अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Seeing Yudhishthira approach him, Drona received him with a continuous downpour of arrows, like one undaunted.
2Thereupon a very great confusion arose in the army of Yudhishthira which resembled that which prevails in a herd of elephants when the leader is attacked by a lion.
3Then the heroic Satyajit of prowess invincible, beholding Drona thc preceptor desirous of capturing Yudhishthira, rushed at him with fury.
4Then the war-like Acharya and the prince of the Panchalas fought with one another, agitating the armies hostile to each, like Indra and the son of Virochana.
5Then the mighty warrior Satyajit of prowess invincible, displaying excellent weapons, pierced Drona with a keen-pointed shaft.
6Thereafter he discharged at the charioteers of Drona, five arrows deadly as the venom of snakes and each resembling Death himself. (Struck by those arrows) the charioteer lost all consciousness.
7Then he suddenly pierced Drona's horses with ten swift-going-arrows. Thereafter wrought up with ire, he pierced the two Parshni-drivers of Drona with ten shafts each.
8Then at the head of his division he wheeled in circular motion riding on his chariot. Then filled with rage he cut down the flag-staff of Drona, the grinder of foes.
9Then that crusher of foes, Drona, seeing these feats of his enemy in battle, thought in his mind that his (foe's) hour was come.
10Then having severed the bow of his enemy Satyajit along with arrows placed on it, the preceptor Drona pierced him with ten whetted shafts capable of penetrating to the very vitals.
11Thereupon that puissant hero (Satyajit), O monarch, having speedily grasped another bow, struck Drona with thirty arrows furnished with Kanka-feathers.
12When the great warrior Vrika saw Satyajit badly gripped within the ambit of arrows shot by Dronacharya, he shot several hundred acute arrows and injured severally Dronacharya.
13Beholding Drona thus resisted in that battle by Satyajit, O monarch, the Pandavas shouted forth and waived their garments.
14Inflamed with wrath, the mighty Vrika pierced Drona on the chest with sixty shafts. O king, that feat appeared, indeed, marvellous.
15Then that mighty car-warrior Drona endued with great speed, being completely covered by an arrowy downpour, put forth all his energy causing his eyes to expand with rage.
16Thereafter Drona, having cut asunder the bows of Satyajit and Vrika, killed the latter along with his driver and horses, with six shafts.
17Thereafter Satyajit having taken up a bow still tougher, pierced Drona, along with his steeds, drivers and standard, with several shafts.
18Humiliated in battle by the prince of the Pandavas, Drona was no longer able to brook it; then for the destruction of his enemy, he speedily shot shafts at him.
19Then pouring arrows by thousands, Drona covered the steeds, the standards, the handle of the bow and the two Parshni drivers of his enemy.
20Inspite of his bows being thus repeatedly cut-off, the prince of the Panchalas conversant with the knowledge of excellent weapons, continued to fight with him of the chestnut steeds (Drona).
21Then beholding Satyajit swell with energy in that battle, Drona with a half-moon shaped arrow, severed the head of that one of illustrious soul.
22When that mighty car-warrior the leader of the Panchalas was slain, Yudhishthira being afraid of Drona, fled away, being borne by fleet steeds.
23The Panchalas, the Kckayas, the Matsyas, the Chedikas, the Karuasas and the Koshalas, desirous of rescuing Yudhishthira, rushed at Drona with delight.
24Thereupon, the preceptor, the crusher of large bodies of foes, desirous of capturing Yudhishthira, consumed those troops like fire consuming heaps of cotton.
25Then Shatanika the younger brother of the king of the Matsyas, seeing Drona repeatedly consumne the divisions, rushed at him.
26Then deeply piercing Drona and his charioteer and steeds, with six shafts effulgent like the rays of the sun and polished by the forgers, Shatanika uttered loud shouts.
27Engaged in a heartless act and attempting to accomplish a difficult one, he covered the mighty car-warrior the son of Bharadvaja, with an arrowy down-pour.
28Then Drona, with a shaft like a razor speedily severed from his trunk, the head graced with ear-rings, of Shatanika thus roaring at him. Thereat all the Matsyas took to their heels.
29Having vanquished the Matsyas, the son of Bharadvaja obtained victory over the Chedis, the Karusas, the Kekayas, the Panchalas, the Srinjayas and the Pandus.
30Beholding that one of the golden car, endued with bravery, excited with wrath, consume their divisions like fire burning down a forest, the Srinjayas trembled.
31The twang of the bowstring of that one of great activity was heard in all directions when he stretched his bow to slay his enemies.
32Fierce arrows, discharged by that one endued with great lightness of hands, crushed elephants and steeds and foot-soldiers, carwarriors and warriors riding on elephants.
33As at the expiration of the winter, mighty masses of thundering rain-clouds assisted by violent winds, pour down showers of rain, so Drona pouring showers of arrows, struck terror into the hearts of his opponents.
34That puissant hero, that mighty warrior, that giver of assurances of safety to his friends, traversed in all directions, agitating the host of the enemy. seen
35The bow of golden effulgence of Drona of immeasurable prowess was in all directions like flashes of lightning illumining the clouds.
36As he careered with speed in that battle, the device of an altar decorating his banner, O Bharata, appeared like the crest of the Himalayas.
37Drona caused a dreadful carnage among the host of the Pandavas, like that which Vishnu the revered of all the celestials and the Asuras, caused among the host of the latter.
38That hero of truthful speech endowed with great wisdom and strength, end endued with invincible prowess, that Drona of generous heart, created a river on the field of battle, that was dreadful and capable of enhancing the fear of the cowards, Armours constituted its bellows and standards its whirlpools; and it carried away a large number of mortals as it flowed. Elephants and horses formed its great alligators and swords were its fishes and it was incapable of being tide over. It was terriblelooking and the bones of heroes formed the pebbles (in its bed) and drums and cymbals its tortoises. Shields and armours constituted its boats and the hair of warriors the moss and weeds that floated over it. Shafts constituted its wave-lets and bows its currents; and it abounded in snakes formed of the arms of warriors. It was of fierce current and carried away the Kurus and the Srinjayas alike. The heads of human beings formed its stones and their thighs its fishes and the maces its rafts: it was covered with froth formed of head-gcars and was infested with reptiles formed of the entrails (of animals) of awful appearance; it carried away heroes (to the other world); its mire was constituted by flesh and blood. Elephants were its alligators and standards the trees (on its banks). It drew down in its bottom thousands of Kshatriyas. It was fierce, clogged with corpses and had horse-soldiers for its sharks; and it was extremely difficult of being crossed over; and it flowed to the regions of Death. That river swarmed with hosts of monsters and dogs and jackals. It was haunted by cannibals of dreadful appearance on all sides,
39Thereupon seeing that mighty car-warrior Drona consume their hosts like the god of Death himself, the Pandava warriors healed by the sons of Kunti, rushed at him from all sides.
40Firmly united together, those heroes surrounded Drona on all sides who was burning down everything, like sun scorching the world with his rays.
41Then for supporting that heroic warrior, with upraised weapons, your warriors, princes
42and monarchs, rushed (into the thick of the fight).
43Then Sikhandin pierced Drona with five straight-jointed shafts, Kshatradharma with twenty and Vasudeva with five. Uttamaujas in that battle, pierced him with three shafts, Kshatradeva with five, Satyaki with hundred and Yudhamanyu with eight. Yudhishthira pierced Drona with a dozen shaft and Dhrishtadyumna pierced him with ten the Chekitana with three shafts.
44Then Drona of never-failing aim and resembling an elephant with rent temples, passing over the car host of the Pandavas felled Dhirasena
45Then getting near king Kshema, who was fighting fearlessly, Drona pierced him with nine arrows and he fell down dead from his chariot.
46Penetrating into the heart of the (hostile) host, resisted in all directions, he became the protector of all others and had no need of protecting himself.
47He then struck Sikhandin with twelve arrows and Uttamaujas with twenty shafts, and with a broad-headed arrow he dispatched Vasudeva to the regions of Death.
48With eighty shafts he pierced Kshemavarman and with twenty-six he struck Sudakshina. With broad-headed shafts he brought down Kshetradeva from the terrace of his car.
49Having pierced Yudhamanyu with sixtyfour shafts and Satyaki with thirty, that one owning the golden chariot rushed at Yudhishthira with violence.
50Then that foremost of kings Yudhishthira speedily fled away from the preceptor being borne by his fleet steeds. Then the prince of the Panchalas charged Drona.
51Drona struck him along with his horses, charioteer and bow. Then from his car he fell down dead like a luminary dropped from the heaven.
52Upon the death of that renouned prince of the Panchalas, loud cries of kill Drona, kill Drona were herd there.
53Then that puissant Drona began to crush the host of the Panchalas, Matsyas, Kekayas, Srinjayas, the Pandavas, all burning with rage.
54Satyaki, Chekitan, Dhrishtadyumna and Sikhandin, Vardakshemi, the son of Chitrasena and Senabindu and Suvorcha. These and numerous other rulers of different countries, were all defeated by Drona who was supported by the Kurus.
55O monarch, your warriors having been crowned with victory in that dreadful battle began to slaughter the Pandavas as they were flying in all directions.
56O Bharata, the Panchalas, the Kekayas and the Matsyas, thus slaughtered on all sides, like the Danavas by Indra, began to quake (with fear).
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — युधिष्ठिर को अपनी ओर आते देखकर द्रोण ने निर्भय पुरुष के समान उनका स्वागत बाणों की निरन्तर वर्षा से किया।
2तब युधिष्ठिर की सेना में महान् खलबली मच गई, जो वैसी ही थी जैसी सिंह द्वारा यूथपति पर आक्रमण किए जाने पर हाथियों के झुण्ड में मचती है।
3तब अजेय पराक्रमवाले वीर सत्यजित् ने आचार्य द्रोण को युधिष्ठिर के बन्दी बनाने की इच्छा से युक्त देखकर क्रोधपूर्वक उन पर आक्रमण किया।
4तब रणप्रिय आचार्य और पाञ्चालराजकुमार एक-दूसरे से लड़ने लगे और इन्द्र तथा विरोचनपुत्र (बलि) के समान परस्पर विरोधी सेनाओं को विचलित करने लगे।
5तब अजेय पराक्रमवाले महारथी सत्यजित् ने उत्तम अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए द्रोण को एक तीक्ष्ण नोकवाले बाण से बेध दिया।
6तत्पश्चात् उन्होंने द्रोण के सारथि पर सर्प के विष के समान घातक और साक्षात् मृत्यु के समान पाँच बाण छोड़े। (उन बाणों से आहत होकर) सारथि की चेतना जाती रही।
7फिर उन्होंने सहसा दस शीघ्रगामी बाणों से द्रोण के घोड़ों को बेध दिया। तत्पश्चात् क्रोध से भरकर उन्होंने द्रोण के दोनों पार्ष्णिसारथियों को दस-दस बाणों से बेधा।
8फिर वे अपनी टुकड़ी के आगे रहकर अपने रथ पर मण्डलाकार घूमने लगे। तब क्रोध से भरकर उन्होंने शत्रुमर्दन द्रोण का ध्वजदण्ड काट गिराया।
9तब शत्रुसंहारक द्रोण ने युद्ध में अपने शत्रु के ये पराक्रम देखकर मन में सोचा कि इसका (शत्रु का) अन्तिम समय आ गया है।
10तब अपने शत्रु सत्यजित् का धनुष उस पर चढ़े बाणों सहित काटकर आचार्य द्रोण ने उसे मर्मस्थलों तक घुस जानेवाले दस तीक्ष्ण बाणों से बेध दिया।
11हे राजन्, तब उन पराक्रमी वीर (सत्यजित्) ने शीघ्र ही दूसरा धनुष उठाकर द्रोण को कङ्क पक्षी के पंखोंवाले तीस बाणों से मारा।
12जब महान् योद्धा वृक ने सत्यजित् को द्रोणाचार्य के छोड़े हुए बाणों के घेरे में बुरी तरह फँसा देखा, तब उसने कई सौ तीक्ष्ण बाण छोड़े और द्रोणाचार्य को अनेक स्थानों पर घायल कर दिया।
13हे राजन्, द्रोण को उस युद्ध में सत्यजित् द्वारा इस प्रकार रोका गया देखकर पाण्डवों ने हर्षनाद किया और अपने वस्त्र लहराए।
14क्रोध से प्रज्वलित बलशाली वृक ने द्रोण की छाती में साठ बाण मारे। हे राजन्, वह पराक्रम सचमुच अद्भुत प्रतीत हुआ।
15तब महान् वेगवाले महारथी द्रोण ने बाणों की वर्षा से पूर्णतः ढक जाने पर क्रोध से अपने नेत्र फैलाते हुए अपना सारा तेज प्रकट किया।
16तत्पश्चात् द्रोण ने सत्यजित् और वृक के धनुष काटकर छह बाणों से वृक को उसके सारथि और घोड़ों सहित मार डाला।
17तत्पश्चात् सत्यजित् ने उससे भी अधिक दृढ़ धनुष उठाकर द्रोण को उनके घोड़ों, सारथियों और ध्वजा सहित अनेक बाणों से बेध दिया।
18पाण्डवपक्षीय उस राजकुमार द्वारा युद्ध में अपमानित हुए द्रोण इसे और सह न सके; तब अपने शत्रु के विनाश के लिए उन्होंने शीघ्रता से उस पर बाण छोड़े।
19तब सहस्रों बाण बरसाते हुए द्रोण ने अपने शत्रु के घोड़ों, ध्वजा, धनुष की मूठ और दोनों पार्ष्णिसारथियों को ढक दिया।
20इस प्रकार बार-बार अपने धनुष कटने पर भी उत्तम अस्त्रों के ज्ञाता पाञ्चालराजकुमार कपिल घोड़ोंवाले (द्रोण) से लड़ते ही रहे।
21तब उस युद्ध में सत्यजित् को तेज से बढ़ते देखकर द्रोण ने एक अर्धचन्द्राकार बाण से उस यशस्वी आत्मावाले वीर का सिर काट डाला।
22उन महारथी पाञ्चाल-नायक के मारे जाने पर युधिष्ठिर द्रोण से भयभीत होकर तीव्रगामी घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए भाग निकले।
23पाञ्चाल, केकय, मत्स्य, चेदि, करूष और कोसल — युधिष्ठिर को बचाने की इच्छा से हर्षपूर्वक द्रोण पर टूट पड़े।
24तब बड़ी-बड़ी शत्रुसेनाओं को कुचल डालनेवाले आचार्य ने युधिष्ठिर को बन्दी बनाने की इच्छा से उन सेनाओं को वैसे ही भस्म किया जैसे अग्नि रुई के ढेरों को भस्म करती है।
25तब मत्स्यराज के छोटे भाई शतानीक ने द्रोण को बारम्बार सेनाओं को भस्म करते देखकर उन पर आक्रमण किया।
26तब सूर्य की किरणों के समान तेजस्वी और लोहारों द्वारा माँजे गए छह बाणों से द्रोण, उनके सारथि और घोड़ों को गहरे बेधकर शतानीक ने ऊँचे स्वर में सिंहनाद किया।
27निर्मम कर्म में लगे हुए और एक दुष्कर कार्य को सिद्ध करने का प्रयत्न करते हुए उन्होंने महारथी भरद्वाजपुत्र को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
28तब द्रोण ने इस प्रकार अपने पर गरजते हुए शतानीक का कुण्डलों से सुशोभित सिर एक क्षुरप्र बाण से शीघ्र ही धड़ से काट दिया। इस पर समस्त मत्स्य भाग खड़े हुए।
29मत्स्यों को परास्त करके भरद्वाजपुत्र ने चेदि, करूष, केकय, पाञ्चाल, सृञ्जय और पाण्डवों पर भी विजय प्राप्त की।
30स्वर्णमय रथवाले उन शूरवीर को क्रोध से उत्तेजित होकर अपनी टुकड़ियों को वैसे ही भस्म करते देखकर, जैसे अग्नि वन को जला डालती है, सृञ्जय काँप उठे।
31जब वे अत्यन्त फुर्तीले वीर अपने शत्रुओं का वध करने के लिए धनुष खींचते, तब उनकी प्रत्यंचा की टंकार सब दिशाओं में सुनाई देती।
32हस्तलाघव से सम्पन्न उन वीर द्वारा छोड़े गए भयंकर बाण हाथियों, घोड़ों, पैदल सैनिकों, रथियों तथा हाथियों पर सवार योद्धाओं को कुचल डालते थे।
33जैसे शीतकाल के बीतने पर प्रचण्ड वायु से सहायता पाए गरजते हुए मेघों के विशाल समूह जल की धारा बरसाते हैं, वैसे ही द्रोण बाणों की वर्षा करते हुए अपने विपक्षियों के हृदयों में आतंक भर रहे थे।
34वे पराक्रमी वीर, वे महान् योद्धा, अपने मित्रों को अभय का वचन देनेवाले, शत्रुसेना को विचलित करते हुए सब दिशाओं में विचरते देखे गए।
35अप्रमेय पराक्रमी द्रोण का स्वर्ण के समान तेजस्वी धनुष सब दिशाओं में मेघों को प्रकाशित करती बिजली की चमक के समान दिखाई देता था।
36हे भरत, जब वे उस युद्ध में वेग से विचरते थे, तब उनकी ध्वजा को सुशोभित करता वेदी का चिह्न हिमालय के शिखर के समान प्रतीत होता था।
37द्रोण ने पाण्डवों की सेना में वैसा ही भयंकर संहार किया, जैसा समस्त देवताओं और असुरों द्वारा पूजित विष्णु ने असुरों की सेना में किया था।
38सत्यवादी, महान् बुद्धि और बल से सम्पन्न तथा अजेय पराक्रमवाले उन उदारहृदय द्रोण ने रणभूमि में एक ऐसी नदी बहा दी जो भयंकर थी और कायरों का भय बढ़ानेवाली थी। कवच उसकी लहरें थीं और ध्वजाएँ उसके भँवर; और बहते हुए वह असंख्य मनुष्यों को बहा ले जाती थी। हाथी और घोड़े उसके विशाल घड़ियाल थे और तलवारें उसकी मछलियाँ; और वह पार करने के अयोग्य थी। वह देखने में भयावह थी, वीरों की अस्थियाँ उसके (तल के) कंकड़ थे और ढोल तथा झाँझ उसके कछुए। ढाल और कवच उसकी नौकाएँ थीं और योद्धाओं के केश उस पर तैरती हुई शैवाल और घास। बाण उसकी छोटी तरंगें थे और धनुष उसकी धाराएँ; और वह योद्धाओं की भुजाओं से बने सर्पों से भरी थी। वह प्रचण्ड वेगवाली थी और कुरुओं तथा सृञ्जयों को समान रूप से बहा ले जाती थी। मनुष्यों के सिर उसके पत्थर थे, उनकी जाँघें उसकी मछलियाँ तथा गदाएँ उसके बेड़े; वह शिरस्त्राणों से बने फेन से ढकी थी और भयावह रूपवाली आँतों से बने सरीसृपों से भरी थी; वह वीरों को (परलोक) बहा ले जाती थी; माँस और रक्त उसका कीचड़ था। हाथी उसके घड़ियाल थे और ध्वजाएँ (उसके तटों के) वृक्ष। वह सहस्रों क्षत्रियों को अपने तल में खींच ले जाती थी। वह भयंकर थी, शवों से अवरुद्ध थी और अश्वारोही उसके मगर थे; वह पार करने में अत्यन्त कठिन थी; और वह यमलोक की ओर बहती थी। वह नदी दानवाकार जीवों, कुत्तों और सियारों के झुण्डों से भरी थी। वह चारों ओर भयावह रूपवाले पिशाचों से घिरी हुई थी।
39तत्पश्चात् महारथी द्रोण को साक्षात् यमराज के समान अपनी सेनाओं को भस्म करते देखकर कुन्तीपुत्रों के नेतृत्व में पाण्डव योद्धा चारों ओर से उन पर टूट पड़े।
40दृढ़ता से एक होकर उन वीरों ने द्रोण को चारों ओर से घेर लिया, जो सूर्य के अपनी किरणों से संसार को तपाने के समान सब कुछ जला रहे थे।
41तब उस वीर योद्धा की सहायता के लिए शस्त्र उठाए हुए आपके योद्धा, राजकुमार —
42— और राजा (युद्ध के घमासान में) टूट पड़े।
43तब शिखण्डी ने द्रोण को पाँच सीधी गाँठवाले बाणों से, क्षत्रधर्मा ने बीस से और वासुदेव ने पाँच से बेधा। उस युद्ध में उत्तमौजा ने उन्हें तीन बाणों से, क्षत्रदेव ने पाँच से, सात्यकि ने सौ से और युधामन्यु ने आठ से बेधा। युधिष्ठिर ने द्रोण को बारह बाणों से, धृष्टद्युम्न ने दस से और चेकितान ने तीन बाणों से बेधा।
44तब अचूक लक्ष्यवाले और मद बहाते गण्डस्थलोंवाले हाथी के समान द्रोण ने पाण्डवों की रथसेना को लाँघते हुए धीरसेन को गिरा दिया।
45फिर निर्भय होकर लड़ते हुए राजा क्षेम के समीप पहुँचकर द्रोण ने उसे नौ बाणों से बेधा और वह अपने रथ से मरा हुआ गिर पड़ा।
46(शत्रु) सेना के हृदय में घुसकर और सब दिशाओं में रोके जाने पर भी वे सबके रक्षक बन गए और उन्हें अपनी रक्षा की आवश्यकता ही न पड़ी।
47फिर उन्होंने शिखण्डी को बारह बाणों से और उत्तमौजा को बीस बाणों से मारा, तथा एक भल्ल से वासुदेव को यमलोक भेज दिया।
48अस्सी बाणों से उन्होंने क्षेमवर्मा को बेधा और छब्बीस से सुदक्षिण को मारा। भल्लों से उन्होंने क्षेत्रदेव को उसके रथ के मञ्च से गिरा दिया।
49युधामन्यु को चौंसठ बाणों से और सात्यकि को तीस से बेधकर वे स्वर्णरथवाले वीर बड़े वेग से युधिष्ठिर पर टूट पड़े।
50तब राजाओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर अपने तीव्रगामी घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए आचार्य के सामने से शीघ्र ही भाग निकले। तब पाञ्चालराजकुमार ने द्रोण पर आक्रमण किया।
51द्रोण ने उसे उसके घोड़ों, सारथि और धनुष सहित मारा। तब वह अपने रथ से मरकर वैसे ही गिर पड़ा जैसे आकाश से कोई ज्योतिष्क गिरता है।
52उस यशस्वी पाञ्चालराजकुमार की मृत्यु पर वहाँ "द्रोण को मारो, द्रोण को मारो" — ऐसे ऊँचे स्वर सुनाई पड़े।
53तब उन पराक्रमी द्रोण ने क्रोध से जलते हुए पाञ्चाल, मत्स्य, केकय, सृञ्जय और पाण्डवों की सेनाओं को कुचलना आरम्भ किया।
54सात्यकि, चेकितान, धृष्टद्युम्न और शिखण्डी, वार्धक्षेमि, चित्रसेन का पुत्र, सेनाबिन्दु और सुवर्चा — ये तथा भिन्न-भिन्न देशों के अन्य अनेक राजा कुरुओं से समर्थित द्रोण द्वारा परास्त कर दिए गए।
55हे राजन्, उस भयंकर युद्ध में विजय प्राप्त करके आपके योद्धा सब दिशाओं में भागते हुए पाण्डवों का संहार करने लगे।
56हे भरत, इस प्रकार सब ओर से संहार किए जाते हुए पाञ्चाल, केकय और मत्स्य वैसे ही (भय से) काँपने लगे जैसे इन्द्र द्वारा संहार किए जाते दानव।
नेपाली
1सञ्जयले भने — युधिष्ठिरलाई आफूतिर आइरहेको देखेर द्रोणले निर्भय पुरुषझैँ उनको स्वागत बाणको निरन्तर वर्षाले गरे।
2तब युधिष्ठिरको सेनामा ठूलो खैलाबैला मच्चियो, जुन त्यस्तै थियो जस्तो सिंहले यूथपतिमाथि आक्रमण गर्दा हात्तीको बथानमा मच्चिन्छ।
3तब अजेय पराक्रम भएका वीर सत्यजित्ले आचार्य द्रोणलाई युधिष्ठिरलाई बन्दी बनाउने इच्छाले युक्त देखेर क्रोधपूर्वक उनीमाथि आक्रमण गरे।
4तब रणप्रिय आचार्य र पाञ्चालराजकुमार एकअर्कासँग लड्न थाले र इन्द्र तथा विरोचनपुत्र (बलि)झैँ परस्पर विरोधी सेनाहरूलाई विचलित पार्न थाले।
5तब अजेय पराक्रम भएका महारथी सत्यजित्ले उत्तम अस्त्रको प्रदर्शन गर्दै द्रोणलाई एउटा तीखो टुप्पो भएको बाणले छेडे।
6त्यसपछि उनले द्रोणका सारथिमाथि सर्पको विषझैँ घातक र साक्षात् मृत्युसमान पाँच बाण छोडे। (ती बाणले आहत भई) सारथिको चेतना हरायो।
7त्यसपछि उनले एक्कासि दस शीघ्रगामी बाणले द्रोणका घोडाहरूलाई छेडे। त्यसपछि क्रोधले भरिएर उनले द्रोणका दुवै पार्ष्णिसारथिलाई दस-दस बाणले छेडे।
8त्यसपछि उनी आफ्नो टुकडीको अगाडि रहेर आफ्नो रथमा मण्डलाकार घुम्न थाले। तब क्रोधले भरिएर उनले शत्रुमर्दन द्रोणको ध्वजदण्ड काटेर ढाले।
9तब शत्रुसंहारक द्रोणले युद्धमा आफ्ना शत्रुका यी पराक्रम देखेर मनमा सोचे कि यसको (शत्रुको) अन्तिम समय आइपुगेको छ।
10तब आफ्ना शत्रु सत्यजित्को धनुष त्यसमा चढेका बाणसहित काटेर आचार्य द्रोणले उनलाई मर्मस्थलसम्म पस्न सक्ने दस तीखा बाणले छेडे।
11हे राजन्, तब ती पराक्रमी वीर (सत्यजित्)ले चाँडै अर्को धनुष उठाएर द्रोणलाई कङ्क पक्षीका प्वाँख भएका तीस बाणले हाने।
12जब महान् योद्धा वृकले सत्यजित्लाई द्रोणाचार्यले छोडेका बाणको घेरामा नराम्ररी फसेको देखे, तब उनले कैयौँ सय तीखा बाण छोडे र द्रोणाचार्यलाई अनेक स्थानमा घाइते पारे।
13हे राजन्, द्रोणलाई त्यस युद्धमा सत्यजित्द्वारा यसरी रोकिएको देखेर पाण्डवहरूले हर्षनाद गरे र आफ्ना वस्त्र हल्लाए।
14क्रोधले प्रज्वलित बलशाली वृकले द्रोणको छातीमा साठी बाण हाने। हे राजन्, त्यो पराक्रम साँच्चै अद्भुत देखियो।
15तब महान् वेग भएका महारथी द्रोणले बाणको वर्षाले पूर्णतः छोपिएपछि क्रोधले आफ्ना आँखा फैलाउँदै आफ्नो सम्पूर्ण तेज प्रकट गरे।
16त्यसपछि द्रोणले सत्यजित् र वृकका धनुष काटेर छ बाणले वृकलाई उनका सारथि र घोडासहित मारिदिए।
17त्यसपछि सत्यजित्ले त्यसभन्दा पनि बलियो धनुष उठाएर द्रोणलाई उनका घोडा, सारथि र ध्वजासहित अनेक बाणले छेडे।
18पाण्डवपक्षीय ती राजकुमारद्वारा युद्धमा अपमानित भएका द्रोणले यो सहन सकेनन्; तब आफ्ना शत्रुको विनाशका लागि उनले हतारिँदै उनीमाथि बाण छोडे।
19तब हजारौँ बाण वर्षाउँदै द्रोणले आफ्ना शत्रुका घोडा, ध्वजा, धनुषको मुठ र दुवै पार्ष्णिसारथिलाई छोपे।
20यसरी बारम्बार आफ्ना धनुष काटिए पनि उत्तम अस्त्रका ज्ञाता पाञ्चालराजकुमार कपिल घोडा भएका (द्रोण)सँग लडिरहे।
21तब त्यस युद्धमा सत्यजित्लाई तेजले बढिरहेको देखेर द्रोणले एउटा अर्धचन्द्राकार बाणले ती यशस्वी आत्मा भएका वीरको टाउको काटिदिए।
22ती महारथी पाञ्चाल-नायक मारिएपछि युधिष्ठिर द्रोणसँग भयभीत भई तीव्रगामी घोडाहरूद्वारा बोकिएर भागे।
23पाञ्चाल, केकय, मत्स्य, चेदि, करूष र कोसलहरू — युधिष्ठिरलाई बचाउने इच्छाले हर्षपूर्वक द्रोणमाथि जाइलागे।
24तब ठूला-ठूला शत्रुसेनालाई कुल्चिदिने आचार्यले युधिष्ठिरलाई बन्दी बनाउने इच्छाले ती सेनालाई त्यसरी नै भस्म गरे जसरी अग्निले कपासका थुप्रा भस्म गर्छ।
25तब मत्स्यराजका कान्छा भाइ शतानीकले द्रोणलाई बारम्बार सेनाहरू भस्म गरिरहेको देखेर उनीमाथि आक्रमण गरे।
26तब सूर्यका किरणझैँ तेजस्वी र आरनका कारीगरले माझेका छ बाणले द्रोण, उनका सारथि र घोडाहरूलाई गहिरो गरी छेडेर शतानीकले उच्च स्वरमा सिंहनाद गरे।
27निर्मम कर्ममा लागेका र एउटा दुष्कर कार्य सिद्ध गर्ने प्रयत्न गरिरहेका उनले महारथी भरद्वाजपुत्रलाई बाणको वर्षाले छोपे।
28तब द्रोणले यसरी आफूमाथि गर्जिरहेका शतानीकको कुण्डलले सुशोभित टाउको एउटा क्षुरप्र बाणले चाँडै धडबाट काटिदिए। यसपछि सम्पूर्ण मत्स्यहरू भागे।
29मत्स्यहरूलाई परास्त गरेर भरद्वाजपुत्रले चेदि, करूष, केकय, पाञ्चाल, सृञ्जय र पाण्डवहरूमाथि पनि विजय प्राप्त गरे।
30स्वर्णमय रथ भएका ती शूरवीरलाई क्रोधले उत्तेजित भई आफ्ना टुकडीहरूलाई त्यसरी नै भस्म गरिरहेको देखेर, जसरी अग्निले वन जलाइदिन्छ, सृञ्जयहरू काँपे।
31जब ती अत्यन्त फुर्तिला वीरले आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्न धनुष तान्थे, तब उनको ताँदोको टङ्कार सबै दिशामा सुनिन्थ्यो।
32हस्तलाघवले सम्पन्न ती वीरद्वारा छोडिएका भयङ्कर बाणले हात्ती, घोडा, पैदल सैनिक, रथी तथा हात्तीमा सवार योद्धाहरूलाई कुल्चिदिन्थे।
33जसरी शीतकाल बितेपछि प्रचण्ड वायुको सहायता पाएका गर्जिरहेका बादलका विशाल समूहले जलको धारा वर्षाउँछन्, त्यसरी नै द्रोणले बाणको वर्षा गर्दै आफ्ना विपक्षीहरूका हृदयमा आतङ्क भरिरहेका थिए।
34ती पराक्रमी वीर, ती महान् योद्धा, आफ्ना मित्रहरूलाई अभयको वचन दिने, शत्रुसेनालाई विचलित पार्दै सबै दिशामा विचरण गरिरहेका देखिए।
35अप्रमेय पराक्रमी द्रोणको सुनझैँ तेजस्वी धनुष सबै दिशामा बादललाई उज्यालो पार्ने बिजुलीको चमकजस्तै देखिन्थ्यो।
36हे भरत, जब उनी त्यस युद्धमा वेगले विचरण गर्थे, तब उनको ध्वजालाई सुशोभित गर्ने वेदीको चिह्न हिमालयको शिखरझैँ देखिन्थ्यो।
37द्रोणले पाण्डवहरूको सेनामा त्यस्तै भयङ्कर संहार गरे, जस्तो सम्पूर्ण देवता र असुरहरूद्वारा पूजित विष्णुले असुरहरूको सेनामा गरेका थिए।
38सत्यवादी, महान् बुद्धि र बलले सम्पन्न तथा अजेय पराक्रम भएका ती उदारहृदय द्रोणले रणभूमिमा यस्तो नदी बगाइदिए जो भयङ्कर थियो र कायरहरूको भय बढाउने थियो। कवच त्यसका छाल थिए र ध्वजाहरू त्यसका भुमरी; र बग्दै त्यसले असङ्ख्य मानिसलाई बगाएर लैजान्थ्यो। हात्ती र घोडा त्यसका विशाल गोही थिए र तरबारहरू त्यसका माछा; र त्यो तर्न नसकिने थियो। त्यो हेर्नमा भयावह थियो, वीरहरूका हाड त्यसका (पिँधका) ढुङ्गा थिए र ढोल तथा झ्याली त्यसका कछुवा। ढाल र कवच त्यसका डुङ्गा थिए र योद्धाहरूका केश त्यसमाथि तैरिने लेउ र झार। बाण त्यसका साना छाल थिए र धनुष त्यसका धारा; र त्यो योद्धाहरूका पाखुराबाट बनेका सर्पले भरिएको थियो। त्यो प्रचण्ड वेग भएको थियो र कुरु तथा सृञ्जय दुवैलाई समान रूपले बगाएर लैजान्थ्यो। मानिसका टाउका त्यसका ढुङ्गा थिए, तिनका तिघ्रा त्यसका माछा तथा गदाहरू त्यसका डुङ्गा; त्यो शिरस्त्राणबाट बनेको फिँजले छोपिएको थियो र भयावह रूपका आन्द्राबाट बनेका सरीसृपले भरिएको थियो; त्यसले वीरहरूलाई (परलोक) बगाएर लैजान्थ्यो; मासु र रगत त्यसको हिलो थियो। हात्तीहरू त्यसका गोही थिए र ध्वजाहरू (त्यसका किनाराका) रूख। त्यसले हजारौँ क्षत्रियलाई आफ्नो पिँधमा तानेर लैजान्थ्यो। त्यो भयङ्कर थियो, शवहरूले अवरुद्ध थियो र अश्वारोहीहरू त्यसका मगर थिए; त्यो तर्न अत्यन्त कठिन थियो; र त्यो यमलोकतिर बग्थ्यो। त्यो नदी दानवाकार जीव, कुकुर र स्यालका बथानले भरिएको थियो। त्यो चारै तिर भयावह रूपका पिशाचहरूले घेरिएको थियो।
39त्यसपछि महारथी द्रोणलाई साक्षात् यमराजझैँ आफ्ना सेनाहरू भस्म गरिरहेको देखेर कुन्तीपुत्रहरूको नेतृत्वमा पाण्डव योद्धाहरू चारै तिरबाट उनीमाथि जाइलागे।
40दृढतापूर्वक एक भई ती वीरहरूले द्रोणलाई चारै तिरबाट घेरे, जो सूर्यले आफ्ना किरणले संसार तताएझैँ सबै कुरा जलाइरहेका थिए।
41तब ती वीर योद्धाको सहायताका लागि शस्त्र उठाएका तपाईंका योद्धा, राजकुमार —
42— र राजाहरू (युद्धको घमासानमा) जाइलागे।
43तब शिखण्डीले द्रोणलाई पाँच सीधा गाँठा भएका बाणले, क्षत्रधर्माले बीसले र वासुदेवले पाँचले छेडे। त्यस युद्धमा उत्तमौजाले उनलाई तीन बाणले, क्षत्रदेवले पाँचले, सात्यकिले सयले र युधामन्युले आठले छेडे। युधिष्ठिरले द्रोणलाई बाह्र बाणले, धृष्टद्युम्नले दसले र चेकितानले तीन बाणले छेडे।
44तब अचुक लक्ष्य भएका र मद बगाउने गण्डस्थल भएको हात्तीझैँ द्रोणले पाण्डवहरूको रथसेनालाई नाघ्दै धीरसेनलाई ढालिदिए।
45त्यसपछि निर्भय भई लडिरहेका राजा क्षेमको नजिक पुगेर द्रोणले उनलाई नौ बाणले छेडे र उनी आफ्नो रथबाट मरेर ढले।
46(शत्रु) सेनाको हृदयमा पसेर र सबै दिशामा रोकिए पनि उनी सबैका रक्षक बने र उनलाई आफ्नो रक्षाको आवश्यकता नै परेन।
47त्यसपछि उनले शिखण्डीलाई बाह्र बाणले र उत्तमौजालाई बीस बाणले हाने, तथा एउटा भल्लले वासुदेवलाई यमलोक पठाइदिए।
48असी बाणले उनले क्षेमवर्मालाई छेडे र छब्बीसले सुदक्षिणलाई हाने। भल्लले उनले क्षेत्रदेवलाई उनको रथको मञ्चबाट ढालिदिए।
49युधामन्युलाई चौँसट्ठी बाणले र सात्यकिलाई तीसले छेडेर ती स्वर्णरथ भएका वीर ठूलो वेगले युधिष्ठिरमाथि जाइलागे।
50तब राजाहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिर आफ्ना तीव्रगामी घोडाहरूद्वारा बोकिएर आचार्यको अगाडिबाट चाँडै भागे। तब पाञ्चालराजकुमारले द्रोणमाथि आक्रमण गरे।
51द्रोणले उनलाई उनका घोडा, सारथि र धनुषसहित हाने। तब उनी आफ्नो रथबाट मरेर त्यसरी नै ढले जसरी आकाशबाट कुनै ज्योतिष्क खस्छ।
52ती यशस्वी पाञ्चालराजकुमारको मृत्युपछि त्यहाँ "द्रोणलाई मार, द्रोणलाई मार" — यस्ता उच्च स्वर सुनिए।
53तब ती पराक्रमी द्रोणले क्रोधले जलिरहेका पाञ्चाल, मत्स्य, केकय, सृञ्जय र पाण्डवहरूका सेनालाई कुल्चन थाले।
54सात्यकि, चेकितान, धृष्टद्युम्न र शिखण्डी, वार्धक्षेमि, चित्रसेनका पुत्र, सेनाबिन्दु र सुवर्चा — यी तथा भिन्नभिन्न देशका अन्य अनेक राजाहरू कुरुहरूबाट समर्थित द्रोणद्वारा परास्त गरिए।
55हे राजन्, त्यस भयङ्कर युद्धमा विजय प्राप्त गरेर तपाईंका योद्धाहरूले सबै दिशामा भागिरहेका पाण्डवहरूको संहार गर्न थाले।
56हे भरत, यसरी सबैतिरबाट संहार गरिँदै गएका पाञ्चाल, केकय र मत्स्यहरू त्यसरी नै (भयले) काँप्न थाले जसरी इन्द्रद्वारा संहार गरिँदै गरेका दानवहरू।