अङ्ग्रेजी
1Having saluted Narayana, and Nara the foremost of all male beings, as also the goddess of learning Sarasvati, let us cry success.
2Sanjaya said “Those heroes then in a body went towards the south. At sunset they reached a spot near the (Kuru) encampment.
3Letting loose their animals, they became very much frightened. Reaching then a forest, they secretly entered it.
4They took up their quarters there near the encampment. Wounded with many keen weapons, they breathed and sighted heavily, thinking of the Pandavas.
5Hearing the loud noise set up by the victorious Pandavas, they feared a pursuit and therefore fled towards the east. were
6Having gone for sometime, their animals became tired and they themselves stricken with thirst. Beside themselves with anger and vindictiveness, those great bowmen could not bear what had taken place, burning as they did with grief at the slaughter of the king. They, however, rested for a while.”
7Dhritarashtra said "The feat, O Sanjaya, that Bhima performed seems to be incredible, since my son who was struck down as endued with the strength of ten thousand elephants.
8In the prime of life and having an adamantine body, he was not capable of being slain by any creatures. Alas, even such a son of mine was struck down by the Pandavas in battle. Forsooth, O Sanjaya, my heart is made of adamant, because it does not break into a thousand pieces even after hearing of the death of my hundred sons. Alas, what will be the condition of myself and my wife, an old couple, deprive of all children. I dare, not dwell in the kingdom of Pandu's son.
9Having been the father of a king and a king myself, O Sanjaya, how shall I pass my days as a slave obeying he commands of Pandu's son.
10Having commanded once the entire Earth and having trampled over the heads of all, O Sanjaya, how shall I live now as a wretched slave.
11How shall I be able, O Sanjaya, to endure the words of Bhima who has alone killed a full hundred sons of mine?
12The words of the great Vidura are now realised. Alas, my son, O Sanjaya, did not listen to those words.
13What, however, did Kritavarman and Kripa and Drona's son do after my son Duryodhana had been unfairly killed.”
14Sanjaya said "They had not proceeded far, O king, when they stopped, On seeing a dense forest covered with trees and creepers.
15Having rested for a little while, they entered that great forest, proceeding on their cars drawn by their excellent horses whose thirst had been satisfied.
16That forest abounded with various kings of species of birds. And it was covered with many trees and creepers and was filled with numerous carnivorous creatures.
17It was covered with many pools of water, adorned with various kinds of flowers, and lakes overgrown with blue lotuses.
18Having entered that dense forest they looked about saw a gigantic banian tree with thousands of branches.
19Repairing to the shade of that banian, those great car-warriors, O king, those foremost of men, founded that to be the biggest tree in those forest.
20Getting down from their cars, and letting loose their animals, they washed themselves and said their evening prayers.
21The Sun then reached the setting hill, and Night, the mother of the universe, came. The sky, be spangled with planets and stars, shone alike an ornamented piece of brocade and presented a beautiful sight.
22Creators, ranging in the night, began to howl and utter their cries at will, while they that range in the day began to sleep.
23The night-ranging animals set up a dreadful noise. The carnivorous creatures were full of joy, and the night, as it advanced, became awful.
24At that time filled with grief and sorrow, Kritavarman and Kripa and Drona's son all sat down together.
25Seated under that banian, they began to express their sorrow regarding the destruction that had taken place of both the Kurus and the Pandavas.
26Feeling asleep they laid themselves down on the bare Earth. They had been greatly wounded with arrows.
27The two great car-warriors, Kripa and Kritavarman, began to sleep. They ever deserving of happiness and undeserving of misery, slept on the bare ground.
28Indeed, O king, they, who had always slept on costly beds, not slept, like helpless persons, on the bare ground, worn out with fatigue and gricf.
29Subject to wrath and revenge, Drona's son, however, O Bharata, could not sleep, but continued to breathe like a snake.
30Burning with rage he could not sleep. That mighty hero looked on all sides of that terrible forest.
31As he surveyed that forest filled with various kinds of creatures, the great warrior beheld large banian tree covered with crows.
32On that banian thousands of crows roosted in the night. Each perching separately from its neighbour, those crows slept easily, O Kuru Chief.
33As, however, those birds were sleeping in security on every side, Ashvatthaman beheld a terrible owl suddenly appeared there.
34Of frightful cries an huge body, with green eyes and tawny plumage, its nose and its talons were very large. And its speed was like that of Garuda.
35Crying softly that winged creature O Bharata, secretly approached the branches of that banian tree.
36That sky-ranger, that slayer of crows, alighting on one of the branches of the banian, killed a large number of his sleeping enemies.
37He tore the wings of some and cut off the heads of others with his sharp talons and broke the legs of many. Highly strong as he was, he killed many that fell down before his eyes. was
38With the limbs and bodies, O king, of the slain crows, the ground covered by the spreading branches of the banian, overspread on all sides.
39Having killed those crows, the owl became overjoyed like a slayer of foes after having dealt with his foes according to his pleasure.
40Witnessing that deed perpetrated in the night by the owl, Drona's son began to reflect on it, desirous of guiding his own conduct after that example.
41He said to him, "This owl teaches me a lesson in battle. Bent as I am upon the destruction of the enemy, the time for action is come.
42The victorious Pandavas are incapable of being killed by me! They are possessed of power and perseverance, sure of aim, and skilled in smiting.
43In the presence, however, of the king I have promised to destroy them. I have thus promised to perform a deed that would bring on my own destruction like an insect trying to rush into a burning fire.
44If I were to fight fairly with them. I shall, forsooth, have to lay down my life! By deceitful act, however, I may yet get success and a great destruction may overtake my enemies.
45People generally, as also those well-read in the scriptures, always prefer means which are certain to those which are uncertain. Censure and bad name, which soever this act may engender, ought to be incurred by a person who leads the life of a Kshatriya. The sinful Pandavas have, at every step, perpetrated very ugly, censurable and deceitful acts.
46Regarding this matter, certain ancient verses, full of truth, are heard, sung by truthseeing and righteous persons.
47They are:-The enemy's force, even which fatigued, or wounded, or while eating, or when retiring, or when resting within their camp, should be beaten.
48They shouid be equally treated when sleeping at dead of night, or when reft of commanders, or when routed, or when labouring under an error.'-Having thought thus, the valiant son of Drona formed the resolution of killing during the night the sleeping Pandavas and the Panchalas,
49Having formed this wicked resolution and promised to execute it, he awoke both his maternal uncle and the chief of the Bhojas. a
50Awakened from sleep, those two illustrious and powerful persons, viz., Kripa and the Bhoja chief, heard Ashvatthaman's scheme, Filled with shame, both of them could not give a suitable reply.
51Having reflected for short time Ashvatthaman said with tearful eyes,-King Duryodhana, they only hero of great might, for whose sake we were fighting with the Pandavas, has been killed. Deserted and alone through he was, the master of eleven Akshauhinis of soldiers that hero of unsullied prowess has been struck down by Bhimasena in battle.
52Another wicked act has been perpetrated by the mean Vrikodara for the latter has touched with his foot the head of a crowned person.
53The Panchalas are sending up loud roars and cries and loud bursts of laughter. Overjoyed, they are blowing their conchs and beating their drums.
54The loud sound of their instruments, mingled with the blare of conchs, is fearful to the ear, and carried by the winds, is filling all the points of the horizon.
55Loud also is the neighing of their steeds and the grunting of their elephants and the roaring of their warriors.
56That defending noise made by the rejoicing warriors as they are going to their quarters, as also the clatter of their car-wheels, comes to us from the east.
57So great has been the havoc made by the Pandavas on the Dhartarashtras that we three are the only survivors.
58Some were gifted with the strength of a hundred elephants and some were masters of all weapons. Yet they have been killed by the son of Pandu. I consider this to be an instance of the reverses caused by Destiny.
59Truly, this is the end of which such acts leads. Although the Pandavas have achieved such difficult feats, yet this should be the result of those feats.
60If you have not lost your wisdom out of stupefaction, then say what is proper for us to do under these circumstances.
हिन्दी
1नारायण को, पुरुषों में श्रेष्ठ नर को, तथा विद्या की देवी सरस्वती को प्रणाम करके हम जय की घोषणा करें।
2सञ्जय ने कहा — "तब वे वीर एक साथ दक्षिण दिशा की ओर चले। सूर्यास्त के समय वे (कुरु) शिविर के निकट एक स्थान पर पहुँचे।
3अपने पशुओं को खोलकर वे अत्यन्त भयभीत हो उठे। तब एक वन में पहुँचकर वे चुपचाप उसमें प्रविष्ट हो गए।
4उन्होंने शिविर के निकट ही वहाँ अपना डेरा जमाया। अनेक तीखे शस्त्रों से घायल वे पाण्डवों का विचार करते हुए लम्बी और भारी साँसें भरने लगे।
5विजयी पाण्डवों द्वारा किया गया महान् कोलाहल सुनकर उन्हें पीछा किए जाने का भय हुआ और इसलिए वे पूर्व दिशा की ओर भाग चले।
6कुछ दूर चलने पर उनके पशु थक गए और वे स्वयं प्यास से पीड़ित हो गए। क्रोध और प्रतिशोध से आपे से बाहर वे महाधनुर्धर जो कुछ घटा था, उसे सह नहीं पा रहे थे, क्योंकि वे राजा के वध के शोक में जल रहे थे। फिर भी उन्होंने कुछ काल विश्राम किया।"
7धृतराष्ट्र ने कहा — "हे सञ्जय, भीम ने जो कर्म किया वह अविश्वसनीय जान पड़ता है, क्योंकि जो मेरा पुत्र गिराया गया, वह दस सहस्र हाथियों के बल से सम्पन्न था।
8भरी जवानी में और वज्र के समान शरीर वाला वह किसी भी प्राणी द्वारा मारा जाने योग्य न था। हाय, ऐसा मेरा पुत्र भी पाण्डवों द्वारा युद्ध में गिरा दिया गया। हे सञ्जय, निश्चय ही मेरा हृदय वज्र का बना है, क्योंकि अपने सौ पुत्रों की मृत्यु सुनकर भी वह सहस्र टुकड़ों में नहीं फट जाता। हाय, समस्त सन्तानों से रहित हम वृद्ध दम्पती की क्या दशा होगी? मैं पाण्डुपुत्र के राज्य में रहने का साहस नहीं करता।
9हे सञ्जय, एक राजा का पिता होकर और स्वयं राजा होकर मैं पाण्डुपुत्र की आज्ञा मानते हुए दास के समान अपने दिन कैसे बिताऊँगा?
10हे सञ्जय, कभी समस्त पृथ्वी पर आज्ञा चलाकर और सबके मस्तकों पर पैर रखकर अब मैं एक दयनीय दास के रूप में कैसे जीऊँगा?
11हे सञ्जय, जिस भीम ने अकेले मेरे पूरे सौ पुत्रों का वध कर डाला, उसके वचन मैं कैसे सह सकूँगा?
12महात्मा विदुर के वचन अब सत्य सिद्ध हो गए। हाय, हे सञ्जय, मेरे पुत्र ने उन वचनों को नहीं सुना।
13किन्तु मेरे पुत्र दुर्योधन के अधर्मपूर्वक मारे जाने के पश्चात् कृतवर्मा, कृप और द्रोणपुत्र ने क्या किया?"
14सञ्जय ने कहा — "हे राजन्, वे अधिक दूर नहीं गए थे कि वृक्षों और लताओं से आच्छन्न एक घना वन देखकर वे रुक गए।
15कुछ देर विश्राम करके, जिनकी प्यास बुझ चुकी थी उन उत्तम अश्वों से खींचे जाते अपने रथों पर चलते हुए वे उस विशाल वन में प्रविष्ट हुए।
16वह वन नाना जाति के पक्षियों से भरा था। वह अनेक वृक्षों और लताओं से आच्छादित था और असंख्य मांसभक्षी प्राणियों से भरा हुआ था।
17वह अनेक जलाशयों से युक्त, नाना प्रकार के पुष्पों से सुशोभित तथा नीले कमलों से भरे सरोवरों से सज्जित था।
18उस घने वन में प्रविष्ट होकर उन्होंने चारों ओर देखा और सहस्रों शाखाओं वाला एक विशाल वटवृक्ष देखा।
19हे राजन्, उस वट की छाया में पहुँचकर उन महारथी पुरुषश्रेष्ठों ने उसे उस वन का सबसे बड़ा वृक्ष पाया।
20अपने रथों से उतरकर और अपने पशुओं को खोलकर उन्होंने स्नान किया और सन्ध्यावन्दन किया।
21तब सूर्य अस्ताचल पर पहुँचे और जगत् की माता रात्रि आ गई। ग्रहों और नक्षत्रों से जड़ा आकाश कढ़ाई किए वस्त्र के समान शोभित हुआ और सुन्दर दृश्य प्रस्तुत करने लगा।
22रात्रि में विचरने वाले प्राणी इच्छानुसार चिल्लाने और गरजने लगे, जबकि दिन में विचरने वाले सोने लगे।
23निशाचर पशुओं ने भयंकर कोलाहल मचाया। मांसभक्षी प्राणी हर्ष से भर उठे, और ज्यों-ज्यों रात्रि बीतने लगी, वह भयानक होती गई।
24उस समय शोक और दुःख से भरे कृतवर्मा, कृप और द्रोणपुत्र — तीनों एक साथ बैठ गए।
25उस वट के नीचे बैठकर वे कुरुओं और पाण्डवों दोनों के हुए विनाश पर अपना शोक प्रकट करने लगे।
26निद्रा आने पर वे नंगी पृथ्वी पर लेट गए। वे बाणों से बुरी तरह घायल थे।
27दोनों महारथी कृप और कृतवर्मा सोने लगे। सदा सुख के योग्य और दुःख के अयोग्य वे नंगी भूमि पर सो गए।
28हे राजन्, वस्तुतः जो सदा बहुमूल्य शय्याओं पर सोते थे, वे अब थकान और शोक से चूर होकर असहाय पुरुषों के समान नंगी भूमि पर सो रहे थे।
29किन्तु हे भरत, क्रोध और प्रतिशोध के वश द्रोणपुत्र सो न सका और सर्प के समान लम्बी साँसें भरता रहा।
30क्रोध से जलता हुआ वह सो न सका। उस महाबली वीर ने उस भयंकर वन में चारों ओर दृष्टि दौड़ाई।
31नाना प्रकार के प्राणियों से भरे उस वन को देखते हुए उस महान् योद्धा ने कौओं से ढका एक विशाल वटवृक्ष देखा।
32उस वट पर रात्रि में सहस्रों कौए बसेरा लिए हुए थे। हे कुरुश्रेष्ठ, प्रत्येक अपने पड़ोसी से अलग बैठा हुआ वे कौए निश्चिन्त सो रहे थे।
33किन्तु जब वे पक्षी सब ओर निर्भय होकर सो रहे थे, तब अश्वत्थामा ने वहाँ सहसा प्रकट हुआ एक भयंकर उल्लू देखा।
34भयानक बोली और विशाल शरीर वाला वह हरे नेत्रों और भूरे परों वाला था; उसकी चोंच और पंजे बहुत बड़े थे। और उसका वेग गरुड़ के समान था।
35हे भरत, धीमे स्वर में बोलता हुआ वह पक्षी चुपचाप उस वटवृक्ष की शाखाओं के निकट पहुँचा।
36आकाशचारी वह काकनाशक वट की एक शाखा पर उतरकर अपने सोते हुए शत्रुओं में से बहुतों का वध करने लगा।
37उसने कुछ के पंख नोच डाले, कुछ के सिर अपने तीखे पंजों से काट डाले और अनेकों की टाँगें तोड़ दीं। अत्यन्त बलशाली होने के कारण उसने अनेकों को मार डाला, जो उसकी आँखों के सामने गिर पड़े।
38हे राजन्, मारे गए कौओं के अंगों और शरीरों से वट की फैली हुई शाखाओं के नीचे की भूमि सब ओर से ढक गई।
39उन कौओं को मारकर वह उल्लू ऐसे हर्षोन्मत्त हो उठा जैसे कोई शत्रुनाशक अपने शत्रुओं से इच्छानुसार निपटकर प्रसन्न होता है।
40उल्लू द्वारा रात्रि में किए गए उस कर्म को देखकर द्रोणपुत्र उस पर विचार करने लगा, क्योंकि वह उसी उदाहरण पर अपना आचरण ढालना चाहता था।
41उसने अपने मन में कहा — "यह उल्लू मुझे युद्ध की शिक्षा दे रहा है। मैं शत्रु के विनाश पर तुला हुआ हूँ, और कर्म का समय आ गया है।
42विजयी पाण्डव मेरे द्वारा मारे जाने योग्य नहीं हैं! वे बल और धैर्य से सम्पन्न, अचूक लक्ष्य वाले और प्रहार में निपुण हैं।
43किन्तु मैंने राजा के सम्मुख उनके विनाश की प्रतिज्ञा की है। इस प्रकार मैंने ऐसा कर्म करने की प्रतिज्ञा कर ली है जो मेरा अपना ही विनाश ले आएगा — जैसे कोई पतंगा जलती हुई अग्नि में कूदने को दौड़े।
44यदि मैं उनसे धर्मयुद्ध करूँ, तो निश्चय ही मुझे अपने प्राण गँवाने पड़ेंगे! किन्तु छलपूर्ण कर्म से मुझे सफलता मिल सकती है और मेरे शत्रुओं पर महान् विनाश आ सकता है।
45साधारण लोग तथा शास्त्रों के ज्ञाता भी सदा अनिश्चित उपायों की अपेक्षा निश्चित उपायों को ही वरीयता देते हैं। इस कर्म से जो निन्दा और अपयश उत्पन्न हो, उसे क्षत्रिय का जीवन जीने वाले पुरुष को सहना ही चाहिए। पापी पाण्डवों ने पग-पग पर अत्यन्त कुत्सित, निन्दनीय और छलपूर्ण कर्म किए हैं।
46इस विषय में सत्यदर्शी और धर्मात्मा पुरुषों द्वारा गाए गए कुछ प्राचीन श्लोक सुने जाते हैं, जो सत्य से भरे हैं।
47वे ये हैं — 'शत्रु की सेना पर तब प्रहार करना चाहिए जब वह थकी हो, अथवा घायल हो, अथवा भोजन कर रही हो, अथवा लौट रही हो, अथवा अपने शिविर में विश्राम कर रही हो।
48उनके साथ वही व्यवहार तब भी करना चाहिए जब वे आधी रात को सो रहे हों, अथवा सेनापति से रहित हों, अथवा भाग खड़े हुए हों, अथवा किसी भ्रम में पड़े हों।' — ऐसा विचार करके द्रोण के पराक्रमी पुत्र ने रात्रि में सोते हुए पाण्डवों और पाञ्चालों का वध करने का निश्चय किया।
49यह दुष्ट संकल्प करके और उसे पूरा करने की प्रतिज्ञा करके उसने अपने मामा तथा भोजों के प्रमुख — दोनों को जगाया।
50निद्रा से जागकर उन दोनों यशस्वी और बलशाली पुरुषों — कृप तथा भोजराज — ने अश्वत्थामा की योजना सुनी। लज्जा से भरकर वे दोनों कोई समुचित उत्तर न दे सके।
51कुछ देर विचार करके अश्वत्थामा ने आँसू भरी आँखों से कहा — "जिनके लिए हम पाण्डवों से लड़ रहे थे, वे महाबली एकमात्र वीर राजा दुर्योधन मारे गए। यद्यपि वे ग्यारह अक्षौहिणी सेना के स्वामी थे, तथापि परित्यक्त और अकेले वे निष्कलंक पराक्रम वाले वीर युद्ध में भीमसेन द्वारा गिरा दिए गए।
52नीच वृकोदर ने एक और दुष्कर्म किया है, क्योंकि उसने राजमुकुटधारी पुरुष के मस्तक को अपने पैर से छुआ।
53पाञ्चाल उच्च स्वर से गर्जना, हर्षनाद और ठहाके लगा रहे हैं। हर्ष से उन्मत्त वे अपने शंख बजा रहे हैं और भेरियाँ पीट रहे हैं।
54शंखों की ध्वनि से मिला उनके वाद्यों का महान् शब्द कानों के लिए भयंकर है, और वायु से वहन होकर क्षितिज की समस्त दिशाओं को भर रहा है।
55उनके घोड़ों का हिनहिनाना, उनके हाथियों का चिंघाड़ना और उनके योद्धाओं का गर्जना भी उच्च है।
56हर्षोन्मत्त योद्धा जब अपने डेरों की ओर जा रहे हैं, तब उनका वह कर्णभेदी कोलाहल तथा उनके रथों के पहियों की खड़खड़ाहट हमें पूर्व दिशा से सुनाई दे रही है।
57पाण्डवों ने धृतराष्ट्रपुत्रों का ऐसा विनाश किया है कि हम तीन ही जीवित बचे हैं।
58कुछ सौ हाथियों के बल से सम्पन्न थे और कुछ समस्त अस्त्रों के ज्ञाता थे। फिर भी वे पाण्डुपुत्र द्वारा मारे गए। मैं इसे विधि द्वारा लाए गए उलटफेर का ही उदाहरण मानता हूँ।
59सचमुच, ऐसे कर्मों का अन्त यही होता है। यद्यपि पाण्डवों ने ऐसे दुष्कर पराक्रम किए हैं, तथापि उन पराक्रमों का परिणाम यही होना चाहिए।
60यदि मोह से आपकी बुद्धि नष्ट नहीं हुई है, तो बताइए कि इन परिस्थितियों में हमारे लिए क्या करना उचित है।"
नेपाली
1नारायणलाई, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ नरलाई, तथा विद्याकी देवी सरस्वतीलाई प्रणाम गरेर हामी जयको घोषणा गरौँ।
2सञ्जयले भने — "तब ती वीरहरू सँगै दक्षिण दिशातिर लागे। सूर्यास्तको बेला तिनीहरू (कुरु) शिविरको नजिकै एउटा ठाउँमा पुगे।
3आफ्ना पशुहरूलाई खोलेर तिनीहरू अत्यन्त भयभीत भए। तब एउटा वनमा पुगेर तिनीहरू चुपचाप त्यसभित्र पसे।
4तिनीहरूले शिविरको नजिकै त्यहाँ आफ्नो डेरा जमाए। अनेक तीखा शस्त्रले घाइते तिनीहरू पाण्डवहरूको विचार गर्दै लामो र गहिरो सास फेर्न थाले।
5विजयी पाण्डवहरूले गरेको महान् कोलाहल सुनेर तिनीहरूलाई पछ्याइने डर भयो र त्यसैले तिनीहरू पूर्व दिशातिर भागे।
6केही टाढा हिँडेपछि तिनीहरूका पशु थाके र तिनीहरू आफैँ तिर्खाले पीडित भए। क्रोध र प्रतिशोधले आफूबाहिर भएका ती महाधनुर्धरहरूले जे भएको थियो, त्यो सहन सकिरहेका थिएनन्, किनभने तिनीहरू राजाको वधको शोकमा जलिरहेका थिए। तैपनि तिनीहरूले केही समय विश्राम गरे।"
7धृतराष्ट्रले भने — "हे सञ्जय, भीमले जुन कर्म गरे त्यो अविश्वसनीय लाग्छ, किनभने जुन मेरो छोरा ढालियो, ऊ दस हजार हात्तीको बलले सम्पन्न थियो।
8भरी जवानीमा र वज्रजस्तै शरीर भएको ऊ कुनै पनि प्राणीबाट मारिन योग्य थिएन। हाय, यस्तो मेरो छोरा पनि पाण्डवहरूद्वारा युद्धमा ढालियो। हे सञ्जय, निश्चय नै मेरो हृदय वज्रको बनेको छ, किनभने आफ्ना सय छोराको मृत्यु सुनेर पनि त्यो हजार टुक्रामा फुट्दैन। हाय, सम्पूर्ण सन्तानविहीन हामी वृद्ध दम्पतीको के दशा होला? म पाण्डुपुत्रको राज्यमा बस्ने साहस गर्दिनँ।
9हे सञ्जय, एक राजाको बुबा भएर र आफैँ राजा भएर म पाण्डुपुत्रको आज्ञा मान्दै दासझैँ आफ्ना दिन कसरी बिताउँला?
10हे सञ्जय, कहिले सम्पूर्ण पृथ्वीमाथि आज्ञा चलाएर र सबैका शिरमाथि खुट्टा राखेर अब म एक दयनीय दासका रूपमा कसरी बाँचूँला?
11हे सञ्जय, जुन भीमले एक्लै मेरा पूरा सय छोराको वध गरिदियो, उसका वचन म कसरी सहन सक्नेछु?
12महात्मा विदुरका वचन अब सत्य सिद्ध भए। हाय, हे सञ्जय, मेरो छोराले ती वचन सुनेन।
13तर मेरो छोरा दुर्योधन अधर्मपूर्वक मारिएपछि कृतवर्मा, कृप र द्रोणपुत्रले के गरे?"
14सञ्जयले भने — "हे राजन्, तिनीहरू धेरै टाढा गएका थिएनन् कि वृक्ष र लहराले ढाकिएको एउटा घना वन देखेर तिनीहरू रोकिए।
15केही बेर विश्राम गरेर, जसको तिर्खा मेटिसकेको थियो ती उत्तम घोडाहरूले तानिएका आफ्ना रथमा हिँड्दै तिनीहरू त्यस विशाल वनमा प्रवेश गरे।
16त्यो वन नाना जातिका पक्षीले भरिएको थियो। त्यो अनेक वृक्ष र लहराले ढाकिएको थियो र असङ्ख्य मासुभक्षी प्राणीले भरिएको थियो।
17त्यो अनेक जलाशयले युक्त, नाना प्रकारका पुष्पले सुशोभित तथा नीला कमलले भरिएका तालले सजिएको थियो।
18त्यस घना वनमा प्रवेश गरेर तिनीहरूले चारैतिर हेरे र हजारौँ हाँगा भएको एउटा विशाल वटवृक्ष देखे।
19हे राजन्, त्यस वटको छायामा पुगेर ती महारथी पुरुषश्रेष्ठहरूले त्यसलाई त्यस वनको सबैभन्दा ठूलो वृक्ष पाए।
20आफ्ना रथबाट ओर्लेर र आफ्ना पशुहरूलाई खोलेर तिनीहरूले स्नान गरे र सन्ध्यावन्दन गरे।
21तब सूर्य अस्ताचलमा पुगे र जगत्की माता रात्रि आइन्। ग्रह र नक्षत्रले जडिएको आकाश बुट्टा भरिएको वस्त्रझैँ शोभित भयो र सुन्दर दृश्य प्रस्तुत गर्न थाल्यो।
22रातमा विचरण गर्ने प्राणीहरू इच्छाअनुसार कराउन र गर्जन थाले, जबकि दिनमा विचरण गर्नेहरू सुत्न थाले।
23निशाचर पशुहरूले भयंकर कोलाहल मच्चाए। मासुभक्षी प्राणीहरू हर्षले भरिए, र जति-जति रात बित्दै गयो, त्यो भयानक हुँदै गयो।
24त्यस बेला शोक र दुःखले भरिएका कृतवर्मा, कृप र द्रोणपुत्र — तीनै जना सँगै बसे।
25त्यस वटमुनि बसेर तिनीहरू कुरु र पाण्डव दुवैको भएको विनाशमा आफ्नो शोक प्रकट गर्न थाले।
26निद्रा लागेपछि तिनीहरू नाङ्गो पृथ्वीमा पल्टिए। तिनीहरू बाणले बेस्सरी घाइते थिए।
27दुवै महारथी कृप र कृतवर्मा सुत्न थाले। सधैँ सुखका योग्य र दुःखका अयोग्य तिनीहरू नाङ्गो भूमिमा सुते।
28हे राजन्, वास्तवमा जो सधैँ बहुमूल्य ओछ्यानमा सुत्थे, तिनीहरू अब थकान र शोकले चुर भई असहाय पुरुषझैँ नाङ्गो भूमिमा सुतिरहेका थिए।
29तर हे भरत, क्रोध र प्रतिशोधको वशमा द्रोणपुत्र सुत्न सकेन र सर्पझैँ लामो सास फेरिरह्यो।
30क्रोधले जलिरहेको ऊ सुत्न सकेन। त्यस महाबली वीरले त्यस भयंकर वनमा चारैतिर दृष्टि दौडायो।
31नाना प्रकारका प्राणीले भरिएको त्यस वन हेर्दै त्यस महान् योद्धाले कागहरूले ढाकिएको एउटा विशाल वटवृक्ष देख्यो।
32त्यस वटमा रातमा हजारौँ कागले बास बसेका थिए। हे कुरुश्रेष्ठ, प्रत्येक आफ्नो छिमेकीबाट अलग बसेका ती कागहरू निश्चिन्त सुतिरहेका थिए।
33तर जब ती पक्षी चारैतिर निर्भय भई सुतिरहेका थिए, तब अश्वत्थामाले त्यहाँ अचानक प्रकट भएको एउटा भयंकर लाटोकोसेरो देख्यो।
34भयानक बोली र विशाल शरीर भएको त्यो हरिया आँखा र खैरा प्वाँख भएको थियो; त्यसको चुच्चो र नङ्ग्रा निकै ठूला थिए। र त्यसको वेग गरुडजस्तै थियो।
35हे भरत, बिस्तारै आवाज गर्दै त्यो पक्षी चुपचाप त्यस वटवृक्षका हाँगाको नजिक पुग्यो।
36आकाशचारी त्यो कागनाशक वटको एउटा हाँगामा ओर्लेर आफ्ना सुतिरहेका शत्रुहरूमध्ये धेरैको वध गर्न थाल्यो।
37त्यसले कतिका प्वाँख उखेलिदियो, कतिका टाउका आफ्ना तीखा नङ्ग्राले काटिदियो र अनेकका खुट्टा भाँचिदियो। अत्यन्त बलशाली भएकाले त्यसले अनेकलाई मारिदियो, जो त्यसका आँखाअगाडि खसे।
38हे राजन्, मारिएका कागका अङ्ग र शरीरले वटका फैलिएका हाँगामुनिको भूमि चारैतिरबाट ढाकियो।
39ती कागहरूलाई मारेर त्यो लाटोकोसेरो यसरी हर्षोन्मत्त भयो जसरी कुनै शत्रुनाशक आफ्ना शत्रुसँग इच्छाअनुसार निपटेर प्रसन्न हुन्छ।
40लाटोकोसेरोले रातमा गरेको त्यस कर्म देखेर द्रोणपुत्र त्यसमाथि विचार गर्न थाल्यो, किनभने ऊ त्यसै उदाहरणमा आफ्नो आचरण ढाल्न चाहन्थ्यो।
41उसले आफ्नो मनमा भन्यो — "यो लाटोकोसेरोले मलाई युद्धको शिक्षा दिइरहेको छ। म शत्रुको विनाशमा उद्यत छु, र कर्मको समय आइसक्यो।
42विजयी पाण्डवहरू मबाट मारिन योग्य छैनन्! तिनीहरू बल र धैर्यले सम्पन्न, अचूक लक्ष्य भएका र प्रहारमा निपुण छन्।
43तर मैले राजाको सामु तिनीहरूको विनाशको प्रतिज्ञा गरेको छु। यसरी मैले यस्तो कर्म गर्ने प्रतिज्ञा गरिसकेको छु जसले मेरै विनाश ल्याउनेछ — जसरी कुनै पुतली बलिरहेको आगोमा हाम फाल्न दौडन्छ।
44यदि म तिनीहरूसँग धर्मयुद्ध गरूँ भने, निश्चय नै मैले आफ्ना प्राण गुमाउनुपर्नेछ! तर छलपूर्ण कर्मले मलाई सफलता मिल्न सक्छ र मेरा शत्रुहरूमाथि महान् विनाश आउन सक्छ।
45साधारण मानिस तथा शास्त्रका ज्ञाताले पनि सधैँ अनिश्चित उपायभन्दा निश्चित उपायलाई नै प्राथमिकता दिन्छन्। यस कर्मबाट जुन निन्दा र अपयश उत्पन्न होस्, त्यो क्षत्रियको जीवन बिताउने पुरुषले सहनै पर्छ। पापी पाण्डवहरूले पाइलैपिच्छे अत्यन्त कुत्सित, निन्दनीय र छलपूर्ण कर्म गरेका छन्।
46यस विषयमा सत्यदर्शी र धर्मात्मा पुरुषहरूले गाएका केही प्राचीन श्लोक सुनिन्छन्, जो सत्यले भरिएका छन्।
47ती यी हुन् — 'शत्रुको सेनामाथि तब प्रहार गर्नुपर्छ जब त्यो थाकेको होस्, वा घाइते होस्, वा भोजन गरिरहेको होस्, वा फर्किरहेको होस्, वा आफ्नो शिविरमा विश्राम गरिरहेको होस्।
48तिनीहरूसँग त्यही व्यवहार तब पनि गर्नुपर्छ जब तिनीहरू मध्यरातमा सुतिरहेका होऊन्, वा सेनापतिविहीन होऊन्, वा भागिसकेका होऊन्, वा कुनै भ्रममा परेका होऊन्।' — यस्तो विचार गरेर द्रोणका पराक्रमी छोराले रातमा सुतिरहेका पाण्डव र पाञ्चालहरूको वध गर्ने निश्चय गर्यो।
49यो दुष्ट सङ्कल्प गरेर र त्यसलाई पूरा गर्ने प्रतिज्ञा गरेर उसले आफ्ना मामा तथा भोजहरूका प्रमुख — दुवैलाई ब्युँझायो।
50निद्राबाट ब्युँझेर ती दुई यशस्वी र बलशाली पुरुष — कृप तथा भोजराज — ले अश्वत्थामाको योजना सुने। लाजले भरिएर ती दुवैले कुनै समुचित जवाफ दिन सकेनन्।
51केही बेर विचार गरेर अश्वत्थामाले आँसुले भरिएका आँखाले भन्यो — "जसका लागि हामी पाण्डवहरूसँग लडिरहेका थियौँ, ती महाबली एकमात्र वीर राजा दुर्योधन मारिए। यद्यपि तिनी एघार अक्षौहिणी सेनाका स्वामी थिए, तापनि परित्यक्त र एक्ला ती निष्कलङ्क पराक्रम भएका वीर युद्धमा भीमसेनद्वारा ढालिए।
52नीच वृकोदरले अर्को दुष्कर्म गरेको छ, किनभने उसले राजमुकुटधारी पुरुषको शिरलाई आफ्नो खुट्टाले छोयो।
53पाञ्चालहरू उच्च स्वरले गर्जन, हर्षनाद र ठट्टा गरिरहेका छन्। हर्षले उन्मत्त तिनीहरू आफ्ना शङ्ख बजाइरहेका छन् र भेरी पिटिरहेका छन्।
54शङ्खको ध्वनिसँग मिसिएको तिनीहरूका वाद्यको ठूलो आवाज कानका लागि भयंकर छ, र वायुले बोकेर क्षितिजका सम्पूर्ण दिशा भरिरहेको छ।
55तिनीहरूका घोडाको हिनहिनाहट, तिनीहरूका हात्तीको चिच्याहट र तिनीहरूका योद्धाहरूको गर्जन पनि उच्च छ।
56हर्षोन्मत्त योद्धाहरू जब आफ्ना डेरातिर गइरहेका छन्, तब तिनीहरूको त्यो कर्णभेदी कोलाहल तथा तिनीहरूका रथका पाङ्ग्राको खरखराहट हामीलाई पूर्व दिशाबाट सुनिँदै छ।
57पाण्डवहरूले धृतराष्ट्रपुत्रहरूको यस्तो विनाश गरेका छन् कि हामी तीन जना मात्र जीवित बाँचेका छौँ।
58कोही सय हात्तीको बलले सम्पन्न थिए र कोही सम्पूर्ण अस्त्रका ज्ञाता थिए। तैपनि तिनीहरू पाण्डुपुत्रद्वारा मारिए। म यसलाई विधिले ल्याएको उथलपुथलकै उदाहरण मान्दछु।
59साँच्चै, यस्ता कर्मको अन्त्य यही हुन्छ। यद्यपि पाण्डवहरूले यस्ता दुष्कर पराक्रम गरेका छन्, तापनि ती पराक्रमको परिणाम यही हुनुपर्छ।
60यदि मोहले तपाईंहरूको बुद्धि नष्ट भएको छैन भने, भन्नुहोस् कि यी परिस्थितिमा हाम्रा लागि के गर्नु उचित छ।"