व्यासका वचन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 202
संस्कृत
1संजय उवाच तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनजयः। न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रजयेप्सया॥
2ततस्ते सैनिका राजन् नैव तत्रावतस्थिरे। संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च॥
3एक एव च बीभत्सुः सोमकावयवैः सह। मत्स्यैरन्यैश्च संधाय कौरवान् संन्यवर्तत॥
4ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाङ्कलकेतनम्। सव्यसाची महेष्वासमश्वत्थामानमब्रवीत्॥
5या शक्तिर्यच विज्ञानं यद् वीर्य यच पौरुषम्। धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिर्द्धषोऽस्मासु च यश्च ते॥
6यच भूयोऽस्ति तेजस्ते तत् सर्वं मयि दर्शय। स एव द्रोणहन्ता ते दर्प छेत्स्यति पार्षतः॥
7कालानलसमप्रख्यं द्विषतामन्तकोपमम्। समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम्। दर्प नाशयितास्म्यद्य तवोत्तस्य संयुगे॥
8धृतराष्ट्र उवाच आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि संजय। प्रीतिधनंजये चास्य प्रियश्चापि महात्मनः॥
9न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम्। अथ कस्मात् स कौन्तेयः सखायं रूक्षमुक्तवान्॥
10संजय उवाच युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे। इष्वस्रविधिसम्पन्ने मालवे च सुदर्शने॥
11धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते। युधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते॥
12अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो। अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युरजायत॥
13तस्मादनहमश्लीलमप्रियं द्रौणिमुक्तवान्। मान्यमाचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषं यथा॥
14एवमुक्तः श्वसन क्रोधान्महेष्वासतमो नृप। पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मभिदा गिरा॥
15द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः। स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान्॥
16देवैरपि सुदुर्धर्षमस्रमाग्नेयमाददे। दृश्यादृश्यानरिंगणानुद्दिश्याचार्यनन्दनः॥
17सोऽभिमन्व्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम्। सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा॥
18ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायत। पावकार्चिः परीतं तत् पार्थमेवाभिपुप्लुवे॥
19उल्काश्च गगनात् पेतुर्दिशश्च न चकाशिरे। तमश्च सहसा रौद्रं चमूमवततार ताम्॥
20रक्षांसि च पिशाचाश्च विनेदुरतिसङ्गताः। ववुश्चाशिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च॥
21वायसाश्चापि चाक्रन्दन् दिक्षु सर्वासु भैरवम्। रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस्तोयदा दिवि॥
22पाणिः पशवो गावो विनेदुश्चापि सुव्रताः। परमं प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे॥
23भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्तितदिवाकरम्। त्रैलोक्यमभिसंतप्तं ज्वराविष्टमिवाभवत्॥
24अस्रतेजोऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास्तथा। निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः॥
25जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारत। न शान्तिमुपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः॥
26दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यः खाद् भूमेः सर्वतः शरवृष्ट्यः। उच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः॥
27तैः शरैर्दोणपुत्रस्य वज्रवेगैः समाहताः। प्रदग्धा रिपव: पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमाः॥
28दह्यमाना महानागाः पेतुरुआं समन्ततः। नदन्तो भैरवान् नादाञ्जलदोपमनि:स्वनान्॥
29अपरे प्रद्रुता नागा भयत्रस्ता विशाम्पते। भ्रेमुर्दिशो यथा पूर्वं वने दावाग्निसंवृताः॥
30दुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष। अश्ववृन्दान्यदृश्यन्त रथवृन्दानि भारत॥
31अपतन्त रथौघाश्च तत्र तत्र सहस्रशः। तत् सैन्यं भयसंविग्नं ददाह युधि भारत॥
32युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः। दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे॥
33प्रहृष्टास्तावका राजन् सिंहनादान् विनेदिरे। ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत॥
34तूर्णमाजजिरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः। कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन् सव्यसाची च पाण्डवः।। ३४
35तमसा संवृते लोके नादृश्यन्त महाहवे। नैव नस्तादृशं राजन् दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्॥ यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्रममर्षिणा। अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्ममस्रमुदैरयत्॥
36सर्वासप्रतिघातार्थं विहितं पद्मयोनिना। ततो मुहूर्तादिव तत् तमो व्युपशशाम ह॥
37प्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमला बभुः। तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणी हताम्॥
38अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्रतेजसा। ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ॥
39सहितौ प्रत्यदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ। ततो गाण्डीवधन्वा च केशवश्चाक्षतावुभौ॥
40सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः। प्रबभौ स रथो मुक्तस्तावकानां भयंकरः॥
41ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीस्वनैः सह। पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत॥
42हताविति तयोरासीत् सेनयोरुभयोर्मतिः। तरसाभ्यागतौ दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ॥
43तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर्वारिजोत्तमौ। दृष्टवा प्रमुदितान् पार्थांस्त्वदीया व्यथिता भृशम्॥
44विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः। मुहूर्तं चिन्तयामास किं त्वेतदिति मारिष॥
45चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः। निःश्वसन् दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत् ततः॥
46ततो द्रौणिर्धनुस्त्यक्त्वा रथात् प्रस्कन्ध वेगितः। धिग् धिक् सर्वमिदं मिथ्येत्युक्त्वा सम्प्राद्रवद् रणात्।।
47ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदावासमकल्मषम्। वेदव्यासं सरस्वत्यावासं व्यासं ददर्श ह॥
48तं द्रौणिरग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वह। सन्नकण्ठोऽब्रवीद् वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत्॥
49भो भो माया यदृच्छा वा न विद्यः किमिदं भवेत्। असं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः॥
50अधरोत्तरमेतद् वा लोकानां वा पराभवः। यदिमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः॥
51नासुरा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। न सर्पा यक्षपतगा न मनुष्याः कथंचन॥
52उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुमेतदस्रं मयेरितम्। तदिदं केवलं हत्वा शान्तमक्षौहिणी ज्वलत्॥
53सर्वघाति मया मुक्तमत्रं परमदारुणम्। केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत् केशवार्जुनौ॥
54एतत् प्रब्रूहि भगवन् मया पृष्टो यथातथम्। श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन सर्वमेतन्महामुने॥
55व्यास उवाच महान्तमेवमथ मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात्। तं प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु॥
56योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः। अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत्॥
57स तपस्तीव्रमातस्थे शिशिरं गिरिमास्थितः। ऊर्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभः॥
58षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च। अशोषयत् तदाऽऽत्मानं वायुभक्षोऽम्बुजेक्षणः॥
59अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत् पुनर्महत्। द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत्॥
60स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाभवत्। ततो विश्वेश्वरं योनि विश्वस्य जगतः पतिम्॥ ददर्श भृशदुर्धर्षं सर्वदेवैरभिष्टुतम्। अणीयांसमणुभ्यश्च बृहद्भ्यश्च बृहत्तमम्॥
61रुद्रमीशानवृषभं हरं शम्भुं कपर्दिनम्। चेकितानं परां योनि तिष्ठतो गच्छतश्च ह॥
62दुर्वारणं दुर्दशं तिग्ममन्यु महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम्। दिव्यं चापमिषुधी चाददानं हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम्॥
63पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं परश्वधि गदिनं चायतासिम्। शुभंजटिलं मुसलिनं चन्द्रमौलिं व्याघ्राजिनं परिघिणं दण्डपाणिम्॥
64शुभाङ्गदं नागयज्ञोपवीतं विश्वैगणैः शोभितं भूतसंधैः। एकीभूतं तपसा संनिधानं वयोऽतिगैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः॥
65जलं दिशं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यो तथा वाय्वग्नी प्रमिमाणं जगच। नालं द्रष्टुं यं जना भिन्नवृत्ता ब्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम्॥
66यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः क्षीणे पापे मनसा वीतशोकाः। तं निष्पतन्तं तपसा धर्ममीड्यं तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श। दृष्ट्वा चैनं वामनोबुद्धिदेहै: संहष्टात्मा मुमुदे वासुदेवः॥ अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम्। ततो नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसम्भवम्॥
67वरदं पृथुचावड्या पार्वत्या सहितं प्रभुम्। क्रीडमानं महात्मानं भूतसङ्घगणैर्वृतम्॥
68अजमीशानमव्यक्तं कारणात्मानमच्युतम्। अभिवाद्याथ रुद्राय सद्योऽन्धकनिपातिने। पद्माक्षस्तं विरूपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान्॥
69श्रीनारायण उवाच त्वत्सम्भूता भूतकृतो वरेण्य गोप्तारोऽस्य भुवनस्यादिदेव। आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्षन्। पुरा पुराणी तव देवसृष्टिम्॥
70सुरासुरान् नागरक्षः पिशाचान् नरान् सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान्। पृथग्विधान् भूतसंघांश्च विश्वां स्त्वत्सम्भूतान् विद्म सर्वांस्तथैव। ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं पैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम्॥
71रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी। कालो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च त्वत्सम्भूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम्॥
72अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं ताभिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः। एवं विद्वान् प्रभवं चाप्ययं च मत्वा भूतानां तव सायुज्यमेति॥
73दिव्यामृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णी वाचा शाखाः पिप्पलाः सप्त गोपाः। दशाप्यन्ये ये पुरं धारयन्ति त्वया सृष्टास्त्वं हि तेभ्यः परोहि॥
74भूतं भव्यं भविता चाप्यधृष्यं त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा। भक्तं च मां भजमानं भजस्व मा रीरिषो मामहिताहितेन॥
75आत्मानं त्वामात्मनोऽनन्यबोधं विद्वानेवं गच्छति ब्रह्म शुक्रम्। अस्तौषं त्वां तव सम्मानमिच्छन् विचिन्वन् वै सदृशं देववर्य। नभिष्टुतः प्रविकार्षीश्च मायाम्॥
76व्यास उवाच तस्मै वरानचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाकधृत्। अर्हते देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुतः॥
77श्रीभगवानुवाच मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु। अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि॥
78न च त्वां प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः। न पिशाचा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसाः॥
79न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः। न कश्चित् त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति॥
80न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वायुना। न चाट्टैण न शुष्केण ब्रसेन स्थावरेण च॥ कश्चित् तव रुजां कर्ता मत्प्रसादात् कथंचना अवि वै समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः॥
81एवमेते वरा लब्धाः पुरस्ताद् विद्धि शौरिणा। स एष देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत्॥
82तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम्। तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा॥
83तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितावृषी। लोकयात्राविधानार्थं संजायेते युगे युगे॥
84तथैव कर्मणा कृत्स्नं महतस्तपसोऽपि च। तेजो मन्युं च विभ्रत्त्वं जातो रौद्रो महामते॥
85स भवान् देववत् प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत्। अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया॥
86शुभ्रमत्र भवान् कृत्वा महापुरुषविग्रहम्। ईजिवांस्त्वं जपैोमैरुपहारैश्च मानद॥
87जन्मकर्ततपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः। ताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयार्चायां युगे युगे॥ सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम्।
88आत्मयोगाश्च तस्मिन् वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः॥ एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयः।
89प्रार्थयन्ते परं लोके स्थाणुमेकं स सर्वकृत्॥ स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसम्भवः। कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैव सनातनः॥
90सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गमर्चति यः प्रभोः। तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः॥
91संजय उवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः। नमश्चकार रुद्राय बहु मेने च केशवम्॥
92हृष्टरोमा च वश्यात्मा सोऽभिवाद्य महर्षये। वरूथिनीमभिप्रेक्ष्य ह्यवहारमकारयत्॥
93ततः प्रत्यवहारोऽभूत् पाण्डवानां विशाम्पते। कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते॥
94युद्धं कृत्वा दिनान् पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम्। ब्रह्मलोकं गतो राजन् ब्राह्मणो वेदपारगः॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Beholding the troops broken and routed Kunti's son Dhananjaya of illustrious soul, rallied them from a desire of slaying the son of Drona.
2Rallied with effort by Arjuna and Govinda. O king, the troops stayed on the field of battle.
3Then Vibhatsu, supported by the Somakas, Matsyas, Andhas and Kouravas returned to the charge.
4Then the fierce bowman Savyasachin, rushing quickly upon Ashvatthaman having the lions tail as the device on his banner, spoke these words to the latter.
5All your might, your energy, your knowledge, your manliness, you partiality for the sons of Dhritarashtra, you hostility against us.
6And all your fiercest prowess do you now display to me. Even that son of Prisata who has slain Drona, your sire, will also humiliate your pride.
7Encounter now the prince of the Panchalas, who is like the fire at the universal destruction or like the Destroyer of his foes, as also me accompanied by Kesava. Today in battle I shall humiliate the pride of your haughty self.
8Dhritarashtra said The son of the preceptor is, O Sanjaya, worthy of honour and possessed of prowess; he loved Dhananjaya and enjoys the love of that high-souled warrior.
9Ere this Vibhatsu had never addressed such words to him; why then did the son of Kunti address his friend in that harsh language.
10Sanjaya said Upon the slaughtering of the youthful Chedi prince, of Vrihatkshatra of Puru's race and O king, of Sudarshana the chief of the Malavas, who was accomplished in the use of all weapons and conversant with the rules of military science.
11Upon the defeat of Dhristadyumna, Satyaki and Bhima and cut to the quick by those words of king Yudhishthira.
12And agitated at heart and remembering all his former woes, O lord, Vibhatsu was possessed by an anger engendered of brief, the like of which had never possessed him before.
13For this reason it was that like a mean fellow, he then addressed Ashvatthaman, the son of his preceptor and worthy of his respect in such a vale, cruel, disagreeable and undeserving language.
14Thus wrathfully addressed, o king, by Partha in that indecent and harsh language, that foremost of all best bowmen.
15Namely the son of Drona, became extremely angry with Dhananjaya and specially with Krishna. Then that highly puissant hero, staying carefully on his car ruiced his mouth with water.
16And then invoked into existence this Agneya weapon incapable of being resisted even by the gods. Aiming that weapon at this visible and hidden foes the preceptor's son.
17That slayer of hostile heroes, filled with extreme raged, let go with due Mantras that shaft that looked resplendent like fire without a curl of smoke.
18Then from the welkin a thick shower of arrows began to fall and wrapt up in fiery flames those arrows then surrounded Pritha's son on all sides.
19Meteors dropped down from the concave dome and the points of the compass did not any longer shine; and suddenly a dreadful gloom enveloped the army in its sober folds.
20The Rakshasa and the Pisachas, joining together to utter fierced yells; inauspicious winds began to blow and the Sun ceased to shine and give heat.
21Ravens fiercely croaked on all sides; on the sky clouds emitted roars of thunder and showered torrents of blood.
22Birds, breasts, kine, sages of illustrious vows and tranquil soul, could not then find any peace.
23The very elements became perturbed and the Sun appeared to evolve in an opposite course. The triune world seemed as if afflicted in consequence of being under the influence of a corroding fever.
24Afflicted with the energy of that weapon elephants and other creatures of the land fled with precipitation, breathing heavily and desirous of saving themselves from that fierce energy.
25The watery expouses being heated, the acquatic creatures, scorched with the heat, O Bharata, could not find any ease.
26Showers of shafts, swift-flying as Garuda or the wind itself, fell from all points of the compass, cardinal and subsidiary from the welkin and out of earth.
27Wounded with those arrows of Drona's son, arrows endued with the energy of the thunder, his foes, scorched and consumed began to fall down like trees consumed by fire.
28Dreadfully scorched mighty elephants fell on the ground uttering terrible roars resembling the rumble of clouds.
29Other huge elephants scorched with the burning heat fled and careered in fear in battlefield as if in a forest set on fire.
30O Sire, divisions of steeds and hosts of cars were seen there burnt like the tops of trees during a forest conflagration.
31Thousands and thousands of car divisions then fell on that field; and ( Bharata, the illustrious God of fire then consumed that army of the Pandavas.
32Like the Samvartaka fire consuming all creatures at the end of a Yuga. Beholding the Pandava troops consumed in that terrible battle.
33Your warriors became filled with joy and they uttered loud and defiant war-cries. Then ) Bharata, thousands of drums of various sorts.
34Were quickly struck up by your troops when victory then appeared sure. The complete host of the Panavas and Sabyasachin himself O king.
35Could not be seen in that dreadful battle in consequence of the darkness that then enveloped the world; O king, we neither heard of, nor beheld the like of the that weapon that a a the revengeful son of Drona then invoked into existence. Thereupon, O mighty monarch, Arjuna invoked into existence the Brahma weapon.
36That had been created by lotus-born Brahma for baffling all weapons. Then in a moment only that darkness was dispelled.
37Cold breeze began to blow and the points of the compass became clear and bright. We then beheld wonderful sight, namely, Askshouhini of the Pandavas laid bow.
38Their forms could not be distinguished, so horribly were they scorched by the energy of Ashvatthaman's weapon. Then the two heroic bowmen, Kesava and Arjuna, freed from that darkness.
39Appeared like the two dispellers of darkness, the Sun and the Moon, rising in conjunction. The wielder of the Gandiva and Kesava were not at all wounded or injured.
40Freed from that fie with their car, their banners and flags and steeds and excellent weapons, they the shone resplendent inspiring terrors at the heart of your troops.
41Then from among the Pandava troops filled with delight, various confused sounds of life mingled with the sounds of drums and the blast of conchs.
42Both the armies had thought Kesava and Arjuna to be destroyed. Beholding Kesava and Arjuna (freed from that fire of the weapon and that darkness) and seeing them quickly reappear.
43Both uninjured and cheerful and blowing their excellent conches, the Pandava troops were filled with delight whilst those of yours were greatly pained.
44Then Drona's son also beholding those illustrious warriors free and un-injured, became cheerless and O sire, for a moment only be thought. 'What is this?'
45Thus reflecting, O king and over-whelmed with grief and anxious contemplation and sighing hot and heavily, he became cheerless in mind.
46Then Drona's son throwing aside his bow and leaping down with agility from his car, fled from the field of battle-saying-"O Fie, 0 fie, everything is un-true.
47Then as he was flying, he came across the sinless Vyasa, that compiler of the Vedas, that receptacle of Sarasvati, that habitation of the Vadas, who possess the hue of rain clouds.
48O perpetuator of the Kuru race, then Drona's son beholding him stand before him, saluted and then in a voice choked in grief nor
49O sire, O sire, is this an illusion or a caprice (on the part of the weapon)? I do not know what this may be? Why has this weapon been repulsed? What has been my fault in the method of its invocation?
50Or is it something beyond the natural order of things or is it the defeat of the three worlds, inasmuch as the two Krishnas are still alive. Time indeed, is irresistible.
51Neither Asuras, nor Gandharvas, Pisachas, nor Rakshasa, nor Snakes, nor Jakshas, nor insects, nor men.
52Dare baffle this weapon invoked by me. This weapon however has become pacified having slain only one Akshauhini of troops.
53I discharged this fierce weapon capable of slaying all things but why and how then did it not siay Kesava and Arjuna both possessed of attributes of the human kind.
54O you possessor of the six qualities the Bhagas, explain to me all this truly as I have questioned you on the matter. O great sage, I want to hear the truth about the subject.
55Vyasa said What you have asked me from curiosity is a matter of great significance. I shall speak to you everything. Hear me attentively.
56He that is called Narayana is the most ancient of the ancient; that creator of the worlds took his birth as the son of Dharma for accomplishing a certain mission.
57On the Himalaya hills, he performed severe austerities; possessed of great energy and resembling the Sun or the fire, he stood there with his arms upraised.
58Endowed with eyes like lotus petals he reduced his bodily strength, by the observance of austerities for six and sixty thousand years living all the while upon air only.
59Again undergoing severe austerities of another kind for twice that period, he filled the space intervening between heaven and earth with his energy.
60When in virtue of those austerities, O son, he became equal to Brahma: he then obtained a sight of that master, origin and Protector, of the universe, the Lord of all the gods, the paramount Deity, who is highly difficult of being looked at; who is smaller then the smallest and larger than the largest;
61Who is denominated the Rudra, who is the Lord of all the superior ones, who is called Hara and Shambhu; who wears matted looks on his head; who imparts vital energy to the all beings, who is the primordial cause of all the mobile and immobile things.
62Who is incapable of being resisted and of dreadful aspect, who possesses fierce anger and magnanimous soul, who is the all-destroyer and of generous heart, who bears the celestial bow and a pair of quivers, who is covered in a golden coat of mail and whose energy.
63Who wields the Pinaka, who is armed with the thunderbolt, the blazing trident, the battle axe, mace and a large sword. Whose eye-brows are fair, whose locks are matted, who wields the heavy bludgeon, who bears the moon on his forehead, who is clad in tiger-skin and who is armed with the heavy short club.
64Who is furnished with beautiful Angadas, who has got snakes round his neck in the shape of the sacred thread, who is surrounded by various creatures and numerous ghosts of the universe, who is the One, who is the receptacle of ascetic rites and who is greatly admired by persons of venerable age.
65Who is water, heaven, sky, earth, sun, moon, wind and fire and who is the measure of the duration of the universe. Beings of evil mode of life can never obtain a sight of that unborn one, that slayer of ali contemners of Brahmanas, that origin of immorality.
66Only Brahmanas of pious mode of life, when purged of their sins and liberated from the influence of grief's obtain a sight of him, in their mind. Through the merits of his severe ascetic austerities Narayana beheld that undeteriorating, that most venerable one, that Being having the universe for his form. Beholding that best receptacle of all kinds of splendour, that divinity with a garland of Akshasas round his neck, Vasudeva with gratified soul became filled with delight, which he tried to express by his words, heart and understanding and body. Then Narayana worshipped that divine Lord, that primordial cause of the universe.
67That giver of boons, that lord of illustrious soul engaged in sporting with the beautifullimbed Parvati and surrounded by hosts of ghost.
68That unborn one and paramount. lord, that unmanifest one, that essence of all causes and that undeteriorating one ; then Narayana of eyes like lotus petals, having saluted Rudra, that 'slayer of Andhaka, reverentially began to praise that god of three-eyes. from you.
69Narayana said O most adorable one, O first of all the gods, the creators (the Prajapatis) who are protectors of the world and who having entered the earth, your first creation-had, O lord, protected it before, having all sprung
70The celestials, the Asuras, the Nagas, the Rakshasas, the Pisachas, human beings, birds, the Gandharvas, Yakshas and all other creatures, with the whole of this universe, we know have all originated from you.
71All acts done for gratifying Indra, Yama, Varuna, Kubera, the Pitris and Tashtri and the Moon, all are done to propitiate you. Form and light, sound and the etherial space, wind and touch, taste and water, scent and earth.
72Time, Brahma and the Vedas and the Brahmanas and all the mobile and immobile creatures have all sprung from you. Vapours rising up from expanses of water are turned into rain drops and which falling upon the earth, are separated from one another. When the hour of the universal dissolution comes, those separated individual drops once more : unite together and make the earth one vast sheet of water.
73He who is conversant with the nature of things, thus observing the origin and destruction of all things from you, comprehends your unity and oneness. Two birds (Isvara and Jiva), four Ashvathas with their branches (the Vedas and the auxiliaries), the seven guardians (the five elements and the heart and the understanding).
74And the then others (the ten senses) that constitute the city, the body) have all been created by you; but you are separate from and independent of them all; the past, the present and the future, beyond the sway of any body, have all originated from you, as also the seven worlds and this universe.
75Out of a desire for paying homage O you, I am euiogising you, with a view to ascertain your real nature, O you that are beyond the comprehension of all gods. Worshipped by me, accord me the boons I desire to have, although they may be difficult of being acquired. Do not allow your illusion to shade you from me.
76Vyasa said Then that god of inconceivable soul, possessed of blue throat and the wielder of the Pinaka bow, that divinity always eulogised by the sages, accorded boons to Vasudeya, who deserved then all.
77The auspicious Lord said O Narayana, through my grace, among human beings, among the celestials and the Gandharavas, you shall be one whose soul and strength will be immeasurable.
78The celestials, the Asuras and the mighty serpents the Pisachas, the Gandharvas, men and Rakshasas, none among these will be able to withstand you (in battle).
79Neither Suparna, nor any Naga, nor any other creature born in the universe, nor even any of the gods shall be able to vanquish you in battle.
80By weapons or thunder-bolt or fire or wind or with any object that is wet or dry or with any mobile and or immobile things.
81None will be able to cause you pain, in consequence of my grace. You will be superior in battle even to me, if perchance you ever fight with me.
82From the ascetic observances of the great Narayana, a mighty sage, called by the name of Nara was born. This latter is equal to the god Narayana himself. Know that Nara to be Arjuna.
83These two sages, said to be older than the older gods, take their births in every Yuga for carrying on the easy rule of the universe.
84You endued in energy and wrath also, O you of generous heart, have sprung from a portion of Rudra, through the merits of all your pious deeds and as a consequence of high ascetic austerities.
85Being embodied, your intelligent self considered the world to be pervaded by Mahadeva; and then for propitiating that god you emaciated your body by the observance of hard vows.
86Creating a white image of that foremost of male beings, O Bestower of honor, you adored him with homage, offerings and reiterating prayers.
87Thus adored by you, the god became gratified on you in your previous life; and he then accorded to you, O learned one, excellent boons that you cherished in your heart.
88In him are eternally present Atma Yuga and the undeteriorating Sashtra Yoga. The celestials, the Sidhas and the foremost sages all adore him.
89With a view to obtain that highest object in the world viz., Sthanu or Mahadeva; He is the creator of all. The eternal Krishna ought to be adored in all sacrifices.
90Knowing the Phallic from of Siva to be the origin of all forms, the lord Kesava adores him. The god having the bull for him emblem entertains great respect for Kesava.
91Sanjaya said Hearing those words of his, that mighty carwarrior viz., the son of Drona, saluted Rudra and conceived a great regard for Kesava.
92That one of controlled soul bowed also to that mighty sage (Krishna) and had the downs of his body erect. Then looking at his own divisions he withdrew them from the field of battle.
93Thereupon, O ruler of men, the Pandava and the Kaurava troops were both withdrawn, the latter highly defeated in consequence of the overthrow of Drona.
94Fighting only for the days and spreading carnage among the Pandava troops, o king, that Brahmana Drona, conversant with the contents of all the Vedas, attained to the posthumous region of the Brahmanas.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — सेनाओं को छिन्न-भिन्न और पराजित देखकर महात्मा कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने द्रोणपुत्र का वध करने की इच्छा से उन्हें पुनः संगठित किया।
2हे राजन्, अर्जुन तथा गोविन्द के प्रयत्न से पुनः संगठित होकर सेनाएँ रणभूमि में डट गईं।
3तब सोमकों, मत्स्यों, अन्धकों तथा कौरवों से सहायता पाकर विभत्सु आक्रमण के लिए लौटे।
4तब प्रचण्ड धनुर्धर सव्यसाची ने सिंहपुच्छ के चिह्न वाली ध्वजा धारण करने वाले अश्वत्थामा पर शीघ्रता से टूट पड़कर उनसे ये वचन कहे —
5"अपना समस्त बल, अपना तेज, अपना ज्ञान, अपना पौरुष, धृतराष्ट्रपुत्रों के प्रति अपना पक्षपात, हमारे प्रति अपना वैर —
6और अपना प्रचण्डतम पराक्रम — यह सब आज मुझ पर दिखाओ। जिस पार्षत ने तुम्हारे पिता द्रोण का वध किया, वह भी तुम्हारा दर्प चूर्ण करेगा।
7अब उस पाञ्चालराजकुमार से जूझो, जो प्रलयकाल की अग्नि के समान अथवा अपने शत्रुओं के लिए साक्षात् काल के समान है; और मुझसे भी, जो केशव के साथ हूँ। आज युद्ध में मैं तुम्हारे अभिमानी स्वभाव का दर्प चूर्ण कर दूँगा।"
8धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, आचार्यपुत्र सम्मान के योग्य तथा पराक्रम से सम्पन्न हैं; वे धनञ्जय से प्रेम करते थे और उन महात्मा योद्धा का प्रेम पाते भी थे।
9विभत्सु ने इससे पूर्व उनसे कभी ऐसे वचन नहीं कहे थे; तो फिर कुन्तीपुत्र ने अपने मित्र से उस कठोर भाषा में क्यों बात की?
10सञ्जय ने कहा — हे राजन्, चेदियों के तरुण राजकुमार का, पुरुवंशी बृहत्क्षत्र का तथा समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और युद्धविद्या के नियमों के ज्ञाता मालवाधिपति सुदर्शन का वध हो जाने पर —
11धृष्टद्युम्न, सात्यकि तथा भीम की पराजय हो जाने पर, और राजा युधिष्ठिर के उन वचनों से मर्म तक आहत होकर —
12तथा हृदय से विक्षुब्ध होकर और अपने समस्त पूर्व दुःखों का स्मरण करके, हे स्वामी, विभत्सु शोक से उत्पन्न ऐसे क्रोध के वश हो गए, जैसा उन पर पहले कभी नहीं छाया था।
13इसी कारण उन्होंने किसी नीच व्यक्ति के समान अपने आचार्य के पुत्र तथा अपने आदर के पात्र अश्वत्थामा से ऐसी नीच, क्रूर, अप्रिय तथा अनुचित भाषा में बात की।
14हे राजन्, पार्थ के द्वारा इस प्रकार क्रोधपूर्वक उस अशोभनीय और कठोर भाषा में सम्बोधित किए जाने पर समस्त श्रेष्ठ धनुर्धरों में अग्रगण्य —
15अर्थात् द्रोणपुत्र, धनञ्जय पर तथा विशेषतः कृष्ण पर अत्यन्त क्रुद्ध हो उठे। तब वे महापराक्रमी वीर अपने रथ पर सावधानी से स्थित होकर जल से आचमन करके —
16उस आग्नेयास्त्र को प्रकट किया, जो देवताओं के लिए भी अवरोध्य नहीं है। अपने प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष शत्रुओं पर उस अस्त्र को साधकर आचार्यपुत्र —
17उन शत्रुवीरघातक ने अत्यन्त क्रोध से भरकर विधिपूर्वक मन्त्र पढ़कर वह बाण छोड़ा, जो धूमरहित अग्नि के समान देदीप्यमान दिखाई देता था।
18तब आकाश से बाणों की सघन वर्षा होने लगी, और अग्नि की लपटों में लिपटे वे बाण पृथापुत्र को चारों ओर से घेरने लगे।
19आकाश के गुम्बद से उल्काएँ गिरने लगीं और दिशाओं की चमक जाती रही; और सहसा एक भयंकर अन्धकार ने सेना को अपनी घनी परतों में लपेट लिया।
20राक्षस तथा पिशाच मिलकर भीषण चीत्कार करने लगे; अशुभ वायु बहने लगी और सूर्य ने प्रकाश तथा ताप देना बन्द कर दिया।
21चारों ओर कौवे कर्कश स्वर में काँव-काँव करने लगे; आकाश में मेघ गर्जना करने लगे और रक्त की धाराएँ बरसाने लगे।
22पक्षी, पशु, गौएँ तथा यशस्वी व्रतों वाले शान्तचित्त ऋषि भी उस समय कोई शान्ति न पा सके।
23स्वयं तत्त्व विक्षुब्ध हो उठे और सूर्य विपरीत मार्ग पर घूमता प्रतीत हुआ। तीनों लोक ऐसे लगे मानो किसी दाहक ज्वर के प्रभाव में पड़कर पीड़ित हों।
24उस अस्त्र के तेज से पीड़ित होकर हाथी तथा भूमि के अन्य प्राणी हाँफते हुए और उस प्रचण्ड तेज से अपने को बचाने की इच्छा से वेगपूर्वक भाग निकले।
25हे भरत, जलाशय तप जाने से ताप से झुलसे जलचर प्राणी भी कोई चैन नहीं पा सके।
26गरुड़ अथवा स्वयं वायु के समान द्रुतगामी बाणों की वर्षा समस्त दिशाओं-विदिशाओं से, आकाश से तथा पृथ्वी से होने लगी।
27वज्र के तेज से युक्त द्रोणपुत्र के उन बाणों से घायल होकर उनके शत्रु झुलसते और भस्म होते हुए वैसे ही गिरने लगे, जैसे अग्नि से जलाए गए वृक्ष।
28भयंकर रूप से झुलसे हुए विशाल हाथी मेघगर्जन के समान भयानक चिंघाड़ करते हुए भूमि पर गिर पड़े।
29अन्य विशाल हाथी उस दाहक ताप से झुलसकर रणभूमि में इस प्रकार भयभीत होकर भागने और विचरने लगे, मानो वे किसी जलते हुए वन में हों।
30हे तात, वहाँ अश्वसेनाएँ तथा रथसमूह ऐसे जलते दिखाई दिए जैसे दावानल के समय वृक्षों की चोटियाँ।
31तब उस रणभूमि में सहस्रों-सहस्रों रथसेनाएँ गिर पड़ीं; और हे भरत, तब यशस्वी अग्निदेव ने पाण्डवों की उस सेना को भस्म कर डाला —
32जैसे युग के अन्त में संवर्तक अग्नि समस्त प्राणियों को भस्म कर देती है। उस भयंकर युद्ध में पाण्डव-सेना को भस्म होते देखकर —
33आपके योद्धा हर्ष से भर उठे और उन्होंने उच्च तथा ललकार भरे सिंहनाद किए। तब हे भरत, विविध प्रकार के सहस्रों नगाड़े —
34आपकी सेनाओं ने शीघ्रता से बजाए, क्योंकि तब विजय निश्चित प्रतीत हो रही थी। हे राजन्, पाण्डवों की समस्त सेना तथा स्वयं सव्यसाची भी —
35उस भयंकर युद्ध में उस अन्धकार के कारण, जिसने तब सारे जगत् को ढँक लिया था, दिखाई नहीं दे रहे थे; हे राजन्, प्रतिशोधी द्रोणपुत्र ने जिस अस्त्र को तब प्रकट किया, वैसा अस्त्र न तो हमने कभी सुना था, न देखा था। तत्पश्चात् हे महाराज, अर्जुन ने वह ब्रह्मास्त्र प्रकट किया —
36जिसे कमलासन ब्रह्मा ने समस्त अस्त्रों को व्यर्थ करने के लिए रचा था। तब क्षण भर में ही वह अन्धकार दूर हो गया।
37शीतल वायु बहने लगी और दिशाएँ निर्मल तथा उज्ज्वल हो गईं। तब हमने एक आश्चर्यजनक दृश्य देखा — पाण्डवों की एक अक्षौहिणी सेना धराशायी पड़ी थी।
38उनके रूप तक पहचाने नहीं जा सकते थे — इतनी भयंकर रूप से वे अश्वत्थामा के अस्त्र के तेज से झुलस चुके थे। तब उस अन्धकार से मुक्त हुए वे दोनों वीर धनुर्धर — केशव तथा अर्जुन —
39अन्धकार के उन दो नाशकों, एक साथ उदित होते सूर्य और चन्द्रमा के समान प्रतीत हुए। गाण्डीवधारी तथा केशव को तनिक भी घाव अथवा चोट नहीं लगी थी।
40अपने रथ, ध्वजाओं-पताकाओं, अश्वों तथा उत्तम अस्त्रों सहित उस अग्नि से मुक्त होकर वे देदीप्यमान दिखाई दिए और उन्होंने आपकी सेनाओं के हृदय में त्रास भर दिया।
41तब हर्ष से भरी पाण्डव-सेनाओं में से नगाड़ों की ध्वनि तथा शंखों की गर्जना से मिश्रित जीवन के विविध कोलाहल उठने लगे।
42दोनों सेनाओं ने समझ लिया था कि केशव और अर्जुन नष्ट हो गए। केशव तथा अर्जुन को (उस अस्त्र की अग्नि तथा उस अन्धकार से मुक्त) देखकर और उन्हें शीघ्र ही पुनः प्रकट होते देखकर —
43दोनों को अक्षत तथा प्रसन्न और अपने उत्तम शंख बजाते देखकर पाण्डव-सेनाएँ हर्ष से भर उठीं, जबकि आपकी सेनाओं को महान् पीड़ा हुई।
44तब द्रोणपुत्र भी उन यशस्वी योद्धाओं को मुक्त तथा अक्षत देखकर उत्साहहीन हो गए और हे तात, क्षण भर के लिए उन्होंने केवल यही सोचा — "यह क्या है?"
45हे राजन्, इस प्रकार विचार करते हुए तथा शोक और चिन्तायुक्त मनन से अभिभूत होकर, गरम और गहरी साँसें भरते हुए वे मन से उत्साहहीन हो गए।
46तब द्रोणपुत्र अपना धनुष फेंककर तथा फुर्ती से अपने रथ से कूदकर यह कहते हुए रणभूमि से भाग निकले — "धिक्कार है! धिक्कार है! सब कुछ मिथ्या है।"
47तब भागते हुए उनकी भेंट निष्पाप व्यास से हुई — उन वेदसंकलनकर्ता से, सरस्वती के आगार से, वेदों के निवासस्थान से, जिनका वर्ण वर्षा के मेघों के समान है।
48हे कुरुवंशवर्धन, तब उन्हें अपने सम्मुख खड़ा देखकर द्रोणपुत्र ने प्रणाम किया और फिर शोक से रुँधे स्वर में कहा —
49"हे भगवन्, हे भगवन्, क्या यह कोई माया है अथवा (अस्त्र की ओर से) कोई मनमानी? मैं नहीं जानता यह क्या हो सकता है। यह अस्त्र क्यों विफल कर दिया गया? इसके आह्वान की विधि में मेरा क्या दोष रहा?
50अथवा क्या यह वस्तुओं की स्वाभाविक व्यवस्था से परे कुछ है, या यह तीनों लोकों की पराजय है — क्योंकि दोनों कृष्ण अब भी जीवित हैं? काल वस्तुतः अजेय है।
51न असुर, न गन्धर्व, न पिशाच, न राक्षस, न सर्प, न यक्ष, न कीट-पतंग और न मनुष्य —
52कोई भी मेरे द्वारा प्रकट किए गए इस अस्त्र को व्यर्थ करने का साहस कर सकता है। किन्तु यह अस्त्र केवल एक अक्षौहिणी सेना का ही वध करके शान्त हो गया।
53मैंने सब कुछ नष्ट कर देने में समर्थ यह प्रचण्ड अस्त्र छोड़ा; तो फिर इसने मनुष्यजाति के गुणों से युक्त केशव और अर्जुन दोनों का वध क्यों और कैसे नहीं किया?
54हे षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न भगवन्, मैंने आपसे जो पूछा है, वह सब मुझे यथार्थ रूप से समझाइए। हे महामुनि, मैं इस विषय का सत्य सुनना चाहता हूँ।"
55व्यास ने कहा — जो तुमने कौतूहलवश मुझसे पूछा है, वह अत्यन्त महत्त्व का विषय है। मैं तुम्हें सब कुछ बताऊँगा। ध्यान देकर सुनो।
56जो नारायण कहलाते हैं, वे पुरातनों में भी पुरातन हैं; लोकों के उन स्रष्टा ने एक निश्चित प्रयोजन की सिद्धि के लिए धर्म के पुत्र के रूप में जन्म लिया।
57हिमालय के पर्वतों पर उन्होंने कठोर तप किया; महान् तेज से सम्पन्न तथा सूर्य अथवा अग्नि के समान वे भुजाएँ ऊपर उठाए वहाँ खड़े रहे।
58कमलदल के समान नेत्रों वाले उन्होंने छियासठ सहस्र वर्षों तक केवल वायु पर ही रहते हुए तप के आचरण से अपने शरीर का बल क्षीण कर दिया।
59फिर उससे दूने काल तक दूसरे प्रकार का कठोर तप करके उन्होंने स्वर्ग और पृथ्वी के बीच के समस्त अवकाश को अपने तेज से भर दिया।
60हे पुत्र, जब उस तप के प्रभाव से वे ब्रह्मा के समान हो गए, तब उन्हें जगत् के उन स्वामी, उद्गम तथा रक्षक के दर्शन हुए — जो समस्त देवताओं के स्वामी हैं, जो परम देवता हैं, जिनका दर्शन अत्यन्त दुर्लभ है; जो सूक्ष्म से भी सूक्ष्मतर और महान् से भी महत्तर हैं;
61जो रुद्र कहलाते हैं, जो समस्त श्रेष्ठ जनों के स्वामी हैं, जो हर तथा शम्भु कहे जाते हैं; जो सिर पर जटाएँ धारण करते हैं; जो समस्त प्राणियों को प्राणशक्ति देते हैं, जो समस्त चराचर वस्तुओं के आदिकारण हैं;
62जिन्हें रोका नहीं जा सकता और जिनका रूप भयंकर है, जिनका क्रोध प्रचण्ड है और जिनकी आत्मा उदार है, जो सर्वसंहारक हैं और उदारहृदय भी, जो दिव्य धनुष तथा दो तरकश धारण करते हैं, जो स्वर्ण के कवच से आच्छादित हैं और जिनका तेज अपार है;
63जो पिनाक धारण करते हैं, जो वज्र, प्रज्वलित त्रिशूल, परशु, गदा तथा विशाल खड्ग से सुसज्जित हैं; जिनकी भौंहें सुन्दर हैं, जिनकी जटाएँ लटकी हुई हैं, जो भारी मुद्गर धारण करते हैं, जो ललाट पर चन्द्रमा धारण करते हैं, जो व्याघ्रचर्म पहनते हैं और जो भारी छोटी गदा से सुसज्जित हैं;
64जो सुन्दर अंगदों से सुशोभित हैं, जिनके गले में यज्ञोपवीत के रूप में सर्प लिपटे हैं, जो विविध प्राणियों तथा जगत् के असंख्य भूतगणों से घिरे हैं, जो एक ही हैं, जो तपश्चर्या के आगार हैं और जो वयोवृद्ध जनों से अत्यन्त पूजित हैं;
65जो जल, स्वर्ग, आकाश, पृथ्वी, सूर्य, चन्द्रमा, वायु तथा अग्नि हैं और जो जगत् की कालावधि के मापदण्ड हैं। दुष्ट आचरण वाले प्राणी उन अजन्मा का, ब्राह्मणों के समस्त निन्दकों के उस संहारक का, अमरत्व के उस उद्गम का दर्शन कभी नहीं पा सकते।
66केवल पवित्र आचरण वाले ब्राह्मण ही, जब वे अपने पापों से शुद्ध हो जाते हैं और शोकों के प्रभाव से मुक्त हो जाते हैं, तब अपने मन में उनका दर्शन पाते हैं। अपनी कठोर तपश्चर्या के पुण्य से नारायण ने उन अविनाशी, उन परम पूजनीय, समस्त जगत् को अपना स्वरूप बनाए हुए उन परमपुरुष का दर्शन किया। समस्त प्रकार के तेज के उस श्रेष्ठ आगार का, गले में अक्ष (रुद्राक्ष) की माला धारण करने वाले उस देवता का दर्शन करके प्रसन्नचित्त वासुदेव आनन्द से भर उठे, जिसे उन्होंने अपने वचन, हृदय, बुद्धि तथा शरीर से प्रकट करने का प्रयत्न किया। तब नारायण ने उन दिव्य स्वामी की, जगत् के उस आदिकारण की पूजा की —
67उन वरदाता की, सुन्दर अंगों वाली पार्वती के साथ क्रीड़ा करते तथा भूतगणों से घिरे उन यशस्वी स्वामी की;
68उन अजन्मा तथा परम स्वामी की, उन अव्यक्त की, समस्त कारणों के उस सार की तथा उन अविनाशी की। तब कमलदल के समान नेत्रों वाले नारायण ने अन्धकासुर के उन संहारक रुद्र को प्रणाम करके श्रद्धापूर्वक उन त्रिनेत्रधारी देव की स्तुति आरम्भ की।
69नारायण ने कहा — हे परम पूजनीय, हे समस्त देवताओं में प्रथम, वे प्रजापति, जो जगत् के रक्षक हैं और जिन्होंने आपकी प्रथम सृष्टि पृथ्वी में प्रवेश करके हे स्वामी, पहले उसकी रक्षा की — वे सब आपसे ही उत्पन्न हुए हैं।
70देवता, असुर, नाग, राक्षस, पिशाच, मनुष्य, पक्षी, गन्धर्व, यक्ष तथा अन्य समस्त प्राणी — इस सम्पूर्ण जगत् सहित — हम जानते हैं कि ये सब आपसे ही उत्पन्न हुए हैं।
71इन्द्र, यम, वरुण, कुबेर, पितरों, त्वष्टा तथा चन्द्रमा को प्रसन्न करने के लिए किए गए समस्त कर्म वस्तुतः आपको ही प्रसन्न करने के लिए किए जाते हैं। रूप तथा प्रकाश, शब्द तथा आकाश, वायु तथा स्पर्श, रस तथा जल, गन्ध तथा पृथ्वी —
72काल, ब्रह्मा तथा वेद, ब्राह्मण और समस्त चराचर प्राणी — ये सब आपसे ही उत्पन्न हुए हैं। जलराशियों से उठती वाष्प वर्षा की बूँदों में बदल जाती है, और पृथ्वी पर गिरकर वे बूँदें एक-दूसरे से अलग हो जाती हैं। जब प्रलय की बेला आती है, तब वे अलग-अलग बूँदें पुनः एक हो जाती हैं और पृथ्वी को जल का एक विशाल विस्तार बना देती हैं।
73जो वस्तुओं के स्वभाव का ज्ञाता है, वह इस प्रकार आपसे समस्त वस्तुओं की उत्पत्ति तथा उनका विनाश देखकर आपकी एकता तथा अद्वितीयता को समझ लेता है। दो पक्षी (ईश्वर और जीव), शाखाओं सहित चार अश्वत्थ (वेद तथा वेदांग), सात रक्षक (पाँच भूत तथा मन और बुद्धि) —
74तथा शेष दस (दस इन्द्रियाँ), जो उस नगरी (शरीर) की रचना करते हैं — ये सब आपने ही रचे हैं; किन्तु आप उन सबसे पृथक् तथा उनसे स्वतन्त्र हैं; भूत, वर्तमान तथा भविष्य — जो किसी के वश में नहीं — ये सब भी आपसे ही उत्पन्न हुए हैं, तथा सातों लोक और यह सम्पूर्ण जगत् भी।
75हे समस्त देवताओं की समझ से परे रहने वाले, आपको प्रणाम करने की इच्छा से तथा आपके यथार्थ स्वरूप को जानने के अभिप्राय से मैं आपकी स्तुति कर रहा हूँ। मेरे द्वारा पूजित होकर मुझे वे वर दीजिए जो मैं चाहता हूँ, यद्यपि वे दुष्प्राप्य ही क्यों न हों। अपनी माया से आप मुझसे ओझल न रहें।
76व्यास ने कहा — तब अचिन्त्य स्वरूप वाले, नीलकण्ठ तथा पिनाक धनुष धारण करने वाले उन देव ने, जिनकी स्तुति ऋषिगण सदा करते हैं, वासुदेव को वे वर प्रदान किए जिनके वे पूर्ण अधिकारी थे।
77कल्याणकारी भगवान् ने कहा — हे नारायण, मेरी कृपा से मनुष्यों में, देवताओं में तथा गन्धर्वों में तुम ऐसे होओगे जिसकी आत्मा और जिसका बल अपरिमेय होगा।
78देवता, असुर, महान् सर्प, पिशाच, गन्धर्व, मनुष्य तथा राक्षस — इनमें से कोई भी (युद्ध में) तुम्हारा सामना नहीं कर सकेगा।
79न सुपर्ण, न कोई नाग, न जगत् में उत्पन्न कोई अन्य प्राणी, और न कोई देवता ही तुम्हें युद्ध में परास्त कर सकेगा।
80अस्त्रों से, वज्र से, अग्नि से, वायु से, अथवा किसी भी आर्द्र या शुष्क वस्तु से, अथवा किसी भी चराचर वस्तु से —
81मेरी कृपा से कोई भी तुम्हें पीड़ा नहीं पहुँचा सकेगा। यदि कभी तुम मुझसे भी युद्ध करो, तो युद्ध में तुम मुझसे भी श्रेष्ठ रहोगे।
82महान् नारायण के तप से नर नामक एक महामुनि उत्पन्न हुए। ये स्वयं भगवान् नारायण के समान हैं। उन नर को ही अर्जुन जानो।
83ये दोनों मुनि, जो पुरातन देवताओं से भी पुरातन कहे जाते हैं, जगत् के सहज संचालन के लिए प्रत्येक युग में जन्म लेते हैं।
84हे उदारहृदय, तेज तथा क्रोध से सम्पन्न तुम भी अपने समस्त पुण्यकर्मों के फल से तथा उच्च तपश्चर्या के परिणामस्वरूप रुद्र के ही एक अंश से उत्पन्न हुए हो।
85देह धारण करके तुम्हारे बुद्धिमान् स्वरूप ने जगत् को महादेव से व्याप्त समझा; और तब उन देव को प्रसन्न करने के लिए तुमने कठोर व्रतों के आचरण से अपना शरीर कृश कर डाला।
86हे सम्मानदाता, उन पुरुषश्रेष्ठ की एक श्वेत प्रतिमा बनाकर तुमने पूजा, नैवेद्य तथा बारम्बार प्रार्थनाओं से उनकी अर्चना की।
87हे विद्वन्, तुम्हारे द्वारा इस प्रकार पूजित होकर वे देव तुम्हारे पूर्व जन्म में तुम पर प्रसन्न हुए; और तब उन्होंने तुम्हें वे उत्तम वर प्रदान किए जिन्हें तुमने अपने हृदय में सँजो रखा था।
88उन्हीं में आत्मयोग तथा अविनाशी शास्त्रयोग नित्य विद्यमान रहते हैं। देवता, सिद्ध तथा श्रेष्ठ मुनि — सब उनकी अर्चना करते हैं।
89जगत् के उस सर्वोच्च लक्ष्य — स्थाणु अथवा महादेव — को प्राप्त करने के अभिप्राय से ही; वे ही सबके स्रष्टा हैं। समस्त यज्ञों में सनातन कृष्ण की अर्चना होनी चाहिए।
90शिव के लिंगस्वरूप को समस्त रूपों का उद्गम जानकर भगवान् केशव उनकी अर्चना करते हैं। और वृषभ के चिह्न वाले वे देव भी केशव के प्रति महान् आदर रखते हैं।
91सञ्जय ने कहा — उनके ये वचन सुनकर महारथी द्रोणपुत्र ने रुद्र को प्रणाम किया और केशव के प्रति महान् आदर धारण किया।
92जितेन्द्रिय उन (अश्वत्थामा) ने उन महामुनि (व्यास) को भी प्रणाम किया और उनके शरीर के रोंगटे खड़े हो गए। तब अपनी सेनाओं की ओर देखकर उन्होंने उन्हें रणभूमि से हटा लिया।
93हे नरेश्वर, तत्पश्चात् पाण्डव तथा कौरव — दोनों की सेनाएँ हटा ली गईं; कौरव-सेना तो द्रोण के पतन के कारण बुरी तरह पराजित हो चुकी थी।
94हे राजन्, केवल पाँच दिनों तक युद्ध करके तथा पाण्डव-सेना में संहार फैलाकर समस्त वेदों के ज्ञाता वे ब्राह्मण द्रोण ब्राह्मणों के परलोक को प्राप्त हुए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — सेनाहरूलाई छिन्नभिन्न र पराजित देखेर महात्मा कुन्तीपुत्र धनञ्जयले द्रोणपुत्रको वध गर्ने इच्छाले तिनलाई फेरि सङ्गठित पारे।
2हे राजन्, अर्जुन तथा गोविन्दको प्रयत्नले फेरि सङ्गठित भई सेनाहरू रणभूमिमा डटे।
3तब सोमक, मत्स्य, अन्धक तथा कौरवहरूबाट सहायता पाएर विभत्सु आक्रमणका लागि फर्के।
4तब प्रचण्ड धनुर्धर सव्यसाचीले सिंहपुच्छको चिह्न भएको ध्वजा धारण गर्ने अश्वत्थामामाथि हतारिँदै जाइलागेर उनलाई यी वचन भने —
5"आफ्नो सम्पूर्ण बल, आफ्नो तेज, आफ्नो ज्ञान, आफ्नो पौरुष, धृतराष्ट्रपुत्रहरूप्रतिको आफ्नो पक्षपात, हामीप्रतिको आफ्नो वैर —
6र आफ्नो प्रचण्डतम पराक्रम — यी सबै आज ममाथि देखाऊ। जुन पार्षतले तिम्रा पिता द्रोणको वध गरे, उनले पनि तिम्रो दर्प चूर्ण पार्नेछन्।
7अब ती पाञ्चालराजकुमारसँग जुध, जो प्रलयकालको अग्निजस्तै अथवा आफ्ना शत्रुहरूका लागि साक्षात् कालजस्तै छन्; र मसँग पनि, जो केशवसँगै छु। आज युद्धमा म तिम्रो अभिमानी स्वभावको दर्प चूर्ण पारिदिनेछु।"
8धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, आचार्यपुत्र सम्मानका योग्य तथा पराक्रमले सम्पन्न छन्; उनी धनञ्जयलाई माया गर्थे र ती महात्मा योद्धाको माया पाउँथे पनि।
9विभत्सुले यसभन्दा अघि उनलाई कहिल्यै यस्ता वचन भनेका थिएनन्; त्यसो भए कुन्तीपुत्रले आफ्ना मित्रसँग त्यस कठोर भाषामा किन कुरा गरे?
10सञ्जयले भने — हे राजन्, चेदिहरूका तरुण राजकुमारको, पुरुवंशी बृहत्क्षत्रको तथा सम्पूर्ण अस्त्रहरूको प्रयोगमा निपुण र युद्धविद्याका नियमका ज्ञाता मालवाधिपति सुदर्शनको वध भएपछि —
11धृष्टद्युम्न, सात्यकि तथा भीमको पराजय भएपछि, र राजा युधिष्ठिरका ती वचनले मर्मसम्मै आहत भई —
12तथा हृदयदेखि विक्षुब्ध भई र आफ्ना सम्पूर्ण पूर्व दुःखको सम्झना गरेर, हे स्वामी, विभत्सु शोकबाट उत्पन्न यस्तो क्रोधको वशमा परे, जस्तो उनीमाथि पहिले कहिल्यै छाएको थिएन।
13यसैकारण उनले कुनै नीच व्यक्तिजस्तै आफ्ना आचार्यका छोरा तथा आफ्नो आदरका पात्र अश्वत्थामासँग यस्तो नीच, क्रूर, अप्रिय तथा अनुचित भाषामा कुरा गरे।
14हे राजन्, पार्थद्वारा यसरी क्रोधपूर्वक त्यस अशोभनीय र कठोर भाषामा सम्बोधन गरिएपछि सम्पूर्ण श्रेष्ठ धनुर्धरहरूमा अग्रगण्य —
15अर्थात् द्रोणपुत्र, धनञ्जयमाथि तथा विशेषतः कृष्णमाथि अत्यन्त क्रुद्ध भए। तब ती महापराक्रमी वीर आफ्नो रथमा सावधानीका साथ स्थित भई जलले आचमन गरेर —
16त्यस आग्नेयास्त्र प्रकट गरे, जो देवताहरूका लागि पनि रोक्न सकिँदैन। आफ्ना प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष शत्रुहरूमाथि त्यस अस्त्र साधेर आचार्यपुत्र —
17ती शत्रुवीरघातकले अत्यन्त क्रोधले भरिएर विधिपूर्वक मन्त्र पढेर त्यो बाण छोडे, जो धुवाँरहित अग्निजस्तै देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
18तब आकाशबाट बाणको सघन वर्षा हुन थाल्यो, र अग्निका ज्वालामा बेरिएका ती बाणहरूले पृथापुत्रलाई चारैतिरबाट घेर्न थाले।
19आकाशको गुम्बजबाट उल्काहरू खस्न थाले र दिशाहरूको चमक हरायो; र सहसा एउटा भयंकर अन्धकारले सेनालाई आफ्ना बाक्ला पत्रमा बेरिदियो।
20राक्षस तथा पिशाचहरू मिलेर भीषण चीत्कार गर्न थाले; अशुभ वायु बहन थाल्यो र सूर्यले प्रकाश तथा ताप दिन बन्द गर्यो।
21चारैतिर कागहरू कर्कश स्वरमा काँ-काँ गर्न थाले; आकाशमा मेघहरू गर्जन गर्न थाले र रगतका धारा वर्षाउन थाले।
22पक्षी, पशु, गाई तथा यशस्वी व्रत भएका शान्तचित्त ऋषिहरूले पनि त्यस बेला कुनै शान्ति पाउन सकेनन्।
23स्वयं तत्त्वहरू विक्षुब्ध भए र सूर्य विपरीत मार्गमा घुमेजस्तो देखियो। तीनै लोक यस्ता देखिए मानौँ कुनै दाहक ज्वरको प्रभावमा परी पीडित छन्।
24त्यस अस्त्रको तेजले पीडित भई हात्ती तथा भूमिका अन्य प्राणीहरू हाँफ्दै र त्यस प्रचण्ड तेजबाट आफूलाई बचाउने इच्छाले वेगपूर्वक भागे।
25हे भरत, जलाशयहरू तातेकाले तापले पोलिएका जलचर प्राणीहरूले पनि कुनै चैन पाउन सकेनन्।
26गरुड अथवा स्वयं वायुजस्तै द्रुतगामी बाणहरूको वर्षा सम्पूर्ण दिशा-विदिशाबाट, आकाशबाट तथा पृथ्वीबाट हुन थाल्यो।
27वज्रको तेजले युक्त द्रोणपुत्रका ती बाणले घाइते भई उनका शत्रुहरू पोलिँदै र भस्म हुँदै त्यसै गरी ढल्न थाले, जसरी अग्निले जलाइएका रूखहरू।
28भयंकर रूपले पोलिएका विशाल हात्तीहरू मेघगर्जनजस्तै भयानक चिच्याहट गर्दै भुइँमा ढले।
29अन्य विशाल हात्तीहरू त्यस दाहक तापले पोलिएर रणभूमिमा यसरी भयभीत भई भाग्न र विचरण गर्न थाले, मानौँ ती कुनै बलिरहेको वनमा छन्।
30हे तात, त्यहाँ अश्वसेनाहरू तथा रथसमूहहरू यस्ता बलिरहेका देखिए जस्तै दावानलका बेला रूखहरूका टुप्पा।
31तब त्यस रणभूमिमा हजारौँ-हजारौँ रथसेना ढले; र हे भरत, तब यशस्वी अग्निदेवले पाण्डवहरूको त्यो सेना भस्म पारिदिए —
32जसरी युगको अन्त्यमा संवर्तक अग्निले सम्पूर्ण प्राणीलाई भस्म पार्दछ। त्यस भयंकर युद्धमा पाण्डव-सेनालाई भस्म हुँदै गएको देखेर —
33तपाईंका योद्धाहरू हर्षले भरिए र तिनीहरूले उच्च तथा ललकारभरिएका सिंहनाद गरे। तब हे भरत, विविध प्रकारका हजारौँ नगरा —
34तपाईंका सेनाहरूले हतारिँदै बजाए, किनभने तब विजय निश्चित देखिँदै थियो। हे राजन्, पाण्डवहरूको सम्पूर्ण सेना तथा स्वयं सव्यसाची पनि —
35त्यस भयंकर युद्धमा त्यस अन्धकारका कारण, जसले तब सारा जगत्लाई ढाकिसकेको थियो, देखिँदैनथे; हे राजन्, प्रतिशोधी द्रोणपुत्रले जुन अस्त्र तब प्रकट गरे, त्यस्तो अस्त्र न त हामीले कहिल्यै सुनेका थियौँ, न देखेका नै थियौँ। त्यसपछि हे महाराज, अर्जुनले त्यो ब्रह्मास्त्र प्रकट गरे —
36जसलाई कमलासन ब्रह्माले सम्पूर्ण अस्त्र व्यर्थ पार्नका लागि रचेका थिए। तब क्षणभरमै त्यो अन्धकार हट्यो।
37शीतल वायु बहन थाल्यो र दिशाहरू निर्मल तथा उज्ज्वल भए। तब हामीले एउटा आश्चर्यजनक दृश्य देख्यौँ — पाण्डवहरूको एउटा अक्षौहिणी सेना ढलेको थियो।
38तिनीहरूका रूपसमेत चिन्न सकिँदैनथ्यो — यति भयंकर रूपमा तिनीहरू अश्वत्थामाको अस्त्रको तेजले पोलिइसकेका थिए। तब त्यस अन्धकारबाट मुक्त भएका ती दुवै वीर धनुर्धर — केशव तथा अर्जुन —
39अन्धकारका ती दुई नाशक, सँगै उदाउने सूर्य र चन्द्रमाजस्तै देखिए। गाण्डीवधारी तथा केशवलाई अलिकति पनि घाउ अथवा चोट लागेको थिएन।
40आफ्नो रथ, ध्वजा-पताका, अश्व तथा उत्तम अस्त्रसहित त्यस अग्निबाट मुक्त भई उनीहरू देदीप्यमान देखिए र उनीहरूले तपाईंका सेनाहरूको हृदयमा त्रास भरिदिए।
41तब हर्षले भरिएका पाण्डव-सेनाहरूबाट नगराको ध्वनि तथा शङ्खको गर्जनसँग मिसिएका जीवनका विविध कोलाहल उठ्न थाले।
42दुवै सेनाले ठानिसकेका थिए कि केशव र अर्जुन नष्ट भए। केशव तथा अर्जुनलाई (त्यस अस्त्रको अग्नि तथा त्यस अन्धकारबाट मुक्त) देखेर र उनीहरूलाई चाँडै फेरि प्रकट भएको देखेर —
43दुवैलाई अक्षत तथा प्रसन्न र आफ्ना उत्तम शङ्ख फुकिरहेको देखेर पाण्डव-सेनाहरू हर्षले भरिए, जब कि तपाईंका सेनाहरूलाई महान् पीडा भयो।
44तब द्रोणपुत्र पनि ती यशस्वी योद्धाहरूलाई मुक्त तथा अक्षत देखेर उत्साहहीन भए र हे तात, क्षणभरका लागि उनले केवल यही सोचे — "यो के हो?"
45हे राजन्, यसरी विचार गर्दै तथा शोक र चिन्तायुक्त मननले अभिभूत भई, तातो र गहिरो सास फेर्दै उनी मनैदेखि उत्साहहीन भए।
46तब द्रोणपुत्र आफ्नो धनुष फ्याँकेर तथा फुर्तीले आफ्नो रथबाट हामफालेर यसो भन्दै रणभूमिबाट भागे — "धिक्कार छ! धिक्कार छ! सबथोक मिथ्या हो।"
47तब भाग्दै गर्दा उनको भेट निष्पाप व्याससँग भयो — ती वेदसङ्कलनकर्तासँग, सरस्वतीका आगारसँग, वेदहरूको निवासस्थानसँग, जसको वर्ण वर्षाका मेघजस्तै छ।
48हे कुरुवंशवर्धन, तब उनलाई आफ्नो सामु उभिएको देखेर द्रोणपुत्रले प्रणाम गरे र त्यसपछि शोकले अवरुद्ध स्वरमा भने —
49"हे भगवन्, हे भगवन्, के यो कुनै माया हो अथवा (अस्त्रको तर्फबाट) कुनै मनपरी? म जान्दिनँ यो के हुन सक्छ। यो अस्त्र किन विफल पारियो? यसको आह्वानको विधिमा मेरो के दोष रह्यो?
50अथवा के यो वस्तुहरूको स्वाभाविक व्यवस्थाभन्दा परको कुरा हो, या यो तीनै लोकको पराजय हो — किनभने दुवै कृष्ण अझै जीवित छन्? काल वास्तवमा अजेय छ।
51न असुर, न गन्धर्व, न पिशाच, न राक्षस, न सर्प, न यक्ष, न कीट-पतङ्ग र न मानिस —
52कसैले पनि मैले प्रकट गरेको यस अस्त्रलाई व्यर्थ पार्ने साहस गर्न सक्दैन। तर यो अस्त्र केवल एउटा अक्षौहिणी सेनाको मात्र वध गरेर शान्त भयो।
53मैले सबथोक नष्ट पार्न समर्थ यो प्रचण्ड अस्त्र छोडेँ; त्यसो भए यसले मानवजातिका गुणले युक्त केशव र अर्जुन दुवैको वध किन र कसरी गरेन?
54हे षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न भगवन्, मैले तपाईंसँग जे सोधेको छु, त्यो सबै मलाई यथार्थ रूपमा बुझाइदिनुहोस्। हे महामुनि, म यस विषयको सत्य सुन्न चाहन्छु।"
55व्यासले भने — जो तिमीले कौतूहलवश मसँग सोधेका छौ, त्यो अत्यन्त महत्त्वको विषय हो। म तिमीलाई सबथोक बताउनेछु। ध्यान दिएर सुन।
56जो नारायण भनिन्छन्, उनी पुरातनहरूमा पनि पुरातन हुन्; लोकहरूका ती स्रष्टाले एउटा निश्चित प्रयोजनको सिद्धिका लागि धर्मका पुत्रका रूपमा जन्म लिए।
57हिमालयका पर्वतमा उनले कठोर तप गरे; महान् तेजले सम्पन्न तथा सूर्य अथवा अग्निजस्तै उनी पाखुरा माथि उठाएर त्यहाँ उभिइरहे।
58कमलदलजस्ता आँखा भएका उनले छैसट्ठी हजार वर्षसम्म केवल वायुमै रहँदै तपको आचरणले आफ्नो शरीरको बल क्षीण पारे।
59त्यसपछि त्यसभन्दा दोब्बर कालसम्म अर्को प्रकारको कठोर तप गरेर उनले स्वर्ग र पृथ्वीबीचको सम्पूर्ण अवकाश आफ्नो तेजले भरिदिए।
60हे पुत्र, जब त्यस तपको प्रभावले उनी ब्रह्मासमान भए, तब उनलाई जगत्का ती स्वामी, उद्गम तथा रक्षकको दर्शन भयो — जो सम्पूर्ण देवताहरूका स्वामी हुन्, जो परम देवता हुन्, जसको दर्शन अत्यन्त दुर्लभ छ; जो सूक्ष्मभन्दा पनि सूक्ष्मतर र महान्भन्दा पनि महत्तर छन्;
61जो रुद्र भनिन्छन्, जो सम्पूर्ण श्रेष्ठ जनका स्वामी हुन्, जो हर तथा शम्भु भनिन्छन्; जसले शिरमा जटा धारण गर्दछन्; जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई प्राणशक्ति दिन्छन्, जो सम्पूर्ण चराचर वस्तुका आदिकारण हुन्;
62जसलाई रोक्न सकिँदैन र जसको रूप भयंकर छ, जसको क्रोध प्रचण्ड छ र जसको आत्मा उदार छ, जो सर्वसंहारक हुन् र उदारहृदय पनि, जसले दिव्य धनुष तथा दुई ठोक्रा धारण गर्दछन्, जो सुनको कवचले आच्छादित छन् र जसको तेज अपार छ;
63जो पिनाक धारण गर्दछन्, जो वज्र, प्रज्वलित त्रिशूल, परशु, गदा तथा विशाल खड्गले सुसज्जित छन्; जसका आँखीभौँ सुन्दर छन्, जसका जटा झुल्किएका छन्, जसले भारी मुद्गर धारण गर्दछन्, जसले निधारमा चन्द्रमा धारण गर्दछन्, जसले बाघछाला लगाउँछन् र जो भारी सानो गदाले सुसज्जित छन्;
64जो सुन्दर अङ्गदले सुशोभित छन्, जसको घाँटीमा यज्ञोपवीतका रूपमा सर्पहरू बेरिएका छन्, जो विविध प्राणी तथा जगत्का असंख्य भूतगणले घेरिएका छन्, जो एउटै हुन्, जो तपश्चर्याका आगार हुन् र जो वयोवृद्ध जनहरूबाट अत्यन्त पूजित छन्;
65जो जल, स्वर्ग, आकाश, पृथ्वी, सूर्य, चन्द्रमा, वायु तथा अग्नि हुन् र जो जगत्को कालावधिका मापदण्ड हुन्। दुष्ट आचरण भएका प्राणीहरूले ती अजन्माको, ब्राह्मणहरूका सम्पूर्ण निन्दकहरूका ती संहारकको, अमरत्वका ती उद्गमको दर्शन कहिल्यै पाउन सक्दैनन्।
66केवल पवित्र आचरण भएका ब्राह्मणहरूले मात्र, जब तिनीहरू आफ्ना पापबाट शुद्ध हुन्छन् र शोकहरूको प्रभावबाट मुक्त हुन्छन्, तब आफ्नो मनमा उनको दर्शन पाउँछन्। आफ्नो कठोर तपश्चर्याको पुण्यले नारायणले ती अविनाशी, ती परम पूजनीय, सम्पूर्ण जगत्लाई आफ्नो स्वरूप बनाएका ती परमपुरुषको दर्शन गरे। सम्पूर्ण प्रकारका तेजका ती श्रेष्ठ आगारको, घाँटीमा अक्ष (रुद्राक्ष)को माला धारण गर्ने ती देवताको दर्शन गरेर प्रसन्नचित्त वासुदेव आनन्दले भरिए, जसलाई उनले आफ्ना वचन, हृदय, बुद्धि तथा शरीरले प्रकट गर्ने प्रयत्न गरे। तब नारायणले ती दिव्य स्वामीको, जगत्का ती आदिकारणको पूजा गरे —
67ती वरदाताको, सुन्दर अङ्ग भएकी पार्वतीसँग क्रीडा गर्दै तथा भूतगणले घेरिएका ती यशस्वी स्वामीको;
68ती अजन्मा तथा परम स्वामीको, ती अव्यक्तको, सम्पूर्ण कारणहरूका त्यस सारको तथा ती अविनाशीको। तब कमलदलजस्ता आँखा भएका नारायणले अन्धकासुरका ती संहारक रुद्रलाई प्रणाम गरेर श्रद्धापूर्वक ती त्रिनेत्रधारी देवको स्तुति आरम्भ गरे।
69नारायणले भने — हे परम पूजनीय, हे सम्पूर्ण देवताहरूमा प्रथम, ती प्रजापतिहरू, जो जगत्का रक्षक हुन् र जसले तपाईंको प्रथम सृष्टि पृथ्वीमा प्रवेश गरेर हे स्वामी, पहिले त्यसको रक्षा गरे — ती सबै तपाईंबाटै उत्पन्न भएका हुन्।
70देवता, असुर, नाग, राक्षस, पिशाच, मानिस, पक्षी, गन्धर्व, यक्ष तथा अन्य सम्पूर्ण प्राणी — यस सम्पूर्ण जगत्सहित — हामी जान्दछौँ कि यी सबै तपाईंबाटै उत्पन्न भएका हुन्।
71इन्द्र, यम, वरुण, कुबेर, पितृ, त्वष्टा तथा चन्द्रमालाई प्रसन्न पार्न गरिएका सम्पूर्ण कर्म वास्तवमा तपाईंलाई नै प्रसन्न पार्न गरिन्छन्। रूप तथा प्रकाश, शब्द तथा आकाश, वायु तथा स्पर्श, रस तथा जल, गन्ध तथा पृथ्वी —
72काल, ब्रह्मा तथा वेद, ब्राह्मण र सम्पूर्ण चराचर प्राणी — यी सबै तपाईंबाटै उत्पन्न भएका हुन्। जलराशिबाट उठ्ने वाष्प वर्षाका थोपामा बदलिन्छ, र पृथ्वीमा खसेपछि ती थोपाहरू एकअर्काबाट अलग हुन्छन्। जब प्रलयको बेला आउँछ, तब ती अलग-अलग थोपाहरू फेरि एक हुन्छन् र पृथ्वीलाई जलको एउटा विशाल विस्तार बनाइदिन्छन्।
73जो वस्तुहरूको स्वभावको ज्ञाता छ, उसले यसरी तपाईंबाट सम्पूर्ण वस्तुको उत्पत्ति तथा तिनको विनाश देखेर तपाईंको एकता तथा अद्वितीयता बुझिहाल्छ। दुई पक्षी (ईश्वर र जीव), हाँगासहित चार अश्वत्थ (वेद तथा वेदाङ्ग), सात रक्षक (पाँच भूत तथा मन र बुद्धि) —
74तथा बाँकी दस (दस इन्द्रिय), जसले त्यस नगरी (शरीर)को रचना गर्दछन् — यी सबै तपाईंले नै रच्नुभएको हो; तर तपाईं ती सबैभन्दा पृथक् तथा तिनीहरूबाट स्वतन्त्र हुनुहुन्छ; भूत, वर्तमान तथा भविष्य — जो कसैको वशमा छैनन् — यी सबै पनि तपाईंबाटै उत्पन्न भएका हुन्, तथा सातै लोक र यो सम्पूर्ण जगत् पनि।
75हे सम्पूर्ण देवताहरूको बुझाइभन्दा परका, तपाईंलाई प्रणाम गर्ने इच्छाले तथा तपाईंको यथार्थ स्वरूप जान्ने अभिप्रायले म तपाईंको स्तुति गरिरहेको छु। मबाट पूजित भई मलाई ती वर दिनुहोस् जो म चाहन्छु, यद्यपि ती दुष्प्राप्य नै किन नहून्। आफ्नो मायाले तपाईं मबाट ओझेल नरहनुहोस्।
76व्यासले भने — तब अचिन्त्य स्वरूप भएका, नीलकण्ठ तथा पिनाक धनुष धारण गर्ने ती देवले, जसको स्तुति ऋषिगणले सधैँ गर्दछन्, वासुदेवलाई ती वर प्रदान गरे जसका उनी पूर्ण अधिकारी थिए।
77कल्याणकारी भगवान्ले भने — हे नारायण, मेरो कृपाले मानिसहरूमा, देवताहरूमा तथा गन्धर्वहरूमा तिमी यस्ता हुनेछौ जसको आत्मा र जसको बल अपरिमेय हुनेछ।
78देवता, असुर, महान् सर्प, पिशाच, गन्धर्व, मानिस तथा राक्षस — यीमध्ये कसैले पनि (युद्धमा) तिम्रो सामना गर्न सक्नेछैन।
79न सुपर्ण, न कुनै नाग, न जगत्मा उत्पन्न कुनै अन्य प्राणी, न कुनै देवताले नै तिमीलाई युद्धमा परास्त गर्न सक्नेछ।
80अस्त्रले, वज्रले, अग्निले, वायुले, अथवा कुनै पनि आर्द्र वा सुक्खा वस्तुले, अथवा कुनै पनि चराचर वस्तुले —
81मेरो कृपाले कसैले पनि तिमीलाई पीडा दिन सक्नेछैन। यदि कहिल्यै तिमीले मसँग पनि युद्ध गर्यौ भने युद्धमा तिमी मभन्दा पनि श्रेष्ठ रहनेछौ।
82महान् नारायणको तपबाट नर नामक एक महामुनि उत्पन्न भए। यिनी स्वयं भगवान् नारायणसमान छन्। ती नरलाई नै अर्जुन जान।
83यी दुवै मुनि, जो पुरातन देवताहरूभन्दा पनि पुरातन भनिन्छन्, जगत्को सहज सञ्चालनका लागि प्रत्येक युगमा जन्म लिन्छन्।
84हे उदारहृदय, तेज तथा क्रोधले सम्पन्न तिमी पनि आफ्ना सम्पूर्ण पुण्यकर्मको फलले तथा उच्च तपश्चर्याको परिणामस्वरूप रुद्रकै एउटा अंशबाट उत्पन्न भएका हौ।
85देह धारण गरेर तिम्रो बुद्धिमान् स्वरूपले जगत्लाई महादेवले व्याप्त ठान्यो; र तब ती देवलाई प्रसन्न पार्न तिमीले कठोर व्रतको आचरणले आफ्नो शरीर दुब्लो पारिदियौ।
86हे सम्मानदाता, ती पुरुषश्रेष्ठको एउटा सेतो प्रतिमा बनाएर तिमीले पूजा, नैवेद्य तथा बारम्बारका प्रार्थनाले उनको अर्चना गर्यौ।
87हे विद्वन्, तिमीबाट यसरी पूजित भई ती देव तिम्रो पूर्वजन्ममा तिमीमाथि प्रसन्न भए; र तब उनले तिमीलाई ती उत्तम वर प्रदान गरे जसलाई तिमीले आफ्नो हृदयमा सँगालेर राखेका थियौ।
88उनमै आत्मयोग तथा अविनाशी शास्त्रयोग नित्य विद्यमान रहन्छन्। देवता, सिद्ध तथा श्रेष्ठ मुनि — सबैले उनको अर्चना गर्दछन्।
89जगत्को त्यस सर्वोच्च लक्ष्य — स्थाणु अथवा महादेव — प्राप्त गर्ने अभिप्रायले नै; उनी नै सबैका स्रष्टा हुन्। सम्पूर्ण यज्ञमा सनातन कृष्णको अर्चना हुनुपर्दछ।
90शिवको लिङ्गस्वरूपलाई सम्पूर्ण रूपको उद्गम जानेर भगवान् केशवले उनको अर्चना गर्दछन्। र वृषभको चिह्न भएका ती देवले पनि केशवप्रति महान् आदर राख्दछन्।
91सञ्जयले भने — उनका यी वचन सुनेर महारथी द्रोणपुत्रले रुद्रलाई प्रणाम गरे र केशवप्रति महान् आदर धारण गरे।
92जितेन्द्रिय ती (अश्वत्थामा)ले ती महामुनि (व्यास)लाई पनि प्रणाम गरे र उनको शरीरका रौँ ठाडा भए। तब आफ्ना सेनाहरूतिर हेरेर उनले तिनलाई रणभूमिबाट फिर्ता लिए।
93हे नरेश्वर, त्यसपछि पाण्डव तथा कौरव — दुवैका सेना फिर्ता लगिए; कौरव-सेना त द्रोणको पतनका कारण नराम्ररी पराजित भइसकेको थियो।
94हे राजन्, केवल पाँच दिनसम्म युद्ध गरेर तथा पाण्डव-सेनामा संहार फैलाएर सम्पूर्ण वेदका ज्ञाता ती ब्राह्मण द्रोण ब्राह्मणहरूको परलोकमा पुगे।