श्वैत्यको कथा
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 55
संस्कृत
1संजय उवाच श्रुत्वा मृत्युसमुत्पत्तिं कर्माण्यनुपमानि च। धर्मराजः पुनर्वाक्यं प्रसाद्यैनमथाब्रवीत्॥
2युधिष्ठिर उवाच गुरुः पुण्यकर्माणः शक्रप्रतिमविक्रमाः। स्थाने राजर्षयो ब्रह्मन्ननघाः सत्यवादिनः॥
3भूय एव तु मां तथ्यैर्वचोभिरभिबृहय। राजर्षीणां पुराणानां समाश्वासय कर्मभिः॥
4कियन्त्यो दक्षिणादत्ताः कैश्च दत्ता महात्मभिः। राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिस्तद्भावान् प्रब्रवीतु मे॥
5व्यास उवाच शैब्यस्य नृपतेः पुत्रः सृञ्जया नाम नामतः। सखायौ तस्य चैवोभौ ऋषी पर्वतनारदौ॥
6तौ कदाचिद् गृहं तस्य प्रविष्टौ तद्दिक्षया। विधिवच्चार्चितौ तेन प्रीतौ तत्रौ तत्रोषतुः सुखम्॥
7तं कदाचित् सुखासीनं ताभ्यां सह शुचिस्मिता। दुहिताभ्यागमत् कन्या सृञ्जयं वरवर्णिनी॥
8तयाभिवादितः कन्यामभ्यनन्दद् यथाविधि। तत्सलिङ्गाभिराशीभिरिष्टाभिरभितः स्थिताम्॥
9तां नीरीक्ष्याब्रवीद् वाक्यं पर्वतः प्रहसन्निव। कस्येयं चञ्जलापानी सर्वलक्षणसम्मता॥
10उताहो भाः स्विदर्कस्य ज्वलनस्य शिखा त्वियम्। श्रीहीः कीर्तिधृतिः पुष्टिः सिद्धिश्चन्द्रमसः प्रभा॥
11एवं ब्रुवाणं देवर्षि नृपतिः सृञ्जयोऽब्रवीत्। ममेयं भगवन् कन्या मत्तो वरमभीप्सति॥
12नारदस्त्वप्रवीदेनं देहि मह्यमिमां नृप। भार्यार्थं सुमहच्छ्रेयः प्राप्तुं चेदिच्छसे नृप॥
13ददानीत्येव संहृष्टः सृञ्जयः प्राह नारदम्। पर्वतस्तु सुसंकुद्धो नारदं वाक्यमब्रवीत्॥
14हृदयेन मया पूर्वे वृतां वै वृतवानसि। यस्माद् वृता त्वया विप्र मागाः स्वर्ग यथेप्सया॥
15एवमुक्तो नारदस्तं प्रत्युवाचोत्तरं वचः। मनोवाग्बुद्धिसम्भाषा दत्ता चोदकपूर्वकम्॥ पाणिग्रहणमन्त्राश्च प्रथितं वरलक्षणम्। न त्वेषा निश्चिता निष्ठा निष्ठा सप्तपदी स्मृता॥
16अनुत्पन्ने च कार्यार्थे मां त्वं व्याहृतवानसि। तस्मात् त्वमपि न स्वर्गे गमिष्यसि मया विना॥
17अन्योन्यमेवं शप्त्वा वै तस्थतस्तत्र सौ तदा। अथ सोऽपि नृयो विप्रान् पानाच्छादनभोजनैः॥ पुत्रकामः परं शक्त्या यत्नाच्चोपाचरच्छुचिः। तस्य प्रसन्नाविप्रेन्दाः कदाचित् पुत्रमीप्सवः॥ तपःस्वाध्यायनिरता वेदवेदाङ्गपारगाः। सहिता नारदं प्राहुर्देह्यस्मै पुत्रमीप्सितम्॥
18तथेत्युक्त्वा द्विजैरुक्तः सृञ्जयनारदोऽब्रवीत्। तुभ्यं प्रसन्ना राजर्षे पुत्रमीप्सन्ति ब्राह्मणाः॥
19वरं वृणीष्व भद्रं ते यादृशं पुत्रमीप्सितम्। तथोक्तः प्राञ्जली राजा पुत्रं वद्रे गुणान्वितम्॥ यशस्विनं कीर्तिमन्तं तेजस्विनमरिंदमम्। यस्य मूत्रं पुरीषं च क्लेदः स्वेदश्च काञ्चनम्॥
20सुवर्णष्ठीविरित्यवं तस्य नामाभवत् कृतम्। तस्मिन् वरप्रदानेन वर्षयत्यमितं धनम्॥
21कारयामास नृपतिः सौवर्णं सर्वमीप्सितम्। गृहप्राकारदुर्गाणि ब्राह्मणावसथान्यपि॥ शय्यासनानि यानानि स्थाली पिठरभाजनम्। तस्य राज्ञाऽपि यद् वेश्म बाह्याश्चापस्कराश्च ये॥ सर्वे तत् काञ्चनमयं कालेन परिवर्धितम्।
22अथ दस्युगणाः श्रुत्वा दृष्ट्वा चैनं तथाविधम्॥ सम्भूय तस्य नृपतः समारब्धाश्चिकीर्षितुम्।
23केचित् तत्राब्रुवन् राज्ञः पुत्रं गृह्णीम वै स्वयम्॥ सोऽस्याकरः काञ्चनस्य तस्य यत्तं चरामहे।
24ततस्ते दस्यवो लुब्धाः प्रविश्य नृपतेर्गृहम्॥ राजपुत्रं तथा जहुः सुवर्णष्ठीविनं बलात्।
25गृह्येनमनुपायज्ञा नीत्वारण्यमचेतसः॥ हत्वा विशस्य चापश्यन् लुब्धा वसुन किञ्चन। तस्य प्राणैर्विमुक्तस्य नष्टं तद् वरदं वसु॥
26दस्यवश्च तदान्योन्यं जघ्नुर्मूर्खा विचेतसः। हत्वा परस्परं नष्टाः कुमारं चाद्भुतं भुवि॥
27असम्भाव्यं गता घोरं नरकं दुष्टकारिणः। तं दृष्ट्वा निहतं पुत्रं वरदत्तं महातपाः॥
28विललाप सुदुःखार्तो बहुधा करुणं नृपः। विलपन्तं निशम्याथ पुत्रशोकहतं नृपम्॥
29प्रत्यदृश्यत देवर्षि रदस्तस्य संनिधौ। उवाच चैनं दुःखार्ते विलपन्तमचेतसम्॥
30सृञ्जयं नारदोऽभ्येत्य तन्निबोध युधिष्ठिर। कामानामवितृप्तस्त्वं सृञ्जयेह मरिष्यसि॥
31यस्य चैते वयं गेहे उषिता ब्रह्मवादिनः। आविक्षितं मरुत्तं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम॥
32संवर्तो याजयामास स्पर्धया वै बृहस्पतेः। यस्मै राजर्षये प्रादाद् धनं स भगवान् प्रभुः॥ हैमं हिमवतः पादं यियक्षोर्विविधैः स वै। यस्य सेन्द्राऽमरगणा बृहस्पतिपुरोगमाः॥ देवा विश्वसृजः सर्वे यजनान्ते समासते। यज्ञवाटस्य सौवर्णाः सर्वे चासन् परिच्छदाः॥
33यस्य सर्वं तदा ह्यन्नं मनोऽभिप्रायगं शुचि। कामतो बुभुजुर्विप्राः सर्वे चान्नार्थिनो द्विजाः॥ पयो दधि घृतं क्षौद्रं भक्ष्यं भोज्यं च शोभनम्। यस्य यज्ञेषु सर्वेषु वासांस्याभरणानि च॥ ईप्सितान्युपतिष्ठन्ते प्रहृष्टान् वेदपारगान्। मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तास्याभवन् गृहे॥
34आविक्षितस्य राजर्षेर्विश्वेदेवाः सभासदः। यस्य वीर्यवतो राज्ञः सुवृष्ट्या सस्यसम्पदः॥ हविर्भिस्तर्पिता येन सम्यक् क्लृप्तैर्दिवौकसः। ऋषीणां च पितॄणां च देवानां सुखजीविनाम्॥ ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखैः सर्वैर्दानैश्च सर्वदा। शयनासनयानानि स्वर्णराशीश्च दुस्त्यजाः॥ तत् सर्वममितं वित्तं दत्तं विप्रेभ्य इच्छया। सोऽनुध्यातस्तु शक्रेण प्रजाः कृत्वा निरामयाः॥ श्रद्दधानोजिताँल्लोकान् गत: पुण्यदुहोऽक्षयान्।
35सप्रजः सनृपामात्यः सदारापत्यबान्धवः॥ यौवनेन सहस्राब्दं मरुत्तो राज्यमन्वशात्।
36स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया॥ पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः। अयज्वानमदाक्षिण्यमभि श्वैत्येव्याहरन्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Having heard of the origin of Death and her strange deeds, the very virtuous king Yudhishthira, once more humbly addressing
2Yudhishthira said In many blessed countries there were many many monarchs, of virtuous deeds and of prowess equal to that of Shakra (Indra) himself. O Brahman, they were royal sages, sinless and lovers of truthful speech.
3Once again, do you address me in words of grave signification and comfort me with the story of the feats of those royal sages of ancient days.
4What was the amount of the sacrificial gifts made by them? Who were those royal sages of high soul and virtuous practices that made them? Tell me all this, O almighty Rishi!
5There lived in days gone by, a king known by the name of Srinjaya. He had a son who was named Shaivya; the sages Parvata and Narada were his friends.
6Once on a time desirous of an interview with him, the Rishis entered his palace. Being duly adored by him, they continued to live there happily.
7One day when Srinjaya was seated with the sages at his ease, his very beautiful daughter of pure smiles came to him.
8Then saluted by that daughter of his, he greeted her with benedictions after her own desire, when she was standing beside him.
9Beholding that girl, Parvata smilingly said these words to Srinjaya-"Whose daughter is this girl of restless glances and auspicious marks?
10Is she the effulgence of the solar orb or the blazing flame of Fire? Or is she Sri or Hari or Kirti or Dhriti or Pushti or Siddhi or the splendour of the moon?"
11Thereupon king Srinjaya replied to the celestial sage who spoke those words, thus-"O almighty Rishis, this damsel is my daughter and she solicits my blessings."
12Thereafter Narada addressed the king saying-"O monarch, if you desire to secure great good, give me this your daughter in marriage.”
13Filled with delight (at the Rishi's proposal) Srinjaya said to Narada-"I shall give her in marriage to you." Thercat the other sage Parvata excited with wrath, said these words to Narada.
14"You have accepted this girl for your wife, whom before you I had chosen in my heart to be my wife; and because you have done this, you shall not, O Brahmana, go to heaven at your will."
15Thus spoken to, Narada said to him these words in reply "The husband's heart, his speech, the giver's consent, the speeches of both of them, the actual gift made with the sprinkling of water. The mantras specified for holding the bride's hands, these have been said to be the indications by which one becomes know as the husband of a damsel. But these Ceremonials are not sufficient, the essential one being the walk for seven paces after the marriage.
16"Without any provocation whatever, you have pronounced a curse on me. Therefore you also shall not go to heaven save in my company."
17Thus having cursed each other those two sages continued to live there. Meanwhile Srinjaya, desirous of obtaining a son and purifying himself, began to gratify the Vipras to the best of his resources, with drinks, garments and foods. After a while, those Brahmanas devoted to the study of the Vedas and acquainted with the contents of the scriptures and their various auxiliaries, being gratified with the king, who desired to have a son, came in a body to Narada and said to him-"Give this king a son of the sort he desires."
18Thus spoken to by the regenerate sages, Narada said Let it be so': and then he addressed Srinjaya saying-'0) royal sage, the Brahmanas have been gratified with you and they desire to bestow a son on you.
19Good betide you. Ask for the boon about the kind of the son wish to have.' Thus addressed, the king with folded palms, solicited the boon of getting a son endued with all qualities, famous, possessed of glory, highly energetic and subduer of all foes, whose urine, excreta, secretions and perspiration would be gold.”
20The king then obtained a son in due time who came to be called Suvarnasthivi on earth and through the virtue of that boon the child began to increase the wealth of his father beyond all limit.
21King Srinjaya then caused all objects of his desire to be made of gold; and his houses and walls and fortresses and the residencies of the Brahınanas, his beds, conveyances, plates and all kinds of cups, saucers and the mansion he possessed and all implements and utensils, domestic and otherwise. Were caused to be made of gold. In the course of time his treasure went on increasing
22Then certain robbers hearing of the prince and seeing him to be such banded together and endeavoured to do mischief to the king.
23Some of them said. "We shall seize the son of the king. He is the mine of gold of his father. Let us therefore try to seize him."
24Thereafter those robbers, led by covetousness, entered the king's palace; and forcibly look away the young prince Suvarnasthivi.
25Seizing him and carrying him to the woods, lose idiots not knowing what to do with him. (Out of avarice slew him and cut him to pieces. But they found not any gold inside his frame. When that child was deprived of his life, all the gold consequent the sages boon, disappeared.
26The robbers then, ignorant and idiotic as they were, slew one another; for having slain that wonderful prince, they also met with their destruction.
27These robbers of wicked deed were plunged to an awful and unimaginable hell. Then on beholding his son obtained through a boon slain, that one of great asceticism, viz.,
28King Srinjaya began to lament plaintively being afflicted with terrible grief. Hearing the king afflicted with grief caused by his son's death thus lament.
29The celestial Rishi Narada revealed himself before the king. And he spoke these words to the bewailing and woc-stricken and senseless.
30King Srinjaya. O Yudhishthira listen on 10 those words. Narada said : You shall have to die, O Srinjaya, with many of your desirc', unfulfiled.
31Although we the reciters of the sacre. Veda live under your roof. O Srinjaya, we had ) hear of the death of even Avikshita's son Marutta.
32Piqued with Brihaspati, he had compelled even Samvarta himself to be a office-bearer in one of his greal sacrifices. To that royal sage, the illustrious divinity (Mahadeva) had given wealth in the shape of a golden plateau of Himavat. There with Marutta had accomplished numerous sacrifices. After the accomplishment of his sacrifices, various tribes of celestials, the creators of the world, accompanied by Indra and headed by Brihaspati, used to come to him. All the carpets and furniture's of his sacrificial compound were made of gold.
33At his sacrifices the twice-born sects desirous of food all ate as it pleased them-food that was purified and suited to their tastes. At all his sacrifices, milk and curds and clarified butter and honey and other kinds of drinks and edibles, all of the finest sort and garments and ornaments precious and desirable, used to be given to Brahmanas thoroughly acquainted with the scriptures. The very gods became the distributors of food in Marutta's palace.
34The Visvadevas were the courtiers of that royal sage the son of Avikshita. By him were propitiated the dwellers of heaven with oblations of clarified butter; gratified therewith, the gods, in their turn, increased that sovereign's wealth of corn by profuse showers of rain. He always contributed to the pleasure of the Rishis, the ancestral manes and the celestials and thereby made them propitious, as also by practising Brahmacharya, by the study of the Vedas, by observance of obsequial rites and by offering all kinds of gifts. His beds and carpets and conveyances and his vast treasures of gold difficult to be given away, in reality, all that vast among of wealth of his, were voluntarily distributed among the Brahmanas. Indra himself wished him well. His subjects were made happy by him. Performing all acts through piety, he finally attained to the eternal regions of bliss acquired by his religious merit.
35With his children, counsellors wives, descendants, relatives, king Marutta, in the days of his youth, ruled his dominions for a thousand years.
36When even such a monarch, O Srinjaya, superior to you in respect of the four cardinal virtues and who, superior to you, was much more superior to your son, had to suffer death, do not lament for your son, saying Shvaitya,' who performed no sacrifice and made no sacrificial presents.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — मृत्यु की उत्पत्ति और उसके विचित्र कर्मों की कथा सुनकर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने एक बार फिर विनयपूर्वक (व्यास को) सम्बोधित करते हुए कहा —
2युधिष्ठिर ने कहा — अनेक समृद्ध देशों में अनेकानेक राजा हुए, जो धर्मपरायण कर्मोंवाले और स्वयं शक्र (इन्द्र) के समान पराक्रमी थे। हे ब्रह्मन्, वे राजर्षि निष्पाप और सत्यभाषण के प्रेमी थे।
3एक बार फिर मुझसे गम्भीर अर्थवाले वचन कहिए और प्राचीन काल के उन राजर्षियों के पराक्रमों की कथा से मुझे सान्त्वना दीजिए।
4उनके द्वारा दी गई यज्ञदक्षिणाओं का परिमाण कितना था? वे कौन महात्मा और सदाचारी राजर्षि थे जिन्होंने वे दक्षिणाएँ दीं? हे सर्वसमर्थ ऋषि, मुझसे यह सब कहिए!
5बीते युगों में सृञ्जय नाम से प्रसिद्ध एक राजा हुआ। उसका एक पुत्र था जिसका नाम शैव्य था; ऋषि पर्वत और नारद उसके मित्र थे।
6एक बार उससे भेंट करने की इच्छा से वे ऋषि उसके महल में गए। उसके द्वारा विधिवत् पूजित होकर वे वहाँ सुखपूर्वक रहने लगे।
7एक दिन जब सृञ्जय उन ऋषियों के साथ सुखपूर्वक बैठा था, तब उसकी परम सुन्दरी और निर्मल मुसकानवाली कन्या उसके पास आई।
8तब अपनी उस कन्या द्वारा प्रणाम किए जाने पर, जब वह उसके पास खड़ी थी, उसने उसकी अपनी इच्छा के अनुसार उसे आशीर्वाद दिए।
9उस कन्या को देखकर पर्वत ने मुसकराते हुए सृञ्जय से ये वचन कहे — “चंचल चितवन और शुभ लक्षणोंवाली यह कन्या किसकी पुत्री है?
10क्या यह सूर्यमण्डल की कान्ति है, अथवा अग्नि की प्रज्वलित ज्वाला? अथवा यह श्री है, अथवा ह्री, अथवा कीर्ति, अथवा धृति, अथवा पुष्टि, अथवा सिद्धि, अथवा चन्द्रमा की छटा?”
11तब राजा सृञ्जय ने वे वचन कहनेवाले देवर्षि को इस प्रकार उत्तर दिया — “हे सर्वसमर्थ ऋषियो, यह कन्या मेरी पुत्री है और वह मेरा आशीर्वाद माँग रही है।”
12तत्पश्चात् नारद ने उस राजा को सम्बोधित करके कहा — “हे राजन्, यदि तुम महान् कल्याण प्राप्त करना चाहते हो, तो अपनी यह कन्या मुझे विवाह में दे दो।”
13(ऋषि के इस प्रस्ताव से) हर्ष से भरकर सृञ्जय ने नारद से कहा — “मैं इसे आपको विवाह में दूँगा।” इस पर दूसरे ऋषि पर्वत ने क्रोध से भरकर नारद से ये वचन कहे।
14“जिस कन्या को तुमसे पहले मैंने अपने हृदय में अपनी पत्नी के रूप में चुन लिया था, उसी को तुमने अपनी पत्नी के रूप में स्वीकार किया है; और क्योंकि तुमने ऐसा किया है, हे ब्राह्मण, इसलिए तुम अपनी इच्छा से स्वर्ग न जा सकोगे।”
15इस प्रकार कहे जाने पर नारद ने उत्तर में उससे ये वचन कहे — “पति का हृदय, उसका वचन, कन्यादाता की सम्मति, उन दोनों के वचन, जल के सिंचन के साथ किया गया वास्तविक दान, वधू का पाणिग्रहण करने के लिए निर्दिष्ट मन्त्र — ये ही वे लक्षण कहे गए हैं जिनसे कोई किसी कन्या का पति जाना जाता है। किन्तु ये विधियाँ पर्याप्त नहीं; आवश्यक विधि तो विवाह के पश्चात् सात पग चलना है।
16बिना किसी कारण के ही तुमने मुझे शाप दिया है। इसलिए तुम भी मेरे साथ के बिना स्वर्ग न जा सकोगे।”
17इस प्रकार एक-दूसरे को शाप देकर वे दोनों ऋषि वहीं रहते रहे। इसी बीच पुत्र प्राप्त करने और स्वयं को पवित्र करने की इच्छा से सृञ्जय अपनी सामर्थ्य भर पेय, वस्त्र और अन्न से विप्रों को सन्तुष्ट करने लगा। कुछ काल के पश्चात् वेदाध्ययन में लगे तथा शास्त्रों और उनके नाना अंगों के ज्ञाता वे ब्राह्मण पुत्र की कामना रखनेवाले उस राजा से सन्तुष्ट होकर एक साथ नारद के पास आए और उनसे कहा — “इस राजा को वैसा ही पुत्र दीजिए जैसा यह चाहता है।”
18द्विजश्रेष्ठों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर नारद ने कहा — “ऐसा ही हो”; और तब उन्होंने सृञ्जय को सम्बोधित करके कहा — “हे राजर्षि, ब्राह्मण तुमसे सन्तुष्ट हैं और वे तुम्हें पुत्र प्रदान करना चाहते हैं।
19तुम्हारा कल्याण हो। जैसा पुत्र तुम चाहते हो, उसका वर माँग लो।” इस प्रकार कहे जाने पर उस राजा ने हाथ जोड़कर ऐसे पुत्र का वर माँगा जो समस्त गुणों से युक्त, प्रसिद्ध, यशस्वी, महातेजस्वी और समस्त शत्रुओं का दमन करनेवाला हो, तथा जिसका मूत्र, मल, स्राव और स्वेद सुवर्ण हों।
20तब यथासमय उस राजा को एक पुत्र प्राप्त हुआ, जो पृथ्वी पर सुवर्णष्ठीवी नाम से प्रसिद्ध हुआ; और उस वर के प्रभाव से वह बालक अपने पिता का धन सब सीमाओं से परे बढ़ाने लगा।
21तब राजा सृञ्जय ने अपनी इच्छा की समस्त वस्तुएँ सोने की बनवा लीं; उसके घर, दीवारें, दुर्ग, ब्राह्मणों के निवास, उसकी शय्याएँ, वाहन, थालियाँ तथा सब प्रकार के पात्र, तश्तरियाँ, उसके भवन तथा घरेलू और अन्य सब उपकरण और बर्तन — सब सोने के बनवाए गए। समय के साथ उसका कोष बढ़ता ही गया।
22तब कुछ चोरों ने उस राजकुमार के विषय में सुनकर और उसे ऐसा देखकर आपस में गिरोह बनाया और राजा का अनिष्ट करने का प्रयत्न किया।
23उनमें से कुछ ने कहा — “हम राजा के पुत्र को पकड़ लेंगे। वही उसके पिता की सोने की खान है। इसलिए हम उसे पकड़ने का प्रयत्न करें।”
24तत्पश्चात् लोभ से प्रेरित वे चोर राजा के महल में घुस गए; और उन्होंने बलपूर्वक बालक राजकुमार सुवर्णष्ठीवी का अपहरण कर लिया।
25उसे पकड़कर और वन में ले जाकर वे मूर्ख यह न जान सके कि उसका क्या करें। (लोभवश उन्होंने उसका वध कर दिया और उसे टुकड़े-टुकड़े कर डाला। किन्तु उन्हें उसके शरीर के भीतर कोई सोना न मिला।) उस बालक के प्राण चले जाने पर ऋषि के वर से उत्पन्न वह समस्त सुवर्ण लुप्त हो गया।
26तब वे चोर, जो अज्ञानी और मूर्ख थे, एक-दूसरे का वध करने लगे; क्योंकि उस अद्भुत राजकुमार का वध करके वे स्वयं भी अपने विनाश को प्राप्त हुए।
27दुष्कर्मी वे चोर एक भयंकर और अकल्पनीय नरक में डाल दिए गए। तब वर से प्राप्त अपने पुत्र को मारा गया देखकर उस महातपस्वी —
28— राजा सृञ्जय भयंकर शोक से पीड़ित होकर करुण स्वर में विलाप करने लगा। उस राजा को अपने पुत्र की मृत्यु से उत्पन्न शोक में इस प्रकार विलाप करते सुनकर —
29— देवर्षि नारद उस राजा के सामने प्रकट हुए। और उन्होंने विलाप करते, शोकसन्तप्त और चेतनाशून्य —
30— राजा सृञ्जय से ये वचन कहे। हे युधिष्ठिर, उन वचनों को सुनो। नारद ने कहा — हे सृञ्जय, तुम्हें अपनी अनेक कामनाएँ अधूरी छोड़कर ही मरना पड़ेगा।
31हे सृञ्जय, यद्यपि हम पवित्र वेद के पाठक तुम्हारी छत के नीचे रहते हैं, तथापि हमें अविक्षित के पुत्र मरुत्त तक की मृत्यु का समाचार सुनना पड़ा।
32बृहस्पति से रुष्ट होकर उसने स्वयं संवर्त को अपने एक महान् यज्ञ में ऋत्विक् बनने पर विवश किया था। उस राजर्षि को यशस्वी देव (महादेव) ने हिमवान् के स्वर्णमय पठार के रूप में धन दिया था। उसी से मरुत्त ने अनेक यज्ञ सम्पन्न किए। उसके यज्ञों की समाप्ति पर इन्द्र सहित तथा बृहस्पति के नेतृत्व में देवताओं के नाना गण उसके पास आया करते थे। उसके यज्ञमण्डप के समस्त आसन और साज-सामान सोने के बने थे।
33उसके यज्ञों में अन्न के इच्छुक द्विजगण अपनी रुचि के अनुसार भोजन करते थे — ऐसा भोजन जो पवित्र और उनकी रुचि के अनुकूल होता था। उसके समस्त यज्ञों में दूध, दही, घी, मधु तथा अन्य प्रकार के पेय और खाद्य — सब उत्तम कोटि के — तथा बहुमूल्य और मनोहर वस्त्र और आभूषण शास्त्रों के पूर्ण ज्ञाता ब्राह्मणों को दिए जाते थे। मरुत्त के महल में स्वयं देवता ही अन्न परोसनेवाले बनते थे।
34विश्वेदेव अविक्षितपुत्र उस राजर्षि के सभासद थे। उसने घी की आहुतियों से स्वर्गवासियों को प्रसन्न किया; उससे तृप्त होकर देवताओं ने बदले में मूसलाधार वृष्टि से उस राजा के धान्य-धन को बढ़ाया। वह सदा ऋषियों, पितरों और देवताओं को सन्तुष्ट करता और इस प्रकार उन्हें प्रसन्न रखता; साथ ही ब्रह्मचर्य के पालन से, वेदों के अध्ययन से, श्राद्धकर्मों के अनुष्ठान से और सब प्रकार के दान देने से भी। उसकी शय्याएँ, आसन, वाहन तथा कठिनाई से दिए जा सकनेवाले सोने के विशाल कोष — वस्तुतः उसकी वह समस्त विपुल सम्पत्ति — स्वेच्छा से ब्राह्मणों में बाँट दी गई। स्वयं इन्द्र उसका कल्याण चाहते थे। उसकी प्रजा उससे सुखी थी। धर्मपूर्वक समस्त कर्म करते हुए अन्ततः उसने अपने पुण्य से अर्जित शाश्वत आनन्दमय लोकों को प्राप्त किया।
35अपने पुत्रों, मन्त्रियों, पत्नियों, वंशजों और सम्बन्धियों सहित राजा मरुत्त ने अपने यौवनकाल में एक सहस्र वर्ष तक अपने राज्य पर शासन किया।
36हे सृञ्जय, जब ऐसे राजा को भी, जो चारों प्रमुख गुणों में तुमसे श्रेष्ठ थे और जो तुमसे श्रेष्ठ होने के कारण तुम्हारे पुत्र से तो कहीं अधिक श्रेष्ठ थे, मृत्यु का ग्रास बनना पड़ा, तब तुम अपने पुत्र के लिए — “हा श्वैत्य!” कहकर — शोक मत करो, जिसने न कोई यज्ञ किया और न कोई दक्षिणा दी।
नेपाली
1सञ्जयले भने — मृत्युको उत्पत्ति र उनका विचित्र कर्मको कथा सुनेर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले एक पटक फेरि विनयपूर्वक (व्यासलाई) सम्बोधन गर्दै भने —
2युधिष्ठिरले भने — अनेक समृद्ध देशमा अनेकौँ राजा भए, जो धर्मपरायण कर्म भएका र स्वयं शक्र (इन्द्र)समान पराक्रमी थिए। हे ब्रह्मन्, ती राजर्षि निष्पाप र सत्यभाषणका प्रेमी थिए।
3एक पटक फेरि मलाई गम्भीर अर्थ भएका वचन भन्नुहोस् र प्राचीन कालका ती राजर्षिहरूका पराक्रमको कथाले मलाई सान्त्वना दिनुहोस्।
4तिनीहरूद्वारा दिइएका यज्ञदक्षिणाको परिमाण कति थियो? ती को महात्मा र सदाचारी राजर्षि थिए जसले ती दक्षिणा दिए? हे सर्वसमर्थ ऋषि, मलाई यो सबै भन्नुहोस्!
5बितेका युगमा सृञ्जय नामले प्रसिद्ध एक राजा भए। उनको एक पुत्र थियो जसको नाम शैव्य थियो; ऋषि पर्वत र नारद उनका मित्र थिए।
6एक पटक उनीसँग भेट गर्ने इच्छाले ती ऋषिहरू उनको दरबारमा गए। उनीद्वारा विधिवत् पूजित भई तिनीहरू त्यहाँ सुखपूर्वक बस्न थाले।
7एक दिन जब सृञ्जय ती ऋषिहरूसँग सुखपूर्वक बसेका थिए, तब उनकी परम सुन्दरी र निर्मल मुस्कान भएकी कन्या उनको छेउमा आइन्।
8तब आफ्नी ती कन्याद्वारा प्रणाम गरिएपछि, जब उनी उनको छेउमा उभिएकी थिइन्, उनले उनकै इच्छाअनुसार उनलाई आशीर्वाद दिए।
9ती कन्यालाई देखेर पर्वतले मुस्कुराउँदै सृञ्जयलाई यी वचन भने — “चञ्चल हेराइ र शुभ लक्षण भएकी यी कन्या कसकी पुत्री हुन्?
10के यिनी सूर्यमण्डलकी कान्ति हुन्, अथवा अग्निको प्रज्वलित ज्वाला? अथवा यिनी श्री हुन्, अथवा ह्री, अथवा कीर्ति, अथवा धृति, अथवा पुष्टि, अथवा सिद्धि, अथवा चन्द्रमाको छटा?”
11तब राजा सृञ्जयले ती वचन भन्ने देवर्षिलाई यसरी उत्तर दिए — “हे सर्वसमर्थ ऋषिहरू, यी कन्या मेरी पुत्री हुन् र यिनी मेरो आशीर्वाद मागिरहेकी छिन्।”
12त्यसपछि नारदले ती राजालाई सम्बोधन गर्दै भने — “हे राजन्, यदि तिमी महान् कल्याण प्राप्त गर्न चाहन्छौ भने, आफ्नी यी कन्या मलाई विवाहमा दिइदेऊ।”
13(ऋषिको यस प्रस्तावले) हर्षले भरिएर सृञ्जयले नारदलाई भने — “म यिनलाई तपाईंलाई विवाहमा दिनेछु।” यसमा अर्का ऋषि पर्वतले क्रोधले भरिएर नारदलाई यी वचन भने।
14“जुन कन्यालाई तिमीभन्दा पहिले मैले आफ्नो हृदयमा आफ्नी पत्नीका रूपमा छानिसकेको थिएँ, तिनैलाई तिमीले आफ्नी पत्नीका रूपमा स्वीकार गरेका छौ; र किनभने तिमीले यस्तो गरेका छौ, हे ब्राह्मण, त्यसैले तिमी आफ्नो इच्छाले स्वर्ग जान सक्नेछैनौ।”
15यसरी भनिएपछि नारदले उत्तरमा उनलाई यी वचन भने — “पतिको हृदय, उसको वचन, कन्यादाताको सहमति, ती दुवैका वचन, जलको सिञ्चनसहित गरिएको वास्तविक दान, वधूको पाणिग्रहण गर्न निर्दिष्ट मन्त्र — यिनै ती लक्षण भनिएका छन् जसबाट कोही कुनै कन्याको पति चिनिन्छ। तर यी विधि पर्याप्त छैनन्; आवश्यक विधि त विवाहपछि सात पाइला हिँड्नु हो।
16कुनै कारणबिनै तिमीले मलाई श्राप दिएका छौ। त्यसैले तिमी पनि मेरो सङ्गबिना स्वर्ग जान सक्नेछैनौ।”
17यसरी एक-अर्कालाई श्राप दिएर ती दुवै ऋषि त्यहीँ बस्दै गए। यसै बीच पुत्र प्राप्त गर्ने र आफूलाई पवित्र पार्ने इच्छाले सृञ्जय आफ्नो सामर्थ्यअनुसार पेय, वस्त्र र अन्नले विप्रहरूलाई सन्तुष्ट पार्न थाले। केही समयपछि वेदाध्ययनमा लागेका तथा शास्त्र र तिनका नाना अङ्गका ज्ञाता ती ब्राह्मणहरू पुत्रको कामना राख्ने ती राजासँग सन्तुष्ट भई सँगै नारदकहाँ आए र उनलाई भने — “यी राजालाई त्यस्तै पुत्र दिनुहोस् जस्तो यिनी चाहन्छन्।”
18द्विजश्रेष्ठहरूद्वारा यसरी भनिएपछि नारदले भने — “त्यसै होस्”; र तब उनले सृञ्जयलाई सम्बोधन गर्दै भने — “हे राजर्षि, ब्राह्मणहरू तिमीसँग सन्तुष्ट छन् र तिनीहरू तिमीलाई पुत्र प्रदान गर्न चाहन्छन्।
19तिम्रो कल्याण होस्। जस्तो पुत्र तिमी चाहन्छौ, त्यसको वर मागिहाल।” यसरी भनिएपछि ती राजाले हात जोडेर यस्तो पुत्रको वर मागे जो सम्पूर्ण गुणले युक्त, प्रसिद्ध, यशस्वी, महातेजस्वी र सम्पूर्ण शत्रुको दमन गर्ने होस्, तथा जसका मूत्र, मल, स्राव र पसिना सुन होऊन्।
20तब यथासमय ती राजालाई एक पुत्र प्राप्त भयो, जो पृथ्वीमा सुवर्णष्ठीवी नामले प्रसिद्ध भए; र त्यस वरको प्रभावले ती बालकले आफ्ना पिताको धन सबै सीमाभन्दा पर बढाउन थाले।
21तब राजा सृञ्जयले आफ्नो इच्छाका सम्पूर्ण वस्तु सुनका बनाउन लगाए; उनका घर, पर्खाल, दुर्ग, ब्राह्मणहरूका निवास, उनका शय्या, वाहन, थाल तथा सबै प्रकारका भाँडा, तस्तरी, उनका भवन तथा घरेलु र अन्य सबै उपकरण र भाँडाकुँडा — सबै सुनका बनाउन लगाइए। समयसँगै उनको कोष बढ्दै गयो।
22तब केही चोरहरूले ती राजकुमारका विषयमा सुनेर र उनलाई त्यस्तो देखेर आपसमा गिरोह बनाए र राजाको अनिष्ट गर्ने प्रयत्न गरे।
23तीमध्ये कतिपयले भने — “हामी राजाका पुत्रलाई पक्रनेछौँ। उनी नै उनका पिताको सुनको खानी हुन्। त्यसैले हामी उनलाई पक्रने प्रयत्न गरौँ।”
24त्यसपछि लोभले प्रेरित ती चोरहरू राजाको दरबारभित्र पसे; र तिनीहरूले बलपूर्वक बालक राजकुमार सुवर्णष्ठीवीको अपहरण गरे।
25उनलाई पक्रेर र वनमा लगेर ती मूर्खहरूले यो जान्न सकेनन् कि उनको के गर्ने। (लोभवश तिनीहरूले उनको वध गरे र उनलाई टुक्रा-टुक्रा पारिदिए। तर तिनीहरूले उनको शरीरभित्र कुनै सुन भेट्टाएनन्।) ती बालकका प्राण गएपछि ऋषिको वरबाट उत्पन्न त्यो सम्पूर्ण सुन लोप भयो।
26तब ती चोरहरू, जो अज्ञानी र मूर्ख थिए, एक-अर्काको वध गर्न थाले; किनभने ती अद्भुत राजकुमारको वध गरेर तिनीहरू आफैँ पनि आफ्नो विनाशमा पुगे।
27दुष्कर्मी ती चोरहरू एउटा भयङ्कर र अकल्पनीय नरकमा हालिए। तब वरबाट प्राप्त आफ्ना पुत्रलाई मारिएको देखेर ती महातपस्वी —
28— राजा सृञ्जय भयङ्कर शोकले पीडित भई करुण स्वरमा विलाप गर्न थाले। ती राजालाई आफ्ना पुत्रको मृत्युबाट उत्पन्न शोकमा यसरी विलाप गरेको सुनेर —
29— देवर्षि नारद ती राजाको सामु प्रकट भए। र उनले विलाप गरिरहेका, शोकसन्तप्त र चेतनाशून्य —
30— राजा सृञ्जयलाई यी वचन भने। हे युधिष्ठिर, ती वचन सुन। नारदले भने — हे सृञ्जय, तिमीले आफ्ना अनेक कामना अधुरै छोडेर मर्नुपर्नेछ।
31हे सृञ्जय, यद्यपि हामी पवित्र वेदका पाठक तिम्रो छानामुनि बस्दछौँ, तैपनि हामीले अविक्षितका पुत्र मरुत्तसम्मको मृत्युको समाचार सुन्नुपर्यो।
32बृहस्पतिसँग रिसाएर उनले स्वयं संवर्तलाई आफ्नो एक महान् यज्ञमा ऋत्विक् बन्न बाध्य पारेका थिए। ती राजर्षिलाई यशस्वी देव (महादेव)ले हिमवान्को सुनको पठारका रूपमा धन दिएका थिए। त्यसैबाट मरुत्तले अनेक यज्ञ सम्पन्न गरे। उनका यज्ञको समाप्तिमा इन्द्रसहित तथा बृहस्पतिको नेतृत्वमा देवताहरूका नाना गण उनीकहाँ आउने गर्थे। उनको यज्ञमण्डपका सम्पूर्ण आसन र साजसामान सुनका बनेका थिए।
33उनका यज्ञमा अन्नका इच्छुक द्विजगण आफ्नो रुचिअनुसार भोजन गर्थे — यस्तो भोजन जो पवित्र र तिनको रुचिअनुकूल हुन्थ्यो। उनका सम्पूर्ण यज्ञमा दूध, दही, घिउ, मह तथा अन्य प्रकारका पेय र खाद्य — सबै उत्तम कोटिका — तथा बहुमूल्य र मनोहर वस्त्र र आभूषण शास्त्रका पूर्ण ज्ञाता ब्राह्मणहरूलाई दिइन्थ्यो। मरुत्तको दरबारमा स्वयं देवताहरू नै अन्न पस्कने बन्थे।
34विश्वेदेवहरू अविक्षितपुत्र ती राजर्षिका सभासद थिए। उनले घिउका आहुतिले स्वर्गवासीहरूलाई प्रसन्न पारे; त्यसबाट तृप्त भई देवताहरूले बदलामा मुसलधारे वृष्टिले ती राजाको धान्य-धन बढाए। उनी सधैँ ऋषि, पितृ र देवताहरूलाई सन्तुष्ट पार्थे र यसरी तिनलाई प्रसन्न राख्थे; साथै ब्रह्मचर्यको पालनले, वेदको अध्ययनले, श्राद्धकर्मको अनुष्ठानले र सबै प्रकारका दान दिएर पनि। उनका शय्या, आसन, वाहन तथा कठिनाइले दिन सकिने सुनका विशाल कोष — वस्तुतः उनको त्यो सम्पूर्ण विपुल सम्पत्ति — स्वेच्छाले ब्राह्मणहरूमा बाँडियो। स्वयं इन्द्र उनको कल्याण चाहन्थे। उनका प्रजा उनीबाट सुखी थिए। धर्मपूर्वक सम्पूर्ण कर्म गर्दै अन्ततः उनले आफ्नो पुण्यबाट अर्जित शाश्वत आनन्दमय लोकहरू प्राप्त गरे।
35आफ्ना पुत्र, मन्त्री, पत्नी, वंशज र आफन्तसहित राजा मरुत्तले आफ्नो यौवनकालमा एक हजार वर्षसम्म आफ्नो राज्यमाथि शासन गरे।
36हे सृञ्जय, जब यस्ता राजालाई पनि, जो चारै प्रमुख गुणमा तिमीभन्दा श्रेष्ठ थिए र जो तिमीभन्दा श्रेष्ठ भएकाले तिम्रा पुत्रभन्दा त झन् धेरै श्रेष्ठ थिए, मृत्युको ग्रास बन्नुपर्यो, तब तिमी आफ्ना पुत्रका लागि — “हा श्वैत्य!” भन्दै — शोक नगर, जसले न कुनै यज्ञ गरे न कुनै दक्षिणा दिए।