द्वन्द्व-युद्धहरूको वर्णन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 25
संस्कृत
1संजय उवाच महद् भैरवमानीन्नः संनिवृत्तेषु पाण्डुषु। दृष्ट्वा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदैः॥
2तैश्चोळूतं रजस्तीव्रमवचक्रे चमू तव। ततो हतममस्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते॥
3तांस्तु शूरान् महेष्वासान् क्रूरं कर्म चिकीर्षतः। दृष्ट्वा दुर्योधनस्तूणे स्वसैन्यं समचूचुदत्॥
4यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपाः। वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्॥
5ततो दुर्मर्पणो भीममभ्यगच्छत् सुतस्तव। आराद् दृष्ट्वा किरन् बाणैर्जिघृक्षुस्तस्य जीवितम्॥
6तं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे। तं च भीमोऽतुदद् बाणैस्तदाऽऽसीत् तुमुलं महत्॥
7त ईश्वरसमादिष्टाः प्राज्ञाः शूराः प्रहारिणः। राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन् परान् युधि॥
8कृतवर्मा शिनेः पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते। पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम्॥
9तं शैनेयः शरव्रातः क्रुद्धः क्रुद्धमवारयत्। कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्॥
10सैन्धवः क्षत्रवर्माणमायान्तं निशितैः शरैः। उग्रधन्वा महेष्वासं यत्तो द्रोणादवारयत्॥
11क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके। नाराचैर्दशभिः क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्॥
12अथान्यद् धनुरुदाय सैन्धवः कृतहस्तवत्। विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः॥
13युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम्। सुबाहु रतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्॥
14सुबाहोः सधनुर्बाणावस्यतः परिघोपमौ। युयुत्सुः शितपीताभ्यां क्षुराभ्यामच्छिनद् भुजौ॥
15राजानां पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। वेलेव सागर क्षुब्धं मद्रराट् समवारयत्॥
16तं धर्मराजो बहुभिर्मर्मभिद्भिरवाकिरत्। मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैर्विद्धवानदद् भृशम्॥
17तस्य नानदतः केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम्। क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः॥
18तथैव राजा बाह्रीको राजानं दुपदं शरैः। आद्रवन्तं सहानीकः सहानीकं न्यवारयत्॥
19तद् युद्धमभवद् घोरं वृद्धयोः सह सेनयोः। यथा महायूथपयोपियाः सम्प्रभिन्नयोः॥
20विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम्। सहसैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम्॥
21तदुत्पिञ्जलकं युद्धमासीद् देवासुरोपमम्। मत्स्यानां केकयैः सार्धमभीताश्वरथद्विपम्॥
22नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापतिः। अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्॥
23ततो नकुलदायादस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैः। चक्रे विवाहुशिरसं भूतकर्माणमाहवे॥
24सतसोमं तु विक्रान्तमायान्तं तं शरौघिणम्। द्रोणायाभिमुखं वीरं विविंशतिरवारयत्॥
25सुतसोमस्तु संक्रुद्धः स्वपितृव्यमजिह्मगैः। विविंशति शर्भित्त्वा नाभ्यवर्तत दंशितः॥
26अथ भीमरथः शाल्वमाशुगैरायसैः शितैः। षड्भिः साश्वनियन्तारमनयद् यमसादनम्॥
27श्रुतकर्माणमायान्तं मयूरसदृशैर्हयैः। चैत्रसेनिर्महाराज तव पौत्रं न्यवारयत्॥
28तौ पौत्रौ तव दुर्घर्षों परस्परवधैषिणौ। पितॄणामर्थसिद्ध्यर्थे चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्॥
29तिष्ठन्तमग्रे तं दृष्ट्वा प्रतिविध्यं महाहवे। द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन् मार्गणैः समवारयत्॥
30तं क्रुद्धं प्रतिविव्याध प्रतिविन्ध्यः शितैः शरैः। सिंहलाङ्गललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्॥
31प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ। द्रोणायनिद्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्॥
32आर्जुनि श्रुतकीर्ति तु द्रौपदेयं महारथम्। द्रोणायाभिमुखं यान्तं दौःशासनिरवारयत्॥
33तस्य कृष्णसमः कार्ष्णिस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैः। धनुर्ध्वजं च सूतं च छित्त्वा द्रोणान्तिकं ययौ॥
34यस्तु शूरतमो राजन्नुभयोः सेनयोर्मत:। तं पटच्चहन्तारं लक्ष्मणः समवारयत्॥
35स लक्ष्मणस्येष्वसनं छित्त्वा लक्ष्म च भारत। लक्ष्मणे शरजालानि विसृजन् बबशोभत॥
36विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनि शिखण्डिनम्। पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा॥
37ततस्तमिषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणोत्। विधूय तद् बाणजालं बभौ तव सुतो बली॥
38अङ्गदोऽभिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे। द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत्॥
39स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोः पुरुषसिंहयोः। सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्च प्रतीतिवर्धनः॥
40दुर्मुस्वस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली। द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्॥
41स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेनाभ्यताडयत्। तस्य तद् विबभौ वक्त्रं सनालमिव पङ्कजम्॥
42कर्णस्तु केकयान् भ्रातॄन् पञ्च लोहितकध्वजान्। द्रोणायाभिमुखं याताशरव(रवारयत्॥
43ते चैनं भृशसंतप्ताः शरवर्षैरवाकिरन्। स च तांश्छादयामास शरजालैः पुनः पुनः॥
44नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृताः। साश्वसूतध्वजरथाः परस्परशराचिताः॥
45पुत्रास्ते दुर्जयश्चैव जयश्च विजयश्च ह। नीलकाश्यजयत्सेनांस्त्रयस्त्रीन् प्रत्यवारयन्॥
46तद् युद्धमभवद् धारेमीक्षितुप्रीतिवर्धनम्। सिंहव्याघ्रतरक्षूणां यथर्भमहिषर्षभैः॥
47क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि। द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतुः॥
48तयोस्तस्य च तद् युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत्। सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने।॥
49राजानं तु तथाम्बष्ठमेकं युद्धाभिनन्दिनम्। चेदिराजः शरानस्यन् क्रुद्धो द्रोणादवारयत्॥
50ततोऽम्बष्ठोऽस्थिभेदिन्या निरभिद्यच्छलाकया। सत्यक्त्वा सशरं चापं स्थाद् भूमिमुपागमत्॥
51वार्धक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैः। अक्षुद्रः क्षुद्रकोणात् क्रुद्धरूपमवारयत्॥
52युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येऽपश्यश्चित्रयोधिनौ। ते युद्धासक्तमनसो नान्यां बुबुधिरे क्रियाम्॥
53सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम्। पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्॥
54स सौमदत्तेस्त्वरितश्चित्रेष्वसनकेतने। पुनः पताकां सूतं च छत्रं चापातयद् रथात्॥
55अथाप्लुत्य रथात् तूर्णे यूपकेतुरमित्रहा। साश्वसूतध्वजरूां तं चकर्त वरासिना॥
56रथं च स्वयं समास्थाय धनुरादाय चापरम्। स्वयं यच्छन् हयान् राजन् व्यधमत् पाण्डवी चमूम्।।
57पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान् प्रति दुर्जयम्। समर्थः सायकौधेन वृषसेनो न्यवारयत्॥
58गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोधनोपलैः। कडङ्गरैर्भुशुण्डीभिः प्रासैस्तोमरसायकैः॥ मुसलैमुद्गरैश्चकैर्भिन्दिपालपरश्वधैः। पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणदुमैः॥ आतुदन् प्ररुजन् भञ्जन निघ्नन् विद्रावयन् क्षिपन्। सेनां विभीषयन्नायाद् द्रौणप्रेप्सुर्घटोत्कचः॥
59तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणैः। राक्षसं राक्षसः क्रुद्धः समाजघ्ने ह्यलम्बुषः॥
60तयोस्तदभवद् युद्धं रक्षोग्रामणिमुख्ययोः। तादृग् यादृक् पुरावृत्तं शम्बरामरराजयोः॥
61एवं द्वन्द्वशतान्यासन् रथवारणवाजिनाम्। पदातीनां च भद्रं ते तव तेषां च संकुले॥
62नैतादृशो दृष्टपूर्वः संग्रामो नैव च श्रुतः। द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां यथाऽभवत्॥
63इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो। तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When the Pandava host returned to the battle, a mighty apprehension took possession of ourselves covered (by the arrows) like the lustrous rob covered over by a continuous) mass of rain-clouds.
2Thick clouds of dust raised by them covered over your army; and our sight being intercepted, we thought Drona to be slain.
3Beholding those mighty and heroic warriors intent on the perpetration of a very heartless act (i.e., the slaughter of Drona), Duryodhana encouraged his troops without the least delay,
4"O rulers of men, do you check the Pandava host, according to your strength energy and prowess and according to the opportunities that may present themselves."
5Thereafter your son Durmarsana beholding Bhima near him, fell upon him; and desirous of saving Drona's life, he covered the latter with a downpour of arrows.
6Wrought up with ire, he assaulted Bhima with his arrows, even like Death himself in that battle. Bhima also pierced him with arrows and thus a fierce combat raged between them.
7In that battle, heroic warriors endowed with prudence and accomplished in smiting, being commanded by their leaders withstood their adversaries, disregardful of their kingdom and the fear of death. one
8O majesty! The chivalrous and gracious Satyaki was prevented by Kritavarma who was marching ahead with an intention to suppress Drona.
9Like infuriate elephant resisting another, Kritavarman checked the grandson of Sini.
10That fierce bowman, the ruler of the Sindhus, with his keen-pointed shaft kept the mighty warriors Kshtravarman away from Drona, as the former advanced towards the latter.
11Kshatravarman cutting down the bow and banner of the ruler of the Sindhus and excited with wrath, pierced him in his vitals with ten Narachas.
12Thereupon the ruler of the Sindhus, with an admirable lightness of hand, taking up another bow picrced. Kshatravarman in that battle with arrows, all made of iron.
13With all his endeavours, Subahu kept away from Drona, his brother, the mighty and heroic car-warrior Yuyutsu, who was fighting for the Pandavas.
14Yuyutsu cut-off with two whetted and welltempered and razor-like arrows, the two arms of Subahu which were wielding the bow and the arrows and which resembled a couple of bludgeons.
15The ruler of the Madras, resisted king Yudhishthira of righteous soul, that foremost of the Pandavas, like the banks resisting the agitated ocean.
16Him the righteous king Yudhishthira covered with many shafts capable of penetrating into the very vitals. The lord of the Madras piercing Yudhishthira with sixty-four arrows uttered a loud war cry.
17But while the former was still roaring, with two razor sharp arrows, the foremost of the Pandavas severed his bow and banner. At this the warriors shouted forth (in joy).
18Then king Valhika also at the head of his army, resisted, with his arrows, king Drupada the latter was advancing leading a formidable division,
19Thereat between those two old supported by their respective army, a fierce encounter raged. Which resembled that between two mighty leaders, with rent temples, of two different herds of elephants.
20Vindha and Anvindna of the Avanti country, at the head of their army, encountered Virata, the ruler of the Matsyas, at the head of his troops, like Indra and Agni encountering the Danava Bali, in the days of yore.
21Then between the Matsyas and the Kekayas a confused combat raged in which the horses, as men warriors, the car-warriors and the elephantwarriors fought undauntedly and which resembled the encounter between the celestials and the Asuras.
22Bhutakarma, the ruler of the Sabhas, kept away from Drona, Nakula's son, Shatanika, as the latter advanced discharging a net-work of arrows.
23Thereat the son of Nakula with three wellsharpened Bhallas (broad-headed arrows). Made Bhutakarma headless and armless in that battle.
24Vivinsati checked the heroic Sutasoma endued with prowess, as he was advancing towards Dronia discharging innumerable shafts.
25Sutasoma also excited with anger and clad in mail pierced his uncle Vivinsati with straight-going shafts and he desisted from attacking the latter.
26Then Bhimaratha, with six swift-going shafts, made wholly of iron, dispatched Shalva together with his steeds and charioteer to the regions of Death.
27O mighty monarch, the son of Chitrasena resisted your grandson Shrutakarman, as the latter rushed at (Drona), being drawn by steeds resembling peacocks.
28Those two grandsons of yours, of prowess difficult of being checked, desirous of slaying each other. Fought admirable with each other for bringing about the success of their respective sire's purposes.
29The son of Drona, seeing Prativindhya stand before him in that battle, checked him with arrows, in order to do honour to his sire.
30Wrought up with rage, Prativindhya with whetted shafts pierced him who bore the device of the lion's tail in his banner and who was anxious to serve his father's interests.
31O foremost of men, like a sower sowing seeds in the sowing season. The son of Draupadi, covered the son of Drona with an arrowy downpour.
32The son of Dushasana resisted the mighty car-warrior Shrutakirti, the son of Arjuna by Draupadi, as the latter was rushing at Drona.
33But that son of Krishna equal to Krishna (in prowess), cutting off with three well sharpened Bhallas, the bow, banner and charioteer of the former (the son of Dushasana), advanced towards Drona.
34Lakshmana checked that slayer slayer of Patachara who is regarded, O king, as the bravest aniong the two hosts.
35But the latter, O Bharata, appeared resplendent, having cut-off Lakshmana's bow and banner-mark and showering myriad shafts on him.
36The youthful Vikarna, endued with great intelligence, opposed, in that battle, the youthful Sikhandin, the son of Yajnasena, as he advanced.
37Thereat the son of Yajnasena covered the former with a net-work of arrows. Your son endued with prowess appeared beautiful by defeating that shower of arrows.
38Angada checked the heroic Uttamaujasa, with a down-pour of arrows, as the latter advanced in that battle against Drona.
39The awful encounter between those two foremost of men enhanced the delight of all the soldiers as also of them both.
40The mighty bowman Durmukha endued with prowess, resisted with shafts called Vatsadantas, the heroic Purujit was rushing at Drona.
41As the latter struck Durmukha between his two eye-brows with a Naracha. Thereupon the countenance of Durmukha appeared charming like a lotus with its stem.
42Karna checked with an arrowy shower the Kekaya brothers owning crimson standards, as they rushed towards Drona.
43Greatly afflicted, they also covered Karna with a down-pour of arrows. Karna also covered them repeatedly with showers of arrows.
44Neither they nor Karna was to be seen being covered over with (clouds of) shafts. Their steeds, drivers and standards and cars were all lost to sight being covered with thick arrowy showers.
45Your three sons, viz., Duryaja, Jaya and Vijaya resisted the three, viz., king Nila, the ruler of Kasis and king Jayatsena.
46Then the fierce combat between them afforded delight to the lookers-on like that between a tiger, a lion and a wolf on the one side and a bear, a buffalo and a bull on the other side.
47Kshemadhuri and Vrihanta, these two brothers together wounded with keen-pointed shafts, him of the Satvata race, as he advanced towards Drona in all battle.
48Then the battle between those brothers and Satyaki became exceedingly wonderful. Like that between a lion and a couple of leaderelephants with rent temples in the woods.
49Excited with wrath the ruler of the Chedis, kept away, by discharging shafts, from Drona, king Ambastha who always delighted in battle.
50Then Ambastha pierced him with a long shaft that penetrated into his very bones. Loosing hold of his bow furnished with arrows, he fell down from his chariot.
51The generous son of Sharadvata namely Kripa, with arrows called Kshudrakas, resisted Vardhakshemi of the Vrishni race, whose very appearance reflected wrath.
52Then those that saw Kripa and him of the Vrishni race-the heroes accomplished in various modes of warfare-engaged in battle with each other, became absorbed in that encounter and they could attend to no other action.
53The son of Somadatta for adding to the glory of Drona, opposed the ever vigilant king Manimanta as the latter rushed towards Drona.
54The son of Somadatta then with great activity, cut-off the latter's bowstring, banner, charioteer, umbrella and flag-staff and felled him from his car.
55Then the slayer of foes, Yupaketu (owning the devise of a sacrificial stake on his standard) jumping down, with lightness, from the car and cut-off with a best-tempered sword king Manimanta with his steeds, charioteer, standard and chariot.
56Thereafter remounting his own chariot and grasping another bow and himself urging his steeds, he began to consume the host of the Pandavas.
57Vrishasena, a worthy combatant, checked with an arrowy shower, king Pandya who was rushing to battle like Indra rushing after the Asuras for slaying them.
58With maces, bludgeons, scimitars, axes stones and other weapons and with sort clubs, mallets, discs, Bhindipalas, battle-axes and with dusts, wind, fire, water, ashes, gravel's, straw, trees, afflicting, smiting, breaking, slaying, routing and throwing down and terrifying the hostile troops, came Ghatotkacha, desirous of getting near Drona.
59Excited with wrath, Rakshasa Alambusha began to strike that Rakshasa (Ghatotkacha) with various kinds of weapons and various implements of war.
60The encounter that then took place between those two foremost of the Rakshasas, resembled that which took place between Sumeru and the king of the immortals, in days gone by.
61Good betide you. Thus amidst that dreadful general engagements, hundreds of single combats were fought between the car-warriors, the elephant-warriors, horse-warriors and footsoldiers of your army and theirs.
62Indeed the battle that then raged between the warriors that were intent on destroying and protecting Drona indeed such a battle was never seen or heard of before.
63Many were the combats that were seen raging on that field; O lord, some of which were dreadful, some wonderful and some exceedingly terrible.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब पाण्डव सेना युद्ध में लौटी, तब (बाणों से) ढके हुए हम पर महान् भय छा गया, जैसे वर्षा के मेघों के अविच्छिन्न समूह से तेजस्वी सूर्यमण्डल ढक जाता है।
2उनके द्वारा उड़ाई गई धूलि के घने बादलों ने आपकी सेना को ढक दिया; और हमारी दृष्टि रुक जाने के कारण हमने समझा कि द्रोण मारे गए।
3उन बलशाली और वीर योद्धाओं को अत्यन्त निर्मम कर्म (अर्थात् द्रोण के वध) पर उतारू देखकर दुर्योधन ने तनिक भी विलम्ब किए बिना अपने सैनिकों को प्रोत्साहित किया —
4— "हे नरेश्वरो, तुम अपने बल, तेज और पराक्रम के अनुसार तथा जो अवसर सामने आएँ उनके अनुसार पाण्डव सेना को रोको।"
5तत्पश्चात् आपके पुत्र दुर्मर्षण ने भीम को अपने समीप देखकर उस पर आक्रमण किया; और द्रोण के प्राण बचाने की इच्छा से उसने भीम को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
6क्रोध से भरकर उसने उस युद्ध में साक्षात् मृत्यु के समान भीम पर बाणों से प्रहार किया। भीम ने भी उसे बाणों से बेधा और इस प्रकार उन दोनों के बीच घोर युद्ध छिड़ गया।
7उस युद्ध में बुद्धिमान् और प्रहार में निपुण वीर योद्धाओं ने अपने नायकों की आज्ञा पाकर, अपने राज्य तथा मृत्यु के भय की अवहेलना करते हुए, अपने-अपने प्रतिपक्षियों का सामना किया।
8हे महाराज! द्रोण को दबाने के अभिप्राय से आगे बढ़ते हुए वीर और उदार सात्यकि को कृतवर्मा ने रोक दिया।
9जैसे मदोन्मत्त हाथी दूसरे को रोकता है, वैसे ही कृतवर्मा ने शिनिपौत्र को रोका।
10उग्र धनुर्धर सिन्धुराज ने अपने तीक्ष्ण नोकवाले बाणों से महारथी क्षत्रवर्मा को, जो द्रोण की ओर बढ़ रहा था, द्रोण से दूर रखा।
11क्षत्रवर्मा ने सिन्धुराज का धनुष और ध्वजा काटकर क्रोध से भरकर दस नाराचों से उसके मर्मस्थलों को बेध दिया।
12तब सिन्धुराज ने अद्भुत हस्तलाघव से दूसरा धनुष उठाकर उस युद्ध में क्षत्रवर्मा को पूर्णतः लोहे के बने बाणों से बेधा।
13सुबाहु ने अपने सारे प्रयत्नों से अपने भाई युयुत्सु को, जो बलशाली और वीर महारथी था और पाण्डवों की ओर से लड़ रहा था, द्रोण से दूर रखा।
14युयुत्सु ने दो तीक्ष्ण, भलीभाँति पैने किए हुए, क्षुरधार बाणों से सुबाहु की वे दोनों भुजाएँ काट डालीं, जो धनुष और बाण धारण किए हुई थीं और जो दो मुद्गरों के समान थीं।
15मद्रराज ने धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर को वैसे ही रोका, जैसे तट क्षुब्ध समुद्र को रोकते हैं।
16धर्मराज युधिष्ठिर ने उन्हें मर्मस्थलों तक घुस जानेवाले अनेक बाणों से ढक दिया। मद्रराज ने युधिष्ठिर को चौंसठ बाणों से बेधकर ऊँचा सिंहनाद किया।
17किन्तु जब वे अभी गरज ही रहे थे, तभी पाण्डवश्रेष्ठ ने दो क्षुरधार बाणों से उनका धनुष और ध्वजा काट डाली। इस पर योद्धाओं ने (हर्ष से) सिंहनाद किया।
18तब राजा वाह्लीक ने भी अपनी सेना के आगे रहकर अपने बाणों से पाञ्चालराज द्रुपद को रोका, जो एक भयंकर टुकड़ी का नेतृत्व करते हुए आगे बढ़ रहे थे।
19तब अपनी-अपनी सेनाओं से समर्थित उन दोनों वृद्धों के बीच घोर भिड़न्त छिड़ गई, जो दो भिन्न हाथियों के झुण्डों के मद बहाते दो बलशाली यूथपतियों के बीच के युद्ध के समान थी।
20अवन्ती देश के विन्द और अनुविन्द ने अपनी सेना के आगे रहकर अपनी सेनाओं सहित मत्स्यराज विराट का वैसे ही सामना किया, जैसे प्राचीन काल में इन्द्र और अग्नि ने दानव बलि का सामना किया था।
21तब मत्स्यों और केकयों के बीच एक ऐसा गड्डमड्ड संग्राम छिड़ गया जिसमें घोड़े, पैदल योद्धा, रथी और गजारोही निर्भय होकर लड़े और जो देवताओं और असुरों के युद्ध के समान था।
22सभदेश के अधिपति भूतकर्मा ने नकुल के पुत्र शतानीक को, जो बाणों का जाल छोड़ता हुआ आगे बढ़ रहा था, द्रोण से दूर रखा।
23तब नकुल के पुत्र ने तीन भलीभाँति पैने किए हुए भल्लों से उस युद्ध में भूतकर्मा को सिररहित और भुजारहित कर दिया।
24विविंशति ने पराक्रमी वीर सुतसोम को रोका, जो असंख्य बाण छोड़ता हुआ द्रोण की ओर बढ़ रहा था।
25कवच पहने सुतसोम ने भी क्रोध से भरकर अपने चाचा विविंशति को सीधे जानेवाले बाणों से बेधा और उन पर आक्रमण करना छोड़ दिया।
26तब भीमरथ ने पूर्णतः लोहे के बने छह शीघ्रगामी बाणों से शल्व को उसके घोड़ों और सारथि सहित यमलोक पहुँचा दिया।
27हे महाराज, चित्रसेन के पुत्र ने आपके पौत्र श्रुतकर्मा को रोका, जो मोर के समान घोड़ों द्वारा खींचा जाता हुआ (द्रोण पर) टूट पड़ रहा था।
28दुर्निवार पराक्रमवाले आपके वे दोनों पौत्र एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से अपने-अपने पिताओं के प्रयोजन की सिद्धि के लिए परस्पर उत्तम युद्ध करते रहे।
29द्रोणपुत्र ने प्रतिविन्ध्य को उस युद्ध में अपने सामने खड़ा देखकर अपने पिता का सम्मान करने के लिए उसे बाणों से रोक दिया।
30क्रोध से भरकर प्रतिविन्ध्य ने तीक्ष्ण बाणों से उसे बेधा, जिसकी ध्वजा पर सिंह की पूँछ का चिह्न था और जो अपने पिता के हित की सेवा करने को उत्सुक था।
31हे नरश्रेष्ठ, जैसे बोने के मौसम में कोई बीज बोता है, वैसे ही द्रौपदीपुत्र ने द्रोणपुत्र को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
32दुःशासन के पुत्र ने द्रौपदी से उत्पन्न अर्जुन के पुत्र महारथी श्रुतकीर्ति को रोका, जो द्रोण पर टूट पड़ रहा था।
33किन्तु (पराक्रम में) कृष्ण के समान उस कृष्णापुत्र ने तीन भलीभाँति पैने किए हुए भल्लों से उसका (दुःशासनपुत्र का) धनुष, ध्वजा और सारथि काट डाला और द्रोण की ओर बढ़ चला।
34हे राजन्, लक्ष्मण ने पट्टचरों के उस संहारक को रोका, जो दोनों सेनाओं में सबसे वीर माना जाता था।
35किन्तु हे भरत, वह लक्ष्मण का धनुष और ध्वजाचिह्न काटकर तथा उस पर असंख्य बाण बरसाकर देदीप्यमान प्रतीत हुआ।
36महाबुद्धिमान् युवा विकर्ण ने उस युद्ध में यज्ञसेन के पुत्र युवा शिखण्डी का, जब वह आगे बढ़ रहा था, सामना किया।
37तब यज्ञसेन के पुत्र ने उसे बाणों के जाल से ढक दिया। पराक्रमी आपके पुत्र ने उस बाणवर्षा को परास्त करके सुन्दर शोभा पाई।
38अंगद ने वीर उत्तमौजा को बाणों की वर्षा से रोका, जब वह उस युद्ध में द्रोण के विरुद्ध आगे बढ़ रहा था।
39उन दोनों नरश्रेष्ठों के बीच की वह भयंकर भिड़न्त समस्त सैनिकों का तथा स्वयं उन दोनों का भी हर्ष बढ़ानेवाली रही।
40पराक्रमी महाधनुर्धर दुर्मुख ने वत्सदन्त नामक बाणों से वीर पुरुजित् को रोका, जो द्रोण पर टूट पड़ रहा था।
41तब उसने दुर्मुख की दोनों भौंहों के बीच एक नाराच मारा। इससे दुर्मुख का मुख नाल सहित कमल के समान मनोहर प्रतीत हुआ।
42कर्ण ने लाल ध्वजाओंवाले केकय भाइयों को, जब वे द्रोण की ओर टूट पड़े, बाणों की वर्षा से रोका।
43अत्यन्त पीड़ित होकर उन्होंने भी कर्ण को बाणों की वर्षा से ढक दिया। कर्ण ने भी उन्हें बार-बार बाणों की वर्षा से ढका।
44बाणों के (बादलों से) ढक जाने के कारण न वे दिखाई देते थे, न कर्ण। उनके घोड़े, सारथि, ध्वजाएँ और रथ — सब घनी बाणवर्षा से ढककर दृष्टि से ओझल हो गए।
45आपके तीन पुत्रों — दुर्जय, जय और विजय — ने तीन वीरों — राजा नील, काशिराज और राजा जयत्सेन — का सामना किया।
46तब उनके बीच का वह घोर संग्राम दर्शकों को वैसा ही आनन्द देनेवाला हुआ, जैसा एक ओर बाघ, सिंह और भेड़िये तथा दूसरी ओर रीछ, भैंसे और साँड़ के बीच का युद्ध।
47क्षेमधूर्ति और बृहन्त — इन दोनों भाइयों ने मिलकर सात्वतवंशी (सात्यकि) को, जब वह उस युद्ध में द्रोण की ओर बढ़ रहा था, तीक्ष्ण नोकवाले बाणों से घायल किया।
48तब उन दोनों भाइयों और सात्यकि के बीच का युद्ध अत्यन्त अद्भुत हो उठा — वैसा ही जैसा वन में एक सिंह और मद बहाते दो यूथपति हाथियों के बीच होता है।
49क्रोध से भरे चेदिराज ने सदा युद्ध में रमनेवाले राजा अम्बष्ठ को बाण छोड़कर द्रोण से दूर रखा।
50तब अम्बष्ठ ने उसे एक लम्बे बाण से बेधा जो उसकी अस्थियों तक घुस गया। बाणों सहित अपना धनुष छोड़कर वह अपने रथ से गिर पड़ा।
51शरद्वान् के उदार पुत्र कृप ने क्षुद्रक नामक बाणों से वृष्णिवंशी वार्धक्षेमि को रोका, जिसका रूप ही क्रोध का प्रतिबिम्ब था।
52तब जिन्होंने कृप और उस वृष्णिवंशी को — युद्ध की नाना विधाओं में निपुण उन वीरों को — परस्पर लड़ते देखा, वे उस भिड़न्त में ऐसे लीन हो गए कि किसी और कार्य पर ध्यान न दे सके।
53सोमदत्त के पुत्र ने द्रोण की कीर्ति बढ़ाने के लिए सदा सावधान रहनेवाले राजा मणिमान् का सामना किया, जब वह द्रोण की ओर टूट पड़ा।
54तब सोमदत्त के पुत्र ने बड़ी फुर्ती से उसकी प्रत्यंचा, ध्वजा, सारथि, छत्र और ध्वजदण्ड काट डाले और उसे उसके रथ से गिरा दिया।
55तब शत्रुसंहारक यूपकेतु (जिसकी ध्वजा पर यज्ञस्तम्भ का चिह्न था) फुर्ती से अपने रथ से कूद पड़ा और उत्तम पैनी तलवार से उसने राजा मणिमान् को उसके घोड़ों, सारथि, ध्वजा और रथ सहित काट डाला।
56तत्पश्चात् अपने रथ पर फिर चढ़कर, दूसरा धनुष लेकर और स्वयं अपने घोड़ों को हाँकते हुए वह पाण्डवों की सेना को भस्म करने लगा।
57योग्य योद्धा वृषसेन ने बाणों की वर्षा से राजा पाण्ड्य को रोका, जो असुरों का वध करने के लिए उन पर टूट पड़ते इन्द्र के समान युद्ध की ओर दौड़ रहा था।
58गदाओं, मुद्गरों, कृपाणों, कुल्हाड़ों, पत्थरों और अन्य शस्त्रों से तथा छोटे डण्डों, मुसलों, चक्रों, भिन्दिपालों, परशुओं से और धूलि, वायु, अग्नि, जल, भस्म, कंकड़, तृण और वृक्षों से शत्रुसेना को पीड़ित करता, मारता, तोड़ता, संहार करता, भगाता, गिराता और आतंकित करता हुआ घटोत्कच द्रोण के समीप पहुँचने की इच्छा से आया।
59क्रोध से भरे राक्षस अलम्बुष ने उस राक्षस (घटोत्कच) पर नाना प्रकार के शस्त्रों और युद्ध के नाना साधनों से प्रहार करना आरम्भ किया।
60तब उन दोनों राक्षसश्रेष्ठों के बीच जो भिड़न्त हुई, वह वैसी ही थी जैसी प्राचीन काल में सुमेरु और देवराज के बीच हुई थी।
61आपका कल्याण हो। इस प्रकार उस भयंकर सर्वसामान्य संग्राम के बीच आपकी और उनकी सेनाओं के रथियों, गजारोहियों, अश्वारोहियों और पैदल सैनिकों के बीच सैकड़ों द्वन्द्वयुद्ध हुए।
62सचमुच द्रोण के विनाश और रक्षा में लगे उन योद्धाओं के बीच जो युद्ध हुआ, वैसा युद्ध न कभी पहले देखा गया था, न सुना गया था।
63हे प्रभु, उस रणभूमि में अनेक युद्ध होते देखे गए; उनमें से कुछ भयंकर थे, कुछ अद्भुत थे और कुछ अत्यन्त भयावह।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब पाण्डव सेना युद्धमा फर्की, तब (बाणले) छोपिएका हामीमाथि ठूलो भय छायो, जसरी वर्षाका बादलको अविच्छिन्न समूहले तेजस्वी सूर्यमण्डललाई छोप्छ।
2तिनीहरूले उडाएको धुलोका बाक्ला बादलले तपाईंको सेनालाई छोपे; र हाम्रो दृष्टि रोकिएका कारण हामीले ठान्यौँ कि द्रोण मारिए।
3ती बलशाली र वीर योद्धाहरूलाई अत्यन्त निर्मम कर्म (अर्थात् द्रोणको वध)मा उद्यत देखेर दुर्योधनले तनिक पनि ढिलाइ नगरी आफ्ना सैनिकहरूलाई प्रोत्साहित गरे —
4— "हे नरेश्वरहरू, तिमीहरू आफ्नो बल, तेज र पराक्रमअनुसार तथा जुन अवसर सामु आऊन् त्यसैअनुसार पाण्डव सेनालाई रोक।"
5त्यसपछि तपाईंका पुत्र दुर्मर्षणले भीमलाई आफ्नो नजिक देखेर उनीमाथि आक्रमण गरे; र द्रोणको प्राण बचाउने इच्छाले उनले भीमलाई बाणको वर्षाले छोपे।
6क्रोधले भरिएर उनले त्यस युद्धमा साक्षात् मृत्युझैँ भीममाथि बाणले प्रहार गरे। भीमले पनि उनलाई बाणले छेडे र यसरी ती दुईबीच घोर युद्ध सुरु भयो।
7त्यस युद्धमा बुद्धिमान् र प्रहारमा निपुण वीर योद्धाहरूले आफ्ना नायकको आज्ञा पाएर, आफ्नो राज्य तथा मृत्युको भयको अवहेलना गर्दै, आ-आफ्ना प्रतिपक्षीको सामना गरे।
8हे महाराज! द्रोणलाई दबाउने अभिप्रायले अगाडि बढिरहेका वीर र उदार सात्यकिलाई कृतवर्माले रोकिदिए।
9जसरी मदोन्मत्त हात्तीले अर्कोलाई रोक्छ, त्यसरी नै कृतवर्माले शिनिपौत्रलाई रोके।
10उग्र धनुर्धर सिन्धुराजले आफ्ना तीखो टुप्पो भएका बाणले महारथी क्षत्रवर्मालाई, जो द्रोणतिर बढिरहेका थिए, द्रोणबाट टाढा राखे।
11क्षत्रवर्माले सिन्धुराजको धनुष र ध्वजा काटेर क्रोधले भरिएर दस नाराचले उनका मर्मस्थल छेडे।
12तब सिन्धुराजले अद्भुत हस्तलाघवले अर्को धनुष उठाएर त्यस युद्धमा क्षत्रवर्मालाई पूर्णतः फलामका बनेका बाणले छेडे।
13सुबाहुले आफ्ना सम्पूर्ण प्रयत्नले आफ्ना भाइ युयुत्सुलाई, जो बलशाली र वीर महारथी थिए र पाण्डवहरूको तर्फबाट लडिरहेका थिए, द्रोणबाट टाढा राखे।
14युयुत्सुले दुई तीखा, राम्ररी उध्याइएका, क्षुरधार बाणले सुबाहुका ती दुवै पाखुरा काटिदिए, जसले धनुष र बाण धारण गरेका थिए र जो दुई मुद्गरजस्ता थिए।
15मद्रराजले धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरलाई त्यसरी नै रोके, जसरी किनाराले क्षुब्ध समुद्रलाई रोक्छ।
16धर्मराज युधिष्ठिरले उनलाई मर्मस्थलसम्म पस्न सक्ने अनेक बाणले छोपे। मद्रराजले युधिष्ठिरलाई चौँसट्ठी बाणले छेडेर उच्च सिंहनाद गरे।
17तर उनी अझै गर्जिरहेकै बेला पाण्डवश्रेष्ठले दुई क्षुरधार बाणले उनको धनुष र ध्वजा काटिदिए। यसपछि योद्धाहरूले (हर्षले) सिंहनाद गरे।
18तब राजा वाह्लीकले पनि आफ्नो सेनाको अगाडि रहेर आफ्ना बाणले पाञ्चालराज द्रुपदलाई रोके, जो एउटा भयङ्कर टुकडीको नेतृत्व गर्दै अगाडि बढिरहेका थिए।
19तब आ-आफ्ना सेनाबाट समर्थित ती दुई वृद्धबीच घोर भिडन्त सुरु भयो, जो दुई फरक हात्तीका बथानका मद बगाउने दुई बलशाली यूथपतिबीचको युद्धजस्तै थियो।
20अवन्ती देशका विन्द र अनुविन्दले आफ्नो सेनाको अगाडि रहेर आफ्ना सेनासहित मत्स्यराज विराटको त्यसरी नै सामना गरे, जसरी प्राचीन कालमा इन्द्र र अग्निले दानव बलिको सामना गरेका थिए।
21तब मत्स्य र केकयहरूबीच यस्तो गजबजिएको सङ्ग्राम सुरु भयो जसमा घोडा, पैदल योद्धा, रथी र गजारोहीहरू निर्भय भई लडे र जो देवता र असुरहरूको युद्धजस्तै थियो।
22सभदेशका अधिपति भूतकर्माले नकुलका पुत्र शतानीकलाई, जो बाणको जाल छोड्दै अगाडि बढिरहेका थिए, द्रोणबाट टाढा राखे।
23तब नकुलका पुत्रले तीन राम्ररी उध्याइएका भल्लले त्यस युद्धमा भूतकर्मालाई टाउकोविहीन र पाखुराविहीन पारिदिए।
24विविंशतिले पराक्रमी वीर सुतसोमलाई रोके, जो असङ्ख्य बाण छोड्दै द्रोणतिर बढिरहेका थिए।
25कवच लगाएका सुतसोमले पनि क्रोधले भरिएर आफ्ना काका विविंशतिलाई सीधा जाने बाणले छेडे र उनीमाथि आक्रमण गर्न छोडे।
26तब भीमरथले पूर्णतः फलामका बनेका छ शीघ्रगामी बाणले शल्वलाई उनका घोडा र सारथिसहित यमलोक पुर्याइदिए।
27हे महाराज, चित्रसेनका पुत्रले तपाईंका नाति श्रुतकर्मालाई रोके, जो मयूरजस्ता घोडाहरूले तानिँदै (द्रोणमाथि) जाइलागिरहेका थिए।
28दुर्निवार पराक्रम भएका तपाईंका ती दुवै नातिले एकअर्काको वध गर्ने इच्छाले आ-आफ्ना पिताको प्रयोजनको सिद्धिका लागि परस्पर उत्तम युद्ध गरिरहे।
29द्रोणपुत्रले प्रतिविन्ध्यलाई त्यस युद्धमा आफ्नो अगाडि उभिएको देखेर आफ्ना पिताको सम्मान गर्न उनलाई बाणले रोकिदिए।
30क्रोधले भरिएर प्रतिविन्ध्यले तीखा बाणले उनलाई छेडे, जसको ध्वजामा सिंहको पुच्छरको चिह्न थियो र जो आफ्ना पिताको हितको सेवा गर्न उत्सुक थिए।
31हे नरश्रेष्ठ, जसरी छर्ने मौसममा कसैले बीउ छर्छ, त्यसरी नै द्रौपदीपुत्रले द्रोणपुत्रलाई बाणको वर्षाले छोपे।
32दुःशासनका पुत्रले द्रौपदीबाट जन्मेका अर्जुनका पुत्र महारथी श्रुतकीर्तिलाई रोके, जो द्रोणमाथि जाइलागिरहेका थिए।
33तर (पराक्रममा) कृष्णसमान ती कृष्णापुत्रले तीन राम्ररी उध्याइएका भल्लले उनको (दुःशासनपुत्रको) धनुष, ध्वजा र सारथि काटिदिए र द्रोणतिर बढे।
34हे राजन्, लक्ष्मणले पट्टचरहरूका ती संहारकलाई रोके, जो दुवै सेनामा सबैभन्दा वीर मानिन्थे।
35तर हे भरत, उनी लक्ष्मणको धनुष र ध्वजाचिह्न काटेर तथा उनीमाथि असङ्ख्य बाण वर्षाएर देदीप्यमान देखिए।
36महाबुद्धिमान् युवा विकर्णले त्यस युद्धमा यज्ञसेनका पुत्र युवा शिखण्डीको, जब उनी अगाडि बढिरहेका थिए, सामना गरे।
37तब यज्ञसेनका पुत्रले उनलाई बाणको जालले छोपे। पराक्रमी तपाईंका पुत्रले त्यो बाणवर्षा परास्त गरेर सुन्दर शोभा पाए।
38अङ्गदले वीर उत्तमौजालाई बाणको वर्षाले रोके, जब उनी त्यस युद्धमा द्रोणविरुद्ध अगाडि बढिरहेका थिए।
39ती दुई नरश्रेष्ठबीचको त्यो भयङ्कर भिडन्तले सम्पूर्ण सैनिकको तथा स्वयं ती दुवैको पनि हर्ष बढायो।
40पराक्रमी महाधनुर्धर दुर्मुखले वत्सदन्त नामक बाणले वीर पुरुजित्लाई रोके, जो द्रोणमाथि जाइलागिरहेका थिए।
41तब उनले दुर्मुखका दुवै आँखीभौँको बीचमा एउटा नाराच हाने। यसले दुर्मुखको मुख नालसहितको कमलजस्तै मनोहर देखियो।
42कर्णले राता ध्वजा भएका केकय भाइहरूलाई, जब तिनीहरू द्रोणतिर जाइलागे, बाणको वर्षाले रोके।
43अत्यन्त पीडित भई तिनीहरूले पनि कर्णलाई बाणको वर्षाले छोपे। कर्णले पनि तिनीहरूलाई बारम्बार बाणको वर्षाले छोपे।
44बाणका (बादलले) छोपिएका कारण न तिनीहरू देखिन्थे, न कर्ण। तिनीहरूका घोडा, सारथि, ध्वजा र रथ — सबै बाक्लो बाणवर्षाले छोपिएर दृष्टिबाट ओझेल भए।
45तपाईंका तीन पुत्र — दुर्जय, जय र विजय — ले तीन वीर — राजा नील, काशिराज र राजा जयत्सेन — को सामना गरे।
46तब तिनीहरूबीचको त्यो घोर सङ्ग्रामले दर्शकहरूलाई त्यस्तै आनन्द दियो, जस्तो एकातिर बाघ, सिंह र ब्वाँसो तथा अर्कातिर भालु, भैँसी र साँढेबीचको युद्धले।
47क्षेमधूर्ति र बृहन्त — यी दुवै भाइले मिलेर सात्वतवंशी (सात्यकि)लाई, जब उनी त्यस युद्धमा द्रोणतिर बढिरहेका थिए, तीखो टुप्पो भएका बाणले घाइते पारे।
48तब ती दुवै भाइ र सात्यकिबीचको युद्ध अत्यन्त अद्भुत भयो — त्यस्तै जस्तो वनमा एउटा सिंह र मद बगाउने दुई यूथपति हात्तीबीच हुन्छ।
49क्रोधले भरिएका चेदिराजले सधैँ युद्धमा रमाउने राजा अम्बष्ठलाई बाण छोडेर द्रोणबाट टाढा राखे।
50तब अम्बष्ठले उनलाई एउटा लामो बाणले छेडे जो उनका हाडसम्म पस्यो। बाणसहितको आफ्नो धनुष छोडेर उनी आफ्नो रथबाट खसे।
51शरद्वान्का उदार पुत्र कृपले क्षुद्रक नामक बाणले वृष्णिवंशी वार्धक्षेमिलाई रोके, जसको रूप नै क्रोधको प्रतिबिम्ब थियो।
52तब जसले कृप र ती वृष्णिवंशीलाई — युद्धका नाना विधामा निपुण ती वीरहरूलाई — परस्पर लडिरहेको देखे, तिनीहरू त्यस भिडन्तमा यसरी लीन भए कि अरू कुनै कार्यमा ध्यान दिन सकेनन्।
53सोमदत्तका पुत्रले द्रोणको कीर्ति बढाउनका लागि सधैँ सावधान रहने राजा मणिमान्को सामना गरे, जब उनी द्रोणतिर जाइलागे।
54तब सोमदत्तका पुत्रले ठूलो फुर्तीले उनको ताँदो, ध्वजा, सारथि, छत्र र ध्वजदण्ड काटिदिए र उनलाई उनको रथबाट ढालिदिए।
55तब शत्रुसंहारक यूपकेतु (जसको ध्वजामा यज्ञस्तम्भको चिह्न थियो) फुर्तीसाथ आफ्नो रथबाट हामफाले र उत्तम धारिलो तरबारले उनले राजा मणिमान्लाई उनका घोडा, सारथि, ध्वजा र रथसहित काटिदिए।
56त्यसपछि आफ्नो रथमा फेरि चढेर, अर्को धनुष लिएर र स्वयं आफ्ना घोडा हाँक्दै उनले पाण्डवहरूको सेना भस्म गर्न थाले।
57योग्य योद्धा वृषसेनले बाणको वर्षाले राजा पाण्ड्यलाई रोके, जो असुरहरूको वध गर्न तिनीहरूमाथि जाइलाग्ने इन्द्रझैँ युद्धतिर दौडिरहेका थिए।
58गदा, मुद्गर, कृपाण, बन्चरो, ढुङ्गा र अन्य शस्त्रले तथा साना लट्ठी, मुसल, चक्र, भिन्दिपाल, परशुले र धुलो, वायु, अग्नि, जल, खरानी, गिटी, घाँस र रूखले शत्रुसेनालाई पीडित पार्दै, मार्दै, भाँच्दै, संहार गर्दै, भगाउँदै, ढाल्दै र आतङ्कित पार्दै घटोत्कच द्रोणको नजिक पुग्ने इच्छाले आए।
59क्रोधले भरिएका राक्षस अलम्बुषले त्यस राक्षस (घटोत्कच)माथि नाना प्रकारका शस्त्र र युद्धका नाना साधनले प्रहार गर्न थाले।
60तब ती दुई राक्षसश्रेष्ठबीच जुन भिडन्त भयो, त्यो त्यस्तै थियो जस्तो प्राचीन कालमा सुमेरु र देवराजबीच भएको थियो।
61तपाईंको कल्याण होस्। यसरी त्यस भयङ्कर सर्वसामान्य सङ्ग्रामको बीचमा तपाईंका र उनीहरूका सेनाका रथी, गजारोही, अश्वारोही र पैदल सैनिकहरूबीच सयौँ द्वन्द्वयुद्ध भए।
62साँच्चै द्रोणको विनाश र रक्षामा लागेका ती योद्धाहरूबीच जुन युद्ध भयो, त्यस्तो युद्ध न कहिल्यै पहिले देखिएको थियो, न सुनिएको थियो।
63हे प्रभु, त्यस रणभूमिमा अनेक युद्ध भइरहेका देखिए; तीमध्ये केही भयङ्कर थिए, केही अद्भुत थिए र केही अत्यन्त भयावह।