मृत्यु र प्रजापतिको संवाद
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 54
संस्कृत
1नारद उवाद विनीय दुःखमबला आत्मन्येव प्रजापतिम्। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता पुनः॥
2मृत्युरुवाच त्वया सृष्टा कथं नारी ईदृशी वदतां वर। क्रूरं कर्माहितं कुर्यां तदेव किमु जानती॥
3बिभेम्यहमधर्माद्धि प्रसीद भगवन् प्रभो। प्रियान् पुत्रान् वयस्यांश्च भ्रातॄन् मातृः पितॄन् पतीन्॥३ अपध्यास्यन्ति मे देव मृतेष्वेभ्यो विभेम्यहम्।
4कृपणानां हि रुदतां ये पतन्त्यश्रुबिन्दवः॥ तेभ्योऽहं भगवन् भीता शरणं त्वाहमागता।
5यमस्य भवनं देव गच्छेयं न सुरोत्तम॥ कायेन विनयोपेता मोदग्रनखेन च। एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह॥
6इच्छेयं त्वत्प्रसादाद्धि तपस्तप्तुं प्रजेश्वर। प्रदिशेमं वरं देव त्वं मह्यं भगवन् प्रभो॥
7त्वया झुक्ता गमिष्यामि धेनुकाश्रममुत्तमम्। तत्र तप्स्ये तपस्तीनं तवैवाराधने रता॥
8न हि शक्ष्यामि देवेश प्राणान् प्राणभृतां प्रियान्। हर्तुं विलपमानानामधर्मादभिरक्ष माम्॥
9ब्रह्मोवाच मृत्यो संकल्पितासि त्वं प्रजासंहारहेतुना। गच्छ संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा ते विचारणा॥
10भविता त्वेतदेवं हि नैतज्जात्वन्यथा भवेत्। भव त्वनिन्दिता लोके कुरुष्व वचनं मम॥
11नारद उवाच एवमुक्ताभवत् प्रीता प्राञ्जलिर्भगवन्मुखी। संहारे नाकरोद् बुद्धिं प्रजानां हितकाम्यया॥
12तूष्णीमासीत् तदा देवः प्रजानामीश्वरेश्वरः। प्रसादं चागमत् क्षिप्रमात्मनैव प्रजापतिः॥
13स्मयमानश्च देवेशो लोकान् सर्वानवेक्ष्य च। लोकास्त्वासन् यथापूर्वे दृष्टास्तेनापमन्युना॥
14निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते। सा कन्यापि जगामाथ समीपात् तस्य धीमतः॥
15अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा। त्वरमाणा च राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात्॥
16सा तत्र परमं तीव्र चचार व्रतमुत्तमम्। सा तदा ह्येकपादेन तस्थौ पद्मानि षोडश॥ पञ्च चाब्दानि कारुण्यात् प्रजानां तु हितैषिणी। इन्द्रियाणीनिद्रयार्थेभ्यः प्रियेभ्यः संनिवर्त्य सा॥
17ततस्त्वेकेन पादेन पुनरन्यानि सप्त वै। तस्थौ पद्मानि षट् चैव सप्त चैकं च पार्थिव॥
18ततः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा। पुनर्गत्वा ततो नन्दा पुण्यां शीतामलोदकाम्॥
19अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च साऽनयत्। धारयित्वा तु नियमं नन्दायां वीतकल्मषा॥
20सा पूर्वे कौशिकी पुण्यां जगाम नियमैघिता। तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः॥
21पञ्चगङ्गसु सा पुण्या कन्या वेतसकेषु च। तपोविशेषैर्बहुभिः कर्षयद् देहमात्मनः॥
22ततो गत्वा तु सा गङ्गां महामेरुं च केवलम्। तस्थौ चाश्मेव निश्चेष्टा प्राणायामपरायणा॥
23पुनर्हिमवतो मूर्ध्नि यत्र देवाः पुराऽयजन्। तत्राङ्गुष्ठेन सा तस्थौ निखर्वं परमा शुभा॥
24पुष्करेष्वथ गोकर्णे नैमिषे मलये तथा अपाकर्षत् स्वकं देहं नियमैर्मानसप्रियैः॥
25अनन्यदेवता नित्यं दृढभक्ता पितामहे। तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास धर्मतः॥
26ततस्तामब्रवीत् प्रीतो लोकानां प्रभवोऽव्ययः। सौम्येन मनसा राजन् प्रीत: प्रीतमनास्तदा॥
27मृत्यो किमिदमत्यन्तं तपांसि चरसीति ह। ततोऽब्रवीत् पुनर्मूतवुर्भगवन्तं पितामहम्॥
28एतदिच्छामि सर्वेश त्वत्तो वरमहं प्रभो॥
29अधर्मभयभीताऽस्मि ततोऽहं तप आस्थिता। भीतायास्तु महाभाग प्रयच्छाभयमव्यय॥
30आर्ता चानागसी नारी याचामि भव मे गतिः। तामब्रवीत् ततो देवो भूतभव्यभविष्यवित्॥
31अधर्मोनास्ति ते मृत्योसंहरन्त्या इमाः प्रजाः। मया चोक्तं मृषा भद्रे भविता न कथंचन॥
32तस्मात् संहर कल्याणि प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः। धमः सनातनश्च त्वां सर्वथा पावयिष्यति॥
33लोकपालो यमश्चैव सहाया व्याधयश्च ते। अहं च विबुधाश्चैव पुनर्दास्याम ते वरम्॥
34यथा त्वमेनसा मुक्ता विरजाः ख्यातिमेष्यसि। सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरिदं विभुम्॥ पुनरेवाब्रवीद् वाक्यं प्रसाद्य शिरसा तदा। यद्येवमेतत् कर्तव्यं मया न स्याद् विना प्रभो॥
35तवाज्ञा पूर्ध्निमेन्यस्ता यत् ते वक्ष्यामि तच्छृणु। लोभः क्रोधोऽभ्यसूयेाद्रोहोमोहश्च देहिनाम्॥
36ब्रह्मोवाच अह्रश्चान्योन्यपरुषा देहं भिन्छुः पृथग्विधाः। तथा भविष्यते मृत्या साधु संहर भोः प्रजाः। अधर्मस्तेन भविता नापध्यास्याम्यहं शुभे॥
37स्ते व्याधयः प्राणिनामात्मजाताः। ते मारयिष्यन्ति नरान् गतासून् नाधमस्ते भविता मास भैषीः॥
38नाधर्मस्ते भविता प्राणिनां वै त्वं वै धर्मस्त्वं हि धर्मस्य चेशा। धा भूत्वा धर्मनित्या धरित्री तस्मात् प्राणान् सर्वथेमान् नियच्छ॥
39सर्वेषां वै प्राणिनां कामरोषौ संत्यज्य त्वं संहरस्वेह जीवान्। एवं धर्मस्त्वां भविष्यत्यनन्तो मिथ्यावृत्तात् मानयिष्यत्यधर्मः॥
40तेनात्मानं पावयस्वात्मना त्वं पापेऽऽत्मानं मज्जयिष्यन्त्यसत्यात्। तस्मात् कामं रोषमप्यागतं त्वं संत्यज्यान्तः संहरस्वेति जीवान्॥
41नारद उवाच च्छापाद् भीता बाढमित्यब्रवीत् तम्। सा च प्राणं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ त्यज्य हरत्यसक्ता॥
42मृत्युस्त्वेषां व्याधयस्तत्प्रसूता व्याधी रोगो रुज्यते येन जन्तुः। सर्वेषां च प्राणिनां प्रायणान्ते तस्माच्छोकं मा कृथा निष्फलं त्व त्वम्॥
43सर्वे देवाः प्राणिभिः प्रायणान्ते गत्वा वृत्त संनिवृत्तास्तथैव। एवं सर्वे प्राणिनस्तत्र गत्वा वृत्ता देवा मर्त्यवद् राजसिंह॥
44वायुीमो भीमनादो महौजा भेत्ता देहान् प्राणिनां सर्वगोऽसौ। नो वाऽऽवृत्तिं नैव वृत्तिं कदाचित् प्राप्नोत्युग्रोऽनन्ततेजोविशिष्टः॥
45स्तस्मात् पुत्रं मा शुचोराजसिंह। स्वर्गे प्राप्तो मोदते ते तनूजो नित्यं रम्यान् वीरलोकानवाप्य॥
46रेषा मृत्युर्देवदिष्टा प्रजानाम्। प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत् स्वयं कृता प्राणहरा प्रजानाम्॥
47आत्मानं वै प्राणिनो मन्ति सर्वे नैतान् मृत्युदण्डपाणिर्हिनस्ति। तस्मान्मृतान् नानुशोचन्ति धीरा मृत्युं ज्ञात्वा निश्चयं ब्रह्मसृष्टम्। इत्थं सृष्टि देवक्लप्तां विदित्वा पुत्रान्नष्टाच्छोकमाशु त्यजस्व॥
48व्यास उवाच एतच्छुत्वार्थवद् वाक्यं नारदेन प्रकाशितम्। उवाचाकम्पनो राजा सखायं नारदं तथा॥
49व्यपेतशोकः प्रीतोऽस्मि भगवऋषिसत्तम। श्रुत्वेतिहासं त्वत्तस्तु कृतार्थोऽस्म्यभिवादये॥
50तथोक्तो नारदस्तेन राज्ञा ऋषिवरोत्तमः। जगाम नन्दनं शीघ्रं देवर्षिरमितात्मवान्॥
51पुण्यं यशस्यं स्वर्णं च धन्यमायुष्यमेव च। अस्येतिहासस्य सदा श्रवणं श्रावणं तथा॥
52एतदर्थपदं श्रुत्वा तदा राजा युधिष्ठिरः। क्षत्रधर्मे च विज्ञाय शूराणां च परां गतिम्॥ सम्प्राप्तोऽसौ महावीर्यः स्वर्गलोकं महारथः।
53युध्यमानो महेष्वासो हतः सोऽभिमुखो रणे। असिना गदया शक्त्या धनुषा च महारथः। विरजाः सोमसूनुः स पुनस्तत्र प्रलीयते॥
54तस्मात् परां धृति कृत्वा भ्रातृभिः सह पाण्डव। अप्रमत्तः सुसंनद्धः शीघ्रं योद्भुमुपाक्रम॥
अङ्ग्रेजी
1Narada said Then that helpless lady restraining her grief within herself, thus addressed the lord of the people, with folded palms and bending like a creeper with humility.
2Death said O most eloquent of all speakers, how shall I, created a female by you, do such heartless and mischievous deeds, knowing them at the same time to be so?
3I fear sin greatly-O illustrious lord, be propitious on me. Sons, friends, brothers, fathers and husbands are always dear to creatures. If they are destroyed by my hands, they that will incur the loss, shall endeavour to avenge themselves on me. It is them that I fear.
4The drops of tears that will fall from the eyes of grief-stricken and bewailing persons. Fill me with terror. Thus affrighted, O illustrious Lord, I seek your protection.
5O foremost of the celestials, O Divine Being, I will not go to Yama's abode. O you. that bestow boons, I do propitiate you, by bending my head low and by folding my hands, O Grandsire of the worlds, I desire the fulfillment of even this wish of mine at your hands.
6O Lord of the creation, I desire to carry on ascetic austerities through your grace. O great Lord, O divine being, accord me this boon.
7Permitted by you, I shall go to the excellent hermitage of Dhenuka and there shall I practice ascetic austerities of the most severe sort, being engaged in worshipping yourself.
8O Lord of the celestials, I shall not be able to destroy the dear lives of living creatures, when they will weep in grief. Save me from unrighteousness.
9Brahma said You have been created, O Death, for causing the destruction of creatures; go, destroy all the creatures; entertain no scruples whatsoever.
10This must have happened and nothing could have prevented it. Carry out my command; none in the world will find any fault with you.
11Narada said Thus spoken to, the lady became pleased and she stood with her face turned towards the illustrious god. And out of desire for doing good to the creatures, she did not set her heart upon the destruction of creature.
12Then that Divinity, the Lord of the lords of creatures also remained silent for a while; and the grandsire soon became satisfied with his ownself.
13Then turning his eyes upon the creatures he smiled. Then the creatures lived cheerfully as before, undisturbed by premature death.
14When that invincible and illustrious divinity had cast his wrath off, that lady also went away from the presence of that intelligent being.
15Then without having promised the destruction of creatures, she went away, O king; and then Death hastily came to Dhenuka.
16There she practised a vow excellent and greatly severe. There she stood on one leg for sixteen times ten billions of years and five times ten billions also, through compassion for living creatures and through desire for doing them good, all the time withholding her senses from their dear objects.
17Once more, O monarch, she stood there on one leg for twenty one times ten billions of years.
18Then she roved for ten times ten thousand billions of years with the animals. Then once again repairing to the holy river Nanda that was full of cool and translucent water.
19She passed in those waters eight thousand years. Practising austere penances on the banks of the Nanda, she purged herself of all her sins.
20Then observant of her vows, she first visited the sacred Kousiki; living upon air and water only, she practised penances there.
21Going then to Panchaganga and afterwards to Vetasa, that already-purified lady, pulled her own body down by performing various kinds of asceticism.
22Repairing next to the Ganga and thence to the great Meru, she remained inert like a block of stone, devoting herself in the practice of Pranayama (suspension of breaths).
23From that place repairing to the crest of the Himavat mountain, where, in the days of yore, the gods had performed their sacred sacrifices, that excellent and auspicious damsel stood on her tip toe for a billion of years.
24Thence going to Puskara and Gokarna and Naimisha and Malaya, she pulled her health down by the practice of penances after her own choice.
25Without worshipping any other god and with firin devotion to the Grandsire, she lived and propitiated him in every way and everywhere.
26Thereafter the undeteriorating Creator of die universe, thus propitiated, spoke to her with
27"O Death, what for are you under-going all these severe ascetic penances?" Thereat Death once more addressed the illustrious divinity, the Grandsire, sayingनाहं हन्यां प्रजा देव स्वस्थाश्चाक्रोशतीस्तथा।
28"O God, I shall not be able to destroy of living creatures. They are all in the enjoyment of health and do not envy one another. O Lord, even this is the boon that I want at your hands, Omaster of all.
29I am afraid of sin; and it is for this reason hat I am engaged in the practice of ascetic austerities. 0 blessed Lord! vouchsafe assurances of eternal safety to overwhelmed with terror.
30A woman by birth, helpless and sinless, I iimplore your mercy, be you my refuge." Thereupon that Divinity possessed to the knowledge of the past, the present and the future thus spoke to her again.
31“in destroying all these creatures, O Death, vou shall reap no sin. My words, O handsome dainsel, can never be false. me
32Therefore, O blessed lady, destroy these four kinds of creatures. Eternal virtue shall always be yours.
33Yama, the Regent of the worlds and the vai tous maladies, shall help you in your work of destruction. Myself and the celestials also will bestow boons on you;
34So that purged of all sins and perfectly purified, you shall attain glory. Having been thus spoken to, O mighty monarch, she, with her palms folded, thus addressed the Lord, saluting him by bending her head low. "If, O lord, such be the state of things and if it cannot do without me.
35Then I place your behest upon my own head. However hear what I have to say. Let covetousness, anger, animosity malice, dissensions and folly and shamelessness and other stern passions tear to pieces the frames of corporeal beings.'
36Brahma said It shall be as you desire, O Death. Do you begin to destroy the creatures. No sin will hang on you; I shall not seek to injure you, O blessed damsel.
37There tears of yours which I hold in my hands, even they will become maladies, starting into existence from the creatures themselves. They will destroy men whose lifetime has been exhausted. No sin will hang on you. Do not be frightened.
38Verily sin shall not be yours. You shall be the righteousness of living creatures, and the presiding deity of that righteousness. Devoted to virtue and observant of your duties, you shall control all creatures. Therefore destroy always the lives of these corporeal creatures.
39Renouncing both desire and anger, snatch out the lives of all living creatures. In this way you shall sccure eternal merit. Sin will destroy those who are vicious in their conduct of life.
40Carrying out my command, purify yourself. The task of plunging those who are wicked, in their own sins, will be left to you. Therefore renounce desire and anger and begin destroying those creatures possessed of life.”
41Narada said Thereafter that lady, seeing that she was persistently called by the name of Death, became afraid of acting otherwise. And in fear of Brahma's malediction, she said Yea.' Unable to set at naught the behests of Brahma, she began, renouncing wrath and desire, 10 deprive living creatures of their lives, when their last days came.
42Death is the lot of all living creatures. Maladies originate out of living creatures. Maladies are the abnormal conditions of living beings and they are pained by them. Discase and death fall to the share of all creatures. Therefore do you not indulge in fruitless griet
43Upon the death of living creatures, their senses go with them; and achieving their respective functions in the other world, they come back with their possessors, (when they are born anew). Thus all creatures including the gods going thither, have to act like mortals, O best of all kings.
44The wind that is tremendous. of dreadful roars and great strength, omni-present and endowed with energy infinite, even that wind will tear open the bodies of living creatures. It will, in this action, put forth no active energy. nor will it suspend its workings.
45Even all the gods and qualified with the adjective mortal. Therefore, o foremost of kings, do not bewail you son. Your son having ascended to heaven, is enjoying perpetual happiness, in those delightful regions allotted to the heroes.
46Renouncing all grief, he has obtained the fellowship of the virtuous. Death has been ordained for all corporeal beings by the Creator himself. So when their days are numbered, they suffer destruction. The death of creatures is brought about by their ownselves.
47Creatures destroy themselves. Death does not destroy any one, armed though she is with the mortal dart. Therefore the wise, knowing death to be unavoidable being ordained by Brahma, never lament for those that are dead. Now knowing that death is ordained by the highest divinity, renounce, without delay, your sorrow for you son.
48Vyasa said Having heard these words of grave signification uttered by Narada, Narada, king Akampana, addressing his friend Narada said-
49"O illustrious one, O foremost of Rishis, I am gratified an my sorrow has left me. Hearing this story from you, I am contented and I salute you.”
50Thus spoken to by that monarch, Narada, that excellent of all the foremost sages, that celestial sage of immeasurable soul, speedily went back to the Nandana forest.
51The frequent audition as well as the recital of this piece of history is held to be purifying, fame-giving leading to paradise, life-giving and fraught with all blessings.
52Having heard this instructive story, renounce your sorrow, O king Yudhishthira, you know the duties of a Kshatriya and the region they may attain to after death.
53The mighty car-warrior Abhimanyu endued with great energy has ascended to heaven, having slain his enemies in battle, before the presence of all bowmen. That mighty carwarrior, that fierce bowman, has been slain, when fighting, with swords, lances, maces and bows. He is the sinless son of the moon and is now dissolved in the lunar essence.
54Therefore, O son of Pandu, mustering all your courage, yourself accompanied by your brothers, speedily march out for battle inflamed with wrath and without allowing your senses to become stupefied.
हिन्दी
1नारद ने कहा — तब उस असहाय देवी ने अपना शोक भीतर ही रोककर, हाथ जोड़े और विनय से लता की भाँति झुककर प्रजापति से इस प्रकार कहा।
2मृत्यु ने कहा — हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, आपके द्वारा स्त्री रूप में रची गई मैं ऐसे निर्दय और अनिष्टकारी कर्म कैसे करूँ, जबकि मैं उन्हें वैसा जानती भी हूँ?
3मैं पाप से बहुत डरती हूँ — हे यशस्वी प्रभो, मुझ पर प्रसन्न होइए। पुत्र, मित्र, भाई, पिता और पति प्राणियों को सदा प्रिय होते हैं। यदि वे मेरे हाथों नष्ट किए जाएँगे, तो जिनकी हानि होगी वे मुझसे बदला लेने का प्रयत्न करेंगे। मुझे उन्हीं का भय है।
4शोकसन्तप्त और विलाप करते हुए लोगों के नेत्रों से जो अश्रुबिन्दु गिरेंगे, वे मुझे भय से भर देते हैं। इस प्रकार भयभीत होकर, हे यशस्वी प्रभो, मैं आपकी शरण चाहती हूँ।
5हे देवश्रेष्ठ, हे दिव्य पुरुष, मैं यम के धाम नहीं जाऊँगी। हे वरदाता, मैं सिर झुकाकर और हाथ जोड़कर आपको प्रसन्न करती हूँ; हे लोकपितामह, मैं अपनी यही कामना आपके हाथों पूरी होते देखना चाहती हूँ।
6हे प्रजापते, मैं आपकी कृपा से तपस्या करना चाहती हूँ। हे महाप्रभो, हे दिव्य पुरुष, मुझे यह वर दीजिए।
7आपकी अनुमति पाकर मैं धेनुक के उत्तम आश्रम को जाऊँगी और वहाँ आपकी ही उपासना में लगी रहकर अत्यन्त कठोर तपस्या करूँगी।
8हे देवेश्वर, जब प्राणी शोक में रोएँगे, तब मैं उनके प्रिय प्राणों का नाश न कर सकूँगी। मुझे अधर्म से बचाइए।
9ब्रह्मा ने कहा — हे मृत्यु, तुम्हारी सृष्टि प्राणियों के संहार के लिए ही हुई है; जाओ, समस्त प्राणियों का संहार करो; तनिक भी संकोच मत करो।
10यह होना ही था और इसे कोई रोक न सकता था। मेरी आज्ञा का पालन करो; संसार में कोई तुममें दोष न देखेगा।
11नारद ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर वह देवी प्रसन्न हुई और उन यशस्वी देव की ओर मुख किए खड़ी रही। और प्राणियों का कल्याण करने की इच्छा से उसने प्राणियों के संहार में मन न लगाया।
12तब प्रजापतियों के अधिपति वे देव भी कुछ देर मौन रहे; और पितामह शीघ्र ही अपने आप में सन्तुष्ट हो गए।
13तब प्राणियों की ओर दृष्टि डालकर वे मुसकराए। तब प्राणी पहले की भाँति प्रसन्नतापूर्वक जीने लगे और अकाल मृत्यु से अबाधित रहे।
14जब उन अजेय और यशस्वी देव ने अपना क्रोध त्याग दिया, तब वह देवी भी उन बुद्धिमान् पुरुष की उपस्थिति से चली गई।
15हे राजन्, प्राणियों के संहार की प्रतिज्ञा किए बिना ही वह चली गई; और तब मृत्यु शीघ्रता से धेनुक आ पहुँची।
16वहाँ उसने एक उत्तम और अत्यन्त कठोर व्रत का पालन किया। प्राणियों पर करुणा से और उनका भला करने की इच्छा से, अपनी इन्द्रियों को उनके प्रिय विषयों से सर्वथा रोककर, वह वहाँ एक पाँव पर एक सौ साठ अरब वर्ष और फिर पचास अरब वर्ष तक खड़ी रही।
17हे महाराज, एक बार फिर वह वहाँ दो सौ दस अरब वर्ष तक एक पाँव पर खड़ी रही।
18फिर वह पशुओं के साथ एक लाख अरब वर्ष तक विचरती रही। तत्पश्चात् एक बार फिर वह शीतल और स्वच्छ जल से भरी पवित्र नन्दा नदी को गई —
19— और उन जलों में उसने आठ सहस्र वर्ष बिताए। नन्दा के तटों पर कठोर तप करते हुए उसने अपने समस्त पापों का प्रक्षालन कर लिया।
20तब अपने व्रतों में स्थित रहकर उसने पहले पवित्र कौशिकी के दर्शन किए; केवल वायु और जल पर जीवित रहकर उसने वहाँ तप किया।
21फिर पंचगंगा और तत्पश्चात् वेतस को जाकर उस पहले से ही पवित्र हुई देवी ने नाना प्रकार की तपस्याओं से अपने शरीर को क्षीण कर डाला।
22तत्पश्चात् गंगा और वहाँ से महामेरु को जाकर वह प्राणायाम (श्वास के निरोध) के अभ्यास में लीन होकर पत्थर के खण्ड की भाँति निश्चल हो गई।
23वहाँ से हिमवान् पर्वत के शिखर पर जाकर, जहाँ प्राचीन काल में देवताओं ने अपने पवित्र यज्ञ किए थे, वह उत्तम और कल्याणी कन्या एक अरब वर्ष तक पैर के अँगूठों के बल खड़ी रही।
24वहाँ से पुष्कर, गोकर्ण, नैमिष और मलय जाकर उसने अपनी रुचि के अनुसार तपस्याओं से अपना शरीर क्षीण किया।
25किसी अन्य देवता की उपासना न करते हुए और पितामह के प्रति दृढ़ भक्ति रखते हुए वह जीती रही और सर्वत्र तथा सब प्रकार से उन्हें प्रसन्न करती रही।
26तदनन्तर इस प्रकार प्रसन्न हुए अविनाशी विश्वस्रष्टा ने उससे कहा —
27“हे मृत्यु, ये सब कठोर तपस्याएँ तुम किसलिए कर रही हो?” इस पर मृत्यु ने एक बार फिर उन यशस्वी देव, पितामह से कहा —
28“हे देव, मैं जीवित प्राणियों का संहार न कर सकूँगी। वे सब स्वस्थ हैं और एक-दूसरे से द्वेष नहीं करते। हे प्रभो, हे सर्वेश्वर, मैं आपके हाथों यही वर चाहती हूँ।
29मैं पाप से डरती हूँ; और इसी कारण मैं तपस्या में लगी हूँ। हे भगवन्! भय से अभिभूत मुझे शाश्वत अभय का आश्वासन दीजिए।
30जन्म से स्त्री, असहाय और निष्पाप मैं आपकी दया की याचना करती हूँ; आप मेरे आश्रय बनिए।” तब भूत, वर्तमान और भविष्य के ज्ञाता उन देव ने उससे पुनः इस प्रकार कहा।
31“हे मृत्यु, इन समस्त प्राणियों का संहार करने में तुम्हें कोई पाप न लगेगा। हे सुन्दरी, मेरे वचन कभी मिथ्या नहीं हो सकते।
32इसलिए, हे भद्रे, इन चारों प्रकार के प्राणियों का संहार करो। शाश्वत धर्म सदा तुम्हारा ही रहेगा।
33लोकपाल यम तथा नाना रोग तुम्हारे संहारकर्म में तुम्हारी सहायता करेंगे। मैं और देवता भी तुम्हें वर देंगे —
34— जिससे समस्त पापों से मुक्त और पूर्णतः शुद्ध होकर तुम कीर्ति प्राप्त करोगी।” हे महाराज, इस प्रकार कहे जाने पर उसने हाथ जोड़कर और सिर झुकाकर प्रणाम करते हुए उन प्रभु से इस प्रकार कहा — “हे प्रभो, यदि स्थिति ऐसी ही है और यदि मेरे बिना काम नहीं चल सकता —
35— तो मैं आपकी आज्ञा को अपने सिर पर धारण करती हूँ। किन्तु मेरी बात सुनिए। लोभ, क्रोध, वैर, द्वेष, कलह, मूर्खता, निर्लज्जता तथा अन्य कठोर विकार ही देहधारी प्राणियों के शरीरों को छिन्न-भिन्न करें।”
36ब्रह्मा ने कहा — हे मृत्यु, जैसा तुम चाहती हो वैसा ही होगा। तुम प्राणियों का संहार आरम्भ करो। तुम पर कोई पाप न लगेगा; हे भद्रे, मैं तुम्हें हानि पहुँचाने का प्रयत्न नहीं करूँगा।
37तुम्हारे जो अश्रु मैंने अपने हाथों में थाम रखे हैं, वे ही रोग बनेंगे और स्वयं प्राणियों में से ही उत्पन्न होंगे। वे उन मनुष्यों का संहार करेंगे जिनकी आयु समाप्त हो चुकी होगी। तुम पर कोई पाप न लगेगा। भयभीत मत हो।
38सचमुच पाप तुम्हारा न होगा। तुम जीवित प्राणियों का धर्म बनोगी और उस धर्म की अधिष्ठात्री देवी। धर्म में स्थित रहकर और अपने कर्तव्यों का पालन करते हुए तुम समस्त प्राणियों पर शासन करोगी। इसलिए इन देहधारी प्राणियों के प्राण सदा हरती रहो।
39काम और क्रोध — दोनों को त्यागकर समस्त जीवित प्राणियों के प्राण हरो। इस प्रकार तुम शाश्वत पुण्य अर्जित करोगी। पाप उन्हीं का नाश करेगा जिनका आचरण दूषित है।
40मेरी आज्ञा का पालन करके स्वयं को शुद्ध करो। जो दुष्ट हैं, उन्हें उन्हीं के पापों में डुबाने का कार्य तुम्हारे ऊपर छोड़ा जाएगा। इसलिए काम और क्रोध त्यागकर इन प्राणधारी जीवों का संहार आरम्भ करो।”
41नारद ने कहा — तदनन्तर वह देवी, यह देखकर कि उसे बार-बार “मृत्यु” नाम से ही पुकारा जा रहा है, अन्यथा आचरण करने से डर गई। और ब्रह्मा के शाप के भय से उसने “तथास्तु” कहा। ब्रह्मा की आज्ञा को टाल न सकने के कारण उसने क्रोध और काम त्यागकर, जिन प्राणियों के अन्तिम दिन आ पहुँचते, उनके प्राण हरने आरम्भ कर दिए।
42मृत्यु समस्त जीवित प्राणियों की नियति है। रोग जीवित प्राणियों में से ही उत्पन्न होते हैं। रोग प्राणियों की विकृत अवस्थाएँ हैं और उनसे प्राणी पीड़ित होते हैं। रोग और मृत्यु समस्त प्राणियों के भाग में आते हैं। इसलिए तुम व्यर्थ शोक में मत डूबो।
43जीवित प्राणियों की मृत्यु पर उनकी इन्द्रियाँ भी उनके साथ जाती हैं; और परलोक में अपने-अपने कार्य पूरे करके वे अपने स्वामियों के साथ (जब वे पुनः जन्म लेते हैं) लौट आती हैं। इस प्रकार, हे राजश्रेष्ठ, देवताओं सहित समस्त प्राणी वहाँ जाकर मर्त्यों की भाँति ही आचरण करते हैं।
44जो वायु भयंकर है, भीषण गर्जनवाली, महाबली, सर्वव्यापी और अनन्त तेज से सम्पन्न है — वही वायु जीवित प्राणियों के शरीरों को चीर डालेगी। वह इस कार्य में न कोई विशेष प्रयत्न करेगी, न अपनी क्रिया रोकेगी।
45समस्त देवता तक ‘मर्त्य’ विशेषण से युक्त हैं। इसलिए, हे राजश्रेष्ठ, अपने पुत्र के लिए शोक मत करो। तुम्हारा पुत्र स्वर्ग को जाकर वीरों के लिए नियत उन रमणीय लोकों में शाश्वत सुख भोग रहा है।
46समस्त शोक त्यागकर उसने सत्पुरुषों का सान्निध्य प्राप्त किया है। समस्त देहधारियों के लिए स्वयं विधाता ने मृत्यु नियत की है। इसलिए जब उनके दिन पूरे हो जाते हैं, तब वे नष्ट होते हैं। प्राणियों की मृत्यु उनके अपने ही द्वारा लाई जाती है।
47प्राणी स्वयं अपना नाश करते हैं। यद्यपि मृत्यु मारक शक्ति से सज्जित है, तथापि वह किसी का नाश नहीं करती। इसलिए बुद्धिमान् लोग, यह जानकर कि ब्रह्मा द्वारा नियत मृत्यु अनिवार्य है, मृतकों के लिए कभी विलाप नहीं करते। अब यह जानकर कि मृत्यु परमदेव द्वारा नियत है, अपने पुत्र के लिए किया जानेवाला शोक बिना विलम्ब त्याग दो।
48व्यास ने कहा — नारद द्वारा कहे गए गम्भीर अर्थवाले इन वचनों को सुनकर राजा अकम्पन ने अपने मित्र नारद को सम्बोधित करके कहा —
49“हे यशस्वी, हे ऋषिश्रेष्ठ, मैं सन्तुष्ट हूँ और मेरा शोक मुझे छोड़ चुका है। आपसे यह कथा सुनकर मैं तृप्त हूँ और आपको प्रणाम करता हूँ।”
50उस राजा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर मुनिश्रेष्ठों में उत्तम, अपरिमित आत्मावाले वे देवर्षि नारद शीघ्र ही नन्दनवन को लौट गए।
51इस इतिहास का बारम्बार श्रवण तथा पाठ पवित्र करनेवाला, यश देनेवाला, स्वर्ग की ओर ले जानेवाला, आयु बढ़ानेवाला और समस्त मंगलों से भरा माना जाता है।
52हे राजा युधिष्ठिर, यह उपदेशपूर्ण कथा सुनकर अपना शोक त्याग दो; तुम क्षत्रिय के कर्तव्यों को और मृत्यु के पश्चात् उन्हें प्राप्त होनेवाले लोकों को जानते हो।
53महातेजस्वी महारथी अभिमन्यु समस्त धनुर्धरों के सम्मुख युद्ध में अपने शत्रुओं का वध करके स्वर्ग को गया है। वह महारथी, वह प्रचण्ड धनुर्धर तलवारों, भालों, गदाओं और धनुषों से लड़ते हुए मारा गया। वह चन्द्रमा का निष्पाप पुत्र है और अब चन्द्रतत्त्व में ही लीन हो गया है।
54इसलिए, हे पाण्डुपुत्र, अपना समस्त साहस बटोरकर, अपने भाइयों सहित, क्रोध से भरकर और अपनी इन्द्रियों को मूढ़ न होने देते हुए शीघ्र युद्ध के लिए प्रस्थान करो।
नेपाली
1नारदले भने — तब ती असहाय देवीले आफ्नो शोक भित्रै रोकेर, हात जोडेर र विनयले लताझैँ झुकेर प्रजापतिलाई यसरी भनिन्।
2मृत्युले भनिन् — हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंद्वारा स्त्री रूपमा रचिएकी मैले यस्ता निर्दय र अनिष्टकारी कर्म कसरी गरूँ, जबकि म तिनलाई त्यस्तै जान्दछु पनि?
3म पापदेखि धेरै डराउँछु — हे यशस्वी प्रभु, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्। पुत्र, मित्र, भाइ, पिता र पति प्राणीहरूलाई सधैँ प्रिय हुन्छन्। यदि तिनीहरू मेरा हातबाट नष्ट पारिए भने, जसको हानि हुन्छ तिनीहरूले मसँग बदला लिने प्रयत्न गर्नेछन्। मलाई तिनकै भय छ।
4शोकसन्तप्त र विलाप गर्ने मानिसहरूका आँखाबाट जुन आँसुका थोपा खस्नेछन्, तिनले मलाई भयले भरिदिन्छन्। यसरी भयभीत भई, हे यशस्वी प्रभु, म तपाईंको शरण चाहन्छु।
5हे देवश्रेष्ठ, हे दिव्य पुरुष, म यमको धाममा जानेछैनँ। हे वरदाता, म शिर निहुराएर र हात जोडेर तपाईंलाई प्रसन्न पार्दछु; हे लोकपितामह, म आफ्नो यही कामना तपाईंकै हातबाट पूरा भएको हेर्न चाहन्छु।
6हे प्रजापति, म तपाईंको कृपाले तपस्या गर्न चाहन्छु। हे महाप्रभु, हे दिव्य पुरुष, मलाई यो वर दिनुहोस्।
7तपाईंको अनुमति पाएर म धेनुकको उत्तम आश्रममा जानेछु र त्यहाँ तपाईंकै उपासनामा लागिरहेर अत्यन्त कठोर तपस्या गर्नेछु।
8हे देवेश्वर, जब प्राणीहरू शोकमा रुनेछन्, तब म तिनका प्रिय प्राणको नाश गर्न सक्नेछैनँ। मलाई अधर्मबाट बचाउनुहोस्।
9ब्रह्माले भने — हे मृत्यु, तिम्रो सृष्टि प्राणीहरूको संहारकै लागि भएको हो; जाऊ, सम्पूर्ण प्राणीको संहार गर; तनिक पनि सङ्कोच नगर।
10यो हुनु नै थियो र यसलाई कसैले रोक्न सक्दैनथ्यो। मेरो आज्ञाको पालन गर; संसारमा कसैले तिमीमा दोष देख्नेछैन।
11नारदले भने — यसरी भनिएपछि ती देवी प्रसन्न भइन् र ती यशस्वी देवतिर मुख फर्काएर उभिइरहिन्। र प्राणीहरूको कल्याण गर्ने इच्छाले उनले प्राणीहरूको संहारमा मन लगाइनन्।
12तब प्रजापतिहरूका अधिपति ती देव पनि केही बेर मौन रहे; र पितामह शीघ्रै आफैँमा सन्तुष्ट भए।
13तब प्राणीहरूतिर दृष्टि हालेर उनी मुस्कुराए। तब प्राणीहरू पहिलेझैँ प्रसन्नतापूर्वक जिउन थाले र अकाल मृत्युबाट अबाधित रहे।
14जब ती अजेय र यशस्वी देवले आफ्नो क्रोध त्यागे, तब ती देवी पनि ती बुद्धिमान् पुरुषको उपस्थितिबाट गइन्।
15हे राजन्, प्राणीहरूको संहारको प्रतिज्ञा नगरी नै उनी गइन्; र तब मृत्यु हतारिँदै धेनुक आइपुगिन्।
16त्यहाँ उनले एउटा उत्तम र अत्यन्त कठोर व्रतको पालन गरिन्। प्राणीहरूमाथिको करुणाले र तिनको भलो गर्ने इच्छाले, आफ्ना इन्द्रियलाई तिनका प्रिय विषयबाट सर्वथा रोकेर, उनी त्यहाँ एक खुट्टामा एक सय साठी अर्ब वर्ष र फेरि पचास अर्ब वर्षसम्म उभिइरहिन्।
17हे महाराज, एक पटक फेरि उनी त्यहाँ दुई सय दस अर्ब वर्षसम्म एक खुट्टामा उभिइरहिन्।
18फेरि उनी पशुहरूसँग एक लाख अर्ब वर्षसम्म विचरण गरिरहिन्। त्यसपछि एक पटक फेरि उनी शीतल र स्वच्छ जलले भरिएकी पवित्र नन्दा नदीमा गइन् —
19— र ती जलमा उनले आठ हजार वर्ष बिताइन्। नन्दाका किनारमा कठोर तप गर्दै उनले आफ्ना सम्पूर्ण पापको प्रक्षालन गरिन्।
20तब आफ्ना व्रतमा स्थिर रहेर उनले पहिले पवित्र कौशिकीको दर्शन गरिन्; केवल वायु र जलमा जीवित रहेर उनले त्यहाँ तप गरिन्।
21फेरि पञ्चगङ्गा र त्यसपछि वेतसमा गएर ती पहिल्यै पवित्र भइसकेकी देवीले नाना प्रकारका तपस्याले आफ्नो शरीर क्षीण पारिदिइन्।
22त्यसपछि गङ्गा र त्यहाँबाट महामेरुमा गएर उनी प्राणायाम (श्वासको निरोध)को अभ्यासमा लीन भई ढुङ्गाको ढिक्काझैँ निश्चल भइन्।
23त्यहाँबाट हिमवान् पर्वतको शिखरमा गएर, जहाँ प्राचीन कालमा देवताहरूले आफ्ना पवित्र यज्ञ गरेका थिए, ती उत्तम र कल्याणी कन्या एक अर्ब वर्षसम्म खुट्टाका औँलाको बलमा उभिइरहिन्।
24त्यहाँबाट पुष्कर, गोकर्ण, नैमिष र मलय गएर उनले आफ्नो रुचिअनुसारका तपस्याले आफ्नो शरीर क्षीण पारिन्।
25अन्य कुनै देवताको उपासना नगरी र पितामहप्रति दृढ भक्ति राखेर उनी जिइरहिन् र सर्वत्र तथा सबै प्रकारले उनलाई प्रसन्न पारिरहिन्।
26त्यसपछि यसरी प्रसन्न भएका अविनाशी विश्वस्रष्टाले उनलाई भने —
27“हे मृत्यु, यी सबै कठोर तपस्या तिमी केका लागि गरिरहेकी छौ?” यसमा मृत्युले एक पटक फेरि ती यशस्वी देव, पितामहलाई भनिन् —
28“हे देव, म जीवित प्राणीहरूको संहार गर्न सक्नेछैनँ। तिनीहरू सबै स्वस्थ छन् र एक-अर्कासँग द्वेष गर्दैनन्। हे प्रभु, हे सर्वेश्वर, म तपाईंकै हातबाट यही वर चाहन्छु।
29म पापदेखि डराउँछु; र यसैकारण म तपस्यामा लागेकी छु। हे भगवन्! भयले अभिभूत मलाई शाश्वत अभयको आश्वासन दिनुहोस्।
30जन्मले स्त्री, असहाय र निष्पाप म तपाईंको दयाको याचना गर्दछु; तपाईं मेरो आश्रय बन्नुहोस्।” तब भूत, वर्तमान र भविष्यका ज्ञाता ती देवले उनलाई पुनः यसरी भने।
31“हे मृत्यु, यी सम्पूर्ण प्राणीको संहार गर्नमा तिमीलाई कुनै पाप लाग्नेछैन। हे सुन्दरी, मेरा वचन कहिल्यै मिथ्या हुन सक्दैनन्।
32त्यसैले, हे भद्रे, यी चारै प्रकारका प्राणीको संहार गर। शाश्वत धर्म सधैँ तिम्रै रहनेछ।
33लोकपाल यम तथा नाना रोगले तिम्रो संहारकर्ममा तिम्रो सहायता गर्नेछन्। म र देवताहरूले पनि तिमीलाई वर दिनेछौँ —
34— जसबाट सम्पूर्ण पापबाट मुक्त र पूर्ण रूपमा शुद्ध भई तिमी कीर्ति प्राप्त गर्नेछौ।” हे महाराज, यसरी भनिएपछि उनले हात जोडेर र शिर निहुराएर प्रणाम गर्दै ती प्रभुलाई यसरी भनिन् — “हे प्रभु, यदि स्थिति यस्तै हो र यदि मबिना काम चल्दैन भने —
35— त्यसो भए म तपाईंको आज्ञालाई आफ्नो शिरमा धारण गर्दछु। तर मेरो कुरा सुन्नुहोस्। लोभ, क्रोध, वैर, द्वेष, कलह, मूर्खता, निर्लज्जता तथा अन्य कठोर विकारले नै देहधारी प्राणीहरूका शरीर छिन्नभिन्न पारून्।”
36ब्रह्माले भने — हे मृत्यु, जस्तो तिमी चाहन्छौ त्यस्तै हुनेछ। तिमी प्राणीहरूको संहार सुरु गर। तिमीमाथि कुनै पाप लाग्नेछैन; हे भद्रे, म तिमीलाई हानि पुर्याउने प्रयत्न गर्नेछैनँ।
37तिम्रा जुन आँसु मैले आफ्ना हातमा थामिराखेको छु, तिनै रोग बन्नेछन् र स्वयं प्राणीहरूबाटै उत्पन्न हुनेछन्। तिनले ती मानिसहरूको संहार गर्नेछन् जसको आयु सकिइसकेको हुनेछ। तिमीमाथि कुनै पाप लाग्नेछैन। भयभीत नहोऊ।
38साँच्चै पाप तिम्रो हुनेछैन। तिमी जीवित प्राणीहरूको धर्म बन्नेछौ र त्यस धर्मकी अधिष्ठात्री देवी। धर्ममा स्थिर रहेर र आफ्ना कर्तव्यको पालन गर्दै तिमी सम्पूर्ण प्राणीमाथि शासन गर्नेछौ। त्यसैले यी देहधारी प्राणीहरूका प्राण सधैँ हर्दै गर।
39काम र क्रोध — दुवैलाई त्यागेर सम्पूर्ण जीवित प्राणीहरूका प्राण हर। यसरी तिमी शाश्वत पुण्य अर्जन गर्नेछौ। पापले तिनकै नाश गर्नेछ जसको आचरण दूषित छ।
40मेरो आज्ञाको पालन गरेर आफूलाई शुद्ध पार। जो दुष्ट छन्, तिनलाई तिनकै पापमा डुबाउने काम तिमीमाथि छाडिनेछ। त्यसैले काम र क्रोध त्यागेर यी प्राणधारी जीवहरूको संहार सुरु गर।”
41नारदले भने — त्यसपछि ती देवी, यो देखेर कि उनलाई पटक-पटक “मृत्यु” नामले नै बोलाइँदै छ, अन्यथा आचरण गर्न डराइन्। र ब्रह्माको श्रापको भयले उनले “तथास्तु” भनिन्। ब्रह्माको आज्ञा टार्न नसकेकाले उनले क्रोध र काम त्यागेर, जुन प्राणीहरूका अन्तिम दिन आइपुग्थे, तिनका प्राण हर्न थालिन्।
42मृत्यु सम्पूर्ण जीवित प्राणीहरूको नियति हो। रोग जीवित प्राणीहरूबाटै उत्पन्न हुन्छन्। रोग प्राणीहरूका विकृत अवस्था हुन् र तिनैबाट प्राणीहरू पीडित हुन्छन्। रोग र मृत्यु सम्पूर्ण प्राणीका भागमा आउँछन्। त्यसैले तिमी व्यर्थ शोकमा नडुब।
43जीवित प्राणीहरूको मृत्युमा तिनका इन्द्रिय पनि तिनीसँगै जान्छन्; र परलोकमा आ-आफ्ना कार्य पूरा गरेर तिनीहरू आफ्ना स्वामीसँगै (जब तिनीहरू पुनः जन्म लिन्छन्) फर्केर आउँछन्। यसरी, हे राजश्रेष्ठ, देवतासहित सम्पूर्ण प्राणी त्यहाँ गएर मर्त्यहरूझैँ नै आचरण गर्दछन्।
44जुन वायु भयङ्कर छ, भीषण गर्जन भएको, महाबली, सर्वव्यापी र अनन्त तेजले सम्पन्न छ — त्यही वायुले जीवित प्राणीहरूका शरीर चिरिदिनेछ। त्यसले यस कार्यमा न कुनै विशेष प्रयत्न गर्नेछ, न आफ्नो क्रिया रोक्नेछ।
45सम्पूर्ण देवतासम्म ‘मर्त्य’ विशेषणले युक्त छन्। त्यसैले, हे राजश्रेष्ठ, आफ्ना पुत्रका लागि शोक नगर। तिम्रा पुत्र स्वर्ग गएर वीरहरूका लागि नियत ती रमणीय लोकमा शाश्वत सुख भोगिरहेका छन्।
46सम्पूर्ण शोक त्यागेर उनले सत्पुरुषहरूको सान्निध्य प्राप्त गरेका छन्। सम्पूर्ण देहधारीका लागि स्वयं विधाताले मृत्यु नियत गरेका छन्। त्यसैले जब तिनका दिन पूरा हुन्छन्, तब तिनीहरू नष्ट हुन्छन्। प्राणीहरूको मृत्यु तिनकै आफ्नै द्वारा ल्याइन्छ।
47प्राणीहरूले आफैँ आफ्नो नाश गर्छन्। यद्यपि मृत्यु मारक शक्तिले सुसज्जित छिन्, तैपनि उनले कसैको नाश गर्दिनन्। त्यसैले बुद्धिमान् मानिसहरू, यो जानेर कि ब्रह्माद्वारा नियत मृत्यु अनिवार्य छ, मृतकहरूका लागि कहिल्यै विलाप गर्दैनन्। अब यो जानेर कि मृत्यु परमदेवद्वारा नियत छ, आफ्ना पुत्रका लागि गरिने शोक विनाविलम्ब त्यागिदेऊ।
48व्यासले भने — नारदद्वारा भनिएका गम्भीर अर्थ भएका यी वचन सुनेर राजा अकम्पनले आफ्ना मित्र नारदलाई सम्बोधन गरेर भने —
49“हे यशस्वी, हे ऋषिश्रेष्ठ, म सन्तुष्ट छु र मेरो शोकले मलाई छोडिसक्यो। तपाईंबाट यो कथा सुनेर म तृप्त छु र तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु।”
50ती राजाद्वारा यसरी भनिएपछि मुनिश्रेष्ठहरूमा उत्तम, अपरिमित आत्मा भएका ती देवर्षि नारद शीघ्रै नन्दनवन फर्किए।
51यस इतिहासको बारम्बार श्रवण तथा पाठ पवित्र पार्ने, यश दिने, स्वर्गतिर लैजाने, आयु बढाउने र सम्पूर्ण मङ्गलले भरिएको मानिन्छ।
52हे राजा युधिष्ठिर, यो उपदेशपूर्ण कथा सुनेर आफ्नो शोक त्याग; तिमी क्षत्रियका कर्तव्यलाई र मृत्युपछि तिनले प्राप्त गर्ने लोकहरूलाई जान्दछौ।
53महातेजस्वी महारथी अभिमन्यु सम्पूर्ण धनुर्धरहरूको सामु युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूको वध गरेर स्वर्ग गएका छन्। ती महारथी, ती प्रचण्ड धनुर्धर तरवार, भाला, गदा र धनुले लड्दालड्दै मारिए। उनी चन्द्रमाका निष्पाप पुत्र हुन् र अब चन्द्रतत्त्वमै लीन भएका छन्।
54त्यसैले, हे पाण्डुपुत्र, आफ्नो सम्पूर्ण साहस बटुलेर, आफ्ना भाइहरूसहित, क्रोधले भरिएर र आफ्ना इन्द्रियलाई मूढ हुन नदिई शीघ्र युद्धका लागि प्रस्थान गर।