गरेर हंसले पछाडि फर्केर कागतिर हेर्यो र उसलाई पछाडि छोड्न सकेन।
37कागलाई परास्त गरेर हंसले उसतिर हेर्यो र यो सोचेर प्रतीक्षा गर्न थाल्यो — 'काग आइपुगोस्।'
38त्यसपछि अत्यन्त थाकेको त्यो काग हंसको छेउमा आइपुग्यो। तब उसलाई डुब्न लागेको देखेर र उसलाई बचाउने उद्देश्यले हंसले सज्जनहरूका उपकारको स्मरण गर्दै उसलाई भन्यो —
39हंसले भन्यो — 'उडानको चर्चा गर्दै तिमीले बारम्बार तिनको राम्रै सङ्ख्या गनाएका थियौ। तिमीले आफ्नो यस उडानको चर्चा गर्नु हुँदैन, जो हाम्रा लागि रहस्य बनेको छ।
40हे काग, यस उडानको नाम के हो, जसको तिमी अब अनुसरण गरिरहेका छौ? तिमी बारम्बार आफ्ना पखेटा र चुच्चोले जलको स्पर्श गरिरहेका छौ।
41हे काग, ती अनेक प्रकारका उडानमध्ये यो कुन हो जसको तिमी अब अनुसरण गरिरहेका छौ? चाँडै आऊ, हे काग, म तिम्रो प्रतीक्षा गरिरहेको छु।'
42शल्यले भने — हे दुष्ट, अत्यन्त थाकेको र आफ्ना पखेटा तथा चुच्चोले जलको स्पर्श गरिरहेको त्यो काग, जसलाई हंसले हेरिरहेको थियो, उसलाई बोल्यो।
43समुद्रको कुनै छेउ नदेखेर, थाकेको र उडानको परिश्रमले टुटेको त्यो काग हंससँग बोल्यो।
44'हामी काग हौँ, हामी यहाँ-त्यहाँ काँ-काँ गर्दै विचरण गर्दछौँ। हे हंस, म आफ्ना प्राण तिम्रा हातमा सुम्पन्छु र तिम्रो शरण लिन्छु। मलाई समुद्रको किनारसम्म लगिदेऊ।'
45अत्यन्त थाकेको र आफ्ना पखेटा तथा चुच्चोले समुद्रको स्पर्श गरिरहेको त्यो काग सहसा तल खस्यो।
46उसलाई यसरी समुद्रमा खसेको देखेर खिन्न हृदयले हंसले त्यस कागलाई भन्यो —
47'हे काग, तिमीले आफ्नो कस्तो प्रशंसा गरेका थियौ! सम्झ, तिमीले भनेका थियौ कि तिमी सय भिन्न-भिन्न प्रकारले आकाशमा विचरण गर्नेछौ।
48तिमी, जो सय भिन्न-भिन्न प्रकारले उड्थ्यौ, मभन्दा श्रेष्ठ हौ; त फेरि तिमी थाकेर समुद्रमा किन खस्यौ?'
49दुर्बलताले अभिभूत त्यस कागले आफ्नो दृष्टि हंसतिर उठाएर र उसलाई प्रसन्न पार्ने प्रयत्न गर्दै भन्यो।
50कागले भन्यो — 'अरूको जुठो भोजनमा पलेर अभिमानी बनेको मैले आफूलाई गरुडसमान ठान्दथेँ र कागहरू तथा अन्य पक्षीको वास्ता गर्दिनथेँ।
51अब म तिम्रो शरण लिन्छु र आफ्ना प्राण तिमीलाई सुम्पन्छु। ओहो, मलाई कुनै द्वीपको किनारसम्म लगिदेऊ।
52हे हंस, हे स्वामी, यदि म कुशलपूर्वक आफ्नो देश फर्किएँ भने, म फेरि कहिल्यै कसैको उपेक्षा गर्नेछैनँ; ओहो, मलाई यस विपत्तिबाट बचाऊ।'
53केही नभनी हंसले उसलाई आफ्नो खुट्टाले उठायो र बिस्तारै आफ्नो ढाडमा बसाल्यो — त्यस कागलाई, जसले यो सबै भनेको थियो, जो खिन्न थियो, रोइरहेको थियो, आफ्नो सुध गुमाइसकेको थियो, समुद्रमा डुबिरहेको थियो, काँ-काँ गरिरहेको थियो, जलमा भिजेको थियो, हेर्दा कुरूप थियो र भयले काँपिरहेको थियो।
54आफ्नो होससँग बाहिर भएको त्यस कागलाई चाँडै आफ्नो ढाडमा बसालेर त्यो उही द्वीपमा आइपुग्यो, जहाँबाट उनीहरूले एक-अर्कालाई ललकार्दै प्रस्थान गरेका थिए।
55त्यस आकाशचारीलाई (भूमिमा) ओरालेर र उसलाई आश्वस्त पारेर त्यो हंस मनले नै आफ्नो अभीष्ट प्रदेशतिर चाँडै गयो।
56यसरी जुठोमा हुर्किएको त्यो काग हंसद्वारा परास्त भयो। तब हे कर्ण, आफ्नो बल र पराक्रमको अभिमान त्यागेर त्यो कागले शान्त र निरुपद्रव जीवन बिताउन थाल्यो।
57जसरी त्यो काग, जो वैश्यका बालकहरूको जुठो भोजनमा पल्दथ्यो, आफूसमान र आफूभन्दा श्रेष्ठ पक्षीको वास्ता गर्दैनथ्यो, त्यसै गरी हे कर्ण, धृतराष्ट्रपुत्रहरूको जुठो भोजनमा पलेका तिमी आफूसमान र आफूभन्दा श्रेष्ठ पुरुषहरूको उपेक्षा गर्दछौ।
58विराटको नगरीमा, जब तिमी द्रोण, उनका पुत्र, कृप, भीष्म तथा अन्य कौरवहरूद्वारा सुरक्षित थियौ, तब तिमीले पार्थको वध किन गरेनौ?
59त्यहाँ तिम्रो पराक्रम कहाँ गयो, जब किरीटीद्वारा परास्त भई तिमीहरू सबै स्यालको बथानसमान भाग्यौ?
60कौरववीरहरूकै सामु सव्यसाचीद्वारा आफ्नो भाइ मारिएको देखेर सबैभन्दा पहिले तिमी नै भागेका थियौ।
61जब द्वैतवनमा गन्धर्वहरूले तिमीमाथि आक्रमण गरे, तब कौरवहरूलाई पछाडि छोडेर तिमी नै वनबाट भागेका थियौ।
62हे कर्ण, चित्रसेनको नेतृत्वका गन्धर्वहरूलाई युद्धमा महान् संहार गरेर परास्त गर्ने त अर्जुन नै थिए, जसले दुर्योधनलाई उनकी पत्नीसहित मुक्त गराए।
63हे कर्ण, स्वयं रामले कौरववीरहरूको सभामा अर्जुन र केशवको पराक्रमको चर्चा गरेका थिए।
64तिमीले सधैँ द्रोण र भीष्मलाई सम्पूर्ण राजाहरूको सामु यो भनेको सुनेका छौ कि ती दुवै कृष्ण अवध्य छन्।
65मैले तिमीलाई यस विषयमा केवल थोरै मात्र बताएको छु कि धनञ्जय तिमीभन्दा त्यति नै श्रेष्ठ छन् जति ब्राह्मण सम्पूर्ण प्राणीभन्दा।
66तिमीले चाँडै नै त्यस श्रेष्ठ रथमा स्थित वसुदेवका पुत्र तथा कुन्ती र पाण्डुका पुत्रलाई देख्नेछौ।
67जसरी त्यस कागले बुद्धिमत्तापूर्वक हंसको शरण लियो, त्यसै गरी तिमी पनि वृष्णिवीर (कृष्ण) र पाण्डुपुत्र धनञ्जयको शरण लेऊ।
68हे कर्ण, जब तिमीले युद्धमा परम शक्तिशाली वासुदेव र धनञ्जयलाई एउटै रथमा स्थित देख्नेछौ, तब तिमी यस्ता वचन भन्नेछैनौ।
69जब पार्थले सयौँ बाणले तिम्रो अभिमान चूर पारिदिनेछन्, तब तिमीले आफू र धनञ्जयका बीचको अन्तर देख्नेछौ।
70ती दुवै नरश्रेष्ठ देवता, असुर र मनुष्यहरूमा सुविख्यात छन्; तिमी जुनकिरी हौ — ती दुवै तेजोमय ज्योतिको मूर्खतावश उपेक्षा नगर।
71सूर्य र चन्द्रमासमान केशव र अर्जुन आफ्नो तेजका लागि प्रसिद्ध छन्; तिमी त मनुष्यमा जुनकिरी मात्र हौ।
72हे विद्वन्, हे सूतपुत्र, अर्जुन र अच्युतलाई तुच्छ नठान; ती दुवै महात्मा नरश्रेष्ठ हुन्। यस्ता गफ नहाँक।