कर्ण पर्व — युद्धको पूर्वसन्ध्यामा कर्ण र शल्यको संवाद
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 37
संस्कृत
1संजय उवाच दृष्ट्वा कर्ण महेष्वासं युयुत्सुं समवस्थितम्। चुक्रुशः कुरवः सर्वे हृष्टरूपाः समन्ततः॥
2ततो दुन्दुभिनिर्घोषैर्भेरीणां निनदेन च। बाणशब्दैश्च विविधैर्गर्जितैश्च तरस्विनाम्॥ निर्ययुस्तावका युद्धे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।
3प्रयाते तु ततः कर्णे योधेषु मुदितेषु च।॥ चचाल पृथिवी राजन् ववाश च सुविस्तरम्।
4निःसरन्तौ व्यद्दश्यन्त सूर्यात् सप्त महाग्रहाः॥ उल्कापाताश्च संजजुदिशां दाहास्तथैव च। शुष्काशन्यश्च सम्पेतुर्ववुर्वाताश्च भैरवाः॥
5मृगपक्षिगणाश्चैव पृतनां बहुशस्तव। अपसव्यं तदा चक्रुर्वेदयन्तो महाभयम्॥
6प्रथितस्य च कर्णस्य निपेतुस्तुरगा भुवि। अस्थिवर्षं च पतितमन्तरिक्षाद् भयानकम्॥
7जज्वलुश्चैव शस्त्राणि ध्वजाश्चैव चकम्पिरे। अश्रूणि च व्यमुञ्चन्त वाहनानि विशाम्पते॥
8एते चान्ये च बहव उत्पातास्तत्र दारुणाः। समुत्येतुर्विनाशाय कौरवाणां सुदारुणाः॥
9न च तान् गणयामासुः सर्वे दैवेन मोहिताः। प्रस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्यूचुर्नराधिपाः। निर्जितान् पाण्डवाश्चैव मेनिरे तत्र कौरवाः॥
10ततो रथस्थः परवीरहन्ता भीष्मद्रोणावस्तवीर्यो समीक्ष्य। समज्ज्वलन् भास्करपावकाभो वैकर्तनोऽसौ रथकुञ्जरो नृप॥
11स शल्यमाभाष्य वाक्यं पार्थस्य कर्मातिशयं विचिन्त्य। मानेन दर्पण विदह्यमानः क्रोधेन दीप्यनिव निःश्वसंश्च॥
12नाहं महेन्द्रादपि वज्रपाणे: क्रुद्धाद् बिभेम्यायुधवान् रथस्थः। नतीव मां ह्यस्थिरता जहाति॥
13महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दतौ रथाश्वनागप्रवरप्रमाथिनौ। स्ततो न मेऽप्यस्ति रणे साध्वसम्॥
14समीक्ष्य संख्येऽतिबलान् नराधिपान् ससूतमातङ्गरथान् परैर्हतान्। कथं न सर्वानहितान् रणेऽवधीद् महास्त्रविद् ब्राह्मणपुङ्गवो गुरुः॥
15स संस्मरन् द्रोणमहं महाहवे ब्रवीमि सत्यं कुरवो निबोधत। न वा मदन्यः प्रसहेद् रणेऽर्जुनं समागतं मृत्युमिवोग्ररूपिणम्॥
16शिक्षाप्रमादश्च बलं धृतिश्च द्रोणे महास्त्राणि च संनतिश्च। स चेदगान्मृत्युवशं महात्मा सर्वानन्यानातुरानद्य मन्ये॥
17नेह ध्रुवं किंचिदपि प्रचिन्तयन् विद्यां लोके कर्मणो नित्ययोगात्। सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीताद्य गुरौ निपातिते॥
18न नूनमस्त्राणि बलं पराक्रमः क्रियाः सुनीतं परमायुधानि वा। अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितुं तथा हि युद्धे निहतः परैर्गुरुः॥
19हुताशनदित्यसमानतेजसं पराक्रमे विष्णुपुरन्दरोपमम्। नये बृहस्पत्युशनोः सदा समं न चैनमस्त्रं तदुपास्त दुःसहम्॥
20सम्प्राक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्र। मया कृत्यमिति जानामि शल्य प्रयाहि तस्माद् द्विषतामनीकम्॥
21यत्र राजा पाण्डवः सत्यसंधो व्यवस्थितो भीमसेनार्जुनौ चा वासुदेवः सात्यकिः सृजायाश्च यमौ च कस्तान् विषहेन्मदन्यः॥
22तस्मात् क्षिप्रं मद्रपते प्रयाहि रणे पञ्चालान् पाण्डवान् सृञ्जयांश्च। तान् वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये यास्यामि वा द्रोणपथा यमाय॥
23न त्वेवाहं न गमिष्यामि मध्ये तेषां शूराणामिति मां शल्य विद्धि। मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि द्रोणम्॥
24प्राज्ञस्य मूढस्य च जीवितान्ते नास्ति प्रमोक्षोऽन्तकसत्कृतस्य। अतो विद्वन्नभियास्यामि पार्थान् दिष्टं न शक्यं व्यतिवर्तितुं वै॥
25कल्याणवृत्तः सततं हि राजा वैचित्रवीर्यस्य सुतो ममासीत्। तस्यार्थसिद्ध्यर्थमहं त्यजामि प्रियान भोगान् दुस्त्यजं जीवितं च॥
26वैयाघ्रचर्माणमकूजनाक्षं हैमत्रिकोषं रजतत्रिवेणुम्। युक्तं प्रादान्मह्यमिमं हि रामः॥
27धनूंषि चित्राणि निरीक्ष्य शल्य ध्वजान् गदाः सायकांचोग्ररूपान्। असिं च दीप्तं परमायुधं च शङ्ख च शुभं स्वनवन्तमुग्रम्॥
28पताकिनं वज्रनिपातनि:स्वनं सिताश्वयुक्तं शुभतूणशोभितम्। इमं समास्थाय रथं स्थर्षभं रणे हनिष्याम्यहमर्जुनं बलात्॥
29तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षेत् सदाप्रमत्तः समरे पाण्डुपुत्रम्। तं वा हनिष्यामि रणे समेत्य यास्यामि वा भीष्ममुखो यमाय॥
30यमवरुणकुबेरवासवा वा यदि युगपत्सगणा महाहवे। जुगुपिषव इहैत्य पाण्डवं किमु बहुना सह तैर्जयामि तम्॥
31संजय उवाच स्तदुत निशम्यवचः स मद्रराट्। अवहमदवपन्य वीर्यवान् प्रतिषिषिधे च जगाद चोत्तरम्॥
32शल्य उवाच दतिरभसोऽप्यतिवाचमुक्तवान्। क्व च हि नरवरो धनंजयः क्व पनरहो पुरुषाधमो भवान्॥
33यदुसदनमुपेन्द्रपालितं त्रिधशमिवामरराजरक्षितम्। प्रसभमतिरिलोड्य को हरेत् पुरुषवरावरजामृतेऽर्जुनात्॥
34त्रिभुवनविभुमीश्वरं क इह पुमान भवमाह्वयेद् युधि। मृगवधकलहे ऋतेऽर्जुनात् सुरपतिवीर्यसमप्रभावतः॥
35असुरसुरमहोरगान् नरान् गरुडपिशाचसयक्षराक्षसान्। इषुभिरजयदग्निगौरवात् स्वभिलषितं च हविर्ददौ जयः॥
36स्मरसि ननु यदा परैर्हतः स च धृतराष्ट्रसुतोऽपि मोक्षितः। दिनकरसदृशैः शरोत्तमैर्युधा कुरुषु बहून् विनिहत्य तानरीन्॥
37प्रथममपि पलायिते त्वयि प्रियकलहा धृतराष्ट्रसूनवः। स्मरसि ननु यदा प्रमोचिताः खचरगणानवजित्य पाण्डवैः॥
38समुदितबलवाहनाः पुनः पुरुषवरेण जिताः स्थ गोग्रहे। सगुरुगुरुसुताः सभीष्मकाः किमु न जितः स तदा त्वयाऽर्जुनः॥
39स्तव निधनाय सुयुद्धमद्य वै। यदि न रिपुभयात् पलायसे समरगतोऽद्य हतोऽसि सूतज॥
40संजय उवाच इति बहु परुषं प्रभाषति प्रमनसि मद्रपती रिपुस्तवम्। भृशमभिरुषितः परंतपः कुरुपृतनापतिराह मद्रपम्॥
41कर्ण उवाच भवतु भवतु कि विकत्यसे ननु मम तस्य हि युद्धमुद्यतम्। यदि स जयति मानिहाहवे तत इदमस्तु सुकस्थितं तव॥
42संजय उवाच एवमस्त्विति मद्रेश उक्त्वा नोत्तरमुक्तवान्। याहि शल्येति चाप्येनं कर्णः प्राह युयुत्सया॥ स रथः प्रययौ शत्रूश्वेताश्वः शल्यसारथिः। निघ्नन्नमित्रान् समरे तमो घ्नन् सविता यथा॥
43ततः प्रायात् प्रीतिमान् वै रथेन वैया ण श्वेतयुजाथ कर्णः। स चालोक्य ध्वजिनी पाण्डवानां धनंजयं त्वरया पर्यपृच्छत्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Beholding the great bowmen bowmen Karna stationed for battle all the Kurus began to utter loud cries of joy from all sides.
2Thereupon with the beatings of cymbals and drums, the sound of all sorts of weapons and the war-cries of the greatly active heroes all your soldiers proceeded to the battle-field, making death the final point of stoppage.
3When Karna went all the soldiers, were filled with joy. The earth, O king, trembled and created a loud noise.
4All the great planets including the sun seemed moving about. And the meteors were seen blazing up all the quarters. Cloudless thunders fell and fierce winds blew.
5A large number of animals and birds, kept to the right of your army and emitted noise foreboding a dreadful calamity.
6After the departure of Karna his horses trembled down on earth. And a dreadful shower of bones fell from the sky.
7O king, their weapons were as if burning and the flags were trembling. And the horses shed tears.
8Those and other dreadful portends appeared there presaging the destruction of the Kauravas. Stupefied by Destiny they paid no attention of them.
9Seeing the departure of the charioteer's son all the king cried out victory. The Kauravas then thought that the Pandavas had been defeated.
10The king Vikartana, the subduer of hostile heroes and the foremost of car-warriors, stood on the car, thinking of the death of Bhishma and Drona. He shone there like the sun of fire.
11Thinking of the powerful feats of Arjuna, elated with self conceit and pride, worked up with anger and breathing hot and hard, said to Shalya-
12When I am with my bow I do not fear even the angry Mahendra with thunder-bolt in his hand. Beholding Bhishma and other leading heroes lying on the battle field I do not feel the least anxiety.
13Seeing the immaculate Bhishma and Drona equal to Indra and Vishnu, the grinders of the best of cars, elephants and horses and who are not to be killed by any, slain by the enemy I do not feel any fear in battle today.
14Well-versed in the use of powerful weapons and himself the foremost of Brahmanas why did not the preceptor kill in battle all the enemies who killed the most powerful of our hero with their drivers, elephants and chariots?
15Listen to me, O Karna, I tell you the truth, thinking of this Drona in battle that there is none amongst you excepting myself who can withstand the advancing Arjuna the heroes who resembled the most dreadful Regent of Death.
16In Drona were skill, practice, strength, patience, the greatest of weapons and policy. While that high-souled one has come by death I think all others, shorn of strength, on the point of death.
17Even on reflection I do not find any thing perinanent in this world on account of the eternal connection of acts. When the preceptor himself is no more who can expect that he will surely live till even today's sun-rise.
18While preceptor has been slain in battle by the enemies, weapons, strength, prowess, actions and wise policy cannot forsooth conduce to the happiness of a man.
19In energy Drona equaled the sun or firc; in prowess he was like Vishnu or Indra, in policy he was like Vrihaspati or Ushanas; invincible though he was even weapons could not protect him.
20Our women and children are weeping and bewailing, the manliness of the sons of Dhritarashtra has been defeated. I know therefore, O Shalya, that it is I who am to fight; proceed therefore against the array of our enemies.
21Save me who can withstand the army in the midst of which in the truthful Pandavas king Bhimasena, Arjuna, Vasudeva, Satyaki, Srinjaya and the twins.
22Therefore, O king of Madra, move on quickly in this battle towards the Panchalas, Pandavas and Srinjayas. Encountering them either I will kill them or will myself go to the abode of death by the road followed by Drona.
23Do not think, O Shalya, that I will not enter into the heart of their army. I cannot tolerate such dissension's amongst the kith and kin. I will even follow Drona, renouncing my life.
24A wise man or an ignorant person, none can escape death, when the lease of his life expires. Therefore, O learned one. I shall proceed against Partha. I cannot transgress my destiny.
25O king, the son of Chitravirya's son always does me good. For the accomplishment of his object I will give up this dear life which it is very difficult to renounce.
26Rama conferred upon me this best of cars covered with tiger-skins, with axle producing no sound, equipped with a golden seat, having trivenu made of silver and drawn by best of horses.
27Behold, O Shalya, these beautiful bows, these, flags, these maces, these dreadful arrows, this shinning sword, this powerful weapon this white conch of dreadful and loud blare.
28Mounted upon this chariot with banners, its wheels producing a sound like that of a thunderbolt drawn by white horses and adorned with beautiful quivers I shall, with all my mighty, destroy that best of car-warriors, Arjuna.
29Even if death himself the destroyer of all, protects vigilantly the son of Pandu, in battle I will either kill him or go myself to the abode of death following Bhishma.
30If Yama, Varuna, Kubera and Vasava with all their followers come here and unitedly protect the son of Pandu in battle, I will even then defeat himn with them all. What is the use of speaking more?
31Sanjaya said Hearing those words of Karna who was delighted at the prospect of the battle, the powerful king of Madras laughed him and said the following to check him.
32Do not brag thus, do not brag thus, O Karna; you are so much transported with joy that you are speaking what you should not do. Who is that Dhananjaya, the best of men and who again are you the vilest of men?
33Who else save him the foremost of men (Arjuna) could carry away by force the younger sister of Keshava, having made a confusion in the capital of Yadus that was protected by the younger brother of Indra and that resembled the celestial region protected by the king of gods.
34Who else save, Arjuna, powerful like the king of gods, could on the occasion of a quarrel brought about by the slaughter of an animal summon Bhaba, the lord of lords, the creator of the worlds, to battle?
35To honor the god of fire Jaya, (Arjuna) vanquished the Asuras, gods, great snakes, men, birds, Pishacas, Yakshas and Rakshasas with his arrow and gave him the food he wanted.
36Do you remember, O Karna, the occasion when killing the large nuinber of enemies with this arrows effulgent like the sun Arjuna liberated the son of Dhritarashtra himself among the Kurus?
37Do you remember the occasion when you yourself were the first to take to your heels and the Pandavas, having defeated the Gandharvas headed by Chitraratha, liberated the quarrelsome sons of Dhritarashtra?
38When Virata's kine were seized by them, the Kauravas, overwhelining in number both as regards men and animals and having the preceptor, the preceptor's son and Bhishma amongst them, were defeated by that foremost of men. Why did you not defeat Arjuna then?
39Another battle has presented itself today for your destruction. If you do not fly from the battle in fear of your enemies you will be killed, O charioteer's son, as soon as you will go to the battle.
40Sanjaya said When the king of Madra was thus, in all sincerity, addressing these harsh words to him and singing the glories of his enemy, that slayer of foes, the commander of the Kuru army, excited with anger, said.
41Karna said Let it be so. Why do you praise Arjuna so much. A battle will soon take place between him and me. If he defeats me in battle then your praises will be considered as well said.
42Sanjaya said The king of Madra said-'let it be so,' and gave no reply, when Karna desirous of fighting, said to Shalya 'go'. Then that carwarrior, having white horses and Shalya as his driver, dashed against his enemies killing a number of enemies in battle like the sun destroying darkness.
43Then in that car covered with tiger-skins and white horses yoked to it, Karna went on cheerfully. And seeing the armies of the Pandavas he immediately inquired after Arjuna.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — महाधनुर्धर कर्ण को युद्ध के लिए सन्नद्ध देखकर समस्त कौरव चारों ओर से हर्ष के उच्च घोष करने लगे।
2तदनन्तर झाँझों और दुन्दुभियों के घोष से, नाना प्रकार के अस्त्रों की ध्वनि से तथा परम कर्मठ वीरों के सिंहनाद से आपके समस्त सैनिक मृत्यु को ही अन्तिम विश्रामस्थल मानकर रणभूमि की ओर बढ़े।
3जब कर्ण आगे बढ़े, तब समस्त सैनिक हर्ष से भर गए। हे राजन्, पृथ्वी काँप उठी और उसने महान् निनाद किया।
4सूर्य सहित समस्त महाग्रह चलायमान प्रतीत होने लगे। और समस्त दिशाओं में उल्काएँ जलती हुई दिखाई दीं। मेघरहित आकाश से वज्रपात हुए और प्रचण्ड वायु चलने लगी।
5बहुसंख्यक पशु और पक्षी आपकी सेना की दाहिनी ओर होकर निकले और भयंकर विपत्ति की सूचना देने वाला कोलाहल करने लगे।
6कर्ण के प्रस्थान करने के पश्चात् उनके अश्व काँपते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े। और आकाश से हड्डियों की भयंकर वर्षा हुई।
7हे राजन्, उनके अस्त्र मानो जल रहे थे और ध्वजाएँ काँप रही थीं। और अश्वों ने अश्रु बहाए।
8ये तथा अन्य भयंकर अपशकुन वहाँ प्रकट हुए, जो कौरवों के विनाश की सूचना देते थे। किन्तु दैव से मोहित हुए उन्होंने उन पर तनिक भी ध्यान नहीं दिया।
9सूतपुत्र को प्रस्थान करते देखकर समस्त राजाओं ने 'जय' का घोष किया। तब कौरवों ने यह समझ लिया कि पाण्डव परास्त हो चुके हैं।
10शत्रुवीरों के दमनकर्ता और रथियों में श्रेष्ठ राजा विकर्तनपुत्र भीष्म और द्रोण की मृत्यु का स्मरण करते हुए रथ पर खड़े रहे। वे वहाँ अग्नि अथवा सूर्य के समान देदीप्यमान थे।
11अर्जुन के पराक्रमपूर्ण कर्मों का स्मरण करते हुए, आत्मगौरव और अभिमान से उन्मत्त, क्रोध से उद्विग्न और तीव्र श्वास लेते हुए उन्होंने शल्य से कहा —
12जब मेरे हाथ में मेरा धनुष है, तब मैं हाथ में वज्र लिए क्रुद्ध महेन्द्र से भी नहीं डरता। भीष्म तथा अन्य प्रमुख वीरों को रणभूमि में पड़ा देखकर भी मुझे तनिक भी चिन्ता नहीं होती।
13इन्द्र और विष्णु के समान निष्कलंक भीष्म और द्रोण को, जो श्रेष्ठ रथों, हाथियों और अश्वों का चूर्ण कर देने वाले थे और जो किसी से भी वध्य नहीं थे, शत्रु द्वारा मारा गया देखकर भी मुझे आज युद्ध में कोई भय नहीं होता।
14प्रचण्ड अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और स्वयं ब्राह्मणश्रेष्ठ होते हुए भी आचार्य ने रणभूमि में उन समस्त शत्रुओं का वध क्यों नहीं किया, जिन्होंने हमारे परम बलशाली वीरों का उनके सारथियों, हाथियों और रथों सहित वध किया?
15हे कर्ण, मेरी बात सुनो, मैं तुमसे सत्य कहता हूँ — युद्ध में द्रोण के विषय में सोचते हुए मैं यही मानता हूँ कि मेरे अतिरिक्त तुममें से कोई भी ऐसा नहीं, जो साक्षात् भयंकर यमराज के समान उन वीर अर्जुन को आगे बढ़ते हुए रोक सके।
16द्रोण में कौशल, अभ्यास, बल, धैर्य, श्रेष्ठतम अस्त्र और नीति — सब कुछ था। जब वे महात्मा भी मृत्यु को प्राप्त हो गए, तब मैं मानता हूँ कि अन्य सब बलहीन होकर मृत्यु के मुख पर खड़े हैं।
17विचार करने पर भी मुझे इस संसार में कुछ भी स्थायी नहीं दिखाई देता, क्योंकि कर्मों का सम्बन्ध सनातन है। जब स्वयं आचार्य ही नहीं रहे, तब कौन यह आशा कर सकता है कि वह आज के सूर्योदय तक भी अवश्य जीवित रहेगा?
18जब स्वयं आचार्य शत्रुओं द्वारा रणभूमि में मारे गए, तब अस्त्र, बल, पराक्रम, कर्म और बुद्धिमत्तापूर्ण नीति — ये सब निश्चय ही मनुष्य के सुख का कारण नहीं बन सकते।
19तेज में द्रोण सूर्य अथवा अग्नि के समान थे; पराक्रम में वे विष्णु अथवा इन्द्र के समान थे; नीति में वे बृहस्पति अथवा उशना के समान थे; अजेय होते हुए भी अस्त्र उनकी रक्षा न कर सके।
20हमारी स्त्रियाँ और बालक रो रहे हैं और विलाप कर रहे हैं, धृतराष्ट्रपुत्रों का पौरुष परास्त हो चुका है। अतः हे शल्य, मैं जानता हूँ कि अब मुझे ही युद्ध करना है; इसीलिए आप हमारे शत्रुओं की व्यूहरचना के विरुद्ध आगे बढ़िए।
21मेरे अतिरिक्त और कौन उस सेना के सम्मुख टिक सकता है, जिसके मध्य में सत्यनिष्ठ पाण्डवराज युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन, वासुदेव, सात्यकि, सृञ्जयगण और दोनों जुड़वाँ भाई विद्यमान हैं?
22अतः हे मद्रराज, इस युद्ध में शीघ्र पाञ्चालों, पाण्डवों और सृञ्जयों की ओर बढ़िए। उनका सामना करके या तो मैं उनका वध करूँगा, अथवा द्रोण द्वारा अपनाए गए मार्ग से स्वयं यमलोक चला जाऊँगा।
23हे शल्य, यह मत सोचिए कि मैं उनकी सेना के हृदय में प्रवेश नहीं करूँगा। मैं अपने ही स्वजनों में ऐसा फूट सहन नहीं कर सकता। मैं अपने प्राणों का त्याग करके भी द्रोण के मार्ग का अनुसरण करूँगा।
24विद्वान् हो या अज्ञानी, आयु समाप्त हो जाने पर कोई भी मृत्यु से बच नहीं सकता। अतः हे विद्वन्, मैं पार्थ के विरुद्ध प्रस्थान करूँगा। मैं अपने भाग्य का अतिक्रमण नहीं कर सकता।
25हे राजन्, चित्रवीर्य के पुत्र के पुत्र सदा मेरा हित करते आए हैं। उनके प्रयोजन की सिद्धि के लिए मैं इस प्रिय जीवन का त्याग कर दूँगा, जिसका त्याग करना अत्यन्त कठिन है।
26राम ने मुझे यह श्रेष्ठ रथ प्रदान किया था, जो व्याघ्रचर्म से आच्छादित है, जिसकी धुरी कोई शब्द नहीं करती, जो स्वर्णमय आसन से युक्त है, जिसका त्रिवेणु चाँदी का बना है और जो श्रेष्ठ अश्वों से जुता हुआ है।
27हे शल्य, देखिए ये सुन्दर धनुष, ये ध्वजाएँ, ये गदाएँ, ये भयंकर बाण, यह चमकता हुआ खड्ग, यह प्रचण्ड अस्त्र, यह भयंकर और उच्च नाद करने वाला श्वेत शंख।
28ध्वजाओं से युक्त इस रथ पर आरूढ़ होकर, जिसके पहिए वज्र के समान ध्वनि करते हैं, जो श्वेत अश्वों से जुता है और जो सुन्दर तूणीरों से अलंकृत है, मैं अपने सम्पूर्ण बल से उस रथिश्रेष्ठ अर्जुन का विनाश करूँगा।
29यदि सबका संहारक साक्षात् मृत्यु भी पाण्डुपुत्र की सतर्क होकर रक्षा करे, तब भी मैं युद्ध में या तो उसका वध करूँगा, अथवा भीष्म का अनुसरण करते हुए स्वयं यमलोक चला जाऊँगा।
30यदि यम, वरुण, कुबेर और वासव अपने समस्त अनुचरों सहित यहाँ आकर एक साथ मिलकर युद्ध में पाण्डुपुत्र की रक्षा करें, तो भी मैं उन सबके सहित उसे परास्त कर दूँगा। अधिक कहने से क्या लाभ?
31सञ्जय ने कहा — युद्ध की सम्भावना से प्रसन्न कर्ण के ये वचन सुनकर बलशाली मद्रराज उन पर हँसे और उन्हें रोकने के लिए ये वचन कहे।
32इस प्रकार डींग मत हाँको, इस प्रकार डींग मत हाँको, हे कर्ण; तुम हर्ष से इतने उन्मत्त हो गए हो कि वह कह रहे हो जो तुम्हें नहीं कहना चाहिए। वे नरश्रेष्ठ धनञ्जय कौन हैं, और तुम, नराधम, फिर कौन हो?
33उन नरश्रेष्ठ (अर्जुन) के अतिरिक्त और कौन यादवों की उस राजधानी में हलचल मचाकर केशव की छोटी बहन का बलपूर्वक हरण कर सकता था, जो इन्द्र के छोटे भाई द्वारा रक्षित थी और जो देवराज द्वारा रक्षित देवलोक के समान थी?
34देवराज के समान बलशाली अर्जुन के अतिरिक्त और कौन एक पशु के वध से उत्पन्न कलह के अवसर पर ईश्वरों के ईश्वर, लोकस्रष्टा भव को युद्ध के लिए ललकार सकता था?
35अग्निदेव का सम्मान करने के लिए जय (अर्जुन) ने अपने बाणों से असुरों, देवताओं, महानागों, मनुष्यों, पक्षियों, पिशाचों, यक्षों और राक्षसों को परास्त किया और उन्हें उनका वाञ्छित आहार दिया।
36हे कर्ण, क्या तुम्हें वह अवसर स्मरण है, जब सूर्य के समान देदीप्यमान अपने बाणों से बहुसंख्यक शत्रुओं का वध करके अर्जुन ने कौरवों के बीच स्वयं धृतराष्ट्रपुत्र को ही मुक्त कराया था?
37क्या तुम्हें वह अवसर स्मरण है, जब तुम स्वयं सबसे पहले भाग खड़े हुए थे और पाण्डवों ने चित्ररथ के नेतृत्व वाले गन्धर्वों को परास्त करके कलहप्रिय धृतराष्ट्रपुत्रों को मुक्त कराया था?
38जब उन्होंने विराट की गौएँ हर लीं, तब मनुष्यों और पशुओं दोनों की दृष्टि से अत्यन्त विशाल संख्या वाले कौरव, जिनमें आचार्य, आचार्यपुत्र और भीष्म भी थे, उन नरश्रेष्ठ द्वारा परास्त हुए थे। तब तुमने अर्जुन को क्यों नहीं जीता?
39आज तुम्हारे विनाश के लिए एक और युद्ध उपस्थित हुआ है। यदि तुम शत्रुओं के भय से रणभूमि से भाग न गए, तो हे सूतपुत्र, युद्ध में जाते ही तुम मारे जाओगे।
40सञ्जय ने कहा — जब मद्रराज इस प्रकार पूर्ण निष्कपटता से उनसे ये कठोर वचन कह रहे थे और उनके शत्रु की महिमा का गान कर रहे थे, तब शत्रुसूदन, कौरवसेना के उन सेनापति ने क्रोध से उद्विग्न होकर कहा।
41कर्ण ने कहा — ऐसा ही हो। आप अर्जुन की इतनी प्रशंसा क्यों करते हैं? उनमें और मुझमें शीघ्र ही युद्ध होगा। यदि वे युद्ध में मुझे परास्त कर दें, तो आपकी यह प्रशंसा उचित मानी जाएगी।
42सञ्जय ने कहा — मद्रराज ने कहा — 'ऐसा ही हो' — और कोई उत्तर नहीं दिया, तब युद्ध के इच्छुक कर्ण ने शल्य से कहा — 'चलिए।' तब श्वेत अश्वों वाले और शल्य को सारथि बनाए हुए वे महारथी अपने शत्रुओं पर टूट पड़े और युद्ध में अनेक शत्रुओं का वध करने लगे, जैसे सूर्य अन्धकार का नाश करता है।
43तब व्याघ्रचर्म से आच्छादित और श्वेत अश्वों से जुते उस रथ पर कर्ण प्रसन्नचित्त होकर आगे बढ़े। और पाण्डवों की सेनाओं को देखकर उन्होंने तत्काल अर्जुन के विषय में पूछताछ की।
नेपाली
1सञ्जयले भने — महाधनुर्धर कर्णलाई युद्धका लागि सन्नद्ध देखेर सम्पूर्ण कौरव चारैतिरबाट हर्षका उच्च घोष गर्न थाले।
2त्यसपछि झ्यालीहरू र दुन्दुभिको घोषले, नाना प्रकारका अस्त्रको ध्वनिले तथा परम कर्मठ वीरहरूको सिंहनादले तपाईंका सम्पूर्ण सैनिक मृत्युलाई नै अन्तिम विश्रामस्थल मानेर रणभूमितिर बढे।
3जब कर्ण अगाडि बढे, तब सम्पूर्ण सैनिक हर्षले भरिए। हे राजन्, पृथ्वी काँपिन् र उनले महान् निनाद गरिन्।
4सूर्यसहित सम्पूर्ण महाग्रह चलायमान देखिन थाले। र सम्पूर्ण दिशामा उल्काहरू बलिरहेका देखिए। मेघरहित आकाशबाट वज्रपात भए र प्रचण्ड वायु चल्न थाल्यो।
5धेरै सङ्ख्यामा पशु र पक्षी तपाईंको सेनाको दाहिनेतिर भएर निस्किए र भयंकर विपत्तिको सूचना दिने कोलाहल गर्न थाले।
6कर्णले प्रस्थान गरेपछि उनका अश्व काँप्दै पृथ्वीमा ढले। र आकाशबाट हड्डीको भयंकर वर्षा भयो।
7हे राजन्, उनका अस्त्र मानौँ बलिरहेका थिए र ध्वजाहरू काँपिरहेका थिए। र अश्वहरूले आँसु बगाए।
8यी तथा अन्य भयंकर अपशकुन त्यहाँ प्रकट भए, जसले कौरवहरूको विनाशको सूचना दिन्थे। तर दैवले मोहित भएका उनीहरूले तीमाथि अलिकति पनि ध्यान दिएनन्।
9सूतपुत्रलाई प्रस्थान गरेको देखेर सम्पूर्ण राजाहरूले 'जय'को घोष गरे। तब कौरवहरूले यो ठाने कि पाण्डवहरू परास्त भइसकेका छन्।
10शत्रुवीरहरूका दमनकर्ता र रथीहरूमा श्रेष्ठ राजा विकर्तनपुत्र भीष्म र द्रोणको मृत्युको स्मरण गर्दै रथमा उभिइरहे। उनी त्यहाँ अग्नि अथवा सूर्यसमान देदीप्यमान थिए।
11अर्जुनका पराक्रमपूर्ण कर्मको स्मरण गर्दै, आत्मगौरव र अभिमानले उन्मत्त, क्रोधले उद्विग्न र तीव्र सास फेर्दै उनले शल्यलाई भने —
12जब मेरो हातमा मेरो धनुष छ, तब म हातमा वज्र लिएका क्रुद्ध महेन्द्रसँग पनि डराउँदिनँ। भीष्म तथा अन्य प्रमुख वीरहरूलाई रणभूमिमा ढलेको देखेर पनि मलाई अलिकति पनि चिन्ता हुँदैन।
13इन्द्र र विष्णुसमान निष्कलङ्क भीष्म र द्रोणलाई, जो श्रेष्ठ रथ, हात्ती र अश्वलाई चूर्ण पारिदिने थिए र जो कसैबाट पनि वध्य थिएनन्, शत्रुद्वारा मारिएको देखेर पनि मलाई आज युद्धमा कुनै भय हुँदैन।
14प्रचण्ड अस्त्रको प्रयोगमा निपुण र स्वयं ब्राह्मणश्रेष्ठ भएर पनि आचार्यले रणभूमिमा ती सम्पूर्ण शत्रुको वध किन गरेनन्, जसले हाम्रा परम बलशाली वीरहरूको उनीहरूका सारथि, हात्ती र रथसहित वध गरे?
15हे कर्ण, मेरो कुरा सुन, म तिमीलाई सत्य भन्दछु — युद्धमा द्रोणका विषयमा सोच्दै म यही मान्दछु कि मबाहेक तिमीहरूमध्ये कोही पनि यस्तो छैन, जसले साक्षात् भयंकर यमराजसमान ती वीर अर्जुनलाई अगाडि बढ्दा रोक्न सकोस्।
16द्रोणमा कौशल, अभ्यास, बल, धैर्य, श्रेष्ठतम अस्त्र र नीति — सबै थियो। जब ती महात्मा पनि मृत्यु प्राप्त गरे, तब म मान्दछु कि अरू सबै बलहीन भई मृत्युको मुखमा उभिएका छन्।
17विचार गर्दा पनि मलाई यस संसारमा केही पनि स्थायी देखिँदैन, किनभने कर्मको सम्बन्ध सनातन छ। जब स्वयं आचार्य नै रहेनन्, तब कसले यो आशा गर्न सक्दछ कि ऊ आजको सूर्योदयसम्म पनि अवश्य जीवित रहनेछ?
18जब स्वयं आचार्य शत्रुहरूद्वारा रणभूमिमा मारिए, तब अस्त्र, बल, पराक्रम, कर्म र बुद्धिमत्तापूर्ण नीति — यी सबै निश्चय नै मनुष्यको सुखको कारण बन्न सक्दैनन्।
19तेजमा द्रोण सूर्य अथवा अग्निसमान थिए; पराक्रममा उनी विष्णु अथवा इन्द्रसमान थिए; नीतिमा उनी बृहस्पति अथवा उशनासमान थिए; अजेय भएर पनि अस्त्रले उनको रक्षा गर्न सकेन।
20हाम्रा स्त्री र बालक रोइरहेका छन् र विलाप गरिरहेका छन्, धृतराष्ट्रपुत्रहरूको पौरुष परास्त भइसकेको छ। त्यसैले हे शल्य, म जान्दछु कि अब मैले नै युद्ध गर्नुपर्दछ; त्यसैले तपाईं हाम्रा शत्रुहरूको व्यूहरचनाविरुद्ध अगाडि बढ्नुहोस्।
21मबाहेक अरू कसले त्यस सेनाको सामु टिक्न सक्दछ, जसको बीचमा सत्यनिष्ठ पाण्डवराज युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन, वासुदेव, सात्यकि, सृञ्जयगण र दुवै जुम्ल्याहा भाइ विद्यमान छन्?
22त्यसैले हे मद्रराज, यस युद्धमा चाँडै पाञ्चाल, पाण्डव र सृञ्जयहरूतिर बढ्नुहोस्। उनीहरूको सामना गरेर या त म उनीहरूको वध गर्नेछु, अथवा द्रोणले अपनाएको मार्गबाट स्वयं यमलोक जानेछु।
23हे शल्य, यो नसोच्नुहोस् कि म उनीहरूको सेनाको हृदयमा प्रवेश गर्दिनँ। म आफ्नै स्वजनहरूमा यस्तो फुट सहन सक्दिनँ। म आफ्ना प्राणको त्याग गरेर पनि द्रोणको मार्गको अनुसरण गर्नेछु।
24विद्वान् होस् वा अज्ञानी, आयु समाप्त भएपछि कोही पनि मृत्युबाट बच्न सक्दैन। त्यसैले हे विद्वन्, म पार्थविरुद्ध प्रस्थान गर्नेछु। म आफ्नो भाग्यको अतिक्रमण गर्न सक्दिनँ।
25हे राजन्, चित्रवीर्यका पुत्रका पुत्रले सधैँ मेरो हित गर्दै आएका छन्। उनको प्रयोजनको सिद्धिका लागि म यस प्रिय जीवनको त्याग गरिदिनेछु, जसको त्याग गर्न अत्यन्त कठिन छ।
26रामले मलाई यो श्रेष्ठ रथ प्रदान गरेका थिए, जो व्याघ्रचर्मले आच्छादित छ, जसको धुरीले कुनै आवाज गर्दैन, जो स्वर्णमय आसनले युक्त छ, जसको त्रिवेणु चाँदीको बनेको छ र जो श्रेष्ठ अश्वले जोतिएको छ।
27हे शल्य, हेर्नुहोस् यी सुन्दर धनुष, यी ध्वजा, यी गदा, यी भयंकर बाण, यो चम्किरहेको खड्ग, यो प्रचण्ड अस्त्र, यो भयंकर र उच्च नाद गर्ने श्वेत शङ्ख।
28ध्वजाले युक्त यस रथमा आरूढ भई, जसका पाङ्ग्राले वज्रसमान ध्वनि गर्दछन्, जो श्वेत अश्वले जोतिएको छ र जो सुन्दर तूणीरले अलङ्कृत छ, म आफ्नो सम्पूर्ण बलले त्यस रथिश्रेष्ठ अर्जुनको विनाश गर्नेछु।
29यदि सबैका संहारक साक्षात् मृत्युले पनि पाण्डुपुत्रको सतर्क भई रक्षा गरून्, तैपनि म युद्धमा या त उसको वध गर्नेछु, अथवा भीष्मको अनुसरण गर्दै स्वयं यमलोक जानेछु।
30यदि यम, वरुण, कुबेर र वासव आफ्ना सम्पूर्ण अनुचरसहित यहाँ आएर एकसाथ मिलेर युद्धमा पाण्डुपुत्रको रक्षा गरून्, तैपनि म ती सबैसहित उसलाई परास्त गरिदिनेछु। बढी भनेर के लाभ?
31सञ्जयले भने — युद्धको सम्भावनाले प्रसन्न कर्णका यी वचन सुनेर बलशाली मद्रराज उनीमाथि हाँसे र उनलाई रोक्नका लागि यी वचन भने।
32यसरी गफ नहाँक, यसरी गफ नहाँक, हे कर्ण; तिमी हर्षले यति उन्मत्त भएका छौ कि त्यो भनिरहेका छौ जो तिमीले भन्नु हुँदैन। ती नरश्रेष्ठ धनञ्जय को हुन्, र तिमी, नराधम, फेरि को हौ?
33ती नरश्रेष्ठ (अर्जुन)बाहेक अरू कसले यादवहरूको त्यस राजधानीमा हलचल मच्चाएर केशवकी कान्छी बहिनीको बलपूर्वक हरण गर्न सक्थ्यो, जो इन्द्रका कान्छा भाइद्वारा रक्षित थियो र जो देवराजद्वारा रक्षित देवलोकसमान थियो?
34देवराजसमान बलशाली अर्जुनबाहेक अरू कसले एउटा पशुको वधबाट उत्पन्न कलहको अवसरमा ईश्वरहरूका ईश्वर, लोकस्रष्टा भवलाई युद्धका लागि ललकार्न सक्थ्यो?
35अग्निदेवको सम्मान गर्नका लागि जय (अर्जुन)ले आफ्ना बाणले असुर, देवता, महानाग, मनुष्य, पक्षी, पिशाच, यक्ष र राक्षसहरूलाई परास्त गरे र उनलाई उनको वाञ्छित आहार दिए।
36हे कर्ण, के तिमीलाई त्यो अवसर सम्झना छ, जब सूर्यसमान देदीप्यमान आफ्ना बाणले धेरै सङ्ख्यामा शत्रुको वध गरेर अर्जुनले कौरवहरूका बीचमा स्वयं धृतराष्ट्रपुत्रलाई नै मुक्त गराएका थिए?
37के तिमीलाई त्यो अवसर सम्झना छ, जब तिमी आफैँ सबैभन्दा पहिले भागेका थियौ र पाण्डवहरूले चित्ररथको नेतृत्वका गन्धर्वहरूलाई परास्त गरेर कलहप्रिय धृतराष्ट्रपुत्रहरूलाई मुक्त गराएका थिए?
38जब उनीहरूले विराटका गाई हरण गरे, तब मनुष्य र पशु दुवैको दृष्टिले अत्यन्त विशाल सङ्ख्याका कौरवहरू, जसमा आचार्य, आचार्यपुत्र र भीष्म पनि थिए, ती नरश्रेष्ठद्वारा परास्त भएका थिए। तब तिमीले अर्जुनलाई किन जितेनौ?
39आज तिम्रो विनाशका लागि अर्को एउटा युद्ध उपस्थित भएको छ। यदि तिमी शत्रुहरूको भयले रणभूमिबाट भागेनौ भने, हे सूतपुत्र, युद्धमा जानासाथ तिमी मारिनेछौ।
40सञ्जयले भने — जब मद्रराजले यसरी पूर्ण निष्कपटताले उनलाई यी कठोर वचन भनिरहेका थिए र उनका शत्रुको महिमाको गान गरिरहेका थिए, तब शत्रुसूदन, कौरवसेनाका ती सेनापतिले क्रोधले उद्विग्न भई भने।
41कर्णले भने — त्यस्तै होस्। तपाईं अर्जुनको यति प्रशंसा किन गर्नुहुन्छ? उनी र ममा चाँडै नै युद्ध हुनेछ। यदि उनले युद्धमा मलाई परास्त गरून्, त तपाईंको यो प्रशंसा उचित मानिनेछ।
42सञ्जयले भने — मद्रराजले भने — 'त्यस्तै होस्' — र कुनै उत्तर दिएनन्, तब युद्धका इच्छुक कर्णले शल्यलाई भने — 'जानुहोस्।' तब श्वेत अश्व भएका र शल्यलाई सारथि बनाएका ती महारथी आफ्ना शत्रुहरूमाथि जाइलागे र युद्धमा अनेक शत्रुको वध गर्न थाले, जसरी सूर्यले अन्धकारको नाश गर्दछ।
43तब व्याघ्रचर्मले आच्छादित र श्वेत अश्वले जोतिएको त्यस रथमा कर्ण प्रसन्नचित्त भई अगाडि बढे। र पाण्डवहरूको सेना देखेर उनले तत्काल अर्जुनका विषयमा सोधपुछ गरे।