अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said When the Pandavas returned and when division clashed against divisions, how did the warriors of my army and those belonging to the sons of Pritha, endued with activity, fight?
2What also did Arjuna do to the car-warriors of the Samshaptaka host and what, O Sanjaya, did the Samshaptakas do to Arjuna in return?
3Sanjaya said When the Pandavas did return to the charge and when divisions clashed against divisions, your son (Duryodhana) himself at the head of the elephant division, rushed at Bhimasena. son
4Like an elephant challenged by another or like a bovine bull summoned by a rival, Bhimasena, challenged by the king himself, rushed against that elephant division.
5And, O sire, that of Pritha, accomplished in battle and endued with strength of arms, soon shattered that host of elephants.
6Those elephants, prodigious like mountains and with ichor exuding from all parts of their bodies, were crushed and compelled to turn back by the Narachas of Bhimasena.
7Indeed as a raging tempest tears away a network of clouds, so did the son of the Wind (Bhima) shatter that host (of elephants).
8Scattering arrows on that herd of elephants, Bhima appeared beautiful, like the sun scattering his shining rays on all objects of the world.
9Afflicted with the shafts of Bhima and bespattered with biood, those elephants looked beautiful like various masses of clouds in the heavens streaked with the rays of the sun.
10Thereupon Duryodhana excited with wrath, approached and pierced with whetted shafts the son of the Wind who was afflicting his (Duryodhana's) own division of elephants.
11Thereat, with blood-red eyes, Bhima within a while, desirous of dragging the king to destruction, began to pierce the latter with winged shafts.
12Then Duryodhana, covered with arrows on all parts of his body and wrought up with rage, began to pierce the son of Pandu, viz., Bhimasena, with Narachas of the effulgence of the rays of the sun, laughing all the while.
13Duryodhana had an (artificial) elephant embossed with gems and jewels as the device gracing his banner; this elephant together with the former's blow, the son of Pandu severed with two Bhallas in all haste.
14Beholding Duryodhana afflicted by Bhima, O sire, the sovereign of the Angas, riding on an elephant, came with a view to afflict Bhima,
15Secing that best of elephants make towards himself with a roar resembling the rumble of the clouds, Bhima struck it sore with a Naracha between its two frontal globes.
16That Naracha, penetrating through the body of the elephant at last struck on the ground. Then that elcphant fell like a mountain struck with the thunder-bolt.
17The Mlechha king who could not extricate himself from the dropping elephant was also falling with it; with an admirable lightness of hand, Vrikodara cut-off the head of that monarch.
18At the fall of the heroic ruler of the Angas, his division fled in all directions. Horses, elephants and car-warrior, seized with panic, began to crush the foot-soldiers in their fight.
19When that host had been thus broken and rouled in all directions, the sovereign of the Pragjyotisas rushed at Bhima, riding on his elephant.
20Bhagadatta attacked on Bhimasena by riding on the elephant of Airavata breed using which as vehicle, Indra had defeated the demons and monsters.
21With its two forelegs and its trunk contracted and with its eyes rolling and inflamed with fury, the elephant seemed to consume the son of Pandu. It then shattered to pieces the car of Vrikodara together with the steeds harnessed thereto. Thereat running on his legs Bhima hid himself underneath body of the elephant.
22The son of Pandu did not really fly, for he was acquainted with the science called Anjalikavedha. Getting underneath the elephant's body, that elephant that was intent on slaying him; he began to strike it with his bare arms repeatedly.
23He began to afflict that elephant that was intent on slaying him; Whereupon the elephant began to whirl round like a potter's wheel in rapid motion. Possessed of the might of ten thousand elephants, the glorious Vrikodara, having struck the elephant. Came out from underneath its body and stood stood before Supratika.
24Holding down Bhima with its trunk, Supratika then struck him with its knees. And winding its trunk round the neck of Bhima, it really tried to kill him. Whirling round Bhimasena freed himself from the twine of the elephant's trunk.
25Then once more Vrikodara got under the body of that elephant. Then when he saw a rival elephant of his own army make towards the one (underneath which he was standing).
26Bhima issuing out from under the body of the elephant, ran away with speed. Thereupon cry in whole army.
27'Alas, Bhima is slain by the elephant' was set up by all the troops, O sire. Frightened by that elephant, the Pandava army suddenly fled, O king, there where Vrikodara was standing.
28Thereupon, considering Vrikodara to be slain, king Yudhishthira assisted by the Panchalas, environed Bhagadatta on all sides. a loud
29That foremost of car-warriors Yudhishthira, having surrounded Bhagadatta with cars on all sides, covered the latter with keen-pointed shafts by hundreds and thousands.
30Baffling those myriad shafts with his iron hook, the Mountain-king, (Bhagadatta) agitated with his elephant the host of the Pandavas and the Panchalas.
31Then, O ruler of men, we did indeed behold a wonderful feat achieved in that battle by the old Bhagadatta, through the instrumentality of his elephant.
32Then the sovereign of the Dasarnas advanced against the ruler of the Pragjyotisas, mounted on a swift-coursing elephant exuding the temporal juice and moving in a tortuous inotion.
33Then the encounter that ensued between those two elephants of prodigious appearance, resembled the fight, in the days of yore, between winged mountains covered with trees.
34Thereafter the elephant of the ruler of the Pragjyotisas, turning and wheeling round, slew the elephant of the king of the Dasarnas, by ripping open its flanks.
35King Bhagadatta also, with seven Tomaras of the effulgence of the sur's rays, slew his adversary riding on an elephant just when the latter was about to slip down from his seat.
36Thereupon Yudhishthira lacerating king Bhagadatta (with many shafts), surrounding him on all sides with a numerous host of carwarriors.
37Mounted on his elephant and surrounded on all sides by the car-warriors, he (Bhagadatta) appeared beautiful like fire illumining a mountain surrounded by forests.
38Then mounted on his elephant, he remained inside that compact circle of fierce bow-men riding on chariots and pouring showers of arrows. a
39Thereafter the king of the Pragjyotisas, poking his prodigious elephant, urged it towards the chariot of Yuyudhana.
40Thereat the mighty elephant twining with its trunks the car of Sini's grandson, threw it violently to distance; but Yuyudhana escaped.
41His charioteer jumping upon the car, urged the mighty steeds of the Shindhu breed yoked thereto and stopped reaching the spot where Satyaki was sianding.
42Then that elephani, availing itself of that breach in the circle of cars, came speedily out of it and began to overthrow all the rulers of the carth.
43Those foremost of men being frightened by that swift-coursing elephant, regarded that single one to be multiplied into hundred elephants, in that battle.
44The Pandavas crushed by Bhagadatta mounted on his elephant, appeared like the Danavas crushed by Indra mounted on his clephant, appeared like the Danavas crushed by Indra mounted on the Airavata.
45When the Panchalas were flying on all sides, a defending and dreadful din was created by their elephants and steeds.
46Thus when the Pandavas were being afflicted by Bhagadatta in that battle, Bhima wrought up with wrath once more rushed against the ruler of the Pragjyotisas.
47Then that elephant drenching with the water spouting from its trunk the horses of the advancing Bhima, frightened them and they carried away Bhima from the field.
48Thereafter Ruchiparvan the son of Akriti spcedily rushed at him, mounted on his chariot and pouring showers of arrows like Death himself.
49Then that ruler of the mountain tracts possessed of shapely limbs, dispatched, with a straight shaft, Ruchiparvan to the regions of the son of Vivasvan (Death).
50On the fall of that hero (Ruchiparvan), the son of Subhadra, the sons of Draupadi, Chekitana, Dhristaketu and Yuyutsu, began to afflict that elephant. Desirous of slaying it; and uttering dreadful roars, they began to pour on it their arrows like showers of rain.
51Then that elephant urged with heels toes and the hook, by its skillful rider, rushed (at them) with speed, with its trunk stretched and eyes and ear fixed trampling upon the steeds of Yuyutsu, the animal crushed his charioteer.
52O monarch, Yuyutsu fled, forsaking his car, in ail haste. Then the warriors of the Pandava host out of a desire for slaying that foremost of elephants, speedily drenched it with the shower of their arrows, uttering loud shouts all the while.
53At this juncture, your son with speed rushed, against the car or Subhadra's son. King Bhagadatta riding on his elephant and discharging arrows at the foc appeared resplendent like the sun scattering his rays on the earth.
54Then the son of Arjuna pierced him with twelve shafts and Yuyutsu with ten. The sons of Draupadi and Dhrishtaketu also pierced him with ten shafts.
55With those arrows shot with great care stuck on its body, the elephant appeared beautiful. Like a mighty rain-cloud struck with the rays of the sun.
56Urged on by the skill and vigour of its rider and smitten with the shafts of the enemy. That clephant began to throw down right and left, the warriors of the hostile host.
57Like a cow-hcard belabouring with his cudgel the herd in the forest. Bhagadatta began to smite the hostile troops repeatedly.
58Like the cawing of the crows pounced upon by the hawks. A confused noise was heard among the Pandava hosts, as they fled with speed.
59O monarch, then that foremost of elephants being struck with the hook resembled with winged mountains of yore. It struck panic into the hearts of the enemy, like to what the merchants (on board) experience when the (tempest-tossed) sea rushes against them.
60O monarch, then in that battle, a loud din, was raised by the elephants, car-warriors steeds and kings, as they fled in fear; and that din filled the earth, the welkin, the cardinal and subsidiary directions of the compass.
61That monarch (Bhagadatta) with that foremost elephant of his, thoroughly agitated the host of the enemy, like Virochana agitating in battle the celestial host well-protected by the immortals in the days of yore.
62The friend of fire (tempest) then began to blow violently. A cloud of dust in a moment covered the firmament and the forces. People began to regard that single elephant at multiplied into many and careering in all directions.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — जब पाण्डव लौटे और जब टुकड़ियाँ टुकड़ियों से टकराईं, तब मेरी सेना के तथा पृथापुत्रों के तेजस्वी योद्धा किस प्रकार लड़े?
2और अर्जुन ने संशप्तक सेना के महारथियों के साथ क्या किया, तथा हे सञ्जय, संशप्तकों ने बदले में अर्जुन के साथ क्या किया?
3सञ्जय ने कहा — जब पाण्डव आक्रमण को लौटे और जब टुकड़ियाँ टुकड़ियों से टकराईं, तब आपका पुत्र (दुर्योधन) स्वयं गजसेना के आगे रहकर भीमसेन पर टूट पड़ा।
4जैसे कोई हाथी दूसरे हाथी की ललकार पर अथवा कोई साँड़ अपने प्रतिद्वन्द्वी की पुकार पर टूट पड़ता है, वैसे ही स्वयं राजा द्वारा ललकारे गए भीमसेन उस गजसेना पर टूट पड़े।
5और हे आर्य, युद्धकुशल तथा बाहुबल से सम्पन्न उन पृथापुत्र ने शीघ्र ही उस गजसेना को छिन्न-भिन्न कर दिया।
6पर्वतों के समान विशाल और शरीर के सब अंगों से मद बहाते वे हाथी भीमसेन के नाराचों से कुचले जाकर पीछे लौटने को विवश हुए।
7सचमुच जैसे प्रचण्ड आँधी मेघों के जाल को छिन्न-भिन्न कर देती है, वैसे ही वायुपुत्र (भीम) ने उस (गज) सेना को छिन्न-भिन्न कर दिया।
8उस हाथियों के झुण्ड पर बाण बिखेरते हुए भीम ऐसे शोभा पाने लगे, जैसे संसार के समस्त पदार्थों पर अपनी देदीप्यमान किरणें बिखेरता सूर्य।
9भीम के बाणों से पीड़ित और रक्त से लथपथ वे हाथी सूर्य की किरणों से रँगे आकाश के नाना मेघसमूहों के समान सुन्दर प्रतीत हुए।
10तब क्रोध से भरे दुर्योधन ने समीप आकर तीक्ष्ण बाणों से उन वायुपुत्र को बेधा, जो उसकी अपनी गजसेना को पीड़ित कर रहे थे।
11तब रक्त के समान लाल नेत्रोंवाले भीम ने क्षण भर में ही राजा को विनाश की ओर घसीटने की इच्छा से उस पर पंखयुक्त बाण छोड़ने आरम्भ कर दिए।
12तब शरीर के सब अंगों पर बाणों से ढका और क्रोध से भरा दुर्योधन हँसते हुए पाण्डुपुत्र भीमसेन को सूर्य की किरणों के समान तेजस्वी नाराचों से बेधने लगा।
13दुर्योधन की ध्वजा की शोभा बढ़ानेवाला चिह्न रत्नों और मणियों से जड़ा एक (कृत्रिम) हाथी था; पाण्डुपुत्र ने बड़ी शीघ्रता से दो भल्लों से उस हाथी को तथा उसके धनुष को काट डाला।
14हे आर्य, दुर्योधन को भीम द्वारा पीड़ित देखकर अंगराज हाथी पर सवार होकर भीम को पीड़ित करने के अभिप्राय से आया।
15उस श्रेष्ठ हाथी को मेघों की गर्जना के समान चिंघाड़ करते हुए अपनी ओर आते देखकर भीम ने उसके दोनों कुम्भस्थलों के बीच एक नाराच से गहरा प्रहार किया।
16वह नाराच हाथी के शरीर को भेदकर अन्ततः भूमि में जा लगा। तब वह हाथी वज्र से आहत पर्वत के समान गिर पड़ा।
17गिरते हुए हाथी से जो म्लेच्छराज अपने को छुड़ा न सका, वह भी उसके साथ गिरने लगा; अद्भुत हस्तलाघव से वृकोदर ने उस राजा का सिर काट डाला।
18वीर अंगराज के गिरने पर उसकी टुकड़ी सब दिशाओं में भाग खड़ी हुई। भय से व्याकुल घोड़े, हाथी और रथी भागते हुए पैदल सैनिकों को कुचलने लगे।
19जब वह सेना इस प्रकार छिन्न-भिन्न होकर सब दिशाओं में भाग गई, तब प्राग्ज्योतिषराज अपने हाथी पर सवार होकर भीम पर टूट पड़े।
20भगदत्त ने ऐरावत कुल के उस हाथी पर सवार होकर भीमसेन पर आक्रमण किया, जिसे वाहन बनाकर इन्द्र ने दैत्यों और दानवों को परास्त किया था।
21अपने दोनों अगले पैर और सूँड़ समेटे हुए, नेत्र घुमाते और क्रोध से प्रज्वलित वह हाथी पाण्डुपुत्र को भस्म कर देने को उद्यत-सा प्रतीत हुआ। तब उसने वृकोदर का रथ उसमें जुते घोड़ों सहित चूर-चूर कर दिया। तब पैरों से दौड़कर भीम उस हाथी के शरीर के नीचे जा छिपे।
22पाण्डुपुत्र वस्तुतः भागे नहीं थे, क्योंकि वे अञ्जलिकवेध नामक विद्या के ज्ञाता थे। हाथी के शरीर के नीचे पहुँचकर, जो उन्हें मारने पर उतारू था, वे उसे अपनी नंगी भुजाओं से बार-बार प्रहार करने लगे।
23उन्होंने उस हाथी को, जो उन्हें मारने पर उतारू था, पीड़ित करना आरम्भ किया; तब वह हाथी कुम्हार के चाक के समान तेजी से घूमने लगा। दस सहस्र हाथियों का बल रखनेवाले यशस्वी वृकोदर उस हाथी पर प्रहार करके उसके शरीर के नीचे से निकल आए और सुप्रतीक के सामने खड़े हो गए।
24तब सुप्रतीक ने भीम को अपनी सूँड़ से दबाकर अपने घुटनों से उन पर प्रहार किया। और भीम की गर्दन के चारों ओर अपनी सूँड़ लपेटकर उसने वस्तुतः उन्हें मार डालने का प्रयत्न किया। चक्कर काटते हुए भीमसेन ने अपने को उस हाथी की सूँड़ के बन्धन से मुक्त कर लिया।
25तब वृकोदर फिर उस हाथी के शरीर के नीचे जा पहुँचे। तब जब उन्होंने अपनी ही सेना के एक प्रतिद्वन्द्वी हाथी को उस (हाथी) की ओर आते देखा जिसके नीचे वे खड़े थे —
26— तब भीम उस हाथी के शरीर के नीचे से निकलकर वेग से भाग निकले। तब समस्त सेना में एक ऊँचा कोलाहल उठा —
27— हे आर्य, समस्त सैनिकों ने "हाय, भीम हाथी द्वारा मारा गया" — ऐसा हाहाकार किया। हे राजन्, उस हाथी से भयभीत होकर पाण्डव सेना सहसा वहीं भागी जहाँ वृकोदर खड़े थे।
28तब वृकोदर को मारा गया समझकर राजा युधिष्ठिर ने पाञ्चालों की सहायता से भगदत्त को चारों ओर से घेर लिया।
29उन महारथिश्रेष्ठ युधिष्ठिर ने भगदत्त को चारों ओर से रथों से घेरकर सैकड़ों-सहस्रों तीक्ष्ण नोकवाले बाणों से ढक दिया।
30उन असंख्य बाणों को अपने लौह अंकुश से व्यर्थ करते हुए पर्वतराज (भगदत्त) ने अपने हाथी से पाण्डवों और पाञ्चालों की सेना को विचलित कर दिया।
31हे नरेश्वर, तब हमने उस युद्ध में वृद्ध भगदत्त द्वारा अपने हाथी के माध्यम से किया गया एक अद्भुत पराक्रम सचमुच देखा।
32तब दशार्णराज मद बहाते और टेढ़ी चाल से चलते एक तीव्रगामी हाथी पर सवार होकर प्राग्ज्योतिषराज के विरुद्ध आगे बढ़े।
33तब उन दोनों विशालकाय हाथियों के बीच जो भिड़न्त हुई, वह प्राचीन काल में वृक्षों से ढके पंखवाले पर्वतों के युद्ध के समान थी।
34तत्पश्चात् प्राग्ज्योतिषराज के हाथी ने घूमकर और चक्कर काटकर दशार्णराज के हाथी का पार्श्व चीरकर उसे मार डाला।
35राजा भगदत्त ने भी सूर्य की किरणों के समान तेजस्वी सात तोमरों से अपने उस प्रतिद्वन्द्वी का वध कर दिया, जो हाथी पर सवार था और उसी क्षण अपने आसन से फिसलने ही वाला था।
36तब युधिष्ठिर ने राजा भगदत्त को (अनेक बाणों से) क्षत-विक्षत करते हुए उन्हें रथियों की विशाल सेना से चारों ओर से घेर लिया।
37अपने हाथी पर आरूढ़ और चारों ओर से रथियों से घिरे हुए वे (भगदत्त) वनों से घिरे पर्वत को प्रकाशित करती अग्नि के समान सुन्दर प्रतीत हुए।
38तब अपने हाथी पर आरूढ़ होकर वे रथों पर सवार और बाणों की वर्षा करते उग्र धनुर्धरों के उस सघन घेरे के भीतर ही डटे रहे।
39तत्पश्चात् प्राग्ज्योतिषराज ने अपने विशाल हाथी को कोंचकर उसे युयुधान (सात्यकि) के रथ की ओर बढ़ाया।
40तब उस बलशाली हाथी ने शिनिपौत्र के रथ को अपनी सूँड़ से लपेटकर बड़े वेग से दूर फेंक दिया; किन्तु युयुधान बच निकले।
41उनका सारथि रथ पर कूदकर उसमें जुते सिन्धु देश के बलशाली घोड़ों को हाँकता हुआ वहीं जाकर रुका जहाँ सात्यकि खड़े थे।
42तब वह हाथी रथों के घेरे में हुए उस छिद्र का लाभ उठाकर शीघ्र ही बाहर निकल आया और पृथ्वी के समस्त राजाओं को गिराने लगा।
43उस तीव्रगामी हाथी से भयभीत होकर उन नरश्रेष्ठों ने उस युद्ध में उस एक हाथी को सौ हाथियों में बदला हुआ समझा।
44अपने हाथी पर आरूढ़ भगदत्त द्वारा कुचले जाते पाण्डव वैसे ही प्रतीत हुए जैसे ऐरावत पर आरूढ़ इन्द्र द्वारा कुचले जाते दानव।
45जब पाञ्चाल सब दिशाओं में भाग रहे थे, तब उनके हाथियों और घोड़ों ने एक बहरा कर देनेवाला और भयंकर कोलाहल उत्पन्न किया।
46इस प्रकार जब उस युद्ध में पाण्डव भगदत्त द्वारा पीड़ित हो रहे थे, तब क्रोध से भरे भीम फिर एक बार प्राग्ज्योतिषराज के विरुद्ध टूट पड़े।
47तब उस हाथी ने अपनी सूँड़ से छोड़े जल से आगे बढ़ते भीम के घोड़ों को भिगोकर उन्हें भयभीत कर दिया और वे भीम को रणभूमि से दूर ले गए।
48तत्पश्चात् आकृति के पुत्र रुचिपर्वा अपने रथ पर सवार होकर और साक्षात् मृत्यु के समान बाणों की वर्षा करते हुए शीघ्र ही उन (भगदत्त) पर टूट पड़े।
49तब सुडौल अंगोंवाले उन पर्वतीय प्रदेशों के अधिपति ने एक सीधे बाण से रुचिपर्वा को विवस्वान् के पुत्र (यम) के लोक भेज दिया।
50उस वीर (रुचिपर्वा) के गिरने पर सुभद्रापुत्र, द्रौपदी के पुत्र, चेकितान, धृष्टकेतु और युयुत्सु उस हाथी को पीड़ित करने लगे। उसका वध करने की इच्छा से और भयंकर गर्जनाएँ करते हुए वे उस पर वर्षा की धाराओं के समान अपने बाण बरसाने लगे।
51तब अपने कुशल सवार द्वारा एड़ियों, पैरों के अँगूठों और अंकुश से प्रेरित वह हाथी सूँड़ फैलाए तथा नेत्र और कान साधे हुए वेग से (उन पर) टूट पड़ा और युयुत्सु के घोड़ों को रौंदते हुए उसने उसके सारथि को कुचल डाला।
52हे राजन्, युयुत्सु बड़ी शीघ्रता से अपना रथ छोड़कर भाग निकला। तब पाण्डव सेना के योद्धा उस श्रेष्ठ हाथी का वध करने की इच्छा से ऊँचे स्वर में सिंहनाद करते हुए शीघ्र ही उसे अपने बाणों की वर्षा से भिगोने लगे।
53इसी अवसर पर आपका पुत्र वेग से सुभद्रापुत्र के रथ की ओर टूट पड़ा। अपने हाथी पर आरूढ़ और शत्रु पर बाण छोड़ते राजा भगदत्त पृथ्वी पर अपनी किरणें बिखेरते सूर्य के समान देदीप्यमान प्रतीत हुए।
54तब अर्जुन के पुत्र ने उन्हें बारह बाणों से और युयुत्सु ने दस बाणों से बेधा। द्रौपदी के पुत्रों और धृष्टकेतु ने भी उन्हें दस बाणों से बेधा।
55बड़ी सावधानी से छोड़े गए उन बाणों को अपने शरीर में गड़ा हुआ लिए वह हाथी सुन्दर प्रतीत हुआ — सूर्य की किरणों से रँगे विशाल वर्षामेघ के समान।
56अपने सवार के कौशल और बल से प्रेरित तथा शत्रु के बाणों से आहत वह हाथी शत्रुसेना के योद्धाओं को दाएँ-बाएँ गिराने लगा।
57जैसे कोई गोपाल वन में अपनी लाठी से गायों के झुण्ड को हाँकता है, वैसे ही भगदत्त बार-बार शत्रुसेना पर प्रहार करने लगे।
58बाजों द्वारा झपटे गए कौवों के काँव-काँव के समान पाण्डव सेनाओं में एक गड्डमड्ड कोलाहल सुनाई पड़ा, जब वे वेग से भाग रहे थे।
59हे राजन्, तब अंकुश से कोंचा गया वह श्रेष्ठ हाथी प्राचीन काल के पंखवाले पर्वतों के समान प्रतीत हुआ। उसने शत्रुओं के हृदयों में वैसा ही आतंक भर दिया, जैसा (आँधी से क्षुब्ध) समुद्र के टूट पड़ने पर (नौका पर सवार) व्यापारी अनुभव करते हैं।
60हे राजन्, तब उस युद्ध में भय से भागते हाथियों, रथियों, घोड़ों और राजाओं ने ऊँचा कोलाहल किया; और उस कोलाहल से पृथ्वी, आकाश तथा दिशाएँ और विदिशाएँ भर गईं।
61उन राजा (भगदत्त) ने अपने उस श्रेष्ठ हाथी से शत्रुसेना को पूर्णतः विचलित कर दिया, जैसे प्राचीन काल में विरोचन ने युद्ध में देवताओं द्वारा भलीभाँति रक्षित देवसेना को विचलित किया था।
62तब अग्नि का मित्र (पवन) प्रचण्ड वेग से बहने लगा। क्षण भर में धूलि के बादल ने आकाश और सेनाओं को ढक दिया। लोग उस एक ही हाथी को अनेक में बदला हुआ और सब दिशाओं में विचरता हुआ समझने लगे।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — जब पाण्डवहरू फर्के र जब टुकडीहरू टुकडीहरूसँग ठोक्किए, तब मेरो सेनाका तथा पृथापुत्रहरूका तेजस्वी योद्धाहरू कसरी लडे?
2र अर्जुनले संशप्तक सेनाका महारथीहरूसँग के गरे, तथा हे सञ्जय, संशप्तकहरूले बदलामा अर्जुनसँग के गरे?
3सञ्जयले भने — जब पाण्डवहरू आक्रमणमा फर्के र जब टुकडीहरू टुकडीहरूसँग ठोक्किए, तब तपाईंका पुत्र (दुर्योधन) स्वयं गजसेनाको अगाडि रहेर भीमसेनमाथि जाइलागे।
4जसरी कुनै हात्ती अर्को हात्तीको ललकारमा अथवा कुनै साँढे आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको पुकारमा जाइलाग्छ, त्यसरी नै स्वयं राजाले ललकारेका भीमसेन त्यस गजसेनामाथि जाइलागे।
5र हे आर्य, युद्धकुशल तथा बाहुबलले सम्पन्न ती पृथापुत्रले चाँडै त्यस गजसेनालाई छिन्नभिन्न पारे।
6पर्वतझैँ विशाल र शरीरका सबै अङ्गबाट मद बगाउने ती हात्तीहरू भीमसेनका नाराचले कुल्चिएर पछि फर्कन विवश भए।
7साँच्चै जसरी प्रचण्ड आँधीले बादलको जाल छिन्नभिन्न पारिदिन्छ, त्यसरी नै वायुपुत्र (भीम)ले त्यस (गज) सेनालाई छिन्नभिन्न पारे।
8त्यस हात्तीको बथानमाथि बाण छर्दै भीम यसरी शोभायमान भए, जसरी संसारका सम्पूर्ण पदार्थमाथि आफ्ना देदीप्यमान किरण छर्ने सूर्य।
9भीमका बाणले पीडित र रगतले लतपतिएका ती हात्तीहरू सूर्यका किरणले रङ्गिएका आकाशका नाना बादलसमूहजस्तै सुन्दर देखिए।
10तब क्रोधले भरिएका दुर्योधनले नजिक आएर तीखा बाणले ती वायुपुत्रलाई छेडे, जसले उनकै गजसेनालाई पीडित पारिरहेका थिए।
11तब रगतजस्तै राता आँखा भएका भीमले क्षणभरमै राजालाई विनाशतिर घिसार्ने इच्छाले उनीमाथि प्वाँखयुक्त बाण छोड्न थाले।
12तब शरीरका सबै अङ्गमा बाणले छोपिएका र क्रोधले भरिएका दुर्योधन हाँस्दै पाण्डुपुत्र भीमसेनलाई सूर्यका किरणझैँ तेजस्वी नाराचले छेड्न थाले।
13दुर्योधनको ध्वजाको शोभा बढाउने चिह्न रत्न र मणिले जडिएको एउटा (कृत्रिम) हात्ती थियो; पाण्डुपुत्रले ठूलो शीघ्रताले दुई भल्लले त्यो हात्ती तथा उनको धनुष काटिदिए।
14हे आर्य, दुर्योधनलाई भीमद्वारा पीडित देखेर अङ्गराज हात्तीमा सवार भई भीमलाई पीडित पार्ने अभिप्रायले आए।
15त्यस श्रेष्ठ हात्तीलाई बादलको गर्जनजस्तै चिच्याउँदै आफूतिर आइरहेको देखेर भीमले त्यसका दुवै कुम्भस्थलको बीचमा एउटा नाराचले गहिरो प्रहार गरे।
16त्यो नाराच हात्तीको शरीर छेडेर अन्ततः भूमिमा गएर लाग्यो। तब त्यो हात्ती वज्रले आहत पर्वतझैँ ढल्यो।
17ढल्दै गरेको हात्तीबाट जुन म्लेच्छराजले आफूलाई छुटाउन सकेनन्, उनी पनि त्यससँगै ढल्न थाले; अद्भुत हस्तलाघवले वृकोदरले त्यस राजाको टाउको काटिदिए।
18वीर अङ्गराज ढलेपछि उनको टुकडी सबै दिशामा भागी। भयले व्याकुल घोडा, हात्ती र रथीहरूले भाग्दै पैदल सैनिकहरूलाई कुल्चन थाले।
19जब त्यो सेना यसरी छिन्नभिन्न भई सबै दिशामा भागी, तब प्राग्ज्योतिषराज आफ्नो हात्तीमा सवार भई भीममाथि जाइलागे।
20भगदत्तले ऐरावत कुलको त्यस हात्तीमा सवार भई भीमसेनमाथि आक्रमण गरे, जसलाई वाहन बनाएर इन्द्रले दैत्य र दानवहरूलाई परास्त गरेका थिए।
21आफ्ना दुवै अगाडिका खुट्टा र सुँड खुम्च्याएका, आँखा घुमाउँदै र क्रोधले प्रज्वलित त्यो हात्ती पाण्डुपुत्रलाई भस्म गर्न उद्यत जस्तै देखियो। तब त्यसले वृकोदरको रथ त्यसमा नारिएका घोडासहित चूरचूर पारिदियो। तब खुट्टाले दौडेर भीम त्यस हात्तीको शरीरमुनि गएर लुके।
22पाण्डुपुत्र वास्तवमा भागेका थिएनन्, किनभने उनी अञ्जलिकवेध नामक विद्याका ज्ञाता थिए। हात्तीको शरीरमुनि पुगेर, जो उनलाई मार्न उद्यत थियो, उनी त्यसलाई आफ्ना नाङ्गा पाखुराले बारम्बार प्रहार गर्न थाले।
23उनले त्यस हात्तीलाई, जो उनलाई मार्न उद्यत थियो, पीडित पार्न थाले; तब त्यो हात्ती कुमालेको चक्कोझैँ तीव्र गतिले घुम्न थाल्यो। दस हजार हात्तीको बल राख्ने यशस्वी वृकोदर त्यस हात्तीमाथि प्रहार गरेर त्यसको शरीरमुनिबाट निस्केर सुप्रतीकको अगाडि उभिए।
24तब सुप्रतीकले भीमलाई आफ्नो सुँडले थिचेर आफ्ना घुँडाले उनीमाथि प्रहार गर्यो। र भीमको घाँटीको चारै तिर आफ्नो सुँड बेह्रेर त्यसले वास्तवमै उनलाई मार्ने प्रयत्न गर्यो। घुम्दै भीमसेनले आफूलाई त्यस हात्तीको सुँडको बन्धनबाट मुक्त गरे।
25तब वृकोदर फेरि त्यस हात्तीको शरीरमुनि पुगे। तब जब उनले आफ्नै सेनाको एउटा प्रतिद्वन्द्वी हात्तीलाई त्यस (हात्ती)तिर आइरहेको देखे जसमुनि उनी उभिएका थिए —
26— तब भीम त्यस हात्तीको शरीरमुनिबाट निस्केर वेगले भागे। तब सम्पूर्ण सेनामा एउटा उच्च कोलाहल उठ्यो —
27— हे आर्य, सम्पूर्ण सैनिकहरूले "हाय, भीम हात्तीद्वारा मारिए" — भन्ने हाहाकार गरे। हे राजन्, त्यस हात्तीसँग भयभीत भई पाण्डव सेना एक्कासि त्यहीँ भागी जहाँ वृकोदर उभिएका थिए।
28तब वृकोदर मारिए भन्ने ठानेर राजा युधिष्ठिरले पाञ्चालहरूको सहायताले भगदत्तलाई चारै तिरबाट घेरे।
29ती महारथिश्रेष्ठ युधिष्ठिरले भगदत्तलाई चारै तिरबाट रथले घेरेर सयौँ-हजारौँ तीखो टुप्पो भएका बाणले छोपे।
30ती असङ्ख्य बाणलाई आफ्नो फलामे अङ्कुशले व्यर्थ पार्दै पर्वतराज (भगदत्त)ले आफ्नो हात्तीले पाण्डव र पाञ्चालहरूको सेनालाई विचलित पारे।
31हे नरेश्वर, तब हामीले त्यस युद्धमा वृद्ध भगदत्तद्वारा आफ्नो हात्तीको माध्यमबाट गरिएको एउटा अद्भुत पराक्रम साँच्चै देख्यौँ।
32तब दशार्णराज मद बगाउने र बाङ्गो चालले हिँड्ने एउटा तीव्रगामी हात्तीमा सवार भई प्राग्ज्योतिषराजविरुद्ध अगाडि बढे।
33तब ती दुई विशालकाय हात्तीबीच जुन भिडन्त भयो, त्यो प्राचीन कालमा रूखले छोपिएका पखेटा भएका पर्वतहरूको युद्धजस्तै थियो।
34त्यसपछि प्राग्ज्योतिषराजको हात्तीले घुमेर र चक्कर काटेर दशार्णराजको हात्तीको कोख चिरेर त्यसलाई मारिदियो।
35राजा भगदत्तले पनि सूर्यका किरणझैँ तेजस्वी सात तोमरले आफ्ना ती प्रतिद्वन्द्वीको वध गरे, जो हात्तीमा सवार थिए र त्यही क्षण आफ्नो आसनबाट चिप्लन लागेका थिए।
36तब युधिष्ठिरले राजा भगदत्तलाई (अनेक बाणले) क्षतविक्षत पार्दै उनलाई रथीहरूको विशाल सेनाले चारै तिरबाट घेरे।
37आफ्नो हात्तीमा आरूढ र चारै तिरबाट रथीहरूले घेरिएका उनी (भगदत्त) वनले घेरिएको पर्वतलाई उज्यालो पार्ने अग्निजस्तै सुन्दर देखिए।
38तब आफ्नो हात्तीमा आरूढ भई उनी रथमा सवार र बाणको वर्षा गर्ने उग्र धनुर्धरहरूको त्यस सघन घेराभित्रै डटिरहे।
39त्यसपछि प्राग्ज्योतिषराजले आफ्नो विशाल हात्तीलाई घोच्दै त्यसलाई युयुधान (सात्यकि)को रथतिर बढाए।
40तब त्यस बलशाली हात्तीले शिनिपौत्रको रथलाई आफ्नो सुँडले बेह्रेर ठूलो वेगले टाढा फ्याँकिदियो; तर युयुधान बाँचे।
41उनका सारथि रथमा हामफालेर त्यसमा नारिएका सिन्धु देशका बलशाली घोडाहरू हाँक्दै त्यहीँ गएर रोकिए जहाँ सात्यकि उभिएका थिए।
42तब त्यो हात्ती रथहरूको घेरामा भएको त्यस प्वालको फाइदा उठाएर चाँडै बाहिर निस्क्यो र पृथ्वीका सम्पूर्ण राजालाई ढाल्न थाल्यो।
43त्यस तीव्रगामी हात्तीसँग भयभीत भई ती नरश्रेष्ठहरूले त्यस युद्धमा त्यस एउटै हात्तीलाई सय हात्तीमा बदलिएको ठाने।
44आफ्नो हात्तीमा आरूढ भगदत्तद्वारा कुल्चिइएका पाण्डवहरू त्यस्तै देखिए जस्तै ऐरावतमा आरूढ इन्द्रद्वारा कुल्चिइएका दानवहरू।
45जब पाञ्चालहरू सबै दिशामा भागिरहेका थिए, तब तिनीहरूका हात्ती र घोडाहरूले एउटा बहिरो बनाइदिने र भयङ्कर कोलाहल उत्पन्न गरे।
46यसरी जब त्यस युद्धमा पाण्डवहरू भगदत्तद्वारा पीडित भइरहेका थिए, तब क्रोधले भरिएका भीम फेरि एकपटक प्राग्ज्योतिषराजविरुद्ध जाइलागे।
47तब त्यस हात्तीले आफ्नो सुँडबाट छोडेको पानीले अगाडि बढिरहेका भीमका घोडाहरूलाई भिजाएर तिनीहरूलाई भयभीत पार्यो र तिनीहरूले भीमलाई रणभूमिबाट टाढा लगे।
48त्यसपछि आकृतिका पुत्र रुचिपर्वा आफ्नो रथमा सवार भई र साक्षात् मृत्युझैँ बाणको वर्षा गर्दै चाँडै उनी (भगदत्त)माथि जाइलागे।
49तब सुडौल अङ्ग भएका ती पर्वतीय प्रदेशका अधिपतिले एउटा सीधा बाणले रुचिपर्वालाई विवस्वान्का पुत्र (यम)को लोकमा पठाइदिए।
50ती वीर (रुचिपर्वा) ढलेपछि सुभद्रापुत्र, द्रौपदीका पुत्रहरू, चेकितान, धृष्टकेतु र युयुत्सुले त्यस हात्तीलाई पीडित पार्न थाले। त्यसको वध गर्ने इच्छाले र भयङ्कर गर्जन गर्दै तिनीहरूले त्यसमाथि वर्षाका धाराझैँ आफ्ना बाण वर्षाउन थाले।
51तब आफ्नो कुशल सवारद्वारा कुर्कुच्चा, खुट्टाका औँला र अङ्कुशले प्रेरित त्यो हात्ती सुँड फैलाएर तथा आँखा र कान साधेर वेगले (तिनीहरूमाथि) जाइलाग्यो र युयुत्सुका घोडाहरूलाई कुल्चँदै त्यसले उनका सारथिलाई कुल्चिदियो।
52हे राजन्, युयुत्सु ठूलो शीघ्रताले आफ्नो रथ छोडेर भागे। तब पाण्डव सेनाका योद्धाहरूले त्यस श्रेष्ठ हात्तीको वध गर्ने इच्छाले उच्च स्वरमा सिंहनाद गर्दै चाँडै त्यसलाई आफ्ना बाणको वर्षाले भिजाउन थाले।
53यसै अवसरमा तपाईंका पुत्र वेगले सुभद्रापुत्रको रथतिर जाइलागे। आफ्नो हात्तीमा आरूढ र शत्रुमाथि बाण छोड्ने राजा भगदत्त पृथ्वीमाथि आफ्ना किरण छर्ने सूर्यझैँ देदीप्यमान देखिए।
54तब अर्जुनका पुत्रले उनलाई बाह्र बाणले र युयुत्सुले दस बाणले छेडे। द्रौपदीका पुत्रहरू र धृष्टकेतुले पनि उनलाई दस बाणले छेडे।
55ठूलो सावधानीले छोडिएका ती बाण आफ्नो शरीरमा गाडिएको अवस्थामा लिएको त्यो हात्ती सुन्दर देखियो — सूर्यका किरणले रङ्गिएको विशाल वर्षाबादलजस्तै।
56आफ्नो सवारको कौशल र बलले प्रेरित तथा शत्रुका बाणले आहत त्यो हात्तीले शत्रुसेनाका योद्धाहरूलाई दायाँबायाँ ढाल्न थाल्यो।
57जसरी कुनै गोठालोले वनमा आफ्नो लठ्ठीले गाईको बथान हाँक्छ, त्यसरी नै भगदत्तले बारम्बार शत्रुसेनामाथि प्रहार गर्न थाले।
58बाजले झम्टिएका कागहरूको काँ-काँजस्तै पाण्डव सेनाहरूमा एउटा गजबजिएको कोलाहल सुनियो, जब तिनीहरू वेगले भागिरहेका थिए।
59हे राजन्, तब अङ्कुशले घोचिएको त्यो श्रेष्ठ हात्ती प्राचीन कालका पखेटा भएका पर्वतझैँ देखियो। त्यसले शत्रुहरूका हृदयमा त्यस्तै आतङ्क भरिदियो, जस्तो (आँधीले क्षुब्ध) समुद्र जाइलाग्दा (डुङ्गामा सवार) व्यापारीहरूले अनुभव गर्छन्।
60हे राजन्, तब त्यस युद्धमा भयले भाग्दै गरेका हात्ती, रथी, घोडा र राजाहरूले उच्च कोलाहल गरे; र त्यस कोलाहलले पृथ्वी, आकाश तथा दिशा र विदिशाहरू भरिए।
61ती राजा (भगदत्त)ले आफ्नो त्यस श्रेष्ठ हात्तीले शत्रुसेनालाई पूर्णतः विचलित पारे, जसरी प्राचीन कालमा विरोचनले युद्धमा देवताहरूद्वारा राम्ररी रक्षित देवसेनालाई विचलित पारेका थिए।
62तब अग्निको मित्र (पवन) प्रचण्ड वेगले बहन थाल्यो। क्षणभरमै धुलोको बादलले आकाश र सेनाहरूलाई छोप्यो। मानिसहरूले त्यस एउटै हात्तीलाई अनेकमा बदलिएको र सबै दिशामा विचरण गरिरहेको ठान्न थाले।