अङ्ग्रेजी
1Janamejaya said “Why did that best of kings, viz., the righteous Yudhishthira, send that scorcher of foes, viz., Vasudeva, to Gandhari? Krishna had at first gone to the Kauravas for the sake of bringing about peace. He was not successful. For this the battle took place.
2When all the warriors were killed and Duryodhana was struck down, when for the battle the empire of Pandu's son became perfectly safe, when all the (Kuru) camp became empty, when the son of Pandu won great glory, what was the cause for which Krishna had once again to go (to Hastinapura)?
3It seems to me, O Brahimana, that the cause could not be an insignificant one, since it was Janarddana had himself to make the journey.
4O foremost of all Adhyaryus, tell me in full what was the reason for undertaking such a mission."
5Vaishampayana said “The question you have put, O king, is, indeed, worthy of you! I will tell you everything truly truly as it happened. See Duryodhana, the powerful son of Dhritarashtra, struck down by Bhimasena against the rule of fair fight, and beholding the Kuru king slain unfairly. O Bharata, Yudhishthira, O monarch, was filled with great fear, thinking of the highly-blessed and ascetic Gandhari-'See has practised severe ascetic austerities and can, therefore, consume the three worlds,' this was the thought of the son of Pandu. By sending Krishna, the angry Gandhari, Gandhari, would be comforted before Yudhishthira's own arrival.
6Hearing of the death of her son in such a way, she will, in anger, with the fire of her mind, reduce us to ashes.
7How will Gandhari bear such poignant grief, after hearing of her son, who always fought fairly, being slain unfairly by us?' Having thought thus for a long while, king Yudhishthira filled with fear and fried said these words to Vasudeva.
8Through your kindness, O Govinda, my kingdom has been freed from pests. We have gained now what we could not even imagine. Omighty-armed one, in battle, making the very hair to stand on end, thou hadst to bear voilent blows before my very eyes, O delighter of the Yadavas.
9Formerly in the battle between the gods and। the Asuras, thou hadst, lent your help for the destruction of the foes of the celestials, and those enemies were killed.
10Similarly, O mighty-armed one, you have helped us, O you of unfading glory. By agreeing to act as our charioteer, O Vrishnihero, you have all along protected us.
11If you had not protected Phalguna in dreadful battle, this sea of troops would not have been vanquished?
12You have suffered many blows of the mace, and many strokes of spiked bludgeons and dart and short arrows and lances and battle-axes.
13For our sake, O Krishna, you also put up with many harsh words and endure the violent fall of weapons in battle.
14On account of Duryodhana's death, all this has not been fruitless, O you of unfading glory. O Krishna, our heart, however, is yet trembling in doubt. Know, O Madhava, that Gandhari's wrath, has been excited.
15That highly-blessed lady is always weakening herself with the austerest of penances. Hearing of the death of her sons and grandsons, she will forsooth, reduce us to ashes. It is time, O hero, I think, for pacifying her.
16Save you, O foremost of men, what other person is there that can even face that lady of red and ranging eyes and greatly overwhelmed with the misfortunes of her children.
17O Madhava, I think it is better for you to go, for pacifying Gandhari, O chastiser of foes, who is blazing with wrath. You are the Creator and the Destroyer. You are the first cause of all the worlds, yourself being eternal.
18With reasonable words, you will quickly, O you of great wisdomn, be able to pacify Gandhari.
19Our grandsire, the holy KrishnaDvaipayana, will be there. O mighty-armed one, it is your duty to remove by all means in thy power, the anger of Gandhari.
20Hearing these words of king Yudhishthira, the Yadu-hero summoning Daruka, said 'Get may car ready.'
21Having received Keshava's command, Daruka speedily returned and represented to his great master that the car was ready.
22That destroyer of foes and chief of Yadu's race, viz., the Lord Keshava, having got upon the car, proceeded speedily to the city of the Kurus.
23The worshipful Madhava then, mounting his vehicle, proceeded, and arrived Hastinapur. at
24Making the city resound with the rattle of his car-wheels as he entered it, he sent word to Dhritarashtra and then got down from his car and entered the palace of the old king.
25He there saw that best of Rishis, (viz., Dvaipayana), arrived before him. Embracing the feet of both Vyasa and Dhritarashtra, Janarddana quietly saluted Gandhari also. Then the best of the Yadavas, viz., Vishnu, holding Dhritarashtra by the hand, O king, began to weep.
26Having wept for a while, he washed his eyes and his face with water according to rules, He then said sweetly to Dhritarashtra'Nothing is unknown to you, O Bharata, about the past and the future. You are wellacquainted, O lord, with the course of time.
27Out of respect for you the Pandavas had tried to prevent the destruction of their family and the extermination of the Kshatriyas, O Bharata.
28Having made a compact with his brothers, the virtuous Yudhishthira had lived peacefully. He even went to exile after the unfair defeat at dice.
29With his brothers he lived in concealment and disguise. They also suffered various miseries as if they were quite helpless.
30On the eve of batile I myself came, and before all begged of you only five villages.
31Out of covetousness, and as destiny would nave it, you did not grant my request. Through you folly, O king, all the Kshatriyas have been exterminated.
32Bhisma, and Somadatta, and Valhika, and Kripa, and Drona, and his son and the Wise Vidura, always begged you for peace. You did not, however, follow their advice.
33Every one, it seems, loses sense under the influence of Destiny, O Bharata, since even you, O king, as regards this matter, did act so foolishly.
34What else can it be but the effect of Time? Indeed, Destiny always reigns supreme! Do not, O you of great wisdom, attribute any fault to the Pandavas.
35Judged by the standard of Ethics or reason or affection, the Pandavas have not committed the slightest offense, O scorcher of foes.
36Knowing all this to be the fruit of you own folly, it is proper for you not to entertain any ill felling towards the Pandavas.
37The perpetuity of race, the offering of funeral cake, and every thing else that depends upon offspring, now depend on the Pandavas as regards both yourself and Gandhari.
38Both you and the renowned Gandhar also, should not entertain malice towards the Pandavas.
39Thinking of all this, and thinking also of your own sins, cherish good feelings towards the Pandavas. I bow to you, O Bharata chief.
40You know, O mighty armed one, the devotion of king Yudhisthira and his affection towards you.
41Having caused this destruction of foes that wronged him so, he is burning day and night in grief and does and enjoy peace of mind.
42Grieving for you and for Gandhari, he does not enjoy any happiness.
43Out of shame he does not appear before you who are burning with grief on account of your children and whose understanding and senses have been bewildered.'—having said these words to Dhritarashtra, that foremost one Yadu's race, O king, addressed the griefstricken Gandhari in these words of great significance-O daughter of Subala, O you of excellent vows, hear what I say. O auspicious dame, there is no lady like you in world.
44You remember, O queen, those just and fair words which you gave utterance to the assembly before me, words that were beneficial to both the parties—but which your sons, ( auspicious lady, did not pay any heed to.
45Duryodhana, who coveted victory was reprimanded by you. You told him then-Listen, O fool, to these eternal words, viz., victory follows righteousness-your words, O princes, have now been fulfilled. Knowing all this, O auspicious lady, do not grieve.
46Let not your heart be bent towards the destruction of the Pandavas. On account of the power of your penances, you are able, O highly blessed one, to consume with your cyes, burning in anger, the whole Earth with her mobile and immobile creatures.'
47Hearing these words of Vasudeva, Gandhari said-'O Keshava, what you say is truel
48My heart, burning in grief, had been unfixed. After hearing what you said, however, that heart, O Janarddana, has been settled.
49Regarding the blind old king, who had now become childless, O foremost of men, you and the sons of Pandu, are his refuge.'
50having said so Gandhari, burning in grief for the death of her sons, covered her face with her cloth and began to weep aloud.
51The mighty-armed lord Keshava then solaced the grief-stricken princess with reasonable words and examples.
52Having comforted Gandhari and Dhritarashtra, Keshava of Madhu's race, came to know the evil that was thought of by Drona's son.
53Rising up quickly after worshipping the feet of Vyasa with his head, Keshava, O king, addressed Dhritarashtra, saying, 'I take your leave. O foremost of Kuru's race! Do not grieve. The son of Drona has an evil desire. It is for this that I rise so suddenly.
54It seems that he had formed a plan for destroying the Pandavas during the night.'.-Hearing these words, both Gandhari and Dhritarashtra said Keshava, the destroyer of Keshin, these words— 'Go quickly, O mighty-armed one, and protect the Pandavas.
55See us again soon, O Janarddana!-Then Keshava of unfading glory proceeded with Daruka.
56After Vasudeva had gone, O king, Vyasa, worshipped of the whole world, began to comfort king Dhritarashtra.
57The righteous Vasudeva departed, having gained his object successfully, from Hastinapura, for seeing the camp and the Pandavas.
58Arrived at the camp, he went to the Pandavas, Informing them of everything he took his seat with them."
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — "राजाओं में श्रेष्ठ धर्मात्मा युधिष्ठिर ने शत्रुतापन वासुदेव को गान्धारी के पास क्यों भेजा? कृष्ण पहले सन्धि कराने के लिए कौरवों के पास गए थे। वे सफल न हुए। इसी कारण युद्ध हुआ।
2जब समस्त योद्धा मारे जा चुके और दुर्योधन गिराया जा चुका, जब युद्ध के पश्चात् पाण्डुपुत्र का साम्राज्य पूर्णतः निष्कण्टक हो गया, जब समस्त (कुरु) शिविर सूना हो गया, जब पाण्डुपुत्र ने महान् यश प्राप्त कर लिया — तब वह कौन-सा कारण था जिससे कृष्ण को पुनः (हस्तिनापुर) जाना पड़ा?
3हे ब्राह्मण, मुझे लगता है कि वह कारण साधारण नहीं हो सकता, क्योंकि स्वयं जनार्दन को ही वह यात्रा करनी पड़ी।
4हे अध्वर्युओं में श्रेष्ठ, मुझे विस्तार से बताइए कि ऐसा कार्य करने का क्या कारण था।"
5वैशम्पायन ने कहा — "हे राजन्, आपका यह प्रश्न वस्तुतः आपके योग्य है! जैसा हुआ, वह सब मैं आपको यथार्थ रूप में बताऊँगा। हे भरत, धृतराष्ट्र के बलशाली पुत्र दुर्योधन को धर्मयुद्ध के नियमों के विरुद्ध भीमसेन द्वारा गिराया गया देखकर और कुरुराज को अधर्मपूर्वक मारा गया जानकर, हे महाराज, युधिष्ठिर परम भाग्यशालिनी तपस्विनी गान्धारी का विचार करके महान् भय से भर गए — 'उसने कठोर तपस्या की है और इसलिए वह तीनों लोकों को भस्म कर सकती है' — यही पाण्डुपुत्र का विचार था। कृष्ण को भेजने से क्रुद्ध गान्धारी युधिष्ठिर के स्वयं पहुँचने से पूर्व ही शान्त हो जाएँगी।
6'अपने पुत्र की ऐसी मृत्यु का समाचार सुनकर वे क्रोध में अपने मन की अग्नि से हमें भस्म कर देंगी।
7जो सदा धर्मयुद्ध करता रहा, उस अपने पुत्र को हमारे द्वारा अधर्मपूर्वक मारा गया सुनकर गान्धारी ऐसा तीव्र शोक कैसे सह सकेंगी?' — दीर्घकाल तक यह सोचकर भय और शोक से भरे राजा युधिष्ठिर ने वासुदेव से ये वचन कहे।
8हे गोविन्द, आपकी कृपा से मेरा राज्य काँटों से मुक्त हुआ। जिसकी हम कल्पना तक नहीं कर सकते थे, वह हमने अब प्राप्त कर लिया। हे महाबाहु, हे यादवनन्दन, रोंगटे खड़े कर देने वाले उस युद्ध में आपको मेरी ही आँखों के सामने प्रचण्ड प्रहार सहने पड़े।
9पहले देवताओं और असुरों के युद्ध में आपने देवताओं के शत्रुओं के विनाश के लिए सहायता दी थी, और वे शत्रु मारे गए।
10हे अक्षयकीर्ति महाबाहु, इसी प्रकार आपने हमारी भी सहायता की। हे वृष्णिवीर, हमारे सारथि बनना स्वीकार करके आपने आद्योपान्त हमारी रक्षा की।
11यदि आपने भयंकर युद्ध में फाल्गुन की रक्षा न की होती, तो यह सेनासागर कभी परास्त न होता!
12आपने गदा के अनेक प्रहार, तथा कँटीले मुद्गरों, शक्तियों, छोटे बाणों, भालों और फरसों की अनेक चोटें सहीं।
13हे कृष्ण, हमारे लिए ही आपने अनेक कठोर वचन भी सहे और युद्ध में शस्त्रों के प्रचण्ड प्रहार सहे।
14हे अक्षयकीर्ति, दुर्योधन की मृत्यु के कारण यह सब निष्फल नहीं हुआ। किन्तु हे कृष्ण, हमारा हृदय अब भी सन्देह से काँप रहा है। हे माधव, जान लीजिए कि गान्धारी का क्रोध भड़क उठा है।
15वह परम भाग्यशालिनी देवी कठोरतम तपस्या से सदा अपने को क्षीण करती रहती हैं। अपने पुत्रों और पौत्रों की मृत्यु सुनकर वे निश्चय ही हमें भस्म कर देंगी। हे वीर, मैं समझता हूँ, अब उन्हें शान्त करने का समय है।
16हे पुरुषश्रेष्ठ, आपके अतिरिक्त और कौन ऐसा पुरुष है जो अपनी सन्तानों की विपत्तियों से अत्यन्त अभिभूत, लाल और घूमती हुई आँखों वाली उस देवी के सम्मुख भी जा सके?
17हे माधव, हे शत्रुदमन, मेरे विचार से यही उत्तम है कि क्रोध से जलती हुई गान्धारी को शान्त करने के लिए आप ही जाएँ। आप ही सृष्टिकर्ता और संहारकर्ता हैं। आप ही समस्त लोकों के आदिकारण हैं और स्वयं सनातन हैं।
18हे महाबुद्धिमान्, समुचित वचनों से आप शीघ्र ही गान्धारी को शान्त कर सकेंगे।
19हमारे पितामह पूज्य कृष्णद्वैपायन भी वहाँ होंगे। हे महाबाहु, अपने सामर्थ्य के समस्त उपायों से गान्धारी का क्रोध दूर करना आपका कर्तव्य है।
20राजा युधिष्ठिर के ये वचन सुनकर यदुवीर ने दारुक को बुलाकर कहा — "मेरा रथ तैयार करो।"
21केशव की आज्ञा पाकर दारुक शीघ्र लौटा और उसने अपने महान् स्वामी से निवेदन किया कि रथ तैयार है।
22शत्रुनाशक यदुकुलप्रमुख भगवान् केशव रथ पर सवार होकर शीघ्रता से कुरुओं के नगर की ओर चले।
23तब पूजनीय माधव अपने वाहन पर आरूढ़ होकर चले और हस्तिनापुर पहुँचे।
24नगर में प्रवेश करते हुए अपने रथ के पहियों की घर्घराहट से उसे गुँजाते हुए उन्होंने धृतराष्ट्र को सूचना भिजवाई और फिर रथ से उतरकर वृद्ध राजा के भवन में प्रवेश किया।
25वहाँ उन्होंने ऋषियों में श्रेष्ठ (द्वैपायन) को अपने से पहले ही पहुँचा हुआ देखा। व्यास और धृतराष्ट्र दोनों के चरणों का स्पर्श करके जनार्दन ने गान्धारी को भी मौन प्रणाम किया। हे राजन्, तब यादवश्रेष्ठ विष्णु धृतराष्ट्र का हाथ पकड़कर रोने लगे।
26कुछ देर रोकर उन्होंने विधिपूर्वक जल से अपने नेत्र और मुख धोए। तब उन्होंने धृतराष्ट्र से मधुर वचन कहे — "हे भरत, भूत और भविष्य के विषय में आपसे कुछ भी अविदित नहीं है। हे प्रभो, आप काल की गति के भलीभाँति ज्ञाता हैं।
27हे भरत, आपके प्रति आदर के कारण ही पाण्डवों ने अपने कुल के विनाश और क्षत्रियों के उच्छेद को रोकने का प्रयत्न किया था।
28अपने भाइयों के साथ प्रतिज्ञाबद्ध होकर धर्मात्मा युधिष्ठिर शान्तिपूर्वक रहे। द्यूत में अधर्मपूर्वक पराजित होने पर भी वे वनवास चले गए।
29अपने भाइयों सहित वे छद्मवेश में अज्ञातवास में रहे। उन्होंने अनेक कष्ट भी ऐसे सहे मानो वे सर्वथा असहाय हों।
30युद्ध की पूर्व-सन्ध्या पर मैं स्वयं आया और सबके सम्मुख आपसे केवल पाँच गाँव माँगे।
31लोभवश, और जैसा भाग्य को अभीष्ट था, आपने मेरी प्रार्थना स्वीकार नहीं की। हे राजन्, आपकी मूढ़ता से ही समस्त क्षत्रियों का उच्छेद हो गया।
32भीष्म, सोमदत्त, बाह्लीक, कृप, द्रोण, उनके पुत्र तथा बुद्धिमान् विदुर — सबने सदा आपसे सन्धि की याचना की। किन्तु आपने उनकी सलाह नहीं मानी।
33हे भरत, जान पड़ता है कि विधि के प्रभाव से सबकी बुद्धि नष्ट हो जाती है, क्योंकि हे राजन्, आपने भी इस विषय में इतना मूढ़तापूर्ण आचरण किया।
34यह काल के प्रभाव के अतिरिक्त और क्या हो सकता है? वस्तुतः विधि ही सदा सर्वोपरि है! हे महाबुद्धिमान्, पाण्डवों पर कोई दोष मत लगाइए।
35हे शत्रुतापन, नीति, तर्क अथवा स्नेह — किसी भी कसौटी से देखिए, पाण्डवों ने तनिक भी अपराध नहीं किया है।
36यह सब अपनी ही मूढ़ता का फल जानकर पाण्डवों के प्रति किसी प्रकार का दुर्भाव न रखना ही आपके लिए उचित है।
37वंश की निरन्तरता, पिण्डदान, तथा सन्तान पर आश्रित अन्य समस्त बातें अब आपके और गान्धारी दोनों के लिए पाण्डवों पर ही निर्भर हैं।
38आपको तथा यशस्विनी गान्धारी को भी पाण्डवों के प्रति द्वेष नहीं रखना चाहिए।
39यह सब सोचकर तथा अपने ही दोषों का विचार करके पाण्डवों के प्रति सद्भाव रखिए। हे भरतश्रेष्ठ, मैं आपको प्रणाम करता हूँ।
40हे महाबाहु, राजा युधिष्ठिर की भक्ति और आपके प्रति उनका स्नेह आप जानते हैं।
41जिन शत्रुओं ने उनके साथ इतना अन्याय किया, उनका विनाश कराकर वे दिन-रात शोक में जल रहे हैं और मन की शान्ति नहीं पाते।
42आपके लिए और गान्धारी के लिए शोक करते हुए उन्हें कोई सुख नहीं मिलता।
43लज्जा के कारण वे आपके सम्मुख नहीं आते, जो अपनी सन्तानों के कारण शोक में जल रहे हैं और जिनकी बुद्धि तथा इन्द्रियाँ मोहग्रस्त हो गई हैं।" — धृतराष्ट्र से ये वचन कहकर, हे राजन्, यदुकुल के उन श्रेष्ठ पुरुष ने शोकाकुल गान्धारी को इन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण वचनों में सम्बोधित किया — "हे सुबलपुत्री, हे उत्तम व्रत वाली, मैं जो कहता हूँ, उसे सुनिए। हे कल्याणी, संसार में आपके समान कोई स्त्री नहीं है।
44हे रानी, आपको वे न्यायपूर्ण और उचित वचन स्मरण होंगे जो आपने मेरे सम्मुख भरी सभा में कहे थे — ऐसे वचन जो दोनों पक्षों के लिए हितकर थे, किन्तु हे कल्याणी, जिन पर आपके पुत्रों ने तनिक भी ध्यान नहीं दिया।
45विजय की कामना करने वाले दुर्योधन को आपने फटकारा था। तब आपने उससे कहा था — 'हे मूर्ख, ये सनातन वचन सुन — विजय धर्म के पीछे चलती है।' हे राजपुत्री, आपके वे वचन अब सत्य सिद्ध हो गए। यह सब जानकर, हे कल्याणी, शोक मत कीजिए।
46आपका हृदय पाण्डवों के विनाश की ओर न झुके। हे परम भाग्यशालिनी, अपनी तपस्या के बल से आप क्रोध में जलती अपनी आँखों से चराचर सहित समस्त पृथ्वी को भस्म कर सकती हैं।"
47वासुदेव के ये वचन सुनकर गान्धारी ने कहा — "हे केशव, आप जो कहते हैं वह सत्य है!
48शोक में जलता मेरा हृदय विचलित हो गया था। किन्तु हे जनार्दन, आपके वचन सुनकर वह हृदय अब स्थिर हो गया है।
49हे पुरुषश्रेष्ठ, जो अब पुत्रहीन हो गए हैं, उन अन्धे वृद्ध राजा के आश्रय आप और पाण्डुपुत्र ही हैं।"
50यह कहकर अपने पुत्रों की मृत्यु के शोक में जलती गान्धारी ने अपना मुख वस्त्र से ढक लिया और फूट-फूटकर रोने लगीं।
51तब महाबाहु भगवान् केशव ने समुचित वचनों और दृष्टान्तों से उस शोकाकुल राजपुत्री को सान्त्वना दी।
52गान्धारी और धृतराष्ट्र को सान्त्वना देकर मधुकुल के केशव को द्रोणपुत्र द्वारा सोचे गए दुष्कर्म का ज्ञान हुआ।
53हे राजन्, व्यास के चरणों में सिर झुकाकर पूजा करने के पश्चात् शीघ्र उठकर केशव ने धृतराष्ट्र से कहा — "हे कुरुश्रेष्ठ, मैं आपसे विदा लेता हूँ! शोक मत कीजिए। द्रोणपुत्र के मन में दुष्ट कामना है। इसी कारण मैं इतनी सहसा उठ रहा हूँ।
54जान पड़ता है कि उसने रात्रि में पाण्डवों के विनाश की योजना बनाई है।" — ये वचन सुनकर गान्धारी और धृतराष्ट्र दोनों ने केशिनाशक केशव से ये वचन कहे — "हे महाबाहु, शीघ्र जाइए और पाण्डवों की रक्षा कीजिए।
55हे जनार्दन, हमसे शीघ्र ही फिर मिलिएगा!" — तब अक्षयकीर्ति केशव दारुक के साथ चल पड़े।
56हे राजन्, वासुदेव के चले जाने पर सम्पूर्ण जगत् के पूज्य व्यास राजा धृतराष्ट्र को सान्त्वना देने लगे।
57अपना प्रयोजन सफलतापूर्वक सिद्ध करके धर्मात्मा वासुदेव शिविर और पाण्डवों को देखने के लिए हस्तिनापुर से प्रस्थान कर गए।
58शिविर में पहुँचकर वे पाण्डवों के पास गए। उन्हें सब कुछ बताकर वे उनके साथ बैठ गए।"
नेपाली
1जनमेजयले भने — "राजाहरूमा श्रेष्ठ धर्मात्मा युधिष्ठिरले शत्रुतापन वासुदेवलाई गान्धारीकहाँ किन पठाए? कृष्ण पहिले सन्धि गराउनका लागि कौरवहरूकहाँ गएका थिए। तिनी सफल भएनन्। यसै कारण युद्ध भयो।
2जब सम्पूर्ण योद्धा मारिइसके र दुर्योधन ढालिइसक्यो, जब युद्धपछि पाण्डुपुत्रको साम्राज्य पूर्णतः निष्कण्टक भयो, जब सम्पूर्ण (कुरु) शिविर सुनसान भयो, जब पाण्डुपुत्रले महान् यश प्राप्त गरे — तब त्यो कुन कारण थियो जसले कृष्णलाई फेरि (हस्तिनापुर) जानुपर्यो?
3हे ब्राह्मण, मलाई लाग्छ कि त्यो कारण साधारण हुन सक्दैन, किनभने स्वयं जनार्दनले नै त्यो यात्रा गर्नुपर्यो।
4हे अध्वर्युहरूमा श्रेष्ठ, मलाई विस्तारपूर्वक भन्नुहोस् कि यस्तो कार्य गर्नुको के कारण थियो।"
5वैशम्पायनले भने — "हे राजन्, तपाईंको यो प्रश्न वास्तवमा तपाईंकै योग्य छ! जे भयो, त्यो सबै म तपाईंलाई यथार्थ रूपमा भन्नेछु। हे भरत, धृतराष्ट्रका बलशाली छोरा दुर्योधनलाई धर्मयुद्धका नियमविरुद्ध भीमसेनद्वारा ढालिएको देखेर र कुरुराजलाई अधर्मपूर्वक मारिएको थाहा पाएर, हे महाराज, युधिष्ठिर परम भाग्यशालिनी तपस्विनी गान्धारीको विचार गरेर महान् भयले भरिए — 'उनले कठोर तपस्या गरेकी छन् र त्यसैले उनले तीनै लोक भस्म पार्न सक्छिन्' — यही पाण्डुपुत्रको विचार थियो। कृष्णलाई पठाएमा क्रुद्ध गान्धारी युधिष्ठिर स्वयं पुग्नुभन्दा पहिल्यै शान्त हुनेछिन्।
6'आफ्नो छोराको यस्तो मृत्युको समाचार सुनेर उनले क्रोधमा आफ्नो मनको आगोले हामीलाई भस्म पारिदिनेछिन्।
7जो सधैँ धर्मयुद्ध गर्थ्यो, त्यस आफ्नो छोरालाई हामीबाट अधर्मपूर्वक मारिएको सुनेर गान्धारीले यस्तो तीव्र शोक कसरी सहन सक्लिन्?' — दीर्घकालसम्म यसो सोचेर भय र शोकले भरिएका राजा युधिष्ठिरले वासुदेवलाई यी वचन भने।
8हे गोविन्द, तपाईंको कृपाले मेरो राज्य काँडाबाट मुक्त भयो। जसको हामीले कल्पनासम्म गर्न सक्दैनथ्यौँ, त्यो हामीले अब प्राप्त गर्यौँ। हे महाबाहु, हे यादवनन्दन, रौँ ठाडा पार्ने त्यस युद्धमा तपाईंले मेरै आँखाअगाडि प्रचण्ड प्रहार सहनुपर्यो।
9पहिले देवता र असुरहरूको युद्धमा तपाईंले देवताहरूका शत्रुहरूको विनाशका लागि सहायता दिनुभएको थियो, र ती शत्रु मारिए।
10हे अक्षयकीर्ति महाबाहु, त्यसै गरी तपाईंले हाम्रो पनि सहायता गर्नुभयो। हे वृष्णिवीर, हाम्रो सारथि बन्न स्वीकार गरेर तपाईंले सुरुदेखि अन्त्यसम्म हाम्रो रक्षा गर्नुभयो।
11यदि तपाईंले भयंकर युद्धमा फाल्गुनको रक्षा नगर्नुभएको भए, यो सेनासागर कहिल्यै परास्त हुने थिएन!
12तपाईंले गदाका अनेक प्रहार, तथा काँडे मुड्की, शक्ति, साना बाण, भाला र बन्चराका अनेक चोट सहनुभयो।
13हे कृष्ण, हाम्रै लागि तपाईंले अनेक कठोर वचन पनि सहनुभयो र युद्धमा शस्त्रका प्रचण्ड प्रहार सहनुभयो।
14हे अक्षयकीर्ति, दुर्योधनको मृत्युका कारण यो सबै निष्फल भएन। तर हे कृष्ण, हाम्रो हृदय अझै सन्देहले काँपिरहेको छ। हे माधव, जान्नुहोस् कि गान्धारीको क्रोध भड्केको छ।
15ती परम भाग्यशालिनी देवी कठोरतम तपस्याले सधैँ आफूलाई क्षीण पार्दै रहन्छिन्। आफ्ना छोरा र नातिहरूको मृत्यु सुनेर उनले निश्चय नै हामीलाई भस्म पारिदिनेछिन्। हे वीर, म ठान्दछु, अब उनलाई शान्त पार्ने समय हो।
16हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईंबाहेक अरू कुन यस्तो पुरुष छ जो आफ्ना सन्तानका विपत्तिले अत्यन्त अभिभूत, राता र घुमिरहेका आँखा भएकी ती देवीको सामु पनि जान सकोस्?
17हे माधव, हे शत्रुदमन, मेरो विचारमा यही उत्तम छ कि क्रोधले जलिरहेकी गान्धारीलाई शान्त पार्न तपाईं नै जानुहोस्। तपाईं नै सृष्टिकर्ता र संहारकर्ता हुनुहुन्छ। तपाईं नै सम्पूर्ण लोकका आदिकारण हुनुहुन्छ र स्वयं सनातन हुनुहुन्छ।
18हे महाबुद्धिमान्, समुचित वचनले तपाईंले चाँडै नै गान्धारीलाई शान्त पार्न सक्नुहुनेछ।
19हाम्रा पितामह पूज्य कृष्णद्वैपायन पनि त्यहाँ हुनेछन्। हे महाबाहु, आफ्नो सामर्थ्यका सम्पूर्ण उपायले गान्धारीको क्रोध हटाउनु तपाईंको कर्तव्य हो।
20राजा युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर यदुवीरले दारुकलाई बोलाएर भने — "मेरो रथ तयार गर।"
21केशवको आज्ञा पाएर दारुक चाँडै फर्क्यो र उसले आफ्ना महान् स्वामीलाई निवेदन गर्यो कि रथ तयार छ।
22शत्रुनाशक यदुकुलप्रमुख भगवान् केशव रथमा चढेर छिटो कुरुहरूको नगरतिर लागे।
23तब पूजनीय माधव आफ्नो वाहनमा आरूढ भई हिँडे र हस्तिनापुर पुगे।
24नगरमा प्रवेश गर्दै आफ्नो रथका पाङ्ग्राको घर्घराहटले त्यसलाई गुञ्जाउँदै तिनले धृतराष्ट्रलाई सूचना पठाए र त्यसपछि रथबाट ओर्लेर वृद्ध राजाको भवनमा प्रवेश गरे।
25त्यहाँ तिनले ऋषिहरूमा श्रेष्ठ (द्वैपायन)लाई आफूभन्दा पहिल्यै पुगेको देखे। व्यास र धृतराष्ट्र दुवैका चरण स्पर्श गरेर जनार्दनले गान्धारीलाई पनि मौन प्रणाम गरे। हे राजन्, तब यादवश्रेष्ठ विष्णु धृतराष्ट्रको हात समातेर रुन थाले।
26केही बेर रोएर तिनले विधिपूर्वक पानीले आफ्ना आँखा र मुख धोए। तब तिनले धृतराष्ट्रलाई मधुर वचन भने — "हे भरत, भूत र भविष्यका विषयमा तपाईंलाई केही पनि अविदित छैन। हे प्रभु, तपाईं कालको गतिका राम्ररी ज्ञाता हुनुहुन्छ।
27हे भरत, तपाईंप्रतिको आदरकै कारण पाण्डवहरूले आफ्नो कुलको विनाश र क्षत्रियहरूको उच्छेद रोक्ने प्रयत्न गरेका थिए।
28आफ्ना भाइहरूसँग प्रतिज्ञाबद्ध भई धर्मात्मा युधिष्ठिर शान्तिपूर्वक बसे। द्यूतमा अधर्मपूर्वक पराजित भएर पनि तिनी वनवास गए।
29आफ्ना भाइहरूसहित तिनी छद्मवेशमा अज्ञातवासमा बसे। तिनीहरूले अनेक कष्ट पनि यसरी सहे मानौँ तिनीहरू सर्वथा असहाय छन्।
30युद्धको पूर्वसन्ध्यामा म स्वयं आएँ र सबैको सामु तपाईंसँग केवल पाँच गाउँ मागेँ।
31लोभवश, र जस्तो भाग्यलाई अभीष्ट थियो, तपाईंले मेरो प्रार्थना स्वीकार गर्नुभएन। हे राजन्, तपाईंकै मूढताले सम्पूर्ण क्षत्रियहरूको उच्छेद भयो।
32भीष्म, सोमदत्त, बाह्लीक, कृप, द्रोण, तिनका छोरा तथा बुद्धिमान् विदुर — सबैले सधैँ तपाईंसँग सन्धिको याचना गरे। तर तपाईंले तिनीहरूको सल्लाह मान्नुभएन।
33हे भरत, लाग्छ कि विधिको प्रभावले सबैको बुद्धि नष्ट हुन्छ, किनभने हे राजन्, तपाईंले पनि यस विषयमा यति मूढतापूर्ण आचरण गर्नुभयो।
34यो कालको प्रभावबाहेक अरू के हुन सक्छ? वास्तवमा विधि नै सधैँ सर्वोपरि छ! हे महाबुद्धिमान्, पाण्डवहरूमाथि कुनै दोष नलगाउनुहोस्।
35हे शत्रुतापन, नीति, तर्क वा स्नेह — कुनै पनि कसीले हेर्नुहोस्, पाण्डवहरूले कत्ति पनि अपराध गरेका छैनन्।
36यो सबै आफ्नै मूढताको फल हो भनी जानेर पाण्डवहरूप्रति कुनै प्रकारको दुर्भाव नराख्नु नै तपाईंका लागि उचित छ।
37वंशको निरन्तरता, पिण्डदान, तथा सन्तानमा आश्रित अन्य सम्पूर्ण कुरा अब तपाईं र गान्धारी दुवैका लागि पाण्डवहरूमै निर्भर छन्।
38तपाईंले तथा यशस्विनी गान्धारीले पनि पाण्डवहरूप्रति द्वेष राख्नुहुँदैन।
39यो सबै सोचेर तथा आफ्नै दोषको विचार गरेर पाण्डवहरूप्रति सद्भाव राख्नुहोस्। हे भरतश्रेष्ठ, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु।
40हे महाबाहु, राजा युधिष्ठिरको भक्ति र तपाईंप्रति तिनको स्नेह तपाईं जान्नुहुन्छ।
41जुन शत्रुहरूले तिनीसँग यति अन्याय गरे, तिनीहरूको विनाश गराएर तिनी दिनरात शोकमा जलिरहेका छन् र मनको शान्ति पाउँदैनन्।
42तपाईंका लागि र गान्धारीका लागि शोक गर्दै तिनलाई कुनै सुख मिल्दैन।
43लाजका कारण तिनी तपाईंको सामु आउँदैनन्, जो आफ्ना सन्तानका कारण शोकमा जलिरहनुभएको छ र जसको बुद्धि तथा इन्द्रिय मोहग्रस्त भएका छन्।" — धृतराष्ट्रलाई यी वचन भनेर, हे राजन्, यदुकुलका ती श्रेष्ठ पुरुषले शोकाकुल गान्धारीलाई यी अत्यन्त महत्त्वपूर्ण वचनमा सम्बोधन गरे — "हे सुबलपुत्री, हे उत्तम व्रत भएकी, म जे भन्छु, त्यो सुन्नुहोस्। हे कल्याणी, संसारमा तपाईंजस्तै कुनै स्त्री छैनन्।
44हे रानी, तपाईंलाई ती न्यायपूर्ण र उचित वचन सम्झना होलान् जुन तपाईंले मेरै सामु भरिएको सभामा भन्नुभएको थियो — यस्ता वचन जो दुवै पक्षका लागि हितकर थिए, तर हे कल्याणी, जसमा तपाईंका छोराहरूले कत्ति पनि ध्यान दिएनन्।
45विजयको कामना गर्ने दुर्योधनलाई तपाईंले हप्काउनुभएको थियो। तब तपाईंले उसलाई भन्नुभएको थियो — 'हे मूर्ख, यी सनातन वचन सुन् — विजय धर्मको पछि लाग्छ।' हे राजपुत्री, तपाईंका ती वचन अब सत्य सिद्ध भए। यो सबै जानेर, हे कल्याणी, शोक नगर्नुहोस्।
46तपाईंको हृदय पाण्डवहरूको विनाशतिर नझुकोस्। हे परम भाग्यशालिनी, आफ्नो तपस्याको बलले तपाईं क्रोधमा जलिरहेका आफ्ना आँखाले चराचरसहित सम्पूर्ण पृथ्वी भस्म पार्न सक्नुहुन्छ।"
47वासुदेवका यी वचन सुनेर गान्धारीले भनिन् — "हे केशव, तपाईंले जे भन्नुहुन्छ त्यो सत्य हो!
48शोकमा जलिरहेको मेरो हृदय विचलित भएको थियो। तर हे जनार्दन, तपाईंका वचन सुनेर त्यो हृदय अब स्थिर भएको छ।
49हे पुरुषश्रेष्ठ, जो अब छोराविहीन भएका छन्, ती अन्धा वृद्ध राजाका आश्रय तपाईं र पाण्डुपुत्रहरू नै हुनुहुन्छ।"
50यसो भनेर आफ्ना छोराहरूको मृत्युको शोकमा जलिरहेकी गान्धारीले आफ्नो मुख वस्त्रले छोपिन् र डाँको छाडेर रुन थालिन्।
51तब महाबाहु भगवान् केशवले समुचित वचन र दृष्टान्तले ती शोकाकुल राजपुत्रीलाई सान्त्वना दिए।
52गान्धारी र धृतराष्ट्रलाई सान्त्वना दिएर मधुकुलका केशवलाई द्रोणपुत्रले सोचेको दुष्कर्मको ज्ञान भयो।
53हे राजन्, व्यासका चरणमा शिर निहुराएर पूजा गरेपछि चाँडै उठेर केशवले धृतराष्ट्रलाई भने — "हे कुरुश्रेष्ठ, म तपाईंसँग बिदा लिन्छु! शोक नगर्नुहोस्। द्रोणपुत्रको मनमा दुष्ट कामना छ। यसै कारण म यति अचानक उठ्दै छु।
54लाग्छ कि उसले रातमा पाण्डवहरूको विनाशको योजना बनाएको छ।" — यी वचन सुनेर गान्धारी र धृतराष्ट्र दुवैले केशिनाशक केशवलाई यी वचन भने — "हे महाबाहु, चाँडो जानुहोस् र पाण्डवहरूको रक्षा गर्नुहोस्।
55हे जनार्दन, हामीसँग चाँडै फेरि भेट्नुहोला!" — तब अक्षयकीर्ति केशव दारुकसँग हिँडे।
56हे राजन्, वासुदेव गएपछि सम्पूर्ण जगत्का पूज्य व्यासले राजा धृतराष्ट्रलाई सान्त्वना दिन थाले।
57आफ्नो प्रयोजन सफलतापूर्वक सिद्ध गरेर धर्मात्मा वासुदेव शिविर र पाण्डवहरूलाई हेर्न हस्तिनापुरबाट प्रस्थान गरे।
58शिविरमा पुगेर तिनी पाण्डवहरूकहाँ गए। तिनीहरूलाई सबै कुरा बताएर तिनी तिनीहरूसँगै बसे।"