अध्याय 203
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 203
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वन्नतः परम्॥
2संजय उवाच
3तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै। कौरवेषु च भग्नेषु कुन्तीपुत्रो धनंजयः॥
4दृष्टवा सुमहदाश्चर्यमात्मनो विजयावहम्। यदृच्छयाऽऽगतं व्यासं पप्रच्छ भरतर्षभ॥
5अर्जुन उवाच संग्रामे न्यहनं शत्रूशरौधैर्विमलैरहम्। अग्रता लक्षये यान्तं पुरुषं पावकप्रभम्॥
6ज्वलन्तं शूलमुद्यम्य यां दिशं प्रतिपद्यते। तस्यां दिशि विदीर्यन्ते शत्रवो मे महामुने॥
7तेन भग्नानरीन् सर्वान् मद्भग्नान् मन्यते जनः। तेन भग्नानि सैन्यानि पृष्ठतोऽनुव्रजाम्यहम्॥
8भगवंस्तन्ममाचक्ष्व को वै स पुरुषोत्तमः। शूलपाणिर्मया हृष्टतेजसा सूर्यसंनिभः॥
9न पद्भ्यां स्पृशते भूमिं न च शूलं विमुञ्चति। शूलाच्छूलसहस्राणि निष्पेतुस्तस्य तेजसा॥
10व्यास उवाच प्रजापतीनां प्रथमं तैजसं पुरुषं प्रभुम्। भुवनं भूर्भुवं देवं सर्वलोकेश्वरं प्रभुम्॥ ईशानं वरदं पार्थ दृष्टवानसि शङ्करम्! तं गच्छ शरणं देव वरदं भुवनेश्वरम्॥
11महादेवं महात्मानमीशानं जटिलं विभुम्। त्र्यक्षं महाभुजं रुद्रं शिखिनं चीरवाससम्॥
12महादेवं हरं स्थाणुं वरदं भुवनेश्वरम्। जगत्प्रधानमजितं जगत्प्रीतिमधीश्वरम्॥
13जगद्योनि जगद्वीजं जयिनं जगतो गतिम्। विश्वात्मानं विश्वसृजं विश्वमूर्तिं यशस्विनम्॥
14विश्वेश्वरं विश्वनरं कर्मणामीश्वरं प्रभुम्। शम्भुं स्वयम्भुं भूतेशुं भूतभव्यभवोद्भवम्॥
15योगं योगेश्वरं सर्वं सर्वलोकेश्वरेश्वरम्। सर्वश्रेष्ठं जगच्छ्रेष्ठं वरिष्ठं परमेष्ठिनम्॥
16लोकत्रयविधातारमेकं लोकत्रयाश्रयम्। शुद्धात्मानं भवं भीमं शशाङ्ककृतशेखरम्॥ शाश्वतं भूधरं देवं सर्ववागीश्वरेश्वरम्। । सुदुर्जयं जगन्नाथं जन्ममृत्युजरातिगम्॥
17ज्ञानात्मानं ज्ञानगम्यं ज्ञानश्रेष्ठं सुदुर्विदम्। दातारं चैव भक्तानां प्रसादविहितान् वरान्॥
18तस्य पारिषदा दिव्या रूपैर्नानाविधैर्विभोः। वामना जटिला मुण्डा ह्रस्वग्रीवा महोदराः॥
19महाकाया महोत्साहा महाकर्णास्तथापरे। आननैविकृतैः पादैः पार्थ वेषैश्च वैकृतैः॥
20ईदृशैः स महादेवः पूज्यमानो महेश्वरः। स शिवस्तात तेजस्वी प्रसादाद् याति तेऽग्रतः॥
21तस्मिन् घोरे सदा पार्थ संग्रामे रोमहर्षणे। द्रौणिकर्णकृपैर्गुप्तां महेष्वासैः प्रहारिभिः॥ कस्तां सेनां तदा पार्थ मनसापि प्रधर्षयेत्। ऋते देवान्महेष्वासाद् बहुरूपान्महेश्वरात्॥
22स्थातुमुत्सहते कश्चिन्न तस्मिन्नग्रतः स्थिते। न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते॥
23गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः। विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च॥
24तस्मै नमस्तु कुर्वन्तो देवास्तिष्ठन्ति वै दिवि। ये चान्ये मानवा लोके ते च स्वर्गजितो नराः॥
25ये भक्ता वरदं देवं शिवं रुद्रमुमापतिम्। अनन्यभावेन सदा सर्वेशं समुपासते॥ इहलोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम्।
26नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदा॥ रुद्राय शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे।
27कपर्दिने करालाय हर्यक्षवरदाय च॥ याम्यायाव्यक्तकेशाय सद्वृत्ते शङ्कराय च। काम्याय हरिनेत्राय स्थाणवे पुरुषाय च॥ हरिकेशाय मुण्डाय कृशायोत्तारणाय च। भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे॥ बहुरूपाय शर्वाय प्रियाय प्रियवाससे।
28उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे॥ गिरिशाय प्रशान्ताय यतये चीरवाससे।
29हिरण्यबाहवे राज्ञे उग्राय पतये दिशाम्॥ पर्जन्ययतये चैव भूतानां पतये नमः।
30वृक्षाणां पतये चैव गवां च पतये नमः॥ वृक्षरावृतकायाय सेनान्ये मध्यमाय च।
31स्रुवहस्ताय देवाय धन्विने भार्गवाय च॥ बहुरूपाय विश्वस्य पतये मुञ्जवाससे।
32सहस्रशिरसे चैव सहस्रनयनाय च॥ सहस्रबाहवे चैव सहस्रचरणाय च।
33शरणं गच्छ कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरम्॥ उमापतिं विरूपाक्षं दक्षयज्ञनिबर्हणम्।
34प्रजानां पतिमव्यग्रं भूतानां पतिमव्ययम्॥ कपर्दिनं वृषावर्तं वृषनाभं वृषध्वजम्।
35वृषदष वृषपतिं वृषशृङ्गं वृषर्षभम्॥ वृषाङ्क वृषभोदारं वृषभं वृषभेक्षणम्।
36वृषायुधं वृषशरं वृषभूतं वृषेश्वरम्॥ महोदरं महाकायं द्वीपिचर्मनिवासिनम्।
37लोकेशं वरदं मुण्डं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्॥ त्रिशूलपाणिं वरदं खगचर्मधरं प्रभुम्।
38पिनाकिनं खड्गधरं लोकानां पतिमीश्वरम्॥ प्रपद्ये शरणं देवं शरण्यं चीरवाससम्। नमस्तस्मै सुरेशाय यस्य वैश्रवणः सखा॥ सुवाससे नमस्तुभ्यं सुव्रताय सुधन्विने।
39धनुर्धराय देवाय प्रियधन्वाय धन्विने॥ धन्वन्तराय धनुषे धन्वाचार्याय ते नमः।
40उग्रायुधाय देवाय नमः सुरवराय च॥ नमोऽस्तु बहुरूपाय नमोऽस्तु बहुधन्विने।
41नमोऽस्तु स्थाणवे नित्यं नमस्तस्मै तपस्विने॥ नमोऽस्तु त्रिपुरनाय भगनाय च वै नमः।
42वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः॥ मातृणां पतये चैव गणानां पतये नमः।
43गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः॥ अपां च पतये नित्यं देवानां पतये नमः।
44पूष्णो दन्तविनाशाय त्र्यक्षाय वरदाय च॥ नीलकण्ठाय पिङ्गाय स्वर्णकेशाय वै नमः।
45कर्माणि यानि दिव्यानि महादेवस्य धीमतः॥ तानि ते कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्।
46न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न राक्षसाः॥ सुखमेधन्ति कुपिते तस्मिन्नपि गुहागताः।
47दक्षस्य यजमानस्य विधिवत् सम्भृतं पुरा॥ विव्याध कुपितो यज्ञं निर्दयस्त्वभवत् तदा।
48धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च॥ ते न शर्म कुतः शान्ति लेभिरे स्म सुरास्तदा।
49विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे॥ तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः।
50बभूवुर्वशगाः पार्थ निपेतुश्च सुरासुराः॥ आपश्चुक्षुभिरे सर्वाश्चकम्पे च वसुंधरा।
51पर्वताश्च व्यशीर्यन्त दिशो नागाश्च मोहिताः॥ अन्धेन तमसा लोका न प्राक्राशन्त संवृताः।
52जनिवान् सह सूर्येण सर्वेषां ज्योतिषां प्रभाः॥ चुक्षुभुर्भयभीताश्च शान्तिं चक्रुस्तथैव च। ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च सुखैषिणः॥ पूषाणमभ्यद्रवत शंकरः प्रहसन्निव।
53पुरोडाशं भक्षयतो दशनान् वै व्यशातयत्॥ ततो निश्चक्रमुर्देवा वेपमाना नताः स्म ते।
54पुनश्च संदधे दीप्तान् देवानां निशिताशरान्॥ सधूमान् सस्फुलिङ्गांश्च विद्युत्तोयदसंनिभान्।
55तं दृष्ट्वा तु सुराः सर्वे प्रणिपत्य महेश्वरम्॥ रुद्रस्य यज्ञभागं च विशिष्टं ते त्वकल्पयन्।
56भयेन त्रिदशा राजञ्छरणं च प्रपेदिरे॥ तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितस्तदा।
57रुद्रं जग्मुः भग्नाश्चापि सुरा आसन भीताश्चाद्यापि तं प्रति॥ असुराणां पुराण्यासंस्रीणि वीर्यवतां दिवि।
58आयसं राजतं चैव सौवर्णं परमं महत्॥ सौवर्ण कमलाक्षस्य तारकाक्षस्य राजतम्।
59तृतीयं तु पुरं तेषां विद्युन्मालिन आयसम्॥ न शक्तस्तानि मघवान् भेत्तुं सर्वायुधैरपि।
60अथ सर्वे पुरा शरणमर्दिताः॥ ते तमूचुर्महात्मानं सर्वे देवाः सवासवाः।
61ब्रह्मदत्तवरा ह्येते घोरास्त्रिपुरवासिनः॥ पीडयन्त्यधिकं लोकं यस्मात् ते वरदर्पिताः।
62त्वदृते देवदेवेश नान्यः शक्तः कथंचन॥ हन्तुं दैत्यान् महादेव जहि तांस्त्वं सुरद्विषः।
63रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु॥ निपातयिष्यसे चैतानसुरान् भुवनेश्वर।
64स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा देवानां हितकाम्यया॥ गन्धमादनविन्ध्यौ च कृत्वा वंशध्वजौ हरः।
65पृथ्वी ससागरवनां रथं कृत्वा तु शङ्करः॥ अक्षं कृत्वा तु नागेन्द्रं शेषं नाम त्रिलोचनः।
66चक्रे कृत्वा तु चन्द्रार्को देवदेवः पिनाकधृक्॥ अणी कृत्वैलपत्रं च पुष्पदन्तं च त्र्यम्बकेः।
67यूपं कृत्वा तु मलयमवनाहं च तक्षकम्॥ योक्त्राङ्गानि च सत्त्वानि कृत्वा
68वेदान् कृत्वाऽथ चतुरश्चतुरश्वान् महेश्वरः॥ उपवेदान् खलीनांश्च कृत्वा लोकत्रयेश्वरः।
69गायत्री प्रग्रहं कृत्वा सावित्री च महेश्वरः॥ कृत्वोङ्कारं प्रतोदं च ब्रह्माणं चैव सारथिम्।
70गाण्डीवं मन्दरं कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम्॥ विष्णुं शरोत्तमं कृत्वा शल्यमग्निं तथैव च।
71शर्वः प्रतापवान्। वायुकृत्वाथ वाजाभ्यां पुढे वैवस्वतं यमम्॥ विद्युत् कृत्वाथ निश्राणं मेलं कृत्वाथ वै ध्वजम्।
72आरुह्य स रथं दिव्यं सर्वदेवमयं शिवः॥ त्रिपुरस्य वधार्थाय स्थाणुः प्रहरतां वरः। असुराणामन्तकरः श्रीमानतुलविक्रमः॥ स्तूयमानः सुरैः पार्थ ऋषिभिश्च तपोधनैः।
73स्थानं माहेश्वरं कृत्वा दिव्यमप्रतिमं प्रभुः॥ अतिष्ठत् स्थाणुभूतः स सहस्रं परिवत्सरान्।
74यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि च॥ त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तदा तानि बिभेद सः।
75पुराणि न च तं शेकुर्दानवाः प्रतिवीक्षितुम्॥ शरं कालाग्निसंयुक्तं विष्णुसोमसमायुतम्।
76पुराणि दग्धवन्तं तं देवी याता प्रवीक्षितुम्॥ बालमङ्कगतं कृत्वा स्वयं पञ्चशिखं पुनः।
77उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत् सुरान्॥ असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतः।
78बाहुं सवजं तं तस्य क्रुद्धस्यास्तमभयत् प्रभुः॥ प्रहस्य भगवांस्तूर्णं सर्वलोकेश्वरो विभुः।
79तत: स स्तम्भितभुजः शक्रो देवगणैर्वृतः॥ जगाम ससुरस्तूर्णं ब्रह्माणं प्रभुमव्ययम्।
80ते तं प्रणम्य शिरसा प्रोचुः प्राञ्जलयस्तदा॥ किमप्यङ्कगतं ब्रह्मन् पार्वत्या भूतमद्भुतम्।
81बालरूपधरं दृष्ट्वा नास्माभिरभिलक्षितः॥ तस्मात् त्वां प्रष्टुमिच्छामो निर्जिता येन वै वयम्।
82अयुध्यता हि बालेन लीलया सपुरंदराः॥ तेषां तद् वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः।
83ध्यात्वा स शम्भुं भगवान् बालं चामिततेजसम्॥ उवाच भगवान् ब्रह्मा शादींश्च सुरोत्तमान्।
84चराचरस्य जगतः प्रभुः स भगवान् हरः॥ तस्मात् परतरं नान्यत् किंचिदस्ति महेश्वरात्।
85यो दृष्टो ह्युमया सार्धं युष्माभिरमितद्युतिः॥ स पार्वत्याः कृते शर्वः कृतवान् बालरूपताम्।
86ते मया सहिता यूयं प्रापयध्वं तमेव हि॥ स एष भगवान् देवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः।
87न सम्बुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम्॥ सप्रजापतयः सर्वे बालार्कसदृशप्रभम्। अथाभ्येत्य ततो ब्रह्मा दृष्ट्वा स च महेश्वरम्॥ अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तं पितामहः।
88ब्रह्मोवाच त्वं यज्ञो भुवनस्यास्य त्वं गतिस्त्वं परायणम्॥ त्वं भवस्त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्।
89त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजङ्गमम्॥ भगवन् भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते। प्रसादं कुरु शक्रस्य त्वया क्रोधार्दितस्य वै॥
90व्यास उवाच पद्मयोनिवचः श्रुत्वा ततः प्रीतो महेश्वरः। प्रसादाभिमुखो भूत्वा अट्टहासमथाकरोत्॥
91ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः। अभवच पुनर्बाहुर्यथाप्रकृति वज्रिणः॥
92तेषां प्रसन्नो भगवान् सपत्नीको वृषध्वजः। देवानां त्रिदशश्रेष्ठो दक्षयज्ञविनाशनः॥
93स वै रुद्रः स च शिवः सोऽग्निः सर्वश्च सर्ववित्। स चेन्द्रश्चैव वायुश्च सोऽश्विनौ च स विद्युतः॥
94स भव: स च पर्जन्यो महादेवः सनातनः। स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः॥
95स. काल: सोऽन्तको मृत्युः स यमो राज्यहानि तु। मासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः॥
96द्वे धाता च स विधाता च विश्वात्मा विश्वकर्मकृत्। सर्वासां देवतानां च धारयत्यवपुर्वपुः॥
97सर्वदेवैः स्तुतो देवः सैकधा बहुधा च सः। शतधा सहस्रधा चैव भूयः शतसहस्रधा॥
98तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः। घोरा चान्या शिवा चान्या ते तनू बहुधा पुनः॥
99घोरा तु या तनुस्तस्य सोऽग्निर्विष्णुः स भास्करः। सौम्या तु पुनरेवास्य आपो ज्योतींषि चन्द्रमाः॥
100वेदा साङ्गोपनिषदः पुराणाध्यात्मनिश्चयाः। यदत्र परमं गुह्यं स वै देवो महेश्वरः॥
101ईदृशश्च महादेवो भूयांश्च भगवानजः। न हि सर्वे मया शक्या वक्तुं भगवतो गुणाः॥
102अपि वर्षसहस्रेण सततं पाण्डुनन्दना सर्वैर्ग्रहैर्गृहीतान् वै सर्वपापसमन्वितान्॥
103स मोचयति सुप्रीतः शरण्यः शरणागतान्। आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान्। ११२॥ स ददाति मनुष्येभ्यः स चैवाक्षिपते पुनः। सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते॥
104स चैव व्यापृतो लोके मनुष्याणां शुभाशुभे। ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरश्च स उच्यते॥
105महेश्वरच महतां भूतानातीश्वरश्च सः। बहुभिर्बहुधा रूपैर्विश्वं व्याप्नोति वै जगत्॥
106तस्य देवस्य यद् वक्त्रं समुद्रे तदधिष्ठितम्। वडवामुखेति विक्ष्यातं पिबत् तोयमयं हविः॥
107एष चैव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशः। यजन्त्येनं जनास्तत्र वीरस्थान इतीश्वरम्॥
108अस्य दीप्तानि रूपाणि घोराणि च बहूनि च। लोके यान्यस्य पूज्यन्ते मनुष्याः प्रवदन्ति च॥
109नामधेयानि लोकेषु बहून्यस्य यथार्थवत्। निरुच्यन्ते महत्त्वाच विभुत्वात् कर्मणस्तथा॥
110वेदे चास्य समाम्नातं शतरुद्रियमुत्तमम्। नाम्ना चानन्तरुद्रेति ह्युपस्थानं महात्मनः॥
111स कामानां प्रभुर्देवो ये दिव्या ये च मानुषाः। स विभुः स प्रभुर्देवो विश्वं व्याप्नोति वै महत्॥
112ज्येष्ठं भूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा मुनयस्तथा। प्रथमो ह्येष देवानां मुखादस्यानलोऽभवत्॥
113सर्वथा यत् पशून् पाति तैश्च यद् रमते पुनः। तेषामधिपतिर्यच तस्मात् पशुपतिः स्मृतः॥
114दिव्यं च ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यथा स्थितम्। महयत्येष लोकांश्च महेश्वर इति स्मृतः॥
115ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा। लिङ्गमस्यार्चयन्ति स्म तच्चाप्यूक्समास्थितम्॥
116पूज्यमाने ततस्तस्मिन् मोदते च महेश्वरः। सुखी प्रीतश्च भवति प्रहृष्टश्चैव शङ्करः॥
117यदस्य बहुधा रूपं भूतभव्यभवस्थितम्। स्थावरं जङ्गमं चैवं बहुरूपस्ततः स्मृतः॥
118एकाक्षो जाज्वलनास्ते सर्वतोऽक्षिमयोऽपि वा। क्रोधाद् यश्चाविशल्लोकांस्तस्मात् सर्व इति स्मृतः॥
119धूम्ररूपं च यत् तस्य धूर्जटिस्तेन चोच्यते। विश्वेदेवाश्च यत् तस्मिन् विश्वरूपस्ततः स्मृतः॥१२९
120तिस्रो देवीर्यदा चैव भजते भुवनेश्वरः। द्यामपः पृथिवीं चैव त्र्यम्बकश्च ततः स्मृतः॥
121समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान् सर्वकर्मसु। शिवमिच्छन् मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः॥
122सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोऽक्षिमयोऽपि वा। यच विश्वं महत् पाति महादेवस्ततः स्मृतः॥
123महत् पूर्वं स्थितो यच प्राणोत्पत्तिस्थितश्च यत्। स्थितलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात् स्थाणुरिति स्मृतः॥१३३
124सूर्याचन्द्रमसोलोके प्रकाशन्ते रुचश्च याः। ताः केशसंज्ञितास्त्र्यक्षे व्योमकेशस्ततः स्मृतः॥
125भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जगदशेषतः। भव एव ततो यस्माद् भूतभव्यभवोद्भवः॥
126कपिः श्रेष्ठ इति प्रोक्तो धर्मश्च वृष उच्यते। स देवदेवो भगवान् कीर्त्यतेऽतो वृषाकपिः॥
127ब्रह्माणमिन्द्रं वरुणं यमं धनदमेव च। निगृह्य हरते यस्मात् तस्माद्धर इति स्मृतः॥
128निमीलिताभ्यां नेत्राभ्यां बलाद् देवो महेश्वरः। ललाटे नेत्रमसृजत् तेन त्र्यक्षः स उच्यते॥
129विषमस्थः शरीरेषु समश्च प्राणिनामिह। स वायुर्विषमस्थेषु प्राणोऽपानः शरीरिषु॥
130पूजयेद् विग्रहं यस्तु लिङ्गं चापि महात्मनः। लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते॥
131ऊरुभ्यामर्धमाग्नेयं सोमार्धं च शिवा तनुः। . आत्मनोऽर्धं तथा चाग्निः सोमोऽर्धं पुनरुच्यते॥
132तैजसी महती दीप्ता देवेभ्योऽस्य शिवा तनुः। भास्वती मानुषेष्वस्य तनु?राग्निरुच्यते॥
133ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तया। यास्य घोरतरा मूर्तिः सर्वानत्ति तयेश्वरः॥
134यनिर्दहति यत् तीक्ष्णो यदुग्रो यत् प्रतापवान्। मांसशोणितमज्जादो यत् ततो रुद्र उच्यते॥
135एष देवो महादेवो योऽसौ पार्थ तवाग्रतः। संग्रामे शात्रवान् निघ्नंस्त्वया हृष्टः पिनाकधुक्॥
136सिन्धुराजवधार्थाय प्रतिज्ञाते त्वयानघ। कृष्णेन दर्शितः स्वप्ने यस्तु शैलेन्द्रमूर्धनि॥
137एष वै भगवान् देवः संग्रामे याति तेऽग्रतः। येन दत्तानि तेऽस्त्राणि यैस्त्वया दानवा हताः॥
138धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्। देवदेवस्य ते पार्थ व्याख्यातं शतरुद्रियम्॥
139सर्वार्थसाधनं पुण्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्। सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखभयापहम्॥ चतुर्विधमिदं स्तोत्रं यः शृणोति नरः सदा। विजित्य शत्रून् सर्वान् स रुद्रलोके महीयते॥
140चरितं महात्मनो नित्यं सांग्रामिकमिदं स्मृतम्। पठन् वै शतरुद्रीयं शृण्वंश्च सततोत्थितः॥ भक्तो विश्वेश्वरं देव मानुषेषु च यः सदा। वरान् कामान् स लभते प्रसन्ने त्र्यम्बके नरः॥
141गच्छ युद्ध्यस्व कौन्तेय न तवास्ति पराजयः। यस्य मन्त्री च गोप्ता च पार्श्वस्थो हि जनार्दनः।।१५३
142संजय उवाच एवमुक्त्वार्जुनं संख्ये पराशरसुतस्तदा। जगाम भरतश्रेष्ठ यथागतमरिन्दम॥
143युद्धं कृत्वा महद् घोरं पञ्चाहानि महाबलः। ब्राह्मणो निहतो राजन् ब्रह्मलोकमवाप्तवान्॥
144स्वधीते यत् फलं वेदे तदस्मिन्नपि पर्वणि। क्षत्रियाणामभीरूणां युक्तमत्र महद् यशः॥
145य इदं पठते पर्व शृणुयाद् वापि नित्यशः। स मुच्यते महापापैः कृतैोरैश्च कर्मभिः॥
146यज्ञावाप्तिाह्मणस्येह नित्यं घोरे युद्धे क्षत्रियाणां यश्चा शेषौ वर्णी काममिष्टं लभेते पुत्रान् पौत्रान् नित्यमिष्टांस्तथैव॥
147स्वधीते यत् फलं वेदे तदस्मिन्नपि पर्वणि। क्षत्रियाणामभीरूणां युक्तमत्र महद् यशः॥
148य इदं पठते पर्व शृणुयाद् वापि नित्यशः। स मुच्यते महापापैः कृतैोरैश्च कर्मभिः॥
149यज्ञावाप्तिाह्मणस्येह नित्यं घोरे युद्धे क्षत्रियाणां यश्चा शेषौ वर्णी काममिष्टं लभेते पुत्रान् पौत्रान् नित्यमिष्टांस्तथैव॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said When that Atiratha, viz., Drona had been slain by the son of Prisata, O Sanjaya, did my troops and those of the Pandavas do afterwards?
2were son
3Sanjaya said When that Atiratha Drona had been slain by the son of Prisata and when the Kaurava ranks broken and routed, Kunti's Dhananjaya.
4Beholding a wonderful sight indicative of his victory, questioned, O foremost of the Bharatas, the mighty sage Vyasa who had gone there at his own pleasure.
5Arjuna said When slaying my foes in battle with myriads of resplendent darts, I saw a male being of the effulgence of fire proceeding before me.
6Raising his blazing trident wherever he turned, my foes in that direction, O mighty sage, he routed and scorched.
7People think that I rout my foes whereas they are really routed by him. I only pursue from behind the troops already broken and routed by him.
8O illustrious possessor of the six qualities the Bhagas, tell me who is that excellent of all male beings, whom I see armed with the trident and who resembles the Sun himself in effulgence.
9He never touches the earth with his feet nor does he hurled his trident; but in consequence of his energy, thousands of arrows issue out of that trident of his.
10Vyasa said O son of Pritha, you have seen Sankara, that first of all the creators of the world, that lord of all energies, primary male being, he that is the embodiment of heaven, earth and sky, the divine Lord, the saviour of the universe, the paramount master, the bestower of boons, also called Ishana. O, do you seek the refuge of that boon-giving deity, that lord of the universe.
11He was the Paramount Divinity, of illustrious soul, also called Ishana, the wearer of matted locks and the origin of all auspiciousness. He possesses three eyes and mighty arms and fierce energy; and his locks are tied as a crown of his head and he clad in deer skin.
12That supreme god, called Hara or Sthanu, is the lord of the universe and the giver of boons. He is the foremost of all beings in the universe and incapable of beings vanquished. He is the afforder of joy to the universe and it its paramount ruler.
13The origin, the light and the refuge of the universe, he is ever attended with victory. He is the soul and the creator of the universe; and the universe is his from and he is ever-glorious.
14That Lord of the universe and its ruler, that great one is the lord of all action. Known by the name of Shambhu he is self-born, he is the lord of all creatures and the origin of the past, present and future.
15He is the Yoga and the lord of Yoga. He is called Sarva and is the lord of the lords of the world. He is superior to everything. He is the most excellent of all things in the universe and the highest of all and is called Paramesthin.
16He is the ordainer of the three worlds and the sole refuge of them all. He is pure souled, universe himself, dreadful, holder of moon on head, eternal, the protector of the universe, the forernost of all deities among the gods of speeches, incapable of being vanquished, lord of world and is beyond the reach of birth, decline and death.
17The essence of knowledge and incapable of being comprehended by the understanding and the best of all knowledge, he is unknowable. Out of his grace he gives to his worshippers the boons they desire.
18That great one has for his companions, celestial beings of various forms, some of whom are dwarfs, some with matted locks, some with bald heads, some with short necks, some with large stomachs.
19Some with huge bodies, some endued with great mighty and some with long ears. All of them have, O son of Pritha, distorted faces, mouths and legs and strange dresses.
20That great lord Mahadeva, O Partha, is adored by even these kinds of followers. That Siva, O son, possessed of energy, goes in advance of you through kindness only.
21In that dreadful battle, O son of Pritha, capable of causing the hair to stand erect, who else, O Arjuna, except the divine Maheshvara, that foremost of all bowmen, could even in his mind, dare defeat that host that was protected by those great smiters and bowmen, viz., Ashvatthaman, Karna and Kripa.
22Nobody can venture to withstand the fighter, in whose front walks Mahadeva himself. There is no creature in the triune worlds who is a match for him.
23At the very smell of the enraged Mahadeva, the enemy trembles and drops down senseless in large numbers in battle.
24For this reason the gods in heaven ever adore and bow down to him. The men of this world as also others that have attained to heaven.
25If they devoutly worship the boon-giving, auspicious and divine Rudra, the lord of Uma, obtain happiness here and the highest felicity hereafter.
26O son of Kunti, bow down to him who is peace incarnate, to him called Rudra (of the fierce), who is of blue throat, exceedingly subtle and of great effulgence.
27To himn known as Kapardin, him that is dreadful, him who possesses twany eyes, him that is boon giving; to that great ordainer or red locks and righteous conduct, to him who is ever-engaged in the performance of auspicious acts. to him who is an object of desire with all beings; to him who is of tawny eyes; him that is called Sthanu; him that is called Purusha; to him of tawny hair; him that is bald and him that is extremely subtle and of great splendour, to him that is the giver of light, him that is the embodiment of all holy waters, him that is the god of gods, him that is possessed of great impetuosity; him that is of various forms; him who is called Sarva and is vested in pleasant garments.
28To him that possesses an excellent turban, a handsome face and a thousand eyes; him that is the giver of rain, him that has the mountains for his habitation; him that is peace, him that is the protector, him that has the barks of trees for his cloth.
29To him whose arms are adorned with ornaments of gold, him who is furious; him who is the lord of all the different quarters; him who is the master of clouds and of all created beings.
30To hiin who is the lord of all trees and of kine; him that has his body covered with trees; him who is the general of the celestial armies; him who is the inspirer of all thoughts.
31To him who has the sacrificial ladle in his hands; him who is effulgent, him who wields the bow; him who is Rama himself, him who has numerous semblance's; him who is the lord of the universe; him who has the Munja grass for his attire;
32To him who has a thousand heads; him who has a thousand eyes; and him who has a thousand arms and a thousand legs.
33O son of Kunti, seek the refuge of at lord of the universe, who bestows boons, who is the lord of Uma, who possesses three-eyes and who is the destroyer of Daksha's sacrifice;
34Who is the protector of all created beings; who is ever-cheerful; who is the faviour of all; who is undeteriorating in his glory; who is called Kaparddin and those gait is like that of the bull; whose lavel is like that of the bull and whose emblem is the bull.
35Who is proud like the bull, who is the lord of the bull, who is known by the horns of the bull and who is the bull of bulls, whose bannerdevise is the bull; who is generous like the bull; who has eyes like those of the bull;
36Whose weapons are all of superior make; whose arrows is the Vrisha (Krishna) and who is righteousness incarnate; who is called the Great Lord, whose seat is the leopard's skin.
37Who is the lord of the words, who is the giver of boons, who is bald, who is devoted to the Brahmanas and who behoves the Brahmanas, who is armed with the trident, who is boon-giving; who wields the sword and the buckles; and who is the lightly auspicious one:
38Who use the bow Pinaka, who is shorn of his battle-axe and who is the sovereign and the saviour of the universe. I totally consign myself to the care of that divine lord, that giver of protection, that god versed in deer's skin; salutation to that lord of the gods who has Vaisravana for his friend, salutation to him of illustrious vows, to him whose companions are all best bow-men.
39To him who himself wields the bow, to that great Divinity with whom the bow is a favourite weapon; who is himself the arrow hurled by the bow; who is the bow-string and the bow and the preceptor instructing others in the use of the bow.
40Salutations to that deity whose weapons are terrible and who himself is the foremost of all gods, salutations to him whose semblances are various and who has got diverse bowmen as his attendants.
41Salutations to Sthanu, to that best of all wielders of bow, salutations even to the destroyer of 'Tripura,' and the slayer of Bhaga.
42Salutations to the lord of the Vanaspatis (Trees & c) and to the lord of men; salutations to the lord of the celestial mothers and to the lord of the Ganas.
43Salutations ever to him who is the lord of kine and the master of all sacrifices. Salutations to the lord of waters and of the celestials;
44Salutations to him who is the destroyer of Surya's teeth, who is of three eyes, who is the giver of boons, who is called Hara, who is blue-throated and who is of golden locks.
45I shall now relate to you, according to my knowledge and as I have heard them related, all the divine deeds of the supremely wise Mahadeva.
46If Mahadeva is worked up with rage, neither the gods, nor the Asuras, neither the Gandharvas, nor the Rakshasas, even if they conceal themselves in deep caves, can enjoy any peace.
47In days of yore when Daksha had collected all the necessary objects for the celebration of his sacrifice, Mahadeva excited with rage destroyed them all; indeed then he became unusually stern.
48Shooting an arrow with his bow then, he uttered a tremendous roar. The celestials, who always perform acts beneficial to the world, the were filled with anxiety.
49When the sacrifice was destroyed and when Maheshvara was enraged, the gods were greatly frightened at the sound produced by his twanging bow and his palm-strokes.
50The gods and the Asuras all succumbed and fell down and O son of Pritha, the waters were agitated and the earth trembled with everything on it.
51The mountains split and the quarters of heaven and the Nagas became stupefied. Enveloped in a pall of gloom the universe was lost to view.
52The splendour of the luminaries as also of the Sun was destroyed. The Rishis filled with fear became agitated and desirous of their own good and that of all other creatures, performed propitiatory rites. Then Sankara, smilingly rushed upon Pushana.
53Who was eating the sacrificial oblations and the tore out his teeth. The gods then, bowing down to him, fled away trembling.
54Once more Mahadeva aimed ai the gods a shower of burning and sharp resembling tongues of fire mixed with smoke or clouds with lightning.
55Beholding that arrowy shower, all the gods, bowing down to Maheshvara, assigned to Rudra a substantial share in sacrifices.
56Afraid, the gods sought his protection, O prince. His anger having subsided the great god re-established the sacrifice. arrows
57The gods that had fled away returned. Indeed they are afraid of Maheshvara even to this day. Formerly the puissant Asuras had three cities in heaven.
58One was made of gold, another of silver and the third of iron; each of them was excellent and large. The golden city belonged to Kamalaksha, the silver city to Taraksksha.
59The third, made of iron, belonged to Vidyutmalin. Using all his weapons, failed to capture those cities.
60Thereupon all the celestials, afflicted as they were, sought the refuge of Rudra. The gods then, with Vasava at their head, said these words to that high-souled one.
61The denizens of the three cities, having obtained boons from Brahma and proud in consequence of those boons, are excessively oppressing the worlds.
62O Lord of the gods, O supreme Divinity, save yourself, there is none capable of slaying the Daityas. Do you slay those injurers of the gods.
63O Rudra, then creatures immolated in every sacrifice will be yours. Do you therefore, O lord of the universe, over-throw those Asuras.
64Thus addressed by the gods and moved by the desire for benefiting them, Mahadeva said 'yea' to their proposals. Then he made the two mountains, viz., Gandhamadan and Vindhya the two bamboo poles of his car.
65And the earth with all the oceans and the forests his chariot and the snake Sesa the Aksha of his chariot.
66The Sun and the Moon then became the wheels of the car of that god of gods, that wielder of the Pinaka bow. The three eyed Divinity then made Elapatra and Puspadanta the pins of his car.
67The puissant Mahadeva then made the Malaya mountains the yoke and the great Takshaka the chord for fastening the yoke to the poles and the other creatures about him the bounds of his steeds.
68The mighty god then made the four Vedas the four steeds of his chariot; the lord of the three worlds made the auxiliaries of the Vedas the bridle-bits of his steeds.
69Mahadeva then made Gayatri and Savitri the reins, the mystic monosyllable in the whip and Brahmana the driver.
70Then making the Mandar mountains the bow, Vasuki its string, Vishnu its excellent arrows, Fire the arrow-head.
71And Vayu the two wings of that arrows, Yama the feathers in its tail lightning the whetstone and Meru his standard.
72The god Siva, riding on that wonderful car composed of all the excellent celestial forces proceeded for the destruction of the tripple city. Indeed Sthanu, that foremost of Smiters, that destroyer of Asuras, that most beautifullooking warrior of infinite energy, adored by the gods and Rishis, possessed of the wealth of asceticism, O Partha.
73Created an excellent and unequaled array called after his own name and then stood firm for a thousand years.
74Then when the three cities came together on the firmameni, he pierced them with that shaft of his having three knots.
75The denizens of those cities, the Danavas, then could not look at that arrow composed of the Fire of Dissolution and of Vishnu and Soma.
76When the tripple city began to burn, the goddess Durga went to see the sight, with a child on her lap having only five clumps of hair on its head.
77Uma then asked the gods who that child was. The malevolent Indra then tried to strike him with the thunder bolt.
78Thereupon the all-powerful Lord of all the worlds, possessed of the six excellent qualities the Bhagas, smilingly paralysed the arm of the enraged Indra wielding the thunder bolt.
79Then with his arm paralysed Shakra, surrounded by the celestials, quickly proceeded to the undeteriorating Brahma.
80Then the gods bowing their heads down to Brahma addressed him, with folded arms, thus-"O Brahma, what wonderful creature is now lying on the lap of Parvati?
81As he appeared to be a mere boy we did not offer salutations to him. But we have been defeated totally by him. It is therefore that we want to ask you about him.
82With Purandra to head us, we were easily defeated by that boy though he did not at all fight with us." Hearing those words of theirs, that foremost of all conversant with Brahma's viz., Brahma.
83Reflected for a while and then decided that boy of infinite prowess to be a manifestation of Shambhu himself, that possessor of the six illustrious qualities, the Bhagas. The almighty Brahman addressing Shakra and other foremost
84He is the almighty lord Hara, the Masterruler of the mobile and immobile creation. There is nothing superior to that foremost of gods known by the name of Maheshvara.
85That boy of immeasurable effulgence whom you have seen with the goddess, is Siva himself, assuming the boy-like appearance for gratifying Parvati.
86Let therefore yourselves with me seek his refuge, that god who is the ruler of all the worlds and the possessor of the six illustrious qualities, the Bhagas.
87O gods, you could not recognise that lord of the worlds. Thereafter the celestials with the Prajapati approached that boy of the radiance of the rising Sun. Then Brahma behclding the mighty lord and the grandsire knowing him to be the paramount master, began to adore him
88Brahma said You are the sacrifice, you are the refuge of this world and you are its sole stay. You are Bhava, you are Mahadeva, you are the abode of all things and you are the most supreme of all things.
89Yourself pervade the whole universe with its mobile and immobile creatures. O lord of the past and the future, O lord of the Lokas, O master of the universe, be propitious on Shakra afflicted as he is with your wrath.
90Vyasa said Hearing the words of the lotus-sprung Divinity, Maheswara then became propitiated and desirous of showering his grace, he then laughed aloud.
91Then the celestials gratified both Uma and Maheswara with eulogies. Then the arm of the wielder of the thunderbolt once more regained its natural state.
92Then that illustrious Divinity whose emblem is the bull and who had destroyed the sacrifice of Daksha, together with his batter half, became gracious on the gods.
93He is Rudra, he is Siva, he is Agni, he is all and the knower of all. He is Indra, he is Vayu, he is the twin Asvins and he is lightning.
94He is Bhava, he is Parjanya, he is Mahadeva and he is sinless. He is the Moon, he is Ishana, he is the Sun and he is Varuna.
95He is Time, he is Destroyer, he is death, he is Yama and day and night; He is a month, a fortnight, as well as the seasons, the twilight's and the complete year.
96He is Dhata and Vidhata, the soul of the universe and the doer of all acts of the universe. Himself formless, he is thousand and he is hundreds of thousands.
97He is eulogised by all the gods. He is one and many. He is hundred, he is thousand and he is hundreds of thousands.
98Brahmanas versed in the Vedas, say that he two forms, one is dreadful and the other peaceful-These two again are divided in numerous portions.
99His terrible forms are Fire, Vishnu and Bhaskara (the Sun); and his peaceful forms are, water, the luminaries and the moon.
100Whatever there is highly mysterious in the Vedas, their auxiliaries, in the Upanishads, in the Puranas and in Metaphysics, is identical with the god Maheshvara.
101Such is the Lord Mahadeva, that Divinity without birth and that possessor of the six illustrious qualities the Bhagas. It is beyond my power to enumerate all the qualities of that lord.
102Even, if, O son of Pandu, I were to recount them for a thousand years. On those who are under the malicious influence of evil stars, on those who are stained with every sin.
103That great protector is pleased and grants them salvation, if indeed they seek refuge in him. He grants and takes away, life, health, prosperity, wealth and all other kinds of desirable objects. The prosperity seen in Indra and other gods is really his.
104He is present in both the evils and good that exercise influence over the human kind. He gets by a flat of his will whatever prosperity he desired. Therefore, is he called the Lord Paramount.
105He is called Maheshvara and he is the supreme lord superior creatures. In multifarious forms of many kinds, he pervades the universe.
106What is known as the mouth of that god is the ocean; and it is well-known that assuming the form of the sea-fire it drinks the libations in the shape of water.
107This Divinity ever dwells in the places of cremation. Men worship this god there where only the braves can go.
108The effulgent forms of this lord are many and marvellous; those forms are worshipped in the worlds and are praised and spoken of by men.
109Many also are the names of truthful import of the this Divinity. Known in the worlds. Those. names are all founded upon his supremacy, omnipotence and his acts.
110In the Vedas, the excellent hymn called Shatarudriya has been sung in his praise, he who is the great Lord called the infinite Rudra.
111That divinity is the Lord of all wishes both human and heavenly. He is the Lord Paramount and the supreme ruler and pervades this extensive universe.
112The Brahmanas and the sages call him the most ancient of beings. He is the first-born of all the gods and fire came out from his mouth.
113As he always and by every means protects the creature of the universe and always find pleasure in their company and as he is the lord of them all, he is truly called Pasupati.
114As his Phallic form is ever present in the observance of the Brahmacharya vow and as it adds to the glory of the world, he is called Maheshvara.
115The Rishis, the celestials, the Gandharvas and the Apsaras, worship the Phallic emblem of this god, that ever remains erect.
116When his Phallic unblem is worshipped Maheshvara becomes glad and is pleased and delighted and transported with joy.
117As in the past, the present and the future, the god has many forms, both mobile and immobile, he is truly called Vahurupa.
118With one of his eyes blazing forth, he appears to have eyes on all sides of his body; and as in his wrath, he possesses the worlds, he is called Sarva.
119As his form is like that of smoke he is called Dhurjati; and as the Devas in the world are present in him he is called Vishvarupa.
120As three goddesses viz., the sky, the firmament and the water, ever worship that lord of the worlds, therefore he is truly calied Tryambaka.
121As he ever helps in the accomplishment of all acts and increased the wealth of men and is engaged in doing good to them, therefore he is called Siva.
122Possessed of thousand or ten thousand eyes or eyes on all sides of his body, as he ever protects the universe, he is called Mahadeva.
123As he is Great and Ancient and is the fountain of life and the cause of its continuance and as his Phallic from is eternal, he is called Sthanu.
124They rays of light that proceeding from the Sun and Moon, are seen in the worlds, are said to be the hair of his head and therefore is he called Vyomakesa.
125Since he is the Past, the Future and the Present and in fact, everything in the universe and since he is the origin of the past, the future and the present, he is for that reason called Bhava.
126The word Kapi is said to mean supreme and Vrisha to mean righteousness; therefore that god of gods, the possessor of the illustrious qualities the Bhagas, is called Vrisha Kapi.
127As he destroys Brahma, Indra, Varuna, Kubera and Yama, after having afflicted them greatly, therefore he is called Hara.
128Shutting his two, eyes, that Potent Lord created a third on his forehead by sheer force; and therefore is he called the Three-eyed.
129Whatever of soundness or unsoundness there is in the bodies of men, is said to be his manifestation. He is the Pana and Apana breaths in embodied creatures.
130He that ever worships the Phallic emblem of that illustrious god, attains great prosperity even by such worship of his.
131Below his two thighs the forms are fiery, the other half of his soul is fire and half the moon.
132His auspicious form surcharged with energy is more blazing than all the forms of the other gods. Amongst men his blazing and dreadful form is called Fire.
133With his auspicious form he practices the vow Brahmacharya, whereas with the dreadful form he has, he devours everything.
134As he burns, as he is keen and fierce and endued with the great prowess and as he devours flesh, blood and marrow, he is called Rudra.
135It is this god of gods, the paramount lord, the wielder of the Pinaka bow, O Partha, whom you have seen go before you slaying your enemies.
136After you had vowed to slay the ruler of the Sindhus, O sinless one, Krishna showed your this god, in your deam, seated on the top of that best of mountains.
137He is that illustrious god, who comes first in the battle field, who provided all weapons by which the Danavas were slain by you.
138O Partha, thus the hymn approved of Vedas and called Sata-rudriya in honour of that god of gods has been explained to thee which is excellent glorious, life-enhancing and sacred.
139The hymn of four divisions capable of accomplishing all desired object, destructive of all sins, sacred and able to drive away all stains and to undo all sorrow and all fears. He who listen to this hymn always is succeeds in defeating all his enemies and is highly respected in the region of Rudra.
140A man who always attentively reads or heard the recitation of this account (Satarudriya) belonging to war of this great deity and who worships devotionally that illustrious lord of universe (Vishveshvara) obtaineth all excellency objects of desire, in consequence of the three-eyed God being gratified with him.
141O son of Kunti, Go and fight, defeat is not for thee that hast Janardana on your side for thy adviser and protector.
142Sanjaya said 0 best of Bharata! 0 chastiser of foes! Having addressed Arjuna in these words, the son of Parasara (Vyasa) went away to the place he had come from.
143O king, having warred savagely for five days, the Brahmana (Drona) endued with great strength, fell and repaired to the region of Brahma.
144The fruits that arise from a study of the Vedas, arise from the reading of this Parvan also. The great achievements of brave Kshatriyas have bee described here.
145He, who reads or hears the recitation of this Parvan everyday is released from a great sins and the most wicked acts of his life.
146By reading it a Brahmana reaps the fruits of sacrifice, a Kshatriya obtains victory in fierce battle. The other orders (Vaishyas and Sudras) attain desirable sons and grandsons and all wishful objects. O king, having warred savagely for five days, the Brahmana (Drona) endued with great strength, fell and repaired to the region of Brahma.
147The fruits that arise from a study of the Vedas, arise from the reading of this Parvan also. The great achievements of brave Kshatriyas have bee described here.
148He, who reads or hears the recitation of this Parvan everyday is released from a great sins and the most wicked acts of his life.
149By reading it a Brahmana reaps the fruits of sacrifice, a Kshatriya obtains victory in fierce battle. The other orders (Vaishyas and Sudras) attain desirable sons and grandsons and all wishful objects.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, जब उन अतिरथी द्रोण का पार्षत के द्वारा वध हो गया, तब मेरी तथा पाण्डवों की सेनाओं ने क्या किया?
2[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
3सञ्जय ने कहा — जब उन अतिरथी द्रोण का पार्षत के द्वारा वध हो गया और जब कौरवों की पंक्तियाँ छिन्न-भिन्न और पराजित हो गईं, तब कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने —
4हे भरतश्रेष्ठ, अपनी विजय की सूचक एक अद्भुत घटना देखकर, वहाँ अपनी ही इच्छा से आए हुए महामुनि व्यास से पूछा —
5अर्जुन ने कहा — जब मैं युद्ध में सहस्रों तेजस्वी भालों से अपने शत्रुओं का वध कर रहा था, तब मैंने अग्नि के समान तेजस्वी एक पुरुष को अपने आगे-आगे चलते देखा।
6हे महामुनि, वे जिस-जिस ओर अपना प्रज्वलित त्रिशूल उठाकर मुड़ते, उसी-उसी दिशा में मेरे शत्रु परास्त और भस्म होते जाते।
7लोग समझते हैं कि मैं अपने शत्रुओं को खदेड़ रहा हूँ, जबकि वस्तुतः वे उन्हीं के द्वारा खदेड़े जा रहे हैं। मैं तो केवल उनके द्वारा पहले ही छिन्न-भिन्न और परास्त की गई सेनाओं का पीछे से पीछा भर करता हूँ।
8हे षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न भगवन्, मुझे बताइए कि त्रिशूल धारण किए हुए तथा तेज में स्वयं सूर्य के समान दिखाई देने वाले वे पुरुषोत्तम कौन हैं, जिन्हें मैं देख रहा हूँ।
9वे न तो अपने चरणों से पृथ्वी का स्पर्श करते हैं, न ही अपना त्रिशूल फेंकते हैं; किन्तु उनके तेज के कारण उनके उसी त्रिशूल से सहस्रों बाण निकलते रहते हैं।
10व्यास ने कहा — हे पृथापुत्र, तुमने शंकर का दर्शन किया है — जगत् के समस्त स्रष्टाओं में प्रथम को, समस्त शक्तियों के उन स्वामी को, उस आदिपुरुष को, जो स्वर्ग, पृथ्वी और आकाश के मूर्त स्वरूप हैं, जो दिव्य स्वामी हैं, जगत् के उद्धारकर्ता हैं, परम अधिपति हैं, वरदाता हैं और जिन्हें ईशान भी कहा जाता है। हे पुत्र, उन वरदायी देव की, जगत् के उन स्वामी की शरण लो।
11वे परम देवता थे, महात्मा, जिन्हें ईशान भी कहा जाता है, जो जटाएँ धारण करते हैं और जो समस्त मंगल के उद्गम हैं। उनके तीन नेत्र हैं, बलिष्ठ भुजाएँ हैं और प्रचण्ड तेज है; उनकी जटाएँ सिर पर मुकुट के रूप में बँधी हैं और वे मृगचर्म धारण करते हैं।
12हर अथवा स्थाणु कहे जाने वाले वे परम देव जगत् के स्वामी तथा वरदाता हैं। वे जगत् के समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ तथा अजेय हैं। वे जगत् को आनन्द देने वाले तथा उसके परम शासक हैं।
13जगत् के उद्गम, प्रकाश तथा आश्रय वे सदा विजय से युक्त रहते हैं। वे जगत् की आत्मा तथा उसके स्रष्टा हैं; जगत् उनका ही स्वरूप है और वे सदा यशस्वी हैं।
14जगत् के वे स्वामी तथा उसके शासक, वे महान् समस्त कर्मों के अधिपति हैं। शम्भु नाम से विख्यात वे स्वयम्भू हैं, समस्त प्राणियों के स्वामी हैं और भूत, वर्तमान तथा भविष्य के उद्गम हैं।
15वे योग हैं और योग के स्वामी भी। वे सर्व कहलाते हैं और जगत् के स्वामियों के भी स्वामी हैं। वे सबसे श्रेष्ठ हैं। वे जगत् की समस्त वस्तुओं में सर्वोत्तम तथा सबसे उच्च हैं और परमेष्ठी कहलाते हैं।
16वे तीनों लोकों के विधाता तथा उन सबके एकमात्र आश्रय हैं। वे पवित्रात्मा हैं, स्वयं जगत्स्वरूप हैं, भयंकर हैं, सिर पर चन्द्रमा धारण करने वाले हैं, सनातन हैं, जगत् के रक्षक हैं, वाणी के देवताओं में समस्त देवताओं में अग्रगण्य हैं, अजेय हैं, लोकस्वामी हैं और जन्म, क्षय तथा मृत्यु की पहुँच से परे हैं।
17ज्ञान के सार तथा बुद्धि के द्वारा न समझे जा सकने वाले, समस्त ज्ञानों में श्रेष्ठ वे अज्ञेय हैं। अपनी कृपा से वे अपने भक्तों को उनके इच्छित वर देते हैं।
18उन महान् देव के संगी विविध रूपों वाले दिव्य प्राणी हैं — कुछ बौने हैं, कुछ जटाधारी, कुछ गंजे, कुछ छोटी गर्दन वाले और कुछ बड़े पेट वाले;
19कुछ विशाल शरीर वाले, कुछ महान् बल से सम्पन्न और कुछ लम्बे कानों वाले। हे पृथापुत्र, उन सबके मुख, मुँह तथा पैर विकृत हैं और वेश विचित्र हैं।
20हे पार्थ, वे महान् स्वामी महादेव इसी प्रकार के अनुचरों से भी पूजित होते हैं। हे पुत्र, तेज से सम्पन्न वे शिव केवल दया के कारण ही तुम्हारे आगे-आगे चलते हैं।
21हे पृथापुत्र, रोंगटे खड़े कर देने वाले उस भयंकर युद्ध में हे अर्जुन, धनुर्धारियों में श्रेष्ठ दिव्य महेश्वर के अतिरिक्त और कौन उस सेना को — जो अश्वत्थामा, कर्ण तथा कृप जैसे महान् प्रहारकर्ताओं और धनुर्धरों से रक्षित थी — मन में भी परास्त करने का साहस कर सकता था?
22जिस योद्धा के आगे स्वयं महादेव चलते हों, उसका सामना करने का साहस कोई नहीं कर सकता। तीनों लोकों में ऐसा कोई प्राणी नहीं जो उनकी बराबरी कर सके।
23क्रुद्ध महादेव की गन्ध मात्र से शत्रु काँप उठता है और युद्ध में बड़ी संख्या में संज्ञाशून्य होकर गिर पड़ता है।
24इसी कारण स्वर्ग के देवता सदा उनकी अर्चना करते और उन्हें प्रणाम करते हैं। इस लोक के मनुष्य तथा वे भी जो स्वर्ग को प्राप्त हो चुके हैं —
25यदि वे उमापति उन वरदायी, मंगलमय तथा दिव्य रुद्र की श्रद्धापूर्वक पूजा करें, तो यहाँ सुख और परलोक में परम कल्याण प्राप्त करते हैं।
26हे कुन्तीपुत्र, उन्हें प्रणाम करो जो शान्ति के मूर्त स्वरूप हैं, जो रुद्र (उग्र) कहलाते हैं, जो नीलकण्ठ हैं, अत्यन्त सूक्ष्म हैं और महान् तेज से युक्त हैं।
27उन्हें, जो कपर्दी नाम से विख्यात हैं, जो भयंकर हैं, जिनके नेत्र पिंगल वर्ण के हैं, जो वरदाता हैं; उन महान् विधाता को, जिनकी जटाएँ रक्तवर्ण हैं और आचरण धर्ममय; जो सदा मंगलकर्मों में लगे रहते हैं; जो समस्त प्राणियों के अभिलषित हैं; जिनके नेत्र पिंगल हैं; जो स्थाणु कहलाते हैं; जो पुरुष कहलाते हैं; जिनके केश पिंगल हैं; जो गंजे हैं तथा जो अत्यन्त सूक्ष्म और महातेजस्वी हैं; जो प्रकाश के दाता हैं, जो समस्त तीर्थों के मूर्त स्वरूप हैं, जो देवों के देव हैं, जो महान् वेग से सम्पन्न हैं; जो विविध रूपों वाले हैं; जो सर्व कहलाते हैं और मनोहर वस्त्र धारण करते हैं।
28उन्हें, जो उत्तम पगड़ी, सुन्दर मुख तथा सहस्र नेत्र धारण करते हैं; जो वर्षा के दाता हैं, जिनका निवास पर्वतों पर है; जो शान्ति हैं, जो रक्षक हैं, जो वृक्षों की छाल को वस्त्र बनाते हैं।
29उन्हें, जिनकी भुजाएँ स्वर्ण के आभूषणों से सुशोभित हैं; जो प्रचण्ड हैं; जो समस्त दिशाओं के स्वामी हैं; जो मेघों तथा समस्त सृष्ट प्राणियों के अधिपति हैं।
30उन्हें, जो समस्त वृक्षों तथा गौओं के स्वामी हैं; जिनका शरीर वृक्षों से आच्छादित है; जो देवसेनाओं के सेनापति हैं; जो समस्त विचारों के प्रेरक हैं।
31उन्हें, जिनके हाथों में स्रुवा है; जो तेजस्वी हैं; जो धनुष धारण करते हैं; जो स्वयं राम हैं; जिनके अनेक रूप हैं; जो जगत् के स्वामी हैं; जो मुंज घास को अपना परिधान बनाते हैं;
32उन्हें, जिनके सहस्र सिर हैं; जिनके सहस्र नेत्र हैं; और जिनकी सहस्र भुजाएँ तथा सहस्र चरण हैं।
33हे कुन्तीपुत्र, जगत् के उन स्वामी की शरण लो, जो वर देते हैं, जो उमापति हैं, जो त्रिनेत्रधारी हैं और जो दक्ष के यज्ञ के विध्वंसक हैं;
34जो समस्त सृष्ट प्राणियों के रक्षक हैं; जो सदा प्रसन्न रहते हैं; जो सबके उद्धारकर्ता हैं; जिनका यश अक्षय है; जो कपर्दी कहलाते हैं और जिनकी चाल वृषभ की-सी है; जिनका स्वर वृषभ के समान है और जिनका चिह्न वृषभ है;
35जो वृषभ के समान गर्वित हैं, जो वृषभ के स्वामी हैं, जो वृषभ के सींगों से पहचाने जाते हैं और जो वृषभों में भी वृषभ हैं; जिनकी ध्वजा का चिह्न वृषभ है; जो वृषभ के समान उदार हैं; जिनके नेत्र वृषभ के नेत्रों के समान हैं;
36जिनके अस्त्र सब उत्तम बनावट के हैं; जिनका बाण वृष (कृष्ण) है और जो साक्षात् धर्म हैं; जो महेश्वर कहलाते हैं, जिनका आसन व्याघ्रचर्म है;
37जो लोकों के स्वामी हैं, जो वरदाता हैं, जो गंजे हैं, जो ब्राह्मणों के प्रति समर्पित हैं और ब्राह्मणों के लिए जो उपयुक्त हैं; जो त्रिशूल धारण करते हैं; जो वरदायी हैं; जो खड्ग तथा ढाल धारण करते हैं; और जो परम मंगलमय हैं;
38जो पिनाक धनुष का प्रयोग करते हैं, जिनका परशु खण्डित है और जो जगत् के सम्राट् तथा उद्धारकर्ता हैं। उन दिव्य स्वामी की, उन रक्षादाता की, मृगचर्म धारण करने वाले उन देव की शरण में मैं पूर्णतः जाता हूँ; उन देवाधिपति को नमस्कार, जिनके मित्र वैश्रवण (कुबेर) हैं; उन यशस्वी व्रतधारी को नमस्कार, जिनके संगी सब श्रेष्ठ धनुर्धर हैं।
39उन्हें, जो स्वयं धनुष धारण करते हैं; उन महादेव को, जिन्हें धनुष प्रिय अस्त्र है; जो स्वयं ही धनुष से छोड़ा गया बाण हैं; जो प्रत्यंचा हैं, धनुष हैं और धनुर्विद्या का उपदेश देने वाले आचार्य भी हैं।
40उन देव को नमस्कार, जिनके अस्त्र भयंकर हैं और जो स्वयं समस्त देवताओं में अग्रगण्य हैं; उन्हें नमस्कार, जिनके रूप विविध हैं और जिनके अनुचर अनेक धनुर्धर हैं।
41स्थाणु को नमस्कार, धनुर्धारियों में श्रेष्ठ उनको नमस्कार; त्रिपुर के विध्वंसक तथा भग के संहारक उनको भी नमस्कार।
42वनस्पतियों (वृक्षों आदि) के स्वामी को नमस्कार तथा मनुष्यों के स्वामी को नमस्कार; देवमाताओं के स्वामी को तथा गणों के स्वामी को नमस्कार।
43उन्हें सदा नमस्कार, जो गौओं के स्वामी तथा समस्त यज्ञों के अधिपति हैं। जलों के तथा देवताओं के स्वामी को नमस्कार;
44उन्हें नमस्कार, जो सूर्य के दाँतों के विध्वंसक हैं, जो त्रिनेत्रधारी हैं, जो वरदाता हैं, जो हर कहलाते हैं, जो नीलकण्ठ हैं और जिनकी जटाएँ स्वर्णवर्ण की हैं।
45अब मैं तुम्हें अपने ज्ञान के अनुसार तथा जैसा मैंने सुना है, परम बुद्धिमान् महादेव के समस्त दिव्य कर्म सुनाऊँगा।
46यदि महादेव क्रोध से भर उठें, तो न देवता, न असुर, न गन्धर्व, न राक्षस — भले ही वे गहरी गुफाओं में छिप जाएँ — कोई भी शान्ति नहीं पा सकता।
47पूर्वकाल में जब दक्ष ने अपने यज्ञ के अनुष्ठान के लिए समस्त आवश्यक सामग्री एकत्र कर ली थी, तब क्रोध से भरे महादेव ने उन सबको नष्ट कर डाला; वस्तुतः तब वे असामान्य रूप से कठोर हो उठे थे।
48तब अपने धनुष से एक बाण छोड़कर उन्होंने भयंकर गर्जना की। जगत् का सदा कल्याण करने वाले देवता चिन्ता से भर उठे।
49जब वह यज्ञ नष्ट हो गया और जब महेश्वर क्रुद्ध हो उठे, तब उनके धनुष की टंकार तथा उनके करतल-प्रहारों की ध्वनि से देवता अत्यन्त भयभीत हो गए।
50देवता तथा असुर सब हार मानकर गिर पड़े; और हे पृथापुत्र, जल विक्षुब्ध हो उठे तथा पृथ्वी अपने ऊपर की समस्त वस्तुओं सहित काँप उठी।
51पर्वत फट गए और दिशाएँ तथा नाग स्तम्भित हो गए। अन्धकार के आवरण में लिपटा जगत् दृष्टि से ओझल हो गया।
52ज्योतियों का तथा सूर्य का भी तेज नष्ट हो गया। भय से भरे ऋषिगण विचलित हो उठे और अपना तथा समस्त अन्य प्राणियों का कल्याण चाहते हुए उन्होंने शान्तिकर्म किए। तब शंकर मुसकराते हुए पूषा पर टूट पड़े —
53जो यज्ञ की आहुतियाँ खा रहे थे — और उनके दाँत उखाड़ डाले। तब देवता उन्हें प्रणाम करके काँपते हुए भाग खड़े हुए।
54एक बार फिर महादेव ने देवताओं पर जलते हुए तीक्ष्ण बाणों की वर्षा की, जो धुएँ से मिली अग्नि की लपटों अथवा बिजली सहित मेघों के समान प्रतीत होती थी।
55बाणों की वह वर्षा देखकर समस्त देवताओं ने महेश्वर को प्रणाम करके रुद्र के लिए यज्ञों में एक पर्याप्त भाग नियत कर दिया।
56हे राजकुमार, भयभीत होकर देवताओं ने उनकी शरण ली। उनका क्रोध शान्त हो जाने पर उन महान् देव ने वह यज्ञ पुनः प्रतिष्ठित कर दिया।
57जो देवता भाग गए थे, वे लौट आए। वस्तुतः वे आज भी महेश्वर से डरते हैं। पूर्वकाल में पराक्रमी असुरों के स्वर्ग में तीन नगर थे।
58एक स्वर्ण का बना था, दूसरा चाँदी का और तीसरा लोहे का; उनमें से प्रत्येक उत्तम तथा विशाल था। स्वर्ण का नगर कमलाक्ष का था, चाँदी का नगर तारकाक्ष का।
59तीसरा, जो लोहे का बना था, विद्युन्माली का था। अपने समस्त अस्त्रों का प्रयोग करके भी (देवराज) उन नगरों पर अधिकार न कर सके।
60तब पीड़ित समस्त देवताओं ने रुद्र की शरण ली। तब वासव को आगे रखकर देवताओं ने उन महात्मा से ये वचन कहे —
61"उन तीनों नगरों के निवासी ब्रह्मा से वर पाकर तथा उन वरों के कारण गर्वित होकर लोकों पर अत्यधिक अत्याचार कर रहे हैं।
62हे देवेश्वर, हे परम देवता, आपके अतिरिक्त उन दैत्यों का वध करने में समर्थ कोई नहीं है। अतः आप ही देवताओं के उन पीड़कों का वध कीजिए।
63हे रुद्र, तब प्रत्येक यज्ञ में आहुत प्राणी आपके ही होंगे। अतः हे जगत्पते, आप उन असुरों को गिरा दीजिए।"
64देवताओं के इस प्रकार कहने पर तथा उनका हित करने की इच्छा से प्रेरित होकर महादेव ने उनके प्रस्ताव को 'तथास्तु' कहा। तब उन्होंने गन्धमादन तथा विन्ध्य — इन दोनों पर्वतों को अपने रथ के दो ईषादण्ड बनाया।
65और समुद्रों तथा वनों सहित पृथ्वी को अपना रथ बनाया, और शेषनाग को उस रथ की धुरी।
66तब सूर्य और चन्द्रमा उन देवाधिदेव, उन पिनाकधारी के रथ के पहिए बन गए। तब उन त्रिनेत्रधारी देव ने एलापत्र तथा पुष्पदन्त को अपने रथ की कीलें बनाया।
67तब पराक्रमी महादेव ने मलय पर्वत को जुआ बनाया, महान् तक्षक को जुए को ईषादण्डों से बाँधने की रस्सी, और अपने आसपास के अन्य प्राणियों को अपने अश्वों के बन्धन।
68तब उन महान् देव ने चारों वेदों को अपने रथ के चार अश्व बनाया; तीनों लोकों के उन स्वामी ने वेदांगों को अपने अश्वों की लगामें बनाया।
69तब महादेव ने गायत्री तथा सावित्री को रासें बनाया, एकाक्षर प्रणव को कोड़ा और ब्रह्मा को सारथि।
70फिर मन्दर पर्वत को धनुष, वासुकि को उसकी प्रत्यंचा, विष्णु को उसका उत्तम बाण, अग्नि को बाण की नोक —
71और वायु को उस बाण के दो पंख, यम को उसकी पूँछ के परों, बिजली को सान का पत्थर तथा मेरु को अपनी ध्वजा बनाकर —
72समस्त उत्तम दिव्य शक्तियों से बने उस अद्भुत रथ पर आरूढ़ होकर भगवान् शिव त्रिपुर के विनाश के लिए चले। हे पार्थ, वस्तुतः वे स्थाणु — प्रहारकर्ताओं में श्रेष्ठ, असुरों के संहारक, अनन्त तेजस्वी, परम सुन्दर दिखाई देने वाले वे योद्धा, जो देवताओं और ऋषियों से पूजित तथा तपःसम्पदा से युक्त हैं —
73अपने ही नाम से प्रसिद्ध एक उत्तम तथा अनुपम व्यूह की रचना करके एक सहस्र वर्ष तक अडिग खड़े रहे।
74फिर जब वे तीनों नगर आकाश में एक साथ आ मिले, तब उन्होंने अपने उस त्रिपर्व बाण से उन्हें बींध डाला।
75उन नगरों के निवासी दानव तब प्रलयाग्नि, विष्णु तथा सोम से बने उस बाण की ओर देख भी न सके।
76जब त्रिपुर जलने लगा, तब देवी दुर्गा वह दृश्य देखने आईं — गोद में एक बालक लिए हुए, जिसके सिर पर केवल पाँच शिखाएँ थीं।
77तब उमा ने देवताओं से पूछा कि वह बालक कौन है। तब दुर्भावना से भरे इन्द्र ने उस पर वज्र से प्रहार करने का प्रयत्न किया।
78तब समस्त लोकों के सर्वशक्तिमान् स्वामी, षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न उन भगवान् ने मुसकराते हुए वज्रधारी क्रुद्ध इन्द्र की भुजा स्तम्भित कर दी।
79तब भुजा स्तम्भित हो जाने पर शक्र देवताओं से घिरे हुए शीघ्रता से अविनाशी ब्रह्मा के पास गए।
80तब देवताओं ने ब्रह्मा को सिर झुकाकर प्रणाम करते हुए हाथ जोड़कर उनसे कहा — "हे ब्रह्मा, पार्वती की गोद में इस समय कौन-सा अद्भुत प्राणी लेटा हुआ है?
81वह हमें केवल एक बालक ही प्रतीत हुआ, अतः हमने उसे प्रणाम नहीं किया। किन्तु उसके द्वारा हम पूर्णतः पराजित हो गए। इसी कारण हम आपसे उसके विषय में पूछना चाहते हैं।
82पुरन्दर को आगे रखकर भी हम उस बालक से सहज ही पराजित हो गए, यद्यपि उसने हमसे तनिक भी युद्ध नहीं किया।" उनके ये वचन सुनकर ब्रह्म के समस्त ज्ञाताओं में श्रेष्ठ वे ब्रह्मा —
83कुछ क्षण विचार करके इस निष्कर्ष पर पहुँचे कि अनन्त पराक्रम वाला वह बालक स्वयं षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न शम्भु का ही प्रकट रूप है। तब सर्वशक्तिमान् ब्रह्मा ने शक्र तथा अन्य श्रेष्ठ देवताओं को सम्बोधित करते हुए कहा —
84वे सर्वशक्तिमान् भगवान् हर हैं, चराचर सृष्टि के अधिपति शासक। महेश्वर नाम से विख्यात उन देवश्रेष्ठ से बढ़कर कुछ भी नहीं है।
85अपरिमेय तेज वाला वह बालक, जिसे तुमने देवी के साथ देखा, स्वयं शिव ही हैं, जिन्होंने पार्वती को प्रसन्न करने के लिए बालक का रूप धारण किया है।
86अतः तुम सब मेरे साथ उन्हीं की शरण लो — उन देव की, जो समस्त लोकों के शासक तथा षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न हैं।
87हे देवताओ, तुम लोकों के उन स्वामी को पहचान नहीं सके। तत्पश्चात् देवता प्रजापति के साथ उदित होते सूर्य के समान कान्ति वाले उस बालक के पास पहुँचे। तब उन पराक्रमी स्वामी को देखकर तथा उन्हें परम अधिपति जानकर पितामह ब्रह्मा उनकी स्तुति करने लगे —
88ब्रह्मा ने कहा — आप ही यज्ञ हैं, आप ही इस जगत् के आश्रय हैं और आप ही उसके एकमात्र आधार हैं। आप भव हैं, आप महादेव हैं, आप समस्त वस्तुओं के निवास हैं और आप ही सब वस्तुओं में परम हैं।
89आप ही चराचर प्राणियों सहित सम्पूर्ण जगत् में व्याप्त हैं। हे भूत तथा भविष्य के स्वामी, हे लोकों के अधीश्वर, हे जगत्पते, आपके क्रोध से पीड़ित शक्र पर प्रसन्न होइए।
90व्यास ने कहा — कमलजन्मा उन देव के वचन सुनकर महेश्वर प्रसन्न हो गए और अपनी कृपा बरसाने की इच्छा से उच्च स्वर में हँस पड़े।
91तब देवताओं ने स्तुतियों से उमा तथा महेश्वर — दोनों को प्रसन्न किया। तब वज्रधारी की भुजा पुनः अपनी स्वाभाविक स्थिति में आ गई।
92तब वृषभचिह्न वाले तथा दक्ष के यज्ञ का विनाश करने वाले वे यशस्वी देव अपनी अर्धांगिनी सहित देवताओं पर प्रसन्न हो गए।
93वे ही रुद्र हैं, वे ही शिव हैं, वे ही अग्नि हैं, वे ही सर्वस्व हैं और वे ही सर्वज्ञ हैं। वे ही इन्द्र हैं, वे ही वायु हैं, वे ही दोनों अश्विनीकुमार हैं और वे ही विद्युत् हैं।
94वे ही भव हैं, वे ही पर्जन्य हैं, वे ही महादेव हैं और वे ही निष्पाप हैं। वे ही चन्द्रमा हैं, वे ही ईशान हैं, वे ही सूर्य हैं और वे ही वरुण हैं।
95वे ही काल हैं, वे ही संहारक हैं, वे ही मृत्यु हैं, वे ही यम हैं तथा दिन और रात हैं; वे ही मास हैं, पक्ष हैं, तथा ऋतुएँ, सन्ध्याएँ और सम्पूर्ण वर्ष भी हैं।
96वे ही धाता तथा विधाता हैं, जगत् की आत्मा तथा जगत् के समस्त कर्मों के कर्ता हैं। स्वयं निराकार होकर भी वे सहस्ररूप हैं और लाखों रूप वाले हैं।
97समस्त देवता उनकी स्तुति करते हैं। वे एक हैं और अनेक भी। वे सौ हैं, वे सहस्र हैं और वे लाखों हैं।
98वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण कहते हैं कि उनके दो रूप हैं — एक भयंकर और दूसरा शान्त। ये दोनों भी पुनः असंख्य भागों में विभक्त हैं।
99उनके भयंकर रूप हैं — अग्नि, विष्णु तथा भास्कर (सूर्य); और उनके शान्त रूप हैं — जल, ज्योतियाँ तथा चन्द्रमा।
100वेदों में, वेदांगों में, उपनिषदों में, पुराणों में तथा अध्यात्मशास्त्र में जो कुछ भी परम रहस्यमय है, वह सब भगवान् महेश्वर से अभिन्न है।
101ऐसे हैं भगवान् महादेव, वे अजन्मा देवता तथा षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न। उन स्वामी के समस्त गुणों की गणना करना मेरी शक्ति से परे है —
102हे पाण्डुपुत्र, चाहे मैं एक सहस्र वर्ष तक उनका वर्णन करता रहूँ। जो अशुभ ग्रहों के दुष्प्रभाव में पड़े हैं, जो प्रत्येक पाप से कलंकित हैं —
103उन पर भी वे महान् रक्षक प्रसन्न होते हैं और यदि वे उनकी शरण लें तो उन्हें मुक्ति देते हैं। वे आयु, आरोग्य, समृद्धि, धन तथा अन्य समस्त अभीष्ट वस्तुएँ देते भी हैं और लेते भी हैं। इन्द्र तथा अन्य देवताओं में जो समृद्धि दिखाई देती है, वह वस्तुतः उन्हीं की है।
104मनुष्यजाति पर प्रभाव डालने वाले शुभ तथा अशुभ — दोनों में वे उपस्थित रहते हैं। वे अपनी इच्छामात्र से जो भी समृद्धि चाहें, प्राप्त कर लेते हैं। इसीलिए वे परम स्वामी कहलाते हैं।
105वे महेश्वर कहलाते हैं और वे श्रेष्ठ प्राणियों के भी परम स्वामी हैं। अनेक प्रकार के विविध रूपों में वे जगत् में व्याप्त हैं।
106उन देव का जो मुख कहलाता है, वह समुद्र है; और यह सर्वविदित है कि बड़वानल का रूप धारण करके वह जल के रूप में आहुतियाँ पीता है।
107ये देव सदा श्मशानों में निवास करते हैं। मनुष्य वहीं इस देव की पूजा करते हैं, जहाँ केवल वीर ही जा सकते हैं।
108इन स्वामी के तेजोमय रूप अनेक तथा अद्भुत हैं; उन रूपों की लोकों में पूजा होती है और मनुष्य उनका स्तवन तथा वर्णन करते हैं।
109लोकों में विख्यात इन देव के सार्थक नाम भी अनेक हैं। वे सब नाम उनकी सर्वोच्चता, सर्वशक्तिमत्ता तथा उनके कर्मों पर आधारित हैं।
110वेदों में उनकी स्तुति में शतरुद्रिय नामक उत्तम सूक्त गाया गया है — उनकी, जो अनन्त रुद्र नाम से विख्यात महान् स्वामी हैं।
111वे देव मानवीय तथा दैवी — दोनों प्रकार की समस्त कामनाओं के स्वामी हैं। वे परम स्वामी तथा सर्वोच्च शासक हैं और इस विशाल जगत् में व्याप्त हैं।
112ब्राह्मण तथा ऋषिगण उन्हें प्राणियों में सर्वाधिक पुरातन कहते हैं। वे समस्त देवताओं में प्रथम जन्मे हैं और उनके मुख से अग्नि निकली।
113चूँकि वे सदा और सब प्रकार से जगत् के प्राणियों की रक्षा करते हैं तथा सदा उनके संग में आनन्द पाते हैं, और चूँकि वे उन सबके स्वामी हैं, इसलिए वे यथार्थतः पशुपति कहलाते हैं।
114चूँकि उनका लिंगस्वरूप ब्रह्मचर्य व्रत के पालन में सदा उपस्थित रहता है और चूँकि वह जगत् के गौरव को बढ़ाता है, इसलिए वे महेश्वर कहलाते हैं।
115ऋषि, देवता, गन्धर्व तथा अप्सराएँ इस देव के उस लिंगस्वरूप की पूजा करते हैं, जो सदा ऊर्ध्व रहता है।
116जब उनके लिंगस्वरूप की पूजा होती है, तब महेश्वर हर्षित होते हैं, प्रसन्न तथा आनन्दित होते हैं और हर्ष से भर उठते हैं।
117चूँकि भूत, वर्तमान तथा भविष्य में इन देव के चराचर — दोनों प्रकार के अनेक रूप हैं, इसलिए वे यथार्थतः बहुरूप कहलाते हैं।
118अपने एक नेत्र को प्रज्वलित करके भी वे ऐसे प्रतीत होते हैं मानो उनके शरीर के चारों ओर नेत्र हों; और चूँकि क्रोध में वे समस्त लोकों को व्याप्त कर लेते हैं, इसलिए वे सर्व कहलाते हैं।
119चूँकि उनका रूप धूम के समान है, इसलिए वे धूर्जटि कहलाते हैं; और चूँकि जगत् के समस्त देव उनमें विद्यमान हैं, इसलिए वे विश्वरूप कहलाते हैं।
120चूँकि तीन देवियाँ — आकाश, अन्तरिक्ष तथा जल — लोकों के उन स्वामी की सदा पूजा करती हैं, इसलिए वे यथार्थतः त्र्यम्बक कहलाते हैं।
121चूँकि वे समस्त कर्मों की सिद्धि में सदा सहायक होते हैं, मनुष्यों का धन बढ़ाते हैं और उनका कल्याण करने में लगे रहते हैं, इसलिए वे शिव कहलाते हैं।
122सहस्र अथवा दस सहस्र नेत्रों से युक्त होकर, अथवा अपने शरीर के चारों ओर नेत्रों से युक्त होकर, चूँकि वे सदा जगत् की रक्षा करते हैं, इसलिए वे महादेव कहलाते हैं।
123चूँकि वे महान् तथा पुरातन हैं, जीवन के उद्गम तथा उसकी निरन्तरता के कारण हैं, और चूँकि उनका लिंगस्वरूप सनातन है, इसलिए वे स्थाणु कहलाते हैं।
124सूर्य तथा चन्द्रमा से निकलकर लोकों में दिखाई देने वाली प्रकाश की किरणें उनके सिर के केश कही जाती हैं; इसीलिए वे व्योमकेश कहलाते हैं।
125चूँकि वे भूत, भविष्य तथा वर्तमान हैं और वस्तुतः जगत् की प्रत्येक वस्तु हैं, और चूँकि वे भूत, भविष्य तथा वर्तमान के उद्गम हैं, इसी कारण वे भव कहलाते हैं।
126'कपि' शब्द का अर्थ परम कहा गया है और 'वृष' का अर्थ धर्म; इसलिए षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न वे देवाधिदेव वृषकपि कहलाते हैं।
127चूँकि वे ब्रह्मा, इन्द्र, वरुण, कुबेर तथा यम को अत्यन्त पीड़ित करके उनका संहार करते हैं, इसलिए वे हर कहलाते हैं।
128अपने दोनों नेत्र मूँदकर उन समर्थ स्वामी ने केवल अपने बल से अपने ललाट पर एक तीसरा नेत्र उत्पन्न कर लिया; इसीलिए वे त्रिनेत्र कहलाते हैं।
129मनुष्यों के शरीर में जो कुछ भी स्वस्थता अथवा अस्वस्थता है, वह उन्हीं का प्रकट रूप कही जाती है। देहधारी प्राणियों में वे ही प्राण तथा अपान वायु हैं।
130जो उन यशस्वी देव के लिंगस्वरूप की सदा पूजा करता है, वह उसी पूजा के प्रभाव से महान् समृद्धि प्राप्त करता है।
131उनकी दोनों जंघाओं के नीचे के रूप अग्निमय हैं; उनकी आत्मा का आधा भाग अग्नि है और आधा चन्द्रमा।
132तेज से परिपूर्ण उनका मंगलमय रूप अन्य समस्त देवताओं के रूपों से अधिक देदीप्यमान है। मनुष्यों में उनका वह प्रज्वलित तथा भयंकर रूप अग्नि कहलाता है।
133अपने मंगलमय रूप से वे ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करते हैं, जबकि अपने भयंकर रूप से वे सब कुछ निगल जाते हैं।
134चूँकि वे जलाते हैं, चूँकि वे तीक्ष्ण और प्रचण्ड हैं तथा महान् पराक्रम से युक्त हैं, और चूँकि वे माँस, रक्त तथा मज्जा का भक्षण करते हैं, इसलिए वे रुद्र कहलाते हैं।
135हे पार्थ, यही वे देवाधिदेव, परम स्वामी तथा पिनाकधारी हैं, जिन्हें तुमने अपने शत्रुओं का वध करते हुए अपने आगे-आगे चलते देखा है।
136हे निष्पाप, जब तुमने सिन्धुराज का वध करने की प्रतिज्ञा कर ली थी, तब कृष्ण ने तुम्हें स्वप्न में उस श्रेष्ठ पर्वत के शिखर पर विराजमान इन्हीं देव के दर्शन कराए थे।
137वे ही यशस्वी देव हैं, जो रणभूमि में सबसे आगे चलते हैं और जिन्होंने वे समस्त अस्त्र दिए जिनसे तुमने दानवों का वध किया।
138हे पार्थ, इस प्रकार वेदसम्मत तथा शतरुद्रिय नामक वह सूक्त, जो उन देवाधिदेव की महिमा में है, तुम्हें समझा दिया गया — जो उत्तम, गौरवशाली, आयु बढ़ाने वाला तथा पवित्र है।
139चार भागों वाला यह सूक्त समस्त अभीष्ट वस्तुओं को सिद्ध करने में समर्थ, समस्त पापों का नाशक, पवित्र तथा समस्त कलंकों को दूर करने और समस्त शोक एवं समस्त भयों को मिटाने में समर्थ है। जो इस सूक्त को सदा सुनता है, वह अपने समस्त शत्रुओं को परास्त करने में सफल होता है और रुद्रलोक में अत्यन्त सम्मानित होता है।
140जो मनुष्य इन महान् देव के युद्धसम्बन्धी इस वृत्तान्त (शतरुद्रिय) को सदा ध्यानपूर्वक पढ़ता है अथवा उसका पाठ सुनता है और जो भक्तिपूर्वक जगत् के उन यशस्वी स्वामी (विश्वेश्वर) की पूजा करता है, वह त्रिनेत्रधारी देव के प्रसन्न होने के फलस्वरूप समस्त उत्तम अभीष्ट वस्तुएँ प्राप्त करता है।
141हे कुन्तीपुत्र, जाओ और युद्ध करो; तुम्हारे लिए पराजय नहीं है, क्योंकि तुम्हारी ओर जनार्दन तुम्हारे परामर्शदाता तथा रक्षक के रूप में हैं।
142सञ्जय ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ! हे शत्रुदमन! अर्जुन से इन वचनों में बात करके पराशरपुत्र (व्यास) जहाँ से आए थे, वहीं चले गए।
143हे राजन्, पाँच दिनों तक घोर युद्ध करके महाबली वे ब्राह्मण (द्रोण) धराशायी हुए और ब्रह्मलोक को चले गए।
144वेदों के अध्ययन से जो फल प्राप्त होते हैं, वही फल इस पर्व के पाठ से भी प्राप्त होते हैं। यहाँ वीर क्षत्रियों के महान् पराक्रमों का वर्णन किया गया है।
145जो प्रतिदिन इस पर्व को पढ़ता है अथवा इसका पाठ सुनता है, वह अपने जीवन के महान् पापों तथा अत्यन्त दुष्ट कर्मों से मुक्त हो जाता है।
146इसे पढ़ने से ब्राह्मण यज्ञ का फल पाता है, क्षत्रिय घोर युद्ध में विजय पाता है। अन्य वर्ण (वैश्य तथा शूद्र) अभीष्ट पुत्र-पौत्र तथा समस्त वांछित वस्तुएँ प्राप्त करते हैं। हे राजन्, पाँच दिनों तक घोर युद्ध करके महाबली वे ब्राह्मण (द्रोण) धराशायी हुए और ब्रह्मलोक को चले गए।
147वेदों के अध्ययन से जो फल प्राप्त होते हैं, वही फल इस पर्व के पाठ से भी प्राप्त होते हैं। यहाँ वीर क्षत्रियों के महान् पराक्रमों का वर्णन किया गया है।
148जो प्रतिदिन इस पर्व को पढ़ता है अथवा इसका पाठ सुनता है, वह अपने जीवन के महान् पापों तथा अत्यन्त दुष्ट कर्मों से मुक्त हो जाता है।
149इसे पढ़ने से ब्राह्मण यज्ञ का फल पाता है, क्षत्रिय घोर युद्ध में विजय पाता है। अन्य वर्ण (वैश्य तथा शूद्र) अभीष्ट पुत्र-पौत्र तथा समस्त वांछित वस्तुएँ प्राप्त करते हैं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, जब ती अतिरथी द्रोणको पार्षतद्वारा वध भयो, तब मेरा तथा पाण्डवहरूका सेनाहरूले के गरे?
2[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
3सञ्जयले भने — जब ती अतिरथी द्रोणको पार्षतद्वारा वध भयो र जब कौरवहरूका पङ्क्ति छिन्नभिन्न र पराजित भए, तब कुन्तीपुत्र धनञ्जयले —
4हे भरतश्रेष्ठ, आफ्नो विजयको सूचक एउटा अद्भुत घटना देखेर, त्यहाँ आफ्नै इच्छाले आएका महामुनि व्याससँग सोधे —
5अर्जुनले भने — जब म युद्धमा हजारौँ तेजस्वी भालाले आफ्ना शत्रुहरूको वध गरिरहेको थिएँ, तब मैले अग्निजस्तै तेजस्वी एउटा पुरुषलाई आफ्नो अगिअगि हिँडिरहेको देखेँ।
6हे महामुनि, उनी जुन-जुन दिशामा आफ्नो प्रज्वलित त्रिशूल उठाएर फर्कन्थे, त्यसै-त्यसै दिशामा मेरा शत्रुहरू परास्त र भस्म हुँदै जान्थे।
7मानिसहरू ठान्दछन् कि म आफ्ना शत्रुहरूलाई खेदाइरहेको छु, जब कि वास्तवमा तिनीहरू उनैद्वारा खेदिइरहेका छन्। म त केवल उनले पहिले नै छिन्नभिन्न र परास्त पारेका सेनाहरूको पछाडिबाट पिछा मात्र गर्दछु।
8हे षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न भगवन्, मलाई भन्नुहोस् कि त्रिशूल धारण गरेका तथा तेजमा स्वयं सूर्यजस्तै देखिने ती पुरुषोत्तम को हुन्, जसलाई म देखिरहेको छु।
9उनी न त आफ्ना चरणले पृथ्वी छुन्छन्, न आफ्नो त्रिशूल फ्याँक्छन्; तर उनको तेजका कारण उनकै त्रिशूलबाट हजारौँ बाण निस्किरहन्छन्।
10व्यासले भने — हे पृथापुत्र, तिमीले शङ्करको दर्शन गरेका छौ — जगत्का सम्पूर्ण स्रष्टाहरूमा प्रथमको, सम्पूर्ण शक्तिका ती स्वामीको, त्यस आदिपुरुषको, जो स्वर्ग, पृथ्वी र आकाशका मूर्त स्वरूप हुन्, जो दिव्य स्वामी हुन्, जगत्का उद्धारकर्ता हुन्, परम अधिपति हुन्, वरदाता हुन् र जसलाई ईशान पनि भनिन्छ। हे पुत्र, ती वरदायी देवको, जगत्का ती स्वामीको शरण लेऊ।
11उनी परम देवता थिए, महात्मा, जसलाई ईशान पनि भनिन्छ, जसले जटा धारण गर्दछन् र जो सम्पूर्ण मङ्गलका उद्गम हुन्। उनका तीन नेत्र छन्, बलिष्ठ पाखुरा छन् र प्रचण्ड तेज छ; उनका जटा शिरमा मुकुटका रूपमा बाँधिएका छन् र उनी मृगछाला धारण गर्दछन्।
12हर अथवा स्थाणु भनिने ती परम देव जगत्का स्वामी तथा वरदाता हुन्। उनी जगत्का सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ तथा अजेय छन्। उनी जगत्लाई आनन्द दिने तथा त्यसका परम शासक हुन्।
13जगत्का उद्गम, प्रकाश तथा आश्रय उनी सधैँ विजयले युक्त रहन्छन्। उनी जगत्का आत्मा तथा त्यसका स्रष्टा हुन्; जगत् उनकै स्वरूप हो र उनी सधैँ यशस्वी छन्।
14जगत्का ती स्वामी तथा त्यसका शासक, ती महान् सम्पूर्ण कर्महरूका अधिपति हुन्। शम्भु नामले विख्यात उनी स्वयम्भू हुन्, सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुन् र भूत, वर्तमान तथा भविष्यका उद्गम हुन्।
15उनी योग हुन् र योगका स्वामी पनि। उनी सर्व भनिन्छन् र जगत्का स्वामीहरूका पनि स्वामी हुन्। उनी सबैभन्दा श्रेष्ठ छन्। उनी जगत्का सम्पूर्ण वस्तुमा सर्वोत्तम तथा सबैभन्दा उच्च छन् र परमेष्ठी भनिन्छन्।
16उनी तीनै लोकका विधाता तथा ती सबैका एकमात्र आश्रय हुन्। उनी पवित्रात्मा हुन्, स्वयं जगत्स्वरूप हुन्, भयंकर हुन्, शिरमा चन्द्रमा धारण गर्ने हुन्, सनातन हुन्, जगत्का रक्षक हुन्, वाणीका देवताहरूमा सम्पूर्ण देवताहरूमा अग्रगण्य हुन्, अजेय हुन्, लोकस्वामी हुन् र जन्म, क्षय तथा मृत्युको पहुँचभन्दा पर छन्।
17ज्ञानका सार तथा बुद्धिले बुझ्न नसकिने, सम्पूर्ण ज्ञानमा श्रेष्ठ उनी अज्ञेय छन्। आफ्नो कृपाले उनी आफ्ना भक्तहरूलाई तिनका इच्छित वर दिन्छन्।
18ती महान् देवका सङ्गी विविध रूप भएका दिव्य प्राणीहरू हुन् — कोही बाउन्ने छन्, कोही जटाधारी, कोही मुडुला, कोही छोटो घाँटी भएका र कोही ठूलो पेट भएका;
19कोही विशाल शरीर भएका, कोही महान् बलले सम्पन्न र कोही लामा कान भएका। हे पृथापुत्र, ती सबैका अनुहार, मुख तथा खुट्टा विकृत छन् र वेश विचित्र छन्।
20हे पार्थ, ती महान् स्वामी महादेव यस्तै अनुचरहरूबाट पनि पूजित हुन्छन्। हे पुत्र, तेजले सम्पन्न ती शिव केवल दयाका कारण नै तिम्रो अगिअगि हिँड्दछन्।
21हे पृथापुत्र, रौँ ठाडा पारिदिने त्यस भयंकर युद्धमा हे अर्जुन, धनुर्धारीहरूमा श्रेष्ठ दिव्य महेश्वरबाहेक अरू कसले त्यस सेनालाई — जो अश्वत्थामा, कर्ण तथा कृपजस्ता महान् प्रहारकर्ता र धनुर्धरहरूले रक्षित थियो — मनमा पनि परास्त गर्ने साहस गर्न सक्थ्यो?
22जुन योद्धाको अगाडि स्वयं महादेव हिँड्दछन्, उसको सामना गर्ने साहस कसैले गर्न सक्दैन। तीनै लोकमा यस्तो कुनै प्राणी छैन जसले उनको बराबरी गर्न सकोस्।
23क्रुद्ध महादेवको गन्धले मात्रै शत्रु काँप्दछ र युद्धमा ठूलो सङ्ख्यामा संज्ञाशून्य भई ढल्दछ।
24यसैकारण स्वर्गका देवताहरूले सधैँ उनको अर्चना गर्दछन् र उनलाई प्रणाम गर्दछन्। यस लोकका मानिसहरू तथा ती पनि जो स्वर्ग प्राप्त गरिसकेका छन् —
25यदि तिनीहरूले उमापति ती वरदायी, मङ्गलमय तथा दिव्य रुद्रको श्रद्धापूर्वक पूजा गरून् भने, यहाँ सुख र परलोकमा परम कल्याण प्राप्त गर्दछन्।
26हे कुन्तीपुत्र, उनलाई प्रणाम गर जो शान्तिका मूर्त स्वरूप हुन्, जो रुद्र (उग्र) भनिन्छन्, जो नीलकण्ठ हुन्, अत्यन्त सूक्ष्म छन् र महान् तेजले युक्त छन्।
27उनलाई, जो कपर्दी नामले विख्यात छन्, जो भयंकर छन्, जसका नेत्र पिङ्गल वर्णका छन्, जो वरदाता हुन्; ती महान् विधातालाई, जसका जटा रातो वर्णका छन् र आचरण धर्ममय; जो सधैँ मङ्गलकर्ममा लागिरहन्छन्; जो सम्पूर्ण प्राणीका अभिलषित हुन्; जसका नेत्र पिङ्गल छन्; जो स्थाणु भनिन्छन्; जो पुरुष भनिन्छन्; जसका केश पिङ्गल छन्; जो मुडुला छन् तथा जो अत्यन्त सूक्ष्म र महातेजस्वी छन्; जो प्रकाशका दाता हुन्, जो सम्पूर्ण तीर्थका मूर्त स्वरूप हुन्, जो देवका देव हुन्, जो महान् वेगले सम्पन्न छन्; जो विविध रूप भएका छन्; जो सर्व भनिन्छन् र मनोहर वस्त्र धारण गर्दछन्।
28उनलाई, जो उत्तम फेटा, सुन्दर मुख तथा हजार नेत्र धारण गर्दछन्; जो वर्षाका दाता हुन्, जसको निवास पर्वतमा छ; जो शान्ति हुन्, जो रक्षक हुन्, जसले रूखका बोक्रालाई वस्त्र बनाउँछन्।
29उनलाई, जसका पाखुरा सुनका गहनाले सुशोभित छन्; जो प्रचण्ड छन्; जो सम्पूर्ण दिशाका स्वामी हुन्; जो मेघ तथा सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीका अधिपति हुन्।
30उनलाई, जो सम्पूर्ण रूख तथा गाईका स्वामी हुन्; जसको शरीर रूखहरूले आच्छादित छ; जो देवसेनाका सेनापति हुन्; जो सम्पूर्ण विचारका प्रेरक हुन्।
31उनलाई, जसका हातमा स्रुवा छ; जो तेजस्वी छन्; जसले धनुष धारण गर्दछन्; जो स्वयं राम हुन्; जसका अनेक रूप छन्; जो जगत्का स्वामी हुन्; जसले मुञ्ज घाँसलाई आफ्नो परिधान बनाउँछन्;
32उनलाई, जसका हजार शिर छन्; जसका हजार नेत्र छन्; र जसका हजार पाखुरा तथा हजार चरण छन्।
33हे कुन्तीपुत्र, जगत्का ती स्वामीको शरण लेऊ, जसले वर दिन्छन्, जो उमापति हुन्, जो त्रिनेत्रधारी हुन् र जो दक्षको यज्ञका विध्वंसक हुन्;
34जो सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीका रक्षक हुन्; जो सधैँ प्रसन्न रहन्छन्; जो सबैका उद्धारकर्ता हुन्; जसको यश अक्षय छ; जो कपर्दी भनिन्छन् र जसको चाल वृषभको जस्तै छ; जसको स्वर वृषभजस्तै छ र जसको चिह्न वृषभ हो;
35जो वृषभजस्तै गर्वित छन्, जो वृषभका स्वामी हुन्, जो वृषभका सिङबाट चिनिन्छन् र जो वृषभहरूमा पनि वृषभ हुन्; जसको ध्वजाको चिह्न वृषभ हो; जो वृषभजस्तै उदार छन्; जसका नेत्र वृषभका नेत्रजस्तै छन्;
36जसका अस्त्र सबै उत्तम बनावटका छन्; जसको बाण वृष (कृष्ण) हो र जो साक्षात् धर्म हुन्; जो महेश्वर भनिन्छन्, जसको आसन बाघछाला हो;
37जो लोकहरूका स्वामी हुन्, जो वरदाता हुन्, जो मुडुला छन्, जो ब्राह्मणहरूप्रति समर्पित छन् र ब्राह्मणहरूका लागि जो उपयुक्त छन्; जसले त्रिशूल धारण गर्दछन्; जो वरदायी हुन्; जसले खड्ग तथा ढाल धारण गर्दछन्; र जो परम मङ्गलमय छन्;
38जसले पिनाक धनुषको प्रयोग गर्दछन्, जसको परशु खण्डित छ र जो जगत्का सम्राट् तथा उद्धारकर्ता हुन्। ती दिव्य स्वामीको, ती रक्षादाताको, मृगछाला धारण गर्ने ती देवको शरणमा म पूर्णतः जान्छु; ती देवाधिपतिलाई नमस्कार, जसका मित्र वैश्रवण (कुबेर) हुन्; ती यशस्वी व्रतधारीलाई नमस्कार, जसका सङ्गी सबै श्रेष्ठ धनुर्धर हुन्।
39उनलाई, जो स्वयं धनुष धारण गर्दछन्; ती महादेवलाई, जसलाई धनुष प्रिय अस्त्र हो; जो स्वयं नै धनुषबाट छोडिएको बाण हुन्; जो ताँदो हुन्, धनुष हुन् र धनुर्विद्याको उपदेश दिने आचार्य पनि हुन्।
40ती देवलाई नमस्कार, जसका अस्त्र भयंकर छन् र जो स्वयं सम्पूर्ण देवताहरूमा अग्रगण्य छन्; उनलाई नमस्कार, जसका रूप विविध छन् र जसका अनुचर अनेक धनुर्धर छन्।
41स्थाणुलाई नमस्कार, धनुर्धारीहरूमा श्रेष्ठ उनलाई नमस्कार; त्रिपुरका विध्वंसक तथा भगका संहारक उनलाई पनि नमस्कार।
42वनस्पतिहरू (रूखहरू आदि)का स्वामीलाई नमस्कार तथा मानिसहरूका स्वामीलाई नमस्कार; देवमाताहरूका स्वामीलाई तथा गणहरूका स्वामीलाई नमस्कार।
43उनलाई सधैँ नमस्कार, जो गाईहरूका स्वामी तथा सम्पूर्ण यज्ञका अधिपति हुन्। जलहरूका तथा देवताहरूका स्वामीलाई नमस्कार;
44उनलाई नमस्कार, जो सूर्यका दाँतका विध्वंसक हुन्, जो त्रिनेत्रधारी हुन्, जो वरदाता हुन्, जो हर भनिन्छन्, जो नीलकण्ठ हुन् र जसका जटा सुनौला छन्।
45अब म तिमीलाई आफ्नो ज्ञानअनुसार तथा जस्तो मैले सुनेको छु, परम बुद्धिमान् महादेवका सम्पूर्ण दिव्य कर्म सुनाउनेछु।
46यदि महादेव क्रोधले भरिए भने, न देवता, न असुर, न गन्धर्व, न राक्षस — चाहे तिनीहरू गहिरा गुफामा नै किन नलुकून् — कसैले पनि शान्ति पाउन सक्दैन।
47पूर्वकालमा जब दक्षले आफ्नो यज्ञको अनुष्ठानका लागि सम्पूर्ण आवश्यक सामग्री एकत्र गरिसकेका थिए, तब क्रोधले भरिएका महादेवले ती सबै नष्ट पारिदिए; वास्तवमा तब उनी असामान्य रूपमा कठोर भएका थिए।
48तब आफ्नो धनुषबाट एउटा बाण छोडेर उनले भयंकर गर्जन गरे। जगत्को सधैँ कल्याण गर्ने देवताहरू चिन्ताले भरिए।
49जब त्यो यज्ञ नष्ट भयो र जब महेश्वर क्रुद्ध भए, तब उनको धनुषको टङ्कार तथा उनका करतल-प्रहारको ध्वनिले देवताहरू अत्यन्त भयभीत भए।
50देवता तथा असुर सबै हार मानेर ढले; र हे पृथापुत्र, जलहरू विक्षुब्ध भए तथा पृथ्वी आफूमाथिका सम्पूर्ण वस्तुसहित काँप्यो।
51पर्वतहरू फुटे र दिशाहरू तथा नागहरू स्तब्ध भए। अन्धकारको आवरणमा बेरिएको जगत् दृष्टिबाट ओझेल भयो।
52ज्योतिहरूको तथा सूर्यको पनि तेज नष्ट भयो। भयले भरिएका ऋषिगण विचलित भए र आफ्नो तथा सम्पूर्ण अन्य प्राणीको कल्याण चाहँदै उनीहरूले शान्तिकर्म गरे। तब शङ्कर मुसुक्क हाँस्दै पूषामाथि जाइलागे —
53जो यज्ञका आहुति खाइरहेका थिए — र उनका दाँत उखेलिदिए। तब देवताहरू उनलाई प्रणाम गरेर काँप्दै भागे।
54एकपटक फेरि महादेवले देवताहरूमाथि बलिरहेका तीक्ष्ण बाणको वर्षा गरे, जो धुवाँसँग मिसिएका अग्निका ज्वाला अथवा बिजुलीसहितका मेघजस्तै देखिन्थ्यो।
55बाणको त्यो वर्षा देखेर सम्पूर्ण देवताहरूले महेश्वरलाई प्रणाम गरेर रुद्रका लागि यज्ञमा एउटा पर्याप्त भाग नियत गरिदिए।
56हे राजकुमार, भयभीत भई देवताहरूले उनको शरण लिए। उनको क्रोध शान्त भएपछि ती महान् देवले त्यो यज्ञ फेरि प्रतिष्ठित गरिदिए।
57जो देवताहरू भागेका थिए, तिनीहरू फर्केर आए। वास्तवमा तिनीहरू आज पनि महेश्वरसँग डराउँछन्। पूर्वकालमा पराक्रमी असुरहरूका स्वर्गमा तीन नगर थिए।
58एउटा सुनको बनेको थियो, अर्को चाँदीको र तेस्रो फलामको; तीमध्ये प्रत्येक उत्तम तथा विशाल थियो। सुनको नगर कमलाक्षको थियो, चाँदीको नगर तारकाक्षको।
59तेस्रो, जो फलामको बनेको थियो, विद्युन्मालीको थियो। आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोग गरेर पनि (देवराज)ले ती नगरमाथि अधिकार गर्न सकेनन्।
60तब पीडित सम्पूर्ण देवताहरूले रुद्रको शरण लिए। तब वासवलाई अगाडि राखेर देवताहरूले ती महात्मालाई यी वचन भने —
61"ती तीनै नगरका बासिन्दाहरू ब्रह्माबाट वर पाएर तथा ती वरका कारण गर्वित भई लोकहरूमाथि अत्यधिक अत्याचार गरिरहेका छन्।
62हे देवेश्वर, हे परम देवता, तपाईंबाहेक ती दैत्यहरूको वध गर्न समर्थ कोही छैन। त्यसैले तपाईंले नै देवताहरूका ती पीडकहरूको वध गर्नुहोस्।
63हे रुद्र, तब प्रत्येक यज्ञमा आहुत प्राणीहरू तपाईंकै हुनेछन्। त्यसैले हे जगत्पते, तपाईंले ती असुरहरूलाई ढालिदिनुहोस्।"
64देवताहरूले यसरी भनेपछि तथा तिनको हित गर्ने इच्छाले प्रेरित भई महादेवले तिनको प्रस्तावलाई 'तथास्तु' भने। तब उनले गन्धमादन तथा विन्ध्य — यी दुवै पर्वतलाई आफ्नो रथका दुई ईषादण्ड बनाए।
65र समुद्र तथा वनसहितको पृथ्वीलाई आफ्नो रथ बनाए, र शेषनागलाई त्यस रथको धुरी।
66तब सूर्य र चन्द्रमा ती देवाधिदेव, ती पिनाकधारीका रथका पाङ्ग्रा बने। तब ती त्रिनेत्रधारी देवले एलापत्र तथा पुष्पदन्तलाई आफ्नो रथका किला बनाए।
67तब पराक्रमी महादेवले मलय पर्वतलाई जुवा बनाए, महान् तक्षकलाई जुवालाई ईषादण्डमा बाँध्ने डोरी, र आफ्नो वरिपरिका अन्य प्राणीलाई आफ्ना अश्वहरूका बन्धन।
68तब ती महान् देवले चारै वेदलाई आफ्नो रथका चार अश्व बनाए; तीनै लोकका ती स्वामीले वेदाङ्गलाई आफ्ना अश्वहरूका लगाम बनाए।
69तब महादेवले गायत्री तथा सावित्रीलाई लगाम बनाए, एकाक्षर प्रणवलाई कोर्रा र ब्रह्मालाई सारथि।
70त्यसपछि मन्दर पर्वतलाई धनुष, वासुकिलाई त्यसको ताँदो, विष्णुलाई त्यसको उत्तम बाण, अग्निलाई बाणको टुप्पा —
71र वायुलाई त्यस बाणका दुई प्वाँख, यमलाई त्यसको पुच्छरका प्वाँख, बिजुलीलाई उध्रिने ढुङ्गा तथा मेरुलाई आफ्नो ध्वजा बनाएर —
72सम्पूर्ण उत्तम दिव्य शक्तिबाट बनेको त्यस अद्भुत रथमा आरूढ भई भगवान् शिव त्रिपुरको विनाशका लागि हिँडे। हे पार्थ, वास्तवमा ती स्थाणु — प्रहारकर्ताहरूमा श्रेष्ठ, असुरहरूका संहारक, अनन्त तेजस्वी, परम सुन्दर देखिने ती योद्धा, जो देवता र ऋषिहरूबाट पूजित तथा तपःसम्पदाले युक्त छन् —
73आफ्नै नामले प्रसिद्ध एउटा उत्तम तथा अनुपम व्यूहको रचना गरेर एक हजार वर्षसम्म अडिग उभिइरहे।
74त्यसपछि जब ती तीनै नगर आकाशमा एकसाथ आइमिले, तब उनले आफ्नो त्यस त्रिपर्व बाणले तिनलाई घोचिदिए।
75ती नगरका बासिन्दा दानवहरूले तब प्रलयाग्नि, विष्णु तथा सोमबाट बनेको त्यस बाणतिर हेर्न पनि सकेनन्।
76जब त्रिपुर बल्न थाल्यो, तब देवी दुर्गा त्यो दृश्य हेर्न आइन् — काखमा एउटा बालक लिएर, जसको शिरमा केवल पाँचवटा शिखा थिए।
77तब उमाले देवताहरूसँग सोधिन् कि त्यो बालक को हो। तब दुर्भावनाले भरिएका इन्द्रले उसमाथि वज्रले प्रहार गर्ने प्रयत्न गरे।
78तब सम्पूर्ण लोकका सर्वशक्तिमान् स्वामी, षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न ती भगवान्ले मुसुक्क हाँस्दै वज्रधारी क्रुद्ध इन्द्रको पाखुरा स्तम्भित पारिदिए।
79तब पाखुरा स्तम्भित भएपछि शक्र देवताहरूले घेरिएर हतारिँदै अविनाशी ब्रह्माकहाँ गए।
80तब देवताहरूले ब्रह्मालाई शिर झुकाएर प्रणाम गर्दै हात जोडेर उनलाई भने — "हे ब्रह्मा, पार्वतीको काखमा यस बेला कुन अद्भुत प्राणी सुतेको छ?
81ऊ हामीलाई केवल एउटा बालक मात्र लाग्यो, त्यसैले हामीले उसलाई प्रणाम गरेनौँ। तर उसैद्वारा हामी पूर्णतः पराजित भयौँ। यसैकारण हामी तपाईंसँग उसका विषयमा सोध्न चाहन्छौँ।
82पुरन्दरलाई अगाडि राखेर पनि हामी त्यस बालकबाट सजिलै पराजित भयौँ, यद्यपि उसले हामीसँग अलिकति पनि युद्ध गरेन।" उनका यी वचन सुनेर ब्रह्मका सम्पूर्ण ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ ती ब्रह्मा —
83केही क्षण विचार गरेर यस निष्कर्षमा पुगे कि अनन्त पराक्रम भएको त्यो बालक स्वयं षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न शम्भुकै प्रकट रूप हो। तब सर्वशक्तिमान् ब्रह्माले शक्र तथा अन्य श्रेष्ठ देवताहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने —
84उनी सर्वशक्तिमान् भगवान् हर हुन्, चराचर सृष्टिका अधिपति शासक। महेश्वर नामले विख्यात ती देवश्रेष्ठभन्दा बढी केही पनि छैन।
85अपरिमेय तेज भएको त्यो बालक, जसलाई तिमीहरूले देवीसँग देख्यौ, स्वयं शिव नै हुन्, जसले पार्वतीलाई प्रसन्न पार्न बालकको रूप धारण गरेका छन्।
86त्यसैले तिमीहरू सबै मसँगै उनकै शरण लेओ — ती देवको, जो सम्पूर्ण लोकका शासक तथा षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न छन्।
87हे देवताहरू, तिमीहरूले लोकका ती स्वामीलाई चिन्न सकेनौ। त्यसपछि देवताहरू प्रजापतिसँगै उदाउँदै गरेको सूर्यजस्तै कान्ति भएको त्यस बालककहाँ पुगे। तब ती पराक्रमी स्वामीलाई देखेर तथा उनलाई परम अधिपति जानेर पितामह ब्रह्मा उनको स्तुति गर्न थाले —
88ब्रह्माले भने — तपाईं नै यज्ञ हुनुहुन्छ, तपाईं नै यस जगत्को आश्रय हुनुहुन्छ र तपाईं नै त्यसको एकमात्र आधार हुनुहुन्छ। तपाईं भव हुनुहुन्छ, तपाईं महादेव हुनुहुन्छ, तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका निवास हुनुहुन्छ र तपाईं नै सबै वस्तुमा परम हुनुहुन्छ।
89तपाईं नै चराचर प्राणीसहित सम्पूर्ण जगत्मा व्याप्त हुनुहुन्छ। हे भूत तथा भविष्यका स्वामी, हे लोकहरूका अधीश्वर, हे जगत्पते, तपाईंको क्रोधले पीडित शक्रमाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
90व्यासले भने — कमलजन्मा ती देवका वचन सुनेर महेश्वर प्रसन्न भए र आफ्नो कृपा बर्साउने इच्छाले उच्च स्वरमा हाँसे।
91तब देवताहरूले स्तुतिले उमा तथा महेश्वर — दुवैलाई प्रसन्न पारे। तब वज्रधारीको पाखुरा फेरि आफ्नो स्वाभाविक स्थितिमा आयो।
92तब वृषभचिह्न भएका तथा दक्षको यज्ञको विनाश गर्ने ती यशस्वी देव आफ्नी अर्धाङ्गिनीसहित देवताहरूमाथि प्रसन्न भए।
93उनी नै रुद्र हुन्, उनी नै शिव हुन्, उनी नै अग्नि हुन्, उनी नै सर्वस्व हुन् र उनी नै सर्वज्ञ हुन्। उनी नै इन्द्र हुन्, उनी नै वायु हुन्, उनी नै दुवै अश्विनीकुमार हुन् र उनी नै विद्युत् हुन्।
94उनी नै भव हुन्, उनी नै पर्जन्य हुन्, उनी नै महादेव हुन् र उनी नै निष्पाप हुन्। उनी नै चन्द्रमा हुन्, उनी नै ईशान हुन्, उनी नै सूर्य हुन् र उनी नै वरुण हुन्।
95उनी नै काल हुन्, उनी नै संहारक हुन्, उनी नै मृत्यु हुन्, उनी नै यम हुन् तथा दिन र रात हुन्; उनी नै महिना हुन्, पक्ष हुन्, तथा ऋतुहरू, सन्ध्याहरू र सम्पूर्ण वर्ष पनि हुन्।
96उनी नै धाता तथा विधाता हुन्, जगत्का आत्मा तथा जगत्का सम्पूर्ण कर्मका कर्ता हुन्। स्वयं निराकार भएर पनि उनी हजारौँ रूप भएका छन् र लाखौँ रूप भएका छन्।
97सम्पूर्ण देवताहरूले उनको स्तुति गर्दछन्। उनी एक हुन् र अनेक पनि। उनी सय हुन्, उनी हजार हुन् र उनी लाखौँ हुन्।
98वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरू भन्दछन् कि उनका दुई रूप छन् — एउटा भयंकर र अर्को शान्त। यी दुवै पनि फेरि असंख्य भागमा विभक्त छन्।
99उनका भयंकर रूप हुन् — अग्नि, विष्णु तथा भास्कर (सूर्य); र उनका शान्त रूप हुन् — जल, ज्योतिहरू तथा चन्द्रमा।
100वेदमा, वेदाङ्गमा, उपनिषद्मा, पुराणमा तथा अध्यात्मशास्त्रमा जे-जति परम रहस्यमय छ, ती सबै भगवान् महेश्वरबाट अभिन्न छन्।
101यस्ता छन् भगवान् महादेव, ती अजन्मा देवता तथा षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न। ती स्वामीका सम्पूर्ण गुणको गणना गर्नु मेरो शक्तिभन्दा परको कुरा हो —
102हे पाण्डुपुत्र, चाहे म एक हजार वर्षसम्म तिनको वर्णन गरिरहूँ। जो अशुभ ग्रहहरूको दुष्प्रभावमा परेका छन्, जो प्रत्येक पापले कलङ्कित छन् —
103तिनीहरूमाथि पनि ती महान् रक्षक प्रसन्न हुन्छन् र यदि तिनीहरूले उनको शरण लिए भने तिनीहरूलाई मुक्ति दिन्छन्। उनी आयु, आरोग्य, समृद्धि, धन तथा अन्य सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तु दिन्छन् पनि र लिन्छन् पनि। इन्द्र तथा अन्य देवताहरूमा जुन समृद्धि देखिन्छ, त्यो वास्तवमा उनकै हो।
104मानवजातिमाथि प्रभाव पार्ने शुभ तथा अशुभ — दुवैमा उनी उपस्थित रहन्छन्। उनी आफ्नो इच्छामात्रले जुनसुकै समृद्धि चाहे पनि प्राप्त गरिहाल्छन्। त्यसैले उनी परम स्वामी भनिन्छन्।
105उनी महेश्वर भनिन्छन् र उनी श्रेष्ठ प्राणीहरूका पनि परम स्वामी हुन्। अनेक प्रकारका विविध रूपमा उनी जगत्मा व्याप्त छन्।
106ती देवको जुन मुख भनिन्छ, त्यो समुद्र हो; र यो सर्वविदित छ कि बडवानलको रूप धारण गरेर त्यसले जलका रूपमा आहुति पिउँछ।
107यी देव सधैँ मसानघाटमा निवास गर्दछन्। मानिसहरूले त्यहीँ यी देवको पूजा गर्दछन्, जहाँ केवल वीरहरू मात्र जान सक्दछन्।
108यी स्वामीका तेजोमय रूप अनेक तथा अद्भुत छन्; ती रूपको लोकहरूमा पूजा हुन्छ र मानिसहरूले तिनको स्तवन तथा वर्णन गर्दछन्।
109लोकहरूमा विख्यात यी देवका सार्थक नाम पनि अनेक छन्। ती सबै नाम उनको सर्वोच्चता, सर्वशक्तिमत्ता तथा उनका कर्ममा आधारित छन्।
110वेदमा उनको स्तुतिमा शतरुद्रिय नामक उत्तम सूक्त गाइएको छ — उनको, जो अनन्त रुद्र नामले विख्यात महान् स्वामी हुन्।
111ती देव मानवीय तथा दैवी — दुवै प्रकारका सम्पूर्ण कामनाका स्वामी हुन्। उनी परम स्वामी तथा सर्वोच्च शासक हुन् र यस विशाल जगत्मा व्याप्त छन्।
112ब्राह्मण तथा ऋषिगणले उनलाई प्राणीहरूमा सबैभन्दा पुरातन भन्दछन्। उनी सम्पूर्ण देवताहरूमा प्रथम जन्मेका हुन् र उनकै मुखबाट अग्नि निस्केको हो।
113किनभने उनी सधैँ र सबै प्रकारले जगत्का प्राणीहरूको रक्षा गर्दछन् तथा सधैँ तिनको सङ्गतमा आनन्द पाउँछन्, र किनभने उनी ती सबैका स्वामी हुन्, त्यसैले उनी यथार्थतः पशुपति भनिन्छन्।
114किनभने उनको लिङ्गस्वरूप ब्रह्मचर्य व्रतको पालनमा सधैँ उपस्थित रहन्छ र किनभने त्यसले जगत्को गौरव बढाउँछ, त्यसैले उनी महेश्वर भनिन्छन्।
115ऋषि, देवता, गन्धर्व तथा अप्सराहरूले यी देवको त्यस लिङ्गस्वरूपको पूजा गर्दछन्, जो सधैँ ऊर्ध्व रहन्छ।
116जब उनको लिङ्गस्वरूपको पूजा हुन्छ, तब महेश्वर हर्षित हुन्छन्, प्रसन्न तथा आनन्दित हुन्छन् र हर्षले भरिन्छन्।
117किनभने भूत, वर्तमान तथा भविष्यमा यी देवका चराचर — दुवै प्रकारका अनेक रूप छन्, त्यसैले उनी यथार्थतः बहुरूप भनिन्छन्।
118आफ्नो एउटा नेत्र प्रज्वलित पारेर पनि उनी यस्ता देखिन्छन् मानौँ उनको शरीरको चारैतिर नेत्र छन्; र किनभने क्रोधमा उनी सम्पूर्ण लोकलाई व्याप्त पारिदिन्छन्, त्यसैले उनी सर्व भनिन्छन्।
119किनभने उनको रूप धुवाँजस्तै छ, त्यसैले उनी धूर्जटि भनिन्छन्; र किनभने जगत्का सम्पूर्ण देव उनमै विद्यमान छन्, त्यसैले उनी विश्वरूप भनिन्छन्।
120किनभने तीन देवीहरू — आकाश, अन्तरिक्ष तथा जल — लोकहरूका ती स्वामीको सधैँ पूजा गर्दछन्, त्यसैले उनी यथार्थतः त्र्यम्बक भनिन्छन्।
121किनभने उनी सम्पूर्ण कर्मको सिद्धिमा सधैँ सहायक हुन्छन्, मानिसहरूको धन बढाउँछन् र तिनको कल्याण गर्नमा लागिरहन्छन्, त्यसैले उनी शिव भनिन्छन्।
122हजार अथवा दस हजार नेत्रले युक्त भई, अथवा आफ्नो शरीरको चारैतिर नेत्रले युक्त भई, किनभने उनी सधैँ जगत्को रक्षा गर्दछन्, त्यसैले उनी महादेव भनिन्छन्।
123किनभने उनी महान् तथा पुरातन छन्, जीवनका उद्गम तथा त्यसको निरन्तरताका कारण छन्, र किनभने उनको लिङ्गस्वरूप सनातन छ, त्यसैले उनी स्थाणु भनिन्छन्।
124सूर्य तथा चन्द्रमाबाट निस्केर लोकहरूमा देखिने प्रकाशका किरणहरू उनका शिरका केश भनिन्छन्; त्यसैले उनी व्योमकेश भनिन्छन्।
125किनभने उनी भूत, भविष्य तथा वर्तमान हुन् र वास्तवमा जगत्का प्रत्येक वस्तु हुन्, र किनभने उनी भूत, भविष्य तथा वर्तमानका उद्गम हुन्, यसैकारण उनी भव भनिन्छन्।
126'कपि' शब्दको अर्थ परम भनिएको छ र 'वृष'को अर्थ धर्म; त्यसैले षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न ती देवाधिदेव वृषकपि भनिन्छन्।
127किनभने उनी ब्रह्मा, इन्द्र, वरुण, कुबेर तथा यमलाई अत्यन्त पीडित पारेर तिनको संहार गर्दछन्, त्यसैले उनी हर भनिन्छन्।
128आफ्ना दुवै नेत्र चिम्लेर ती समर्थ स्वामीले केवल आफ्नो बलले आफ्नो निधारमा एउटा तेस्रो नेत्र उत्पन्न गरे; त्यसैले उनी त्रिनेत्र भनिन्छन्।
129मानिसहरूको शरीरमा जे-जति स्वस्थता अथवा अस्वस्थता छ, त्यो उनकै प्रकट रूप भनिन्छ। देहधारी प्राणीहरूमा उनी नै प्राण तथा अपान वायु हुन्।
130जसले ती यशस्वी देवको लिङ्गस्वरूपको सधैँ पूजा गर्दछ, उसले त्यही पूजाको प्रभावले महान् समृद्धि प्राप्त गर्दछ।
131उनका दुवै तिघ्राको तलका रूप अग्निमय छन्; उनको आत्माको आधा भाग अग्नि हो र आधा चन्द्रमा।
132तेजले परिपूर्ण उनको मङ्गलमय रूप अन्य सम्पूर्ण देवताहरूका रूपभन्दा बढी देदीप्यमान छ। मानिसहरूमा उनको त्यो प्रज्वलित तथा भयंकर रूप अग्नि भनिन्छ।
133आफ्नो मङ्गलमय रूपले उनी ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्दछन्, जब कि आफ्नो भयंकर रूपले उनी सबथोक निल्दछन्।
134किनभने उनी जलाउँछन्, किनभने उनी तीक्ष्ण र प्रचण्ड छन् तथा महान् पराक्रमले युक्त छन्, र किनभने उनी मासु, रगत तथा मज्जाको भक्षण गर्दछन्, त्यसैले उनी रुद्र भनिन्छन्।
135हे पार्थ, यिनै ती देवाधिदेव, परम स्वामी तथा पिनाकधारी हुन्, जसलाई तिमीले आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्दै आफ्नो अगिअगि हिँडेको देखेका छौ।
136हे निष्पाप, जब तिमीले सिन्धुराजको वध गर्ने प्रतिज्ञा गरिसकेका थियौ, तब कृष्णले तिमीलाई सपनामा त्यस श्रेष्ठ पर्वतको शिखरमा विराजमान यिनै देवको दर्शन गराएका थिए।
137उनी नै यशस्वी देव हुन्, जो रणभूमिमा सबैभन्दा अगाडि हिँड्दछन् र जसले ती सम्पूर्ण अस्त्र दिए जसद्वारा तिमीले दानवहरूको वध गर्यौ।
138हे पार्थ, यसरी वेदसम्मत तथा शतरुद्रिय नामक त्यो सूक्त, जो ती देवाधिदेवको महिमामा छ, तिमीलाई बुझाइयो — जो उत्तम, गौरवशाली, आयु बढाउने तथा पवित्र छ।
139चार भाग भएको यो सूक्त सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तु सिद्ध गर्न समर्थ, सम्पूर्ण पापको नाशक, पवित्र तथा सम्पूर्ण कलङ्क हटाउन र सम्पूर्ण शोक एवं सम्पूर्ण भय मेटाउन समर्थ छ। जसले यो सूक्त सधैँ सुन्दछ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुलाई परास्त गर्न सफल हुन्छ र रुद्रलोकमा अत्यन्त सम्मानित हुन्छ।
140जुन मानिसले यी महान् देवको युद्धसम्बन्धी यस वृत्तान्त (शतरुद्रिय)लाई सधैँ ध्यानपूर्वक पढ्दछ अथवा त्यसको पाठ सुन्दछ र जसले भक्तिपूर्वक जगत्का ती यशस्वी स्वामी (विश्वेश्वर)को पूजा गर्दछ, उसले त्रिनेत्रधारी देव प्रसन्न भएको फलस्वरूप सम्पूर्ण उत्तम अभीष्ट वस्तु प्राप्त गर्दछ।
141हे कुन्तीपुत्र, जाऊ र युद्ध गर; तिम्रा लागि पराजय छैन, किनभने तिम्रो पक्षमा जनार्दन तिम्रा परामर्शदाता तथा रक्षकका रूपमा छन्।
142सञ्जयले भने — हे भरतश्रेष्ठ! हे शत्रुदमन! अर्जुनसँग यी वचनमा कुरा गरेर पराशरपुत्र (व्यास) जहाँबाट आएका थिए, त्यहीँ फर्केर गए।
143हे राजन्, पाँच दिनसम्म घोर युद्ध गरेर महाबली ती ब्राह्मण (द्रोण) ढले र ब्रह्मलोकतिर गए।
144वेदको अध्ययनबाट जुन फल प्राप्त हुन्छन्, त्यही फल यस पर्वको पाठबाट पनि प्राप्त हुन्छन्। यहाँ वीर क्षत्रियहरूका महान् पराक्रमको वर्णन गरिएको छ।
145जसले प्रतिदिन यस पर्वलाई पढ्दछ अथवा यसको पाठ सुन्दछ, ऊ आफ्नो जीवनका महान् पाप तथा अत्यन्त दुष्ट कर्मबाट मुक्त हुन्छ।
146यो पढ्नाले ब्राह्मणले यज्ञको फल पाउँछ, क्षत्रियले घोर युद्धमा विजय पाउँछ। अन्य वर्ण (वैश्य तथा शूद्र)ले अभीष्ट छोरा-नाति तथा सम्पूर्ण वाञ्छित वस्तु प्राप्त गर्दछन्। हे राजन्, पाँच दिनसम्म घोर युद्ध गरेर महाबली ती ब्राह्मण (द्रोण) ढले र ब्रह्मलोकतिर गए।
147वेदको अध्ययनबाट जुन फल प्राप्त हुन्छन्, त्यही फल यस पर्वको पाठबाट पनि प्राप्त हुन्छन्। यहाँ वीर क्षत्रियहरूका महान् पराक्रमको वर्णन गरिएको छ।
148जसले प्रतिदिन यस पर्वलाई पढ्दछ अथवा यसको पाठ सुन्दछ, ऊ आफ्नो जीवनका महान् पाप तथा अत्यन्त दुष्ट कर्मबाट मुक्त हुन्छ।
149यो पढ्नाले ब्राह्मणले यज्ञको फल पाउँछ, क्षत्रियले घोर युद्धमा विजय पाउँछ। अन्य वर्ण (वैश्य तथा शूद्र)ले अभीष्ट छोरा-नाति तथा सम्पूर्ण वाञ्छित वस्तु प्राप्त गर्दछन्।