कर्ण पर्व — कर्ण र शल्यको संवाद
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 40
संस्कृत
1संजय उवाच अधिक्षिप्तस्तु राधेय शल्येनामिततेजसा। शल्यमाह सुसंक्रुद्धो वाक्शल्यमवधारयन्॥
2कर्ण उवाच गुणान् गुणवतां शल्य गुणवान् वेत्ति नागुणः। त्वं तु शल्य गुणैर्हीनः किं ज्ञास्यसि गुणागुणम्॥
3अर्जुनस्य महास्त्राणि क्रोधं वीर्य धनुः शरान्। अहं शल्याभिजानाभि विक्रमं च महात्मनः॥
4तथा कृष्णस्य महात्म्यमृषभस्य महीक्षिताम्। यथाहं शल्य जानामि न त्वं जानासि तथा॥
5एवमेवात्मनो वीर्यमहं वीर्यं च पाण्डवे। जाननेवाह्वये युद्धे शल्य गाण्डीवधारिणम्॥
6अस्ति वाऽयमिषुः शल्य सुपुङ्खो रक्तभोजनः। एकतूणीशयः पत्री सुधौत: समलंकृतः॥
7शेते चन्दनचूर्णेषु पूजितो बहुलाः समाः। आहेयो विषवानुग्रो नराश्वद्विपसंघहा॥
8घोररूयो महारौद्रस्तनुत्रास्थिविदारणः। निर्भिन्द्यां येन रुष्टोऽमहपि मेरुं महागिरम्॥
9तमहं जातु नास्येयमन्यस्मिन् फाल्गुनाहते। कृष्णाद् वा देवकीपुत्रात् सत्यं चापि शृणुष्व मे॥
10तेनाहमिषुणा शल्य वासुदेवधनंजयौ। योत्स्ये परमसंक्रुद्धस्तत् कर्म सदृशं मम॥
11सर्वेषां वृष्टिवीराणां कृष्णे लक्ष्मी: प्रतिष्ठिता। सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे प्रतिष्ठितः॥ उभयं तु समासाद्य को निवर्तितुमर्हति।
12तावेतौ पुरुषव्याधौ समेतो स्यन्दने स्थितौ॥ मामेकमभिसंयातौ सुजातं पश्य शल्य मे।
13पितृष्वसा मातुलजौ भ्रातरावपराजितौ॥ मणी सूत्र इव प्रोतौ द्रष्टासि निहतौ मया।
14अर्जुने गाण्डिवं कृष्णे चक्रं तार्थ्यकपिध्वजौ॥ भीरूणां त्रासजननं शल्य हर्षकरं मम।
15त्वं तु दुष्प्रकृतिर्मूढो महायुद्धेष्वकोविदः॥ भयावदीर्ण: संत्रासादबद्धं बहु भाषसे।
16संन्तौषि तौ तु केनापि हेतुना त्वं कुदेशज॥ तौ हत्वा समरे हन्ता त्वामद्य सहबान्धवम्। पापदेशज दुर्बुद्धे क्षुद्र क्षत्रियपांसन॥
17सुहृद् भूत्वा रिपुः किं मा कृष्णाभ्यां भीषयिष्यसि तौ वा मामद्य हन्तारौ हनिष्ये वापि तावहम्॥
18नाहं विभेमि कृष्णाभ्यां विजानन्नात्मनो बलम्। वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा॥ अहमेको हनिष्यामि जोषमास्स्व कुदेशज।
19स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च प्रायः क्रीडागता जनाः॥ या गाथाः सम्प्रगायन्ति कुर्वतोऽध्ययनं यथा। ता गाथाः शृणु मे शल्य मद्रकेषु दुरात्मसु॥ ब्राह्मणैः कथिताः पूर्वं यथावद् राजसंनिधौ। श्रुत्वा चैकमना मूढ क्षम वा ब्रूहि चोत्तरम्॥
20मित्रध्रुङ्गभद्रको नित्यं यो नो द्वेष्टि स मद्रकः। मद्रके संगतं नास्ति क्षुद्रवाक्ये नराधमे॥
21दुरात्मा मद्रको नित्यं नित्यमानृतिकोऽनृजुः। यावदन्त्यं हि दौरात्म्यं मद्रकेष्विति नः श्रुतम्॥
22पिता पुत्रश्च माता च श्वश्रूश्वशुरमातुलाः। जामाता दुहिता भ्राता नप्तान्ये तै च बान्धवाः॥ वयस्याभ्यागताश्चान्ये दासीदासं च संगतम्। पुम्भर्विमिश्रा नार्यश्च ज्ञाताज्ञाता: स्वयेच्छा॥ येषां गृहेष्वशिष्टानां सक्तुमत्स्याशिनां तता। पीत्वा सीधु सगोमांसं क्रन्दन्ति च हसन्ति च ॥ गायन्ति चाप्यबद्धानि प्रवर्तन्ते च कामतः। कामप्रलापिनोऽन्योन्यं तेषु धर्मः कथं भवेत्॥ मद्रकेष्ववलिप्तेषु प्रख्याताशुभकर्मसु।
23नापि वैरं न सौहार्द मद्रकेण समाचरेत्॥ मद्रके संगतं नास्ति मद्रको हि सदामलः।
24मद्रकेषु न संसृष्टं शौचं गान्धारकेषु च॥ राजयाजकयाज्ये च नष्टं दत्तं हरिभवेत्। शूद्रसंस्कारको विप्रो यथा याति पराभवम्॥ यथा ब्रह्मद्विषो नित्यं गच्छन्तीह पराभवम्। यथैव संगतं कृत्वा नरः पतति मद्रकैः॥ मद्रके संगतं नास्ति हतं वृश्चिक ते विषम्। आथर्वणेन मन्त्रेण यथा शान्तिः कृता मया।॥
25इति वृश्चिकदष्टस्य विषवेगहतस्य च। कुर्वन्ति भेषजं प्राज्ञाः सत्यं तचापि दृश्यते॥
26एवं विद्वजोधमास्स्व शृणु चात्रोत्तरं वचः। वासांस्युत्सृज्य नृत्यानि स्त्रियो या मद्यमोहिताः॥३५ मैथुनेऽसंयताअपि यथाकामवराश्च ताः। तासां पुत्रः कथं धर्म मद्रको वक्तुमर्हति॥
27यास्तिष्ठन्त्यः प्रमेहन्ति यथैवोष्ट्रदशेरकाः। तासां विभ्रष्टधर्माणां निर्लज्जानां ततस्ततः॥ त्वं पुत्रस्तादृशीनां हि धर्मे वक्तुमिहेच्छसि।
28सुवीरकं याच्यमाना मद्रिका कर्षति स्फिचौ॥ अदातुकामा वचनमिदं वदति दारुणम्। मा मां सुवीरकं कश्चिद् याचतां दयितं मम॥ पुत्रं दद्यां पतिं दद्यां न तु दद्याहं सुवीरकम्।
29गौर्यो बृहत्यो निहींका मद्रिकाः कम्बलावृताः॥ घस्मरा नष्टशौचाश्च प्राय इत्यनुशूश्रुम।
30एवमादि मयान्यैर्वा शक्यं वक्तुं भवेद् बाहु॥ आकेशाग्रान्नखाग्राच वक्तव्येषु कुकर्मसु।
31मद्रकाः सिन्धुसौवीराः धर्म विद्युः कथं त्वित्॥ पापदेशोद्भवा म्लेच्छा धर्माणामविचक्षणाः।
32एष मुख्यतमो धर्मः क्षत्रियस्येति नः श्रुतम्॥ यदाजौ निहतः शेते सद्भिः समभिपूजितः।
33आयुधानां साम्पराये यन्मुच्येयमहं ततः॥ ममैष प्रथमः कल्पो निधने स्वर्गमिच्छतः।
34सोऽयं प्रियः सखा चास्मि धार्तराष्ट्रस्य धीमतः॥४५ तदर्थे हि मम प्राणा यच मे विद्यते वसु। व्यक्तं त्वमप्युपहितः पाण्डवैः पापदेशज॥ यथा चामित्रवत् सर्वं त्वमस्मासु प्रवर्तसे।
35कामं न खलु शक्योऽहं त्वद्विधानां शतैरपि॥ संग्रामाद् विमुखः कर्तुं धर्मज्ञ इव नास्तिकैः।
36सारङ्ग इव धर्मातः काम विलप शुष्य च॥ नाहं भीषयितुं शक्यं क्षत्रवृत्ते व्यवस्थितः।
37तनुत्यजां नृसिंहानामाहवेष्वनिवर्तिनाम्॥ या गतिर्गुरुणा प्रोक्ता पुरा रामेण तां स्मरे।
38तेषां त्राणार्थमुद्यन्तं वधार्थं द्विषतामपि॥ विद्धि मामास्थितं वृत्तं पौरूरवसमुत्तमम्।
39न तद् भूतं प्रपश्यामि त्रिषु लोकेषु मद्रप॥ यो मामस्मादभिप्रायाद् वारयेदिति मे मतिः।
40एवं विद्वञ्जोषमास्स्व त्रासात् किं बहु भाषसे॥ मा त्वा हत्वा प्रदास्यामि क्रव्याद्भयो मद्रकाधम।
41मित्रप्रतीक्षया शल्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः॥ अपवादतितिक्षाभिस्त्रिभिरेतैर्हि जीवसि।
42पुनश्चेदीदृशं वाक्यं मद्रराज वदिष्यसि॥ शिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया।
43श्रोतारस्तिवदमोह द्रष्टारो वा कुदेशज॥ कर्णवा जघ्नतुः कृष्णौ कर्णो वा निजघान तौ।
44एवमुक्त्वा तु राधेयः पुनरेव विशाम्पते । अब्रवीन्मद्रराजानं याहि याहीत्यसम्भ्रमम्॥
45श्रोतारस्तिवदमोह द्रष्टारो वा कुदेशज॥ कर्णवा जघ्नतुः कृष्णौ कर्णो वा निजघान तौ।
46एवमुक्त्वा तु राधेयः पुनरेव विशाम्पते । अब्रवीन्मद्रराजानं याहि याहीत्यसम्भ्रमम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Thus reviled by Shalya of incomparable energy the son of Radha understanding the meaning of the word Shalya by his words said to him in areat anger.
2Karna said O Shalya, the meritorious only appreciate the merits of those who possess them and not one who has none. You are destitute of all merits. How can you understand what is merit and what is demerit.
3O Shalya, I know that powerful weapons of Arjuna, his anger, energy, bow, arrows and as well as the prowess of that high-souled one.
4O Shalya, you do not know, so well as I do, the greatness of Krishna, the foremost of kings.
5Knowing my own strength as well as that of Pandava I have challenged him in battle, O Shalya, I shall not fall into fire like an insect.
6I have this arrow, O Shalya, keen edged, blood-drinking, occupying alone one quiver, furnished with wings, well-steeped in oil and well-adorned.
7It lies in sandal dust and is being adored by me from a long time. Having the shape and nature of a serpent it is poisonous and dreadful and capable of killing a great many men, horses and elephants.
8Highly dreadful in form it can go through coats of mail and bones. When worked up with anger I can perforate with it even the huge Meru mountain.
9I will not discharge this arrow at any other person excepting Arjuna or Krishna, the son of Devaki. Listen, I tell you the truth.
10Worked up with anger, I shall with that arrow, O Shalya, fight Vasudeva and Dhananjaya. That will be a deed becoming me.
11Of all the heroes of the Vrishni race in Krishna only prosperity exists eternally. Of all the sons of Pandu, Partha is the one who comes off invariable victorious.
12Those two foremost of men, seated on the same car, will encounter me single in battle, you will, O Shalya, witness today the nobility of my birth.
13You will seen that (With one shaft) I will kill those two cousins, one of whom is the son of the aunt and the other the son of the maternal uncle-those two invincible warriors. They will took like two pearls strung together in the same string
14The Gandiva of Arjuna, the discus of Krishna and their two banners having the emblems of a monkey and Garuda strike terror into the timid. But they are sources of delight to me.
15You are a fool, a bad character and do not know the mode of a true war-fare. Possessed by fear you are giving vent to these ravings.
16Born in a sinful country you are wicked, mean and a wrath of a Kshatriya or you are praising them for something which is not known to me. Having killed those two first I shall kill you today with all your relatives.
17Being a friend why do you frighten me with (the praises of) those two Krishnas? Either they will kill me today or I will kill them both.
18I know my strength well and I do not fear the two Krishnas. I will kill single handed a thousand Vasudevas and hundreds of Phalgunas. Hold your tongue. O you born in a sinful country.
19Hear from me, O Shalya, the sayings that have already passed into proverbs, that men young and old and women, persons while sporting utter as if they are their studies about the wicked Madrakas. the Brahmanas also recounted them formerly in the courts of kings. Hearing them, O fool, you may forgive or give a reply.
20Madraka is always a hater of friends. He who hates us is a Madraka. There is no good feeling in a Madraka who is the vilest of men and gives vent to mean words.
21The Madraka is always wicked, untruthful and crooked. We have heard that the Madrakas are wicked till the hour of their death.
22Amongst them the father, the son, the mother, the mother-in-law, the father-in-law, the maternal uncle, the son-in-law, the daughter-in-law, the brother, the grandson, other relations and guests, slaves, male and female mingle together. Thus women freely mix with men, known and unknown, Dishonest as they are they live upon friend and powered corn and fish in their homes and laugh and cry being drunk; they also eat beef. They sing unconnected songs and move about lustfully. They indulge in free speeches amongst themselves. How can virtue find a room among them?
23No one should inake friends with a Madraka or enter into hostilities with him. There is no feeling of friendship in him. The Madraka is always impure.
24Friendship is lost on a Madraka as purity in Gandharakas and as oblation offered in a sacrifice where the king is both the sacrificer and the priest. As a Brahmana performing the initiation ceremony of a Sudra meets with deterioration as one who hates a Brahmana, meets with deterioration so a person, forming alliance with a Madraka, is deteriorated. As there is no friendship in a Madraka, so is your poison is powerless, O Scorpion; with this Mantra of Atharvan I have duly performed the ceremony of peace.
25It is seen that with these words the wise treat a person bitten by a scorpion and affected by its poison.
26Thinking of this, O learned one, either hold your tongue or hear something more that I will say. (The Madraka) women, influenced by liquor, throw off their robes and dance; they do not observe control in intercourse and do whatever they like. Being the son of one of those women, how can you, O Madraka, dictate duties unto a man?
27Being the son of one of those women who live and answer calls of nature like camels and asses, sinful and shameless as they are, how can you wish to dictate the duties of men?
28When a Madraka woman is requested to give a little bit of vinegar she scratches her hips and reluctant to give it gives vent to harsh words-“Let no one ask of me vinegar which is so dear to me. I would give him my son, I would give him my husband but I would not part with my vinegar.
29The Madraka maidens, I am informed, are generally shameless, have profuse hairs, are gluttonous and impure.
30These and such like many other things of their evil acts beginning with the tip of their hair to that of their nails I can recount.
31The Madrakas and Sindhu Souviras are born in a sinful country, are Melechas and innocent of duties. How can they know them?
32We have heard that this is the prime duty of the Kshatriyas that when slain in battle he would lie down on earth being spoken highly of by the pious.
33This is my first resolution, desirous of heaven after my death as I am that I will lay down my life in this clash of arms.
34I am the dear friend of the intelligent son of Dhritarashtra. For him are my vital airs and the wealth that I possess. As for you, born as you are in a sinful country it is clear that you have been bribed by the Pandavas as because you behave towards us in everything like an enemy.
35As a pious man is not to be easily pursuaded by atheists so I am not to be dissuaded from this battle by hundreds of persons like you.
36Like a deer perspiring, you may either bewail or pant; observant of the duties of a Kshatriya I am incapable of being frightened by you.
37I remember the end, described to me formerly by my preceptor Rama, which befell those foremost of men who laid down their lives and did not return from the field of battle.
38I am bent upon rescuing the Kauravas and killing my enemies; know that I am determined upon imitating the excellent conduct of Pururavas.
39I do not, O king of Madraka, see a man in the three worlds who can shake this resolution of mine.
40Do not speak more. Knowing this Why do you rove in such a way from fear? O wretch of a Madraka, I shall not kill you now and offer your dead body to the carnivorous animals,
41Out of regard for a friend, O Shalya, for the sake of Dhritarashtra's son and for avoiding blame-for these three reasons, you will live.
42O king of Madras, if you speak again in this strain I will crush down your head with my mace, as hard as the thunder.
43O you born in a sinful country, people will either see or hear today that either the two Krishnas have slain Karna or Karna has killed the two Krishnas."
44Saying this the son of Radha, O king, once more addressed the king of Madras, saying-"go on! go on."
45O you born in a sinful country, people will either see or hear today that either the two Krishnas have slain Karna or Karna has killed the two Krishnas."
46Saying this the son of Radha, O king, once more addressed the king of Madras, saying-"go on! go on."
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — अनुपम तेजस्वी शल्य द्वारा इस प्रकार भर्त्सना किए जाने पर राधापुत्र ने उनके वचनों से 'शल्य' शब्द का अर्थ समझकर महान् क्रोध में भरकर उनसे कहा।
2कर्ण ने कहा — हे शल्य, गुणवान् पुरुष ही गुणवानों के गुणों को पहचानते हैं, निर्गुण नहीं। आप समस्त गुणों से रहित हैं। आप कैसे समझ सकते हैं कि गुण क्या है और दोष क्या?
3हे शल्य, मैं अर्जुन के प्रचण्ड अस्त्रों को, उनके क्रोध, तेज, धनुष और बाणों को तथा उन महात्मा के पराक्रम को भी जानता हूँ।
4हे शल्य, राजाओं में श्रेष्ठ कृष्ण की महिमा को आप उतना नहीं जानते, जितना मैं जानता हूँ।
5अपना बल तथा पाण्डुपुत्र का बल — दोनों जानकर ही मैंने उन्हें युद्ध के लिए ललकारा है। हे शल्य, मैं कीट के समान अग्नि में नहीं गिरूँगा।
6हे शल्य, मेरे पास यह बाण है — तीक्ष्णधार, रक्तपिपासु, अकेले ही एक पूरे तूणीर में रखा हुआ, पंखयुक्त, तेल में भली-भाँति सिक्त और उत्तम रूप से अलंकृत।
7यह चन्दन के चूर्ण में रखा रहता है और दीर्घकाल से मेरे द्वारा पूजित है। सर्प के समान आकार और स्वभाव वाला यह विषैला और भयंकर है तथा असंख्य मनुष्यों, अश्वों और हाथियों का वध करने में समर्थ है।
8अत्यन्त भयंकर रूप वाला यह कवचों और अस्थियों को भी बेध सकता है। क्रोध में भरने पर मैं इससे विशाल मेरु पर्वत को भी छेद सकता हूँ।
9अर्जुन अथवा देवकीपुत्र कृष्ण के अतिरिक्त और किसी पुरुष पर मैं यह बाण नहीं छोडूँगा। सुनिए, मैं आपसे सत्य कहता हूँ।
10हे शल्य, क्रोध में भरकर मैं उसी बाण से वासुदेव और धनञ्जय से युद्ध करूँगा। वही कर्म मेरे योग्य होगा।
11वृष्णिवंश के समस्त वीरों में केवल कृष्ण में ही सनातन श्री विद्यमान है। पाण्डु के समस्त पुत्रों में पार्थ ही ऐसे हैं जो सदा विजयी होकर लौटते हैं।
12जब वे दोनों नरश्रेष्ठ एक ही रथ पर बैठकर युद्ध में अकेले मुझसे भिड़ेंगे, तब हे शल्य, आप आज मेरे जन्म की श्रेष्ठता देखेंगे।
13आप देखेंगे कि (एक ही बाण से) मैं उन दोनों भाइयों का वध कर दूँगा, जिनमें से एक बुआ का पुत्र है और दूसरा मामा का — वे दोनों अजेय योद्धा। वे एक ही सूत्र में पिरोए गए दो मोतियों के समान प्रतीत होंगे।
14अर्जुन का गाण्डीव, कृष्ण का चक्र तथा उनकी वे दोनों ध्वजाएँ, जिन पर वानर और गरुड़ के चिह्न हैं, कायरों के हृदय में भय उत्पन्न करती हैं। किन्तु मेरे लिए तो वे हर्ष के ही स्रोत हैं।
15आप मूर्ख हैं, दुश्चरित्र हैं और सच्चे युद्ध की रीति नहीं जानते। भय से ग्रस्त होकर आप ये प्रलाप कर रहे हैं।
16पापपूर्ण देश में जन्मे आप दुष्ट, नीच और क्षत्रिय के लिए कलंक हैं; अथवा आप उनकी प्रशंसा किसी ऐसे कारण से कर रहे हैं जो मुझे ज्ञात नहीं। उन दोनों का पहले वध करके मैं आज आपका भी आपके समस्त सम्बन्धियों सहित वध कर डालूँगा।
17मित्र होकर भी आप मुझे उन दोनों कृष्णों की (प्रशंसा से) क्यों भयभीत कर रहे हैं? या तो वे आज मुझे मार डालेंगे, अथवा मैं उन दोनों को मार डालूँगा।
18मैं अपना बल भली-भाँति जानता हूँ और मुझे उन दोनों कृष्णों से भय नहीं है। मैं अकेला ही सहस्र वासुदेवों और सैकड़ों फाल्गुनों का वध कर डालूँगा। अपनी जिह्वा को रोकिए, हे पापपूर्ण देश में जन्मे।
19हे शल्य, मुझसे वे उक्तियाँ सुनिए जो कहावतें बन चुकी हैं, जिन्हें युवा, वृद्ध और स्त्रियाँ तथा क्रीड़ा करते हुए लोग दुष्ट मद्रकों के विषय में ऐसे कहते हैं मानो वे उनका पाठ हों। ब्राह्मणों ने भी पूर्वकाल में राजाओं की सभाओं में इनका उल्लेख किया था। हे मूर्ख, इन्हें सुनकर आप चाहें तो क्षमा कर दें अथवा उत्तर दे दें।
20मद्रक सदा मित्रों का द्वेषी होता है। जो हमसे द्वेष करता है वह मद्रक है। मद्रक में कोई सद्भाव नहीं होता, जो नराधम है और नीच वचन बोलता है।
21मद्रक सदा दुष्ट, असत्यवादी और कुटिल होता है। हमने सुना है कि मद्रक अपनी मृत्यु की घड़ी तक दुष्ट ही बने रहते हैं।
22उनमें पिता, पुत्र, माता, सास, ससुर, मामा, जामाता, पुत्रवधू, भाई, पौत्र, अन्य सम्बन्धी और अतिथि, दास-दासियाँ — सब परस्पर मिले-जुले रहते हैं। इस प्रकार स्त्रियाँ ज्ञात और अज्ञात पुरुषों से स्वच्छन्द मेल-जोल रखती हैं। वे अप्रामाणिक हैं और अपने घरों में भुने हुए चूर्ण, अन्न और मछली पर जीवन-निर्वाह करते हैं तथा मद्यपान करके हँसते और रोते हैं; वे गोमांस भी खाते हैं। वे असंगत गीत गाते हैं और कामवश इधर-उधर विचरते हैं। वे परस्पर उन्मुक्त वचनों में लिप्त रहते हैं। उनमें धर्म को स्थान कहाँ मिल सकता है?
23किसी को मद्रक से न मित्रता करनी चाहिए, न शत्रुता। उसमें मित्रता का भाव ही नहीं होता। मद्रक सदा अपवित्र रहता है।
24मद्रक पर की गई मित्रता वैसे ही व्यर्थ जाती है, जैसे गान्धारकों में पवित्रता, अथवा उस यज्ञ में दी गई आहुति जहाँ राजा ही यजमान भी हो और पुरोहित भी। जैसे शूद्र का उपनयन-संस्कार कराने वाला ब्राह्मण पतित होता है, अथवा जैसे ब्राह्मण से द्वेष करने वाला पतित होता है, वैसे ही मद्रक से सम्बन्ध जोड़ने वाला पुरुष पतित हो जाता है। 'जैसे मद्रक में मित्रता नहीं होती, वैसे ही हे वृश्चिक, तेरा विष निर्वीर्य हो जाए' — अथर्ववेद के इस मन्त्र से मैंने विधिपूर्वक शान्तिकर्म सम्पन्न किया है।
25देखा जाता है कि इन्हीं वचनों से बुद्धिमान् लोग बिच्छू के काटे हुए और उसके विष से पीड़ित पुरुष का उपचार करते हैं।
26हे विद्वन्, यह सोचकर या तो अपनी जिह्वा को रोकिए, अथवा जो कुछ मैं और कहूँगा वह सुनिए। (मद्रक) स्त्रियाँ मद्य के प्रभाव में अपने वस्त्र उतारकर नाचती हैं; वे संसर्ग में कोई संयम नहीं रखतीं और जो चाहें वही करती हैं। उन्हीं स्त्रियों में से एक के पुत्र होकर, हे मद्रक, आप किसी पुरुष को धर्म का उपदेश कैसे दे सकते हैं?
27जो ऊँट और गधे के समान जीती हैं और मल-मूत्र त्यागती हैं, जो पापी और निर्लज्ज हैं — उन्हीं स्त्रियों में से एक का पुत्र होकर आप पुरुषों को धर्म का उपदेश देना कैसे चाहते हैं?
28जब किसी मद्रक स्त्री से थोड़ा-सा काञ्जिक (सिरका) माँगा जाता है, तब वह अपने नितम्ब खुजलाती है और उसे देने में अनिच्छुक होकर कठोर वचन कहती है — 'मुझसे कोई काञ्जिक न माँगे, जो मुझे इतना प्रिय है। मैं उसे अपना पुत्र दे दूँगी, अपना पति दे दूँगी, किन्तु अपना काञ्जिक न दूँगी।'
29मुझे बताया गया है कि मद्रक कन्याएँ प्रायः निर्लज्ज, प्रचुर केश वाली, भोजनलोलुप और अपवित्र होती हैं।
30उनके केशों के अग्रभाग से लेकर नखों के अग्रभाग तक उनके दुष्कर्मों की ये तथा ऐसी ही अन्य अनेक बातें मैं गिना सकता हूँ।
31मद्रक तथा सिन्धु-सौवीर पापपूर्ण देश में उत्पन्न हैं, म्लेच्छ हैं और धर्म से अनभिज्ञ हैं। वे धर्म को कैसे जान सकते हैं?
32हमने सुना है कि क्षत्रिय का यही प्रधान धर्म है कि वह युद्ध में मारा जाकर पृथ्वी पर सो जाए और धर्मात्माओं द्वारा उसकी उच्च प्रशंसा हो।
33मेरा यही प्रथम निश्चय है — मृत्यु के पश्चात् स्वर्ग का इच्छुक होने के कारण मैं इस शस्त्रसंघर्ष में अपने प्राणों की आहुति दूँगा।
34मैं बुद्धिमान् धृतराष्ट्रपुत्र का प्रिय मित्र हूँ। मेरे प्राण और मेरा समस्त धन उन्हीं के लिए हैं। रही आपकी बात — पापपूर्ण देश में जन्मे होने के कारण यह स्पष्ट है कि आप पाण्डवों द्वारा खरीदे जा चुके हैं, क्योंकि आप हमारे प्रति हर बात में शत्रु के समान व्यवहार करते हैं।
35जैसे कोई धर्मात्मा पुरुष नास्तिकों द्वारा सहज ही नहीं फुसलाया जा सकता, वैसे ही आप जैसे सैकड़ों पुरुष भी मुझे इस युद्ध से विचलित नहीं कर सकते।
36पसीने से लथपथ मृग के समान आप चाहें तो विलाप करें अथवा हाँफें; क्षत्रियधर्म का पालन करने वाला मैं आपसे भयभीत किया जाने योग्य नहीं हूँ।
37मुझे वह गति स्मरण है, जिसका वर्णन मेरे गुरु राम ने पूर्वकाल में मुझसे किया था — वह गति जो उन नरश्रेष्ठों को प्राप्त हुई जिन्होंने अपने प्राणों की आहुति दी और रणभूमि से लौटकर नहीं आए।
38मैं कौरवों के उद्धार और अपने शत्रुओं के वध पर उद्यत हूँ; जान लीजिए कि मैं पुरूरवा के उस उत्तम आचरण का अनुसरण करने को दृढ़प्रतिज्ञ हूँ।
39हे मद्रराज, मुझे तीनों लोकों में ऐसा कोई पुरुष दिखाई नहीं देता जो मेरे इस निश्चय को डिगा सके।
40और अधिक मत बोलिए। यह जानते हुए भी आप भय से इस प्रकार क्यों भटक रहे हैं? हे मद्रकाधम, मैं अभी आपका वध करके आपका शव मांसभक्षी पशुओं को अर्पित नहीं करूँगा।
41हे शल्य, एक मित्र के प्रति आदर के कारण, धृतराष्ट्रपुत्र के हित के कारण और निन्दा से बचने के कारण — इन तीन कारणों से आप जीवित रहेंगे।
42हे मद्रराज, यदि आपने पुनः इसी स्वर में कुछ कहा, तो मैं वज्र के समान कठोर अपनी गदा से आपका सिर चूर-चूर कर दूँगा।
43हे पापपूर्ण देश में जन्मे, लोग आज या तो देखेंगे या सुनेंगे कि या तो दोनों कृष्णों ने कर्ण का वध किया, अथवा कर्ण ने दोनों कृष्णों का वध किया।
44हे राजन्, यह कहकर राधापुत्र ने पुनः मद्रराज से कहा — 'चलिए! चलिए!'
45हे पापपूर्ण देश में जन्मे, लोग आज या तो देखेंगे या सुनेंगे कि या तो दोनों कृष्णों ने कर्ण का वध किया, अथवा कर्ण ने दोनों कृष्णों का वध किया।
46हे राजन्, यह कहकर राधापुत्र ने पुनः मद्रराज से कहा — 'चलिए! चलिए!'
नेपाली
1सञ्जयले भने — अनुपम तेजस्वी शल्यद्वारा यसरी भर्त्सना गरिँदा राधापुत्रले उनका वचनबाट 'शल्य' शब्दको अर्थ बुझेर महान् क्रोधले भरिएर उनलाई भने।
2कर्णले भने — हे शल्य, गुणवान् पुरुषले नै गुणवान्हरूका गुण चिन्दछन्, निर्गुणले होइन। तपाईं सम्पूर्ण गुणले रहित हुनुहुन्छ। तपाईं कसरी बुझ्न सक्नुहुन्छ कि गुण के हो र दोष के?
3हे शल्य, म अर्जुनका प्रचण्ड अस्त्रलाई, उनका क्रोध, तेज, धनुष र बाणलाई तथा ती महात्माको पराक्रमलाई पनि जान्दछु।
4हे शल्य, राजाहरूमा श्रेष्ठ कृष्णको महिमालाई तपाईं त्यति जान्नुहुन्न, जति म जान्दछु।
5आफ्नो बल तथा पाण्डुपुत्रको बल — दुवै जानेरै मैले उनलाई युद्धका लागि ललकारेको हुँ। हे शल्य, म कीरासमान अग्निमा खस्दिनँ।
6हे शल्य, मसँग यो बाण छ — तीखो धारको, रक्तपिपासु, एक्लै एउटा पूरै तूणीरमा राखिएको, पखेटायुक्त, तेलमा राम्ररी सिक्त र उत्तम रूपमा अलङ्कृत।
7यो चन्दनको धूलोमा राखिएको हुन्छ र दीर्घकालदेखि मबाट पूजित छ। सर्पसमान आकार र स्वभावको यो विषालु र भयंकर छ तथा असङ्ख्य मनुष्य, अश्व र हात्तीको वध गर्न समर्थ छ।
8अत्यन्त भयंकर रूपको यसले कवच र हाडलाई पनि बेध्न सक्दछ। क्रोधले भरिँदा म यसले विशाल मेरु पर्वतलाई पनि छेड्न सक्दछु।
9अर्जुन अथवा देवकीपुत्र कृष्णबाहेक अरू कुनै पुरुषमाथि म यो बाण छोड्नेछैन। सुन्नुहोस्, म तपाईंलाई सत्य भन्दछु।
10हे शल्य, क्रोधले भरिएर म त्यही बाणले वासुदेव र धनञ्जयसँग युद्ध गर्नेछु। त्यही कर्म मेरो योग्य हुनेछ।
11वृष्णिवंशका सम्पूर्ण वीरमा केवल कृष्णमै सनातन श्री विद्यमान छ। पाण्डुका सम्पूर्ण पुत्रमा पार्थ नै यस्ता छन् जो सधैँ विजयी भई फर्कन्छन्।
12जब ती दुवै नरश्रेष्ठ एउटै रथमा बसेर युद्धमा एक्लै मसँग भिड्नेछन्, तब हे शल्य, तपाईंले आज मेरो जन्मको श्रेष्ठता देख्नुहुनेछ।
13तपाईंले देख्नुहुनेछ कि (एउटै बाणले) म ती दुवै भाइको वध गरिदिनेछु, जसमध्ये एक फुपूको पुत्र हो र अर्को मामाको — ती दुवै अजेय योद्धा। ती एउटै सूत्रमा उनिएका दुई मोतीसमान देखिनेछन्।
14अर्जुनको गाण्डीव, कृष्णको चक्र तथा उनका ती दुवै ध्वजा, जसमा वानर र गरुडका चिह्न छन्, कायरहरूको हृदयमा भय उत्पन्न गर्दछन्। तर मेरा लागि त ती हर्षकै स्रोत हुन्।
15तपाईं मूर्ख हुनुहुन्छ, दुश्चरित्र हुनुहुन्छ र साँचो युद्धको रीति जान्नुहुन्न। भयले ग्रस्त भई तपाईं यी प्रलाप गरिरहनुभएको छ।
16पापपूर्ण देशमा जन्मेका तपाईं दुष्ट, नीच र क्षत्रियका लागि कलङ्क हुनुहुन्छ; अथवा तपाईं उनीहरूको प्रशंसा कुनै यस्तो कारणले गरिरहनुभएको छ जो मलाई थाहा छैन। ती दुवैको पहिले वध गरेर म आज तपाईंको पनि तपाईंका सम्पूर्ण सम्बन्धीसहित वध गरिदिनेछु।
17मित्र भएर पनि तपाईं मलाई ती दुवै कृष्णको (प्रशंसाले) किन भयभीत पारिरहनुभएको छ? या त उनीहरूले आज मलाई मारिदिनेछन्, अथवा म ती दुवैलाई मारिदिनेछु।
18म आफ्नो बल राम्ररी जान्दछु र मलाई ती दुवै कृष्णसँग भय छैन। म एक्लैले हजार वासुदेव र सयौँ फाल्गुनको वध गरिदिनेछु। आफ्नो जिब्रोलाई रोक्नुहोस्, हे पापपूर्ण देशमा जन्मेका।
19हे शल्य, मबाट ती उक्ति सुन्नुहोस् जो उखान बनिसकेका छन्, जसलाई युवा, वृद्ध र स्त्री तथा क्रीडा गर्ने मानिसहरूले दुष्ट मद्रकहरूका विषयमा यसरी भन्दछन् मानौँ ती उनीहरूको पाठ हुन्। ब्राह्मणहरूले पनि पूर्वकालमा राजाहरूका सभामा यिनको उल्लेख गरेका थिए। हे मूर्ख, यिनलाई सुनेर तपाईं चाहनुहुन्छ भने क्षमा गर्नुहोस् अथवा उत्तर दिनुहोस्।
20मद्रक सधैँ मित्रहरूको द्वेषी हुन्छ। जसले हामीसँग द्वेष गर्दछ ऊ मद्रक हो। मद्रकमा कुनै सद्भाव हुँदैन, जो नराधम हो र नीच वचन बोल्दछ।
21मद्रक सधैँ दुष्ट, असत्यवादी र कुटिल हुन्छ। हामीले सुनेका छौँ कि मद्रकहरू आफ्नो मृत्युको घडीसम्म दुष्टै रहन्छन्।
22तिनमा पिता, पुत्र, माता, सासू, ससुरा, मामा, ज्वाइँ, बुहारी, भाइ, नाति, अन्य सम्बन्धी र अतिथि, दास-दासी — सबै आपसमा मिसिएर बस्दछन्। यसरी स्त्रीहरूले ज्ञात र अज्ञात पुरुषसँग स्वच्छन्द मेलमिलाप राख्दछन्। तिनीहरू अप्रामाणिक छन् र आफ्ना घरमा भुटेको धूलो, अन्न र माछामा जीवन-निर्वाह गर्दछन् तथा मद्यपान गरेर हाँस्दछन् र रुन्छन्; तिनीहरूले गोमांस पनि खान्छन्। तिनीहरू असङ्गत गीत गाउँछन् र कामवश यताउता विचरण गर्दछन्। तिनीहरू आपसमा उन्मुक्त वचनमा लिप्त रहन्छन्। तिनीहरूमा धर्मले स्थान कहाँ पाउन सक्दछ?
23कसैले मद्रकसँग न मित्रता गर्नुपर्दछ, न शत्रुता। उसमा मित्रताको भाव नै हुँदैन। मद्रक सधैँ अपवित्र रहन्छ।
24मद्रकमाथि गरिएको मित्रता त्यसै गरी व्यर्थ जान्छ, जसरी गान्धारकहरूमा पवित्रता, अथवा त्यस यज्ञमा दिइएको आहुति जहाँ राजा नै यजमान पनि होस् र पुरोहित पनि। जसरी शूद्रको उपनयन-संस्कार गराउने ब्राह्मण पतित हुन्छ, अथवा जसरी ब्राह्मणसँग द्वेष गर्ने पतित हुन्छ, त्यसै गरी मद्रकसँग सम्बन्ध जोड्ने पुरुष पतित हुन्छ। 'जसरी मद्रकमा मित्रता हुँदैन, त्यसै गरी हे वृश्चिक, तेरो विष निर्वीर्य होस्' — अथर्ववेदको यस मन्त्रले मैले विधिपूर्वक शान्तिकर्म सम्पन्न गरेको छु।
25देखिन्छ कि यिनै वचनले बुद्धिमान् मानिसहरूले बिच्छीले टोकेको र त्यसको विषले पीडित पुरुषको उपचार गर्दछन्।
26हे विद्वन्, यो सोचेर या त आफ्नो जिब्रोलाई रोक्नुहोस्, अथवा जे-जे म अझ भन्नेछु त्यो सुन्नुहोस्। (मद्रक) स्त्रीहरू मद्यको प्रभावमा आफ्ना वस्त्र फुकालेर नाच्दछन्; तिनीहरूले संसर्गमा कुनै संयम राख्दैनन् र जे चाहन्छन् त्यही गर्दछन्। तिनै स्त्रीहरूमध्ये एककी पुत्र भएर, हे मद्रक, तपाईं कुनै पुरुषलाई धर्मको उपदेश कसरी दिन सक्नुहुन्छ?
27जो ऊँट र गधासमान बाँच्दछन् र मलमूत्र त्याग्दछन्, जो पापी र निर्लज्ज छन् — तिनै स्त्रीहरूमध्ये एककी पुत्र भएर तपाईं पुरुषहरूलाई धर्मको उपदेश दिन कसरी चाहनुहुन्छ?
28जब कुनै मद्रक स्त्रीसँग अलिकति काञ्जिक (सिर्का) मागिन्छ, तब उनले आफ्ना नितम्ब कन्याउँछिन् र त्यो दिन अनिच्छुक भई कठोर वचन भन्छिन् — 'मसँग कसैले काञ्जिक नमागोस्, जो मलाई यति प्रिय छ। म उसलाई आफ्नो पुत्र दिइदिन्छु, आफ्नो पति दिइदिन्छु, तर आफ्नो काञ्जिक दिन्नँ।'
29मलाई बताइएको छ कि मद्रक कन्याहरू प्रायः निर्लज्ज, प्रचुर केश भएका, भोजनलोलुप र अपवित्र हुन्छन्।
30उनका केशका अग्रभागदेखि नङका अग्रभागसम्म उनका दुष्कर्मका यी तथा यस्तै अन्य अनेक कुरा म गन्न सक्दछु।
31मद्रक तथा सिन्धु-सौवीर पापपूर्ण देशमा उत्पन्न छन्, म्लेच्छ छन् र धर्मबाट अनभिज्ञ छन्। तिनीहरूले धर्मलाई कसरी जान्न सक्दछन्?
32हामीले सुनेका छौँ कि क्षत्रियको यही प्रधान धर्म हो कि ऊ युद्धमा मारिएर पृथ्वीमा सुतोस् र धर्मात्माहरूद्वारा उसको उच्च प्रशंसा होस्।
33मेरो यही प्रथम निश्चय हो — मृत्युपछि स्वर्गको इच्छुक भएकाले म यस शस्त्रसङ्घर्षमा आफ्ना प्राणको आहुति दिनेछु।
34म बुद्धिमान् धृतराष्ट्रपुत्रको प्रिय मित्र हुँ। मेरा प्राण र मेरो सम्पूर्ण धन उनैका लागि हुन्। रह्यो तपाईंको कुरा — पापपूर्ण देशमा जन्मेको कारण यो स्पष्ट छ कि तपाईं पाण्डवहरूद्वारा किनिइसक्नुभएको छ, किनभने तपाईं हामीप्रति हरेक कुरामा शत्रुसमान व्यवहार गर्नुहुन्छ।
35जसरी कुनै धर्मात्मा पुरुष नास्तिकहरूद्वारा सजिलै फकाइन सक्दैन, त्यसै गरी तपाईंजस्ता सयौँ पुरुषले पनि मलाई यस युद्धबाट विचलित पार्न सक्दैनन्।
36पसिनाले लत्पत्त मृगसमान तपाईं चाहनुहुन्छ भने विलाप गर्नुहोस् अथवा हाँफ्नुहोस्; क्षत्रियधर्मको पालन गर्ने म तपाईंबाट भयभीत पारिनयोग्य छैनँ।
37मलाई त्यो गति सम्झना छ, जसको वर्णन मेरा गुरु रामले पूर्वकालमा मसँग गरेका थिए — त्यो गति जो ती नरश्रेष्ठहरूले प्राप्त गरे जसले आफ्ना प्राणको आहुति दिए र रणभूमिबाट फर्केर आएनन्।
38म कौरवहरूको उद्धार र आफ्ना शत्रुहरूको वधमा उद्यत छु; जान्नुहोस् कि म पुरूरवाको त्यस उत्तम आचरणको अनुसरण गर्न दृढप्रतिज्ञ छु।
39हे मद्रराज, मलाई तीनै लोकमा त्यस्तो कुनै पुरुष देखिँदैन जसले मेरो यो निश्चयलाई डगाउन सकोस्।
40अझ बढी नबोल्नुहोस्। यो जान्दाजान्दै पनि तपाईं भयले यसरी किन भड्किरहनुभएको छ? हे मद्रकाधम, म अहिले तपाईंको वध गरेर तपाईंको शव मांसभक्षी पशुहरूलाई अर्पण गर्दिनँ।
41हे शल्य, एक मित्रप्रतिको आदरका कारण, धृतराष्ट्रपुत्रको हितका कारण र निन्दाबाट बच्ने कारण — यी तीन कारणले तपाईं जीवित रहनुहुनेछ।
42हे मद्रराज, यदि तपाईंले पुनः यही स्वरमा केही भन्नुभयो भने, म वज्रसमान कठोर आफ्नो गदाले तपाईंको शिर चूरचूर पारिदिनेछु।
43हे पापपूर्ण देशमा जन्मेका, मानिसहरूले आज या त देख्नेछन् या सुन्नेछन् कि या त दुवै कृष्णले कर्णको वध गरे, अथवा कर्णले दुवै कृष्णको वध गरे।
44हे राजन्, यसो भनेर राधापुत्रले पुनः मद्रराजलाई भने — 'जानुहोस्! जानुहोस्!'
45हे पापपूर्ण देशमा जन्मेका, मानिसहरूले आज या त देख्नेछन् या सुन्नेछन् कि या त दुवै कृष्णले कर्णको वध गरे, अथवा कर्णले दुवै कृष्णको वध गरे।
46हे राजन्, यसो भनेर राधापुत्रले पुनः मद्रराजलाई भने — 'जानुहोस्! जानुहोस्!'