द्रोण-वध पर्व — युधिष्ठिरद्वारा असत्य-भाषण
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 191
संस्कृत
1संजय उवाच पञ्चालानां ततो द्रोणोऽप्यकरोत् कदनं महत्। यथा क्रुद्धो रणे शक्रो दानवानां क्षयं पुरा॥
2द्रोणास्रेण महाराज वध्यमानाः परे युधि। नात्रसन्त रणे द्रोणात् सत्त्ववन्तो महारथः॥
3युध्यमाना महाराज पञ्चालाः संजयास्तथा। द्रोणमेवाभ्ययुयुद्धे योधयन्तो महारथाः॥
4तेषां तु च्छाद्यमानानां पञ्चालानां समन्ततः। अभवद् भैरवो नादो वध्यतां शरवृष्टिभिः॥
5वध्यमानेषु संग्रामे पञ्चालेषु महात्मना। उदीर्यमाणे द्रोणारे पाण्डवान् भयमाविशत्॥
6दृष्ट्वाश्वनरयोधानां विपुलं च क्षयं युधि। पाण्डवेया महाराज नाशशंसुर्जयं तदा॥
7कचिद् द्रोणो न नः सर्वान् क्षपयेत् परमास्रवित्। समिद्धः शिशिरापाये दहन कक्षमिवानलः॥
8न चैनं संयुगे कश्चित् समर्थः प्रतिवीक्षितुम्। न चैनमर्जुनो जातु प्रतियुध्येत धर्मवित्॥
9त्रस्तान् कुन्तीसुतान् दृष्ट्वा द्रोणसायकपीडितान्। मतिमाश्रेयसे युक्तः केशवोऽर्जुनमब्रवीत्॥
10नैष युद्धे न संग्रामे जेतुं शक्यः कथञ्चन। सधनुर्धन्विनां श्रेष्ठो देवैरपि सवासवैः॥
11न्यस्तशस्त्रस्तु संग्रामे शक्यो हन्तुं भवेभिः। आस्थीयतां जये योगो धर्ममुत्सृज्य पाण्डवाः॥
12यथा वः संयुगे सर्वान् न हन्याद् रुक्मवाहनः। अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम॥
13तं हतं संयुगे कश्चिदस्मै शंसतु मानवः। एतन्नारोचयद् राजन् कुन्तीपुत्रो धनंजयः॥
14अन्ये त्वरोचयन् सर्वे कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः। ततो भीमो महाबाहुरनीके स्वे महागजम्॥ जघान गदया राजन्नश्वत्थामानमित्युत। परप्रमथनं घोरं मालवस्येन्द्रवर्मणः॥
15भीमसेनस्तु सव्रीडमुपेत्य द्रोणमाहवे। अश्वत्थामा हत इति शब्दमुच्चैश्चकार ह॥
16अश्वत्थामेति हि गजः ख्यातो नाम्ना हतोऽभवत्। कृत्वा मनसि तं भीमो मिथ्या व्याहृतवांस्तदा॥
17भीमसेनवचः श्रुत्वा द्रोणस्तत् परमाप्रियम्। मनसा सन्नगात्रोऽभूद् यथा सैकतमम्भसि॥
18शङ्कमानः स तन्मिथ्या वीर्यज्ञः स्वसुतस्य वै। हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्यादकम्पत॥
19स लब्ध्वा चेतनां द्रोणः क्षणेनैव समाश्वसत्। अनुचिन्त्यात्मनः पुत्रमविषयमरातिभिः॥ स पार्षतमभिद्रुत्य जिघांसुर्मृत्युमात्मनः। अवाकिरत् सहस्रेण तीक्ष्णानां कङ्कपत्रिणाम्॥
20तं विंशतिसहस्राणि पञ्चालानां नरर्षभाः। तथा चरन्तं संग्रामे सर्वतोऽवाकिर छरैः॥
21शरैस्तैरचितं द्रोणं नापश्याम महारथम्। भास्करं जलदै रुद्धं वर्षास्विव विशाम्पते॥
22विधूय तान् बाणगणान् पञ्चालानां महारथः। प्रादुश्चक्रे ततो द्रोणो ब्राह्ममस्रं परंतपः॥ वधाय तेषां शूराणां पञ्चालानाममर्षितः। ततो व्यरोचत द्रोणो विनिघ्नन् सर्वसैनिकान्॥
23शिरांस्यपातयचापि पञ्चालानां महामृधे। तथैव परिघाकारान् बाहून् कनकभूषणान्॥
24ते वध्यमानाः समरे भारद्वाजेन पार्थिवाः। मेदिन्यामन्वकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः॥
25कुञ्जराणां च पततां हयौघानां च भारत। अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।॥
26हत्वा विंशतिसाहस्रान् पञ्चालानां रथव्रजान्। अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्॥
27तथैव च पुनः क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान्। वसुदानस्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत्॥
28पुनः पञ्चशतान् मत्स्यान् षट्सहस्रांश्च सुंजयान्। हस्तिनामयुतं हत्वा जघानाश्वायुतं पुनः॥
29क्षत्रियाणामभावाय दृष्ट्वा द्रोणमवस्थितम्। ऋषयोऽभ्यागतास्तूर्णं हव्यवाहपुरोगमाः॥
30विश्वामित्रो जमदग्निर्भरद्वाजोऽथ गौतमः। वसिष्ठः कश्यपोऽत्रिश्च ब्रह्मलोकं निनीषवः॥ सिकताः पृश्नयो गर्गा वालखिल्या मरीचिपाः। भृगवोऽङ्गिरसश्चैव सूक्ष्माश्चान्ये महर्षयः॥
31त एनमब्रुवन् सर्वे द्रोणमाहवशोभिनम्। अधर्मतः कृतं युद्धं समयो निधनस्य ते॥
32न्यस्यायुधं रणे द्रोण समीक्षास्मानवस्थितान्। नातः क्रूरतरं कर्म पुनः कर्तुमिहार्हसि॥
33वेदवेदाङ्गविदुषः सत्यधर्मरतस्य ते। ब्राह्मणस्य विशेषेण तवैतन्नोपपद्यते॥
34त्यजायुधममोघेषो तिष्ठ वर्त्मनि शाश्वते। परिपूर्णश्च कालस्ते वस्तुं लोकेऽद्य मानुषे॥
35ब्रह्मास्त्रेण त्वथा दग्धा अनस्त्रज्ञा नरा भुवि। यदेतदीदृशां विप्र कृतं कर्म न साधु तत्॥
36न्यास्यायुधं रणे विप्र द्रोण मा त्वं चिरं कृथाः। मा पापिष्ठतरं कर्म करिष्यसि पुनर्द्विज॥
37इति तेषां वचः श्रुत्वा भीमसेनवचश्च तत्। धृष्टद्युम्नं च सम्प्रेक्ष्य रणे स विमनाऽभवत्॥
38संदिह्यमानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतमात्मनः॥
39स्थिरा बुद्धिर्हि द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यतेऽनृतम्। त्रयाणामपि लोकानामैश्वर्यार्थे कथञ्चन॥
40तस्मात् तं परिपप्रच्छ नान्यं कञ्चिद् द्विजर्षभः। तस्मिंस्तस्य हि सत्याशा बाल्यात् प्रभृति पाण्डय।।४४
41ततो निष्पाण्डवामुर्वी करिष्यन्तं युधां पतिम्। द्रोणं ज्ञात्वा धर्मराजं गोविन्दो व्यथितोऽब्रवीत्॥
42यद्यदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युमास्थितः। सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैष्यति॥
43स भवांस्त्रातु नो द्रोणात् सत्याज्ज्यायोऽनृतं वचः। अनृतं जीवितस्यार्थे वदन्न स्पृश्यतेऽनृतैः॥
44तयोः संवदतोरेवं भीमसेनोऽब्रवीदिदम्॥ श्रुत्वैवं तु महाराज वधोपायं महात्मनः।
45गाहमानस्य ते सेनां मालवस्येन्द्रवर्मणः॥ अश्वत्थामेति विख्यातो गजः शक्रगजोपमः। निहतो युधि विक्रम्य ततोऽहं द्रोणमब्रुवम्॥ अश्वत्थामा हतो ब्रह्मन्निवर्तस्वाहवादिति।
46नूनं नाश्रद्दधद् वाक्यमेष मे पुरुषर्षभः॥ स त्वं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिणः।
47द्रोणाय निहतं शंस राजशारद्वतीसुतम्॥ त्वयोक्तो नैव युध्येत जातु राजन् द्विजर्षभः।
48सत्यवान् हि त्रिलोकेऽस्मिन् भवान् ख्यातो जनाधिय॥ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कृष्णवाक्यप्रचोदितः।
49भावित्वाच महाराज वक्तुं समुपचक्रमे॥ तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः।
50अव्यक्तमब्रवीद् राजन् हतः कुञ्जर इत्युत॥ तस्य पूर्वे रथः पृथ्व्याश्चतुरङ्गुलमुच्छ्रितः।
51बभूवैवं च तेनोक्ते तस्य बाहाः स्पृशन्महीम्॥ युधिष्ठिरात् तु तद् वाक्यं श्रुत्वा द्रोणो महारथः।
52पुत्रव्यसनसंतप्तो निराशो जीवितेऽभवत्॥ आगस्कृतमिवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम्। ऋषिवाक्येन मन्वानः श्रुत्वा च निहतं सुतम्॥ विचेताः परमोद्विग्नो धृष्टद्युम्नमवेक्ष्य च। योद्धु नाशक्नुवद् राजन् यथापूर्वमरिदम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Then Drona effected a fierce carnage in the ranks of the Panchala troops, like the enraged Shakra causing a great slaughter amongst the Danava troops in days gone by.
2O mighty monarch, the enemies of Drona all mighty car-warriors and possessed of great strength, though thus slaughtered by his arrows, did not shrink in fear from him.
3Then those mighty car-warriors, the Panchalas and the Srinjayas, engaged in that battle, O king, rushed upon Drona's self.
4Slaughtered with arrows and darts and trying to encompass Drona on all sides, the yells they uttered were terrible and loud.
5Then beholding the slaughter of the Panchalas by the high-souled Drona and seeing his weapons enshroud all sides, the Pandavas became frightened.
6Beholding the profuse destruction of horses and foot-soldiers in the battle, the Pandava troops, O king, became hopeless regarding their victory.
7"Is not Drona that warrior well-versed in the use of cxcellent weapons going to consume us all, like a raging conflagration consuming a heap of straw at the expiration of the winter season?
8None can now even look at him in battle. Knowing the rules of fair combat even Arjuna will not now fight with him." (Even thus did they talk with each other).
9Then beholding the sons of Kunti dismayed and afflicted by the arrows of Drona the intelligent Kesava ever solicitous of the welfare
10This foremost of all wielders of bows and arrows in incapable of being vanquished in battle by any one, one excepting the gods with Vasava at their head.
11When he lays aside his weapons in battle, he may be slain even by men. O you sons of Pandu, abandoning virtue, do you therefore now bctake yourself to contrivances for securing victory in battle.
12Before Drona drawn by horses of golden colours succeeds in slaying us all. I think, if Ashvatthaman be killed, he will desist from fighting.
13Let some one among us therefore tell him that Ashvatthaman has been slain in the battle, But O king, Kunti's son Dhananjaya did not accept this advice of Krishna.
14Others approved of it. Yudhishthira accepted it with much reluctance. Then the mighty-armed Bhiina, O monarch, slew with his mace, a terrible prodigious and foecrushing elephant called Ashvatthaman belonging to Indravarman the ruler of the Malavas.
15Then Bhimasena approaching Drona with a little bashfulness began to exclaim to the top of his voice “Ashvatthaman is slain."
16The elephant known by the name of Ashvatthaman having been slain, Bhima spoke of Ashvatthainan's death. Knowing the true fact in his mind, Bhima then spoke what was false.
17Drona having heard this very dis-agreeable words of Bhimasena and he having reflected upon them in his mind, his limbs as if began to dissolve like sand in water.
18But knowing fully the prowess of his own son, he soon came to regard that news as false and therefore hearing of his slaughter he did not become unmanned.
19Soon recovering his senses he became comforted, as he recollected that son was incapable of being assailed by the enemy. Rushing upon the son of Parshata and impelled by a desire to slay that brave warrior who was destined to be his slayer, he covered the former with thousands of sharp arrows furnished with wings of the Kanka feather.
20Thereupon twenty thousand illustrious carwarriors of the Panchala clan, covered him, thus careering on the field, with numerous shafts from all sides.
21O ruler of men, covered as he then was with those arrows, we could not seen that mighty car-warrior Drona, even as men cannot seen the sun covered when it is with clouds during the rainy season.
22Then blowing off all those arrows of the Panchalas and with a view to effect the death of these heroic Panchala warriors, the mighty car-warrior Drona, the afflicter of hostile troops, invoked into existence a Brahma weapon. At this time he looked resplendent like a blazing fire without a streak of smoke.
23He then cut-off, in that great battle, innumerable heads of Panchala warriors as also their mace-like arms wearing golden ornaments.
24Thus slaughtered by the son of Bharadvaja the royal warriors the began to fall down on the earth, like so many trees up-rooted by the force of the tempest.
25Miry with the flesh and blood of all the elephants and horses fallen in the battle, O Bharata, the earth appeared to he impassable.
26Having slain twenty thousand car-warriors of the Panchalas, Drona stood on the battlefield like a blazing fire free from even a single curl of smoke.
27Thereafter filled with rage, the puissant son of Bharadvaja, lopped off the head of Vasudana from his trunk, by means of a bhalla.
28He then slew five hundred Matsyas, six thousand Srinjayas and then again ten thousand elephants and ten thousand steads.
29Then beholding Drona stay on the field for the extermination of the Kshatriya race, the following Rishis headed by the God of Fire approached him.
30They were, Vishvamitra, Jamadagni, Bharadvaja, Goutama, Vasistha, Kasyapa and Atri, the Sikatas, the Prisnis, Garga, the Valikhilyas, the Marichipas, the Vrigus, the Angiras and other mighty sages of subtle forms; these all were desirous of taking Drona to the region of Brahma.
31All these then addressed Drona, that ornament of battle, into these words-'You are fighting wrongly, the hour of your death has come.
32Cast away your weapons, O Drona and look at us standing before you. Hence-forward it behoves you not to perform cruel acts like these.
33You are learned in the Vedas and their auxiliaries and devoted truth and righteousness specially you are a Brahman, so these acts do not become you.
34Lay aside your weapons, shake off the pale of error that hangs over you and betake yourself to the eternal path (of virtue). Today, the days of your earthly habitation have been numbered.
35You have today consumed with your Brahma weapon many men who are ignorant of the use of weapons. This act which you have done is not at all praise-worthy.
36O Drona, quickly lay you weapons aside in this battle; do not hesitate O twice-born one, you should not perpetrate such sinful acts any longer.
37Having heard these words of the sages, as also the words of Bhimasena and also beholding Dhristadyumna stand before him in battle, Drona was dejected at heart.
38Burning with grief and extremely pained, he then inquired of king Yudhishthira the son of Kunti whether his son was really slain or not.
39Drona knew it for certain, the Pritha's son would never tell a lie, not even for the sake of getting the earth of the three worlds.
40For that reason, that foremost of the regenerate ones questioned Yudhishthira in exclusion of every body else. Since the days of the latter's boyhood, Drona had hoped to hear truth from him.
41Meanwhile, O king, Govinda knowing that Drona, that foremost of all combatants, could sweep away the Pandavas off the face of the carth, was very much dejected and then addressing Yudhishthira he said
42"If influenced by rage Drona fights only for half a day, then I tell you truly, your troops are sure to be destroyed.
43Save us from Drona; under the circumstances as the present falsehood is better than truth. Speaking falsehood for the sake of saving a life one does not become a sinner.
44When they both were thus speaking with each other, Bhimasena said-"As soon as, O king, I heard of the means by which the illustrious Drona might be slain.
45Putting forth my prowess in battle, I immediately slew a mighty elephant resembling that of Shakra, belonging to Indravarman, the Chief of the Malavas who were standing in your army. I then went to Drona and told him, 'Ashvatthaman has been slain, O Brahman; desist from fighting.'
46Indeed, O foremost of men, the preceptor Drona did not believe in the veracity of my assertion; desirous of victory as you are, accept the counsel of Govinda.
47O monarch, inform Drona that the son of Saradvat's daughter is dead. Thus spoken by you that foremost of the Brahmanas will cease to fight.
48O ruler of men, you are well-known in the three words for your truthfulness." Having heard these words of Bhima and influenced by the counsel of Krishna.
49And owing to the inevitability of Fate, O king, Yudhishthira decided to say, what he was called upon to say. Afraid of speaking lies, but anxious to obtain victory, Yudhishthira.
50Clearly said that Ashvatthama was dead, adding indistinctly the word elephant after the name Ashvatthama. Ere now the chariot of Yudhishthira had remained at a height of four fingers' breadth from the earth's surface;
51After he had uttered that lie his steeds touched the earth. Hearing these words from the lips of Yudhishthira, Drona that mighty car-warrior.
52Overwhelmed with grief on account of the supposed death of his son, gave way to despair. Hearing the words of the sages, great offender against the illustrious Pandavas. Now hearing that his son had been slain he became completely senseless and filled with anxiety at the sight of Dhristadyumna, O monarch, the chastiser of foes was not able to fight as before.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तदनन्तर द्रोण ने पाञ्चाल सैनिकों की पंक्तियों में वैसा ही भीषण संहार किया, जैसा पूर्वकाल में क्रुद्ध शक्र (इन्द्र) ने दानव-सेनाओं में महान् संहार किया था।
2हे महाराज, द्रोण के शत्रु — जो सब महारथी और महान् बलशाली थे — उनके बाणों से इस प्रकार संहार किए जाने पर भी भय से उनके सम्मुख से पीछे नहीं हटे।
3हे राजन्, तब उस युद्ध में लगे हुए वे महारथी पाञ्चाल तथा सृञ्जय स्वयं द्रोण पर टूट पड़े।
4बाणों और शक्तियों (भालों) से मारे जाते हुए तथा द्रोण को चारों ओर से घेरने का प्रयत्न करते हुए उन्होंने जो हुंकार किया, वह भयंकर और उच्च था।
5तब महात्मा द्रोण द्वारा पाञ्चालों का वध देखकर तथा उनके अस्त्रों को समस्त दिशाओं को आच्छादित करते देखकर पाण्डव भयभीत हो गए।
6हे राजन्, युद्ध में अश्वों तथा पैदल सैनिकों का प्रचुर विनाश देखकर पाण्डव-सेना अपनी विजय के विषय में निराश हो गई।
7"क्या उत्तम अस्त्रों के प्रयोग में निपुण वे योद्धा द्रोण हम सबको वैसे ही भस्म नहीं कर डालेंगे, जैसे शिशिर ऋतु के अन्त में प्रचण्ड दावानल तृण की राशि को भस्म कर देता है?
8अब युद्ध में कोई उनकी ओर देख भी नहीं सकता। धर्मयुद्ध के नियमों को जानने के कारण अर्जुन भी अब उनसे युद्ध नहीं करेंगे।" (वे परस्पर इसी प्रकार बातें करते रहे।)
9तब द्रोण के बाणों से पीड़ित और हताश कुन्तीपुत्रों को देखकर, (पाण्डवों के) हित की सदा चिन्ता करने वाले बुद्धिमान् केशव ने (यह कहा) —
10धनुर्धारियों में श्रेष्ठ ये (द्रोण) वासव (इन्द्र) के नेतृत्व वाले देवताओं को छोड़कर और किसी के द्वारा युद्ध में परास्त नहीं किए जा सकते।
11जब वे युद्ध में अपने अस्त्र रख देंगे, तब मनुष्यों के द्वारा भी मारे जा सकते हैं। हे पाण्डुपुत्रो, अतः अब धर्म को छोड़कर युद्ध में विजय प्राप्त करने के उपायों का आश्रय लो।
12इससे पूर्व कि स्वर्णवर्ण के अश्वों से खींचे जाने वाले रथ पर आरूढ़ द्रोण हम सबका वध कर डालें — मेरा विचार है कि यदि अश्वत्थामा मारा गया, तो वे युद्ध से विरत हो जाएँगे।
13अतः हममें से कोई उनसे कहे कि युद्ध में अश्वत्थामा मारा गया। किन्तु हे राजन्, कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने कृष्ण की यह सलाह स्वीकार नहीं की।
14शेष लोगों ने उसका अनुमोदन किया। युधिष्ठिर ने बड़ी अनिच्छा से उसे स्वीकार किया। तब हे महाराज, महाबाहु भीम ने अपनी गदा से मालवराज इन्द्रवर्मा के अश्वत्थामा नामक उस भयंकर, विशालकाय तथा शत्रुमर्दन हाथी का वध कर डाला।
15तदनन्तर भीमसेन कुछ लज्जित होते हुए द्रोण के समीप जाकर उच्च स्वर में पुकारने लगे — "अश्वत्थामा मारा गया।"
16अश्वत्थामा नाम के हाथी के मारे जाने पर भीम ने अश्वत्थामा की मृत्यु की बात कही। मन में सत्य को जानते हुए भी भीम ने उस समय असत्य कहा।
17भीमसेन के ये अत्यन्त अप्रिय वचन सुनकर और मन में उन पर विचार करके द्रोण के अंग मानो जल में बालू के समान गलने लगे।
18किन्तु अपने पुत्र के पराक्रम को भलीभाँति जानने के कारण वे शीघ्र ही उस समाचार को असत्य मानने लगे, और इसीलिए उसके वध का समाचार सुनकर भी वे अधीर नहीं हुए।
19शीघ्र ही चेत में आकर वे आश्वस्त हो गए, क्योंकि उन्हें स्मरण हो आया कि उनका पुत्र शत्रु के द्वारा आक्रान्त नहीं किया जा सकता। तब पार्षत (धृष्टद्युम्न) पर टूट पड़कर तथा उस वीर योद्धा का वध करने की इच्छा से प्रेरित होकर, जो उनका वधकर्ता होना निश्चित था, उन्होंने उसे कंकपत्रयुक्त सहस्रों तीक्ष्ण बाणों से आच्छादित कर दिया।
20तब पाञ्चाल वंश के बीस सहस्र यशस्वी महारथियों ने रणभूमि में इस प्रकार विचरते हुए उन (द्रोण) को चारों ओर से असंख्य बाणों से ढँक दिया।
21हे नरेश्वर, उन बाणों से आच्छादित हो जाने पर हम उन महारथी द्रोण को वैसे ही नहीं देख सके, जैसे वर्षा ऋतु में मेघों से ढँके हुए सूर्य को मनुष्य नहीं देख पाते।
22तब पाञ्चालों के उन समस्त बाणों को उड़ाकर तथा उन वीर पाञ्चाल योद्धाओं का वध करने के अभिप्राय से शत्रुसेना को संताप देने वाले महारथी द्रोण ने ब्रह्मास्त्र का आह्वान किया। उस समय वे धूमरहित प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान दिखाई दिए।
23तदनन्तर उन्होंने उस महायुद्ध में पाञ्चाल योद्धाओं के असंख्य सिर तथा स्वर्ण के आभूषणों से युक्त उनकी गदा-सदृश भुजाएँ काट डालीं।
24इस प्रकार भरद्वाजपुत्र (द्रोण) के द्वारा मारे जाते हुए वे राजकीय योद्धा पृथ्वी पर वैसे ही गिरने लगे, जैसे प्रचण्ड आँधी के वेग से उखड़े हुए अनेक वृक्ष।
25हे भरत, युद्ध में गिरे हुए समस्त हाथियों और घोड़ों के माँस तथा रक्त से कीचड़मय होकर पृथ्वी अगम्य प्रतीत होने लगी।
26पाञ्चालों के बीस सहस्र महारथियों का वध करके द्रोण रणभूमि में धूम की एक लट से भी रहित प्रज्वलित अग्नि के समान खड़े रहे।
27तत्पश्चात् क्रोध से भरकर पराक्रमी भरद्वाजपुत्र ने भल्ल नामक बाण से वसुदान का सिर उसके धड़ से काट गिराया।
28फिर उन्होंने पाँच सौ मत्स्यों, छह सहस्र सृञ्जयों तथा तदनन्तर दस सहस्र हाथियों और दस सहस्र अश्वों का वध किया।
29तब क्षत्रिय जाति के उच्छेद के लिए रणभूमि में स्थित द्रोण को देखकर अग्निदेव के नेतृत्व में निम्नलिखित ऋषि उनके समीप आए।
30वे थे — विश्वामित्र, जमदग्नि, भरद्वाज, गौतम, वसिष्ठ, कश्यप तथा अत्रि, सिकत, पृश्नि, गर्ग, वालखिल्य, मरीचिप, भृगु, अंगिरा तथा सूक्ष्म रूपधारी अन्य महान् मुनि; ये सब द्रोण को ब्रह्मलोक ले जाने के इच्छुक थे।
31तब इन सबने रणभूषण द्रोण से ये वचन कहे — "तुम अधर्मपूर्वक युद्ध कर रहे हो; तुम्हारी मृत्यु की बेला आ पहुँची है।
32हे द्रोण, अपने अस्त्र त्याग दो और अपने सम्मुख खड़े हुए हमें देखो। अब आगे तुम्हें ऐसे क्रूर कर्म नहीं करने चाहिए।
33तुम वेदों तथा वेदांगों के ज्ञाता हो और सत्य एवं धर्म के प्रति समर्पित हो; विशेषतः तुम ब्राह्मण हो, अतः ये कर्म तुम्हें शोभा नहीं देते।
34अपने अस्त्र रख दो, अपने ऊपर छाए हुए मोह के आवरण को झटक दो और सनातन (धर्म के) मार्ग का आश्रय लो। आज तुम्हारे इस लोक में निवास के दिन पूरे हो चुके हैं।
35आज तुमने अपने ब्रह्मास्त्र से बहुत से ऐसे मनुष्यों को भस्म कर दिया है जो अस्त्रों के प्रयोग से अनभिज्ञ हैं। तुमने जो यह कर्म किया है, वह किसी भी प्रकार प्रशंसनीय नहीं है।
36हे द्रोण, इस युद्ध में शीघ्र अपने अस्त्र रख दो; हे द्विजोत्तम, विलम्ब मत करो — अब तुम्हें ऐसे पापकर्म और नहीं करने चाहिए।"
37उन मुनियों के ये वचन सुनकर, तथा भीमसेन के वचन भी सुनकर, और युद्ध में अपने सम्मुख धृष्टद्युम्न को खड़ा देखकर द्रोण हृदय से खिन्न हो गए।
38शोक से संतप्त तथा अत्यन्त पीड़ित होकर उन्होंने कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर से पूछा कि उनका पुत्र वास्तव में मारा गया है या नहीं।
39द्रोण को यह निश्चित रूप से ज्ञात था कि पृथापुत्र (युधिष्ठिर) तीनों लोकों की पृथ्वी पाने के लिए भी कभी असत्य नहीं बोलेंगे।
40इसी कारण उन द्विजश्रेष्ठ ने अन्य सबको छोड़कर युधिष्ठिर से ही यह प्रश्न किया। युधिष्ठिर के बाल्यकाल से ही द्रोण को उनसे सत्य सुनने की आशा रही थी।
41इसी बीच हे राजन्, गोविन्द ने यह जानकर कि योद्धाओं में श्रेष्ठ वे द्रोण पाण्डवों को पृथ्वी के पृष्ठ से मिटा सकते हैं, अत्यन्त खिन्न होकर युधिष्ठिर को सम्बोधित करते हुए कहा —
42"यदि क्रोध के वश होकर द्रोण आधे दिन भी युद्ध करते रहे, तो मैं तुमसे सत्य कहता हूँ, तुम्हारी सेना का विनाश निश्चित है।
43हमें द्रोण से बचाओ; इस प्रकार की परिस्थिति में असत्य सत्य से श्रेष्ठ है। प्राण की रक्षा के लिए असत्य बोलने से मनुष्य पापी नहीं होता।"
44जब वे दोनों इस प्रकार परस्पर बातें कर रहे थे, तब भीमसेन ने कहा — "हे राजन्, जैसे ही मैंने वह उपाय सुना जिससे यशस्वी द्रोण मारे जा सकते हैं,
45मैंने युद्ध में अपना पराक्रम दिखाते हुए तत्काल ही उस विशाल हाथी का वध कर डाला, जो शक्र (इन्द्र) के ऐरावत के समान था और तुम्हारी सेना में स्थित मालवों के अधिपति इन्द्रवर्मा का था। फिर मैंने द्रोण के पास जाकर उनसे कहा — 'हे ब्राह्मण, अश्वत्थामा मारा गया; युद्ध से विरत हो जाओ।'
46किन्तु हे नरश्रेष्ठ, आचार्य द्रोण ने मेरे कथन की सत्यता पर विश्वास नहीं किया; तुम विजय के अभिलाषी हो, अतः गोविन्द की सलाह स्वीकार करो।
47हे महाराज, द्रोण को यह सूचित करो कि शरद्वान् की पुत्री (कृपी) का पुत्र मारा गया। तुम्हारे ऐसा कहने पर वे ब्राह्मणश्रेष्ठ युद्ध करना बन्द कर देंगे।
48हे नरेश्वर, तुम अपनी सत्यनिष्ठा के लिए तीनों लोकों में विख्यात हो।" भीम के ये वचन सुनकर तथा कृष्ण की सलाह से प्रभावित होकर,
49और हे राजन्, दैव की अनिवार्यता के कारण, युधिष्ठिर ने वही कहने का निश्चय किया जो कहने के लिए उनसे कहा गया था। असत्य बोलने से डरते हुए, किन्तु विजय पाने के लिए उत्सुक युधिष्ठिर ने —
50स्पष्ट स्वर में कहा कि अश्वत्थामा मारा गया, और अश्वत्थामा नाम के पश्चात् 'हाथी' शब्द अस्पष्ट स्वर में जोड़ दिया। इससे पूर्व युधिष्ठिर का रथ पृथ्वी की सतह से चार अंगुल की ऊँचाई पर रहा करता था;
51किन्तु वह असत्य कहने के पश्चात् उनके अश्वों ने पृथ्वी का स्पर्श कर लिया। युधिष्ठिर के मुख से ये वचन सुनकर वे महारथी द्रोण —
52अपने पुत्र की कल्पित मृत्यु के शोक से अभिभूत होकर निराशा में डूब गए। मुनियों के वचन सुनकर, और अपने को यशस्वी पाण्डवों का महान् अपराधी मानकर, अब पुत्र के मारे जाने का समाचार सुनकर वे सर्वथा संज्ञाशून्य हो गए, और हे महाराज, धृष्टद्युम्न को सामने देखकर चिन्ता से भर उठे; वे शत्रुदमन (द्रोण) पहले की भाँति युद्ध करने में समर्थ न रहे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यसपछि द्रोणले पाञ्चाल सैनिकहरूको पङ्क्तिमा त्यस्तै भीषण संहार गरे, जस्तो पूर्वकालमा क्रुद्ध शक्र (इन्द्र)ले दानव-सेनाहरूमा महान् संहार गरेका थिए।
2हे महाराज, द्रोणका शत्रुहरू — जो सबै महारथी र महान् बलशाली थिए — उनका बाणले यसरी संहार गरिँदा पनि भयले उनको सामुबाट पछि हटेनन्।
3हे राजन्, तब त्यस युद्धमा संलग्न ती महारथी पाञ्चाल तथा सृञ्जयहरू स्वयं द्रोणमाथि जाइलागे।
4बाण र शक्ति (भाला)हरूले मारिँदै तथा द्रोणलाई चारैतिरबाट घेर्ने प्रयत्न गर्दै तिनीहरूले गरेको हुङ्कार भयंकर र उच्च थियो।
5तब महात्मा द्रोणद्वारा पाञ्चालहरूको वध देखेर तथा उनका अस्त्रहरूले सम्पूर्ण दिशा छोपेको देखेर पाण्डवहरू भयभीत भए।
6हे राजन्, युद्धमा अश्व तथा पैदल सैनिकहरूको प्रचुर विनाश देखेर पाण्डव-सेना आफ्नो विजयको विषयमा निराश भयो।
7"के उत्तम अस्त्रहरूको प्रयोगमा निपुण ती योद्धा द्रोणले हामी सबैलाई त्यसै गरी भस्म पार्ने छैनन् र, जसरी शिशिर ऋतुको अन्त्यमा प्रचण्ड दावानलले परालको थुप्रो भस्म पार्दछ?
8अब युद्धमा कसैले उनीतिर हेर्न पनि सक्दैन। धर्मयुद्धका नियम जानेकाले अर्जुनले पनि अब उनीसँग युद्ध गर्ने छैनन्।" (तिनीहरूले आपसमा यसै गरी कुरा गरे।)
9तब द्रोणका बाणले पीडित र हताश कुन्तीपुत्रहरूलाई देखेर, (पाण्डवहरूको) हितको सधैँ चिन्ता गर्ने बुद्धिमान् केशवले (यसो भने) —
10धनुर्धारीहरूमा श्रेष्ठ यिनी (द्रोण) वासव (इन्द्र)को नेतृत्वका देवताहरूबाहेक अरू कसैद्वारा युद्धमा परास्त गर्न सकिँदैनन्।
11जब उनले युद्धमा आफ्ना अस्त्र राखिदिन्छन्, तब मानिसहरूद्वारा पनि मारिन सक्छन्। हे पाण्डुपुत्रहरू, त्यसैले अब धर्म त्यागेर युद्धमा विजय प्राप्त गर्ने उपायहरूको आश्रय लेओ।
12द्रोणले, सुनौलो वर्णका अश्वहरूले तानिएको रथमा आरूढ भई, हामी सबैको वध गर्नुभन्दा पहिले — मेरो विचार छ कि यदि अश्वत्थामा मारिए भने उनी युद्धबाट विरत हुनेछन्।
13त्यसैले हामीमध्ये कसैले उनलाई भनोस् कि युद्धमा अश्वत्थामा मारिए। तर हे राजन्, कुन्तीपुत्र धनञ्जयले कृष्णको यो सल्लाह स्वीकार गरेनन्।
14बाँकीहरूले त्यसको अनुमोदन गरे। युधिष्ठिरले ठूलो अनिच्छाका साथ त्यो स्वीकार गरे। तब हे महाराज, महाबाहु भीमले आफ्नो गदाले मालवराज इन्द्रवर्माको अश्वत्थामा नामक त्यो भयंकर, विशालकाय तथा शत्रुमर्दन हात्तीको वध गरे।
15त्यसपछि भीमसेन केही लज्जित हुँदै द्रोणको नजिक गएर उच्च स्वरमा कराउन थाले — "अश्वत्थामा मारिए।"
16अश्वत्थामा नाम गरेको हात्ती मारिएपछि भीमले अश्वत्थामाको मृत्युको कुरा भने। मनमा सत्य जान्दाजान्दै पनि भीमले त्यस बेला असत्य बोले।
17भीमसेनका यी अत्यन्त अप्रिय वचन सुनेर र मनमा तिनमाथि विचार गरेर द्रोणका अङ्गहरू मानौँ पानीमा बालुवाझैँ गल्न थाले।
18तर आफ्नो छोराको पराक्रम राम्ररी जानेकाले उनले चाँडै त्यो समाचारलाई असत्य ठान्न थाले, र त्यसैले उसको वधको समाचार सुन्दा पनि उनी अधीर भएनन्।
19चाँडै होसमा आएर उनी आश्वस्त भए, किनभने उनलाई सम्झना भयो कि आफ्नो छोरा शत्रुद्वारा आक्रान्त हुन सक्दैन। तब पार्षत (धृष्टद्युम्न)माथि जाइलागेर तथा त्यस वीर योद्धाको वध गर्ने इच्छाले प्रेरित भई, जो उनको वधकर्ता हुन निश्चित थियो, उनले उसलाई कंकपत्रयुक्त हजारौँ तीक्ष्ण बाणले छोपिदिए।
20तब पाञ्चाल वंशका बीस हजार यशस्वी महारथीहरूले रणभूमिमा यसरी विचरण गरिरहेका उनलाई चारैतिरबाट असंख्य बाणले छोपिदिए।
21हे नरेश्वर, ती बाणले छोपिएपछि हामीले ती महारथी द्रोणलाई त्यसै गरी देख्न सकेनौँ, जसरी वर्षा ऋतुमा बादलले छोपिएको सूर्यलाई मानिसहरूले देख्न सक्दैनन्।
22तब पाञ्चालहरूका ती सम्पूर्ण बाण उडाएर तथा ती वीर पाञ्चाल योद्धाहरूको वध गर्ने अभिप्रायले शत्रुसेनालाई सन्ताप दिने महारथी द्रोणले ब्रह्मास्त्रको आह्वान गरे। त्यस बेला उनी धुवाँरहित प्रज्वलित अग्निजस्तै देदीप्यमान देखिए।
23त्यसपछि उनले त्यस महायुद्धमा पाञ्चाल योद्धाहरूका असंख्य शिर तथा सुनका गहनाले सजिएका तिनीहरूका गदाजस्ता पाखुरा काटिदिए।
24यसरी भरद्वाजपुत्र (द्रोण)द्वारा मारिँदै ती राजकीय योद्धाहरू पृथ्वीमा त्यसै गरी ढल्न थाले, जसरी प्रचण्ड आँधीको वेगले उखेलिएका अनेक रूख।
25हे भरत, युद्धमा ढलेका सम्पूर्ण हात्ती र घोडाहरूको मासु तथा रगतले हिलाम्मे भई पृथ्वी अगम्य देखिन थाल्यो।
26पाञ्चालहरूका बीस हजार महारथीको वध गरेर द्रोण रणभूमिमा धुवाँको एउटा लहरसमेत नभएको प्रज्वलित अग्निजस्तै उभिरहे।
27त्यसपछि क्रोधले भरिएर पराक्रमी भरद्वाजपुत्रले भल्ल नामक बाणले वसुदानको शिर उसको धडबाट काटिदिए।
28त्यसपछि उनले पाँच सय मत्स्य, छ हजार सृञ्जय तथा त्यसपछि दस हजार हात्ती र दस हजार अश्वको वध गरे।
29तब क्षत्रिय जातिको उच्छेदका लागि रणभूमिमा स्थित द्रोणलाई देखेर अग्निदेवको नेतृत्वमा निम्नलिखित ऋषिहरू उनको नजिक आए।
30तिनीहरू थिए — विश्वामित्र, जमदग्नि, भरद्वाज, गौतम, वसिष्ठ, कश्यप तथा अत्रि, सिकत, पृश्नि, गर्ग, वालखिल्य, मरीचिप, भृगु, अङ्गिरा तथा सूक्ष्म रूपधारी अन्य महान् मुनिहरू; यी सबै द्रोणलाई ब्रह्मलोक लैजान इच्छुक थिए।
31तब यी सबैले रणभूषण द्रोणलाई यी वचन भने — "तिमी अधर्मपूर्वक युद्ध गरिरहेका छौ; तिम्रो मृत्युको घडी आइपुगेको छ।
32हे द्रोण, आफ्ना अस्त्र त्याग र आफ्नो सामु उभिएका हामीलाई हेर। अब उप्रान्त तिमीले यस्ता क्रूर कर्म गर्नु हुँदैन।
33तिमी वेद तथा वेदाङ्गका ज्ञाता हौ र सत्य एवं धर्मप्रति समर्पित छौ; विशेषतः तिमी ब्राह्मण हौ, त्यसैले यी कर्मले तिमीलाई शोभा दिँदैनन्।
34आफ्ना अस्त्र राखिदेऊ, आफूमाथि छाएको मोहको आवरण झट्कारेर फ्याँक र सनातन (धर्मको) मार्गको आश्रय लेऊ। आज तिम्रो यस लोकमा बसोबासका दिन पूरा भइसकेका छन्।
35आज तिमीले आफ्नो ब्रह्मास्त्रले अस्त्रको प्रयोग नजान्ने धेरै मानिसलाई भस्म पारेका छौ। तिमीले गरेको यो कर्म कुनै पनि हिसाबले प्रशंसनीय छैन।
36हे द्रोण, यस युद्धमा चाँडै आफ्ना अस्त्र राखिदेऊ; हे द्विजोत्तम, ढिलाइ नगर — अब तिमीले यस्ता पापकर्म गर्नु हुँदैन।"
37ती मुनिहरूका यी वचन सुनेर, तथा भीमसेनका वचन पनि सुनेर, र युद्धमा आफ्नो सामु धृष्टद्युम्नलाई उभिएको देखेर द्रोण हृदयदेखि खिन्न भए।
38शोकले सन्तप्त तथा अत्यन्त पीडित भई उनले कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरसँग सोधे कि आफ्नो छोरा साँच्चै मारिएको हो कि होइन।
39द्रोणलाई यो निश्चित रूपमा थाहा थियो कि पृथापुत्र (युधिष्ठिर)ले तीनै लोकको पृथ्वी पाउनका लागि पनि कहिल्यै असत्य बोल्ने छैनन्।
40यसैकारण ती द्विजश्रेष्ठले अरू सबैलाई छोडेर युधिष्ठिरसँगै यो प्रश्न गरे। युधिष्ठिरको बाल्यकालदेखि नै द्रोणलाई उनीबाट सत्य सुन्ने आशा थियो।
41यसै बीच हे राजन्, गोविन्दले योद्धाहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणले पाण्डवहरूलाई पृथ्वीको सतहबाट मेटाउन सक्छन् भन्ने थाहा पाएर अत्यन्त खिन्न हुँदै युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गरेर भने —
42"यदि क्रोधको वशमा परी द्रोणले आधा दिन मात्र पनि युद्ध गरिरहे भने, म तिमीलाई साँचो भन्दछु, तिम्रो सेनाको विनाश निश्चित छ।
43हामीलाई द्रोणबाट बचाऊ; यस्तो परिस्थितिमा असत्य सत्यभन्दा श्रेष्ठ हुन्छ। प्राणको रक्षाका लागि असत्य बोल्दा मानिस पापी हुँदैन।"
44जब ती दुवै यसरी आपसमा कुरा गरिरहेका थिए, तब भीमसेनले भने — "हे राजन्, मैले त्यो उपाय सुन्नेबित्तिकै जसद्वारा यशस्वी द्रोण मारिन सक्छन्,
45मैले युद्धमा आफ्नो पराक्रम देखाउँदै तत्कालै त्यो विशाल हात्तीको वध गरेँ, जो शक्र (इन्द्र)को ऐरावतजस्तै थियो र तिम्रो सेनामा रहेका मालवहरूका अधिपति इन्द्रवर्माको थियो। त्यसपछि मैले द्रोणकहाँ गएर उनलाई भनेँ — 'हे ब्राह्मण, अश्वत्थामा मारिए; युद्धबाट विरत होऊ।'
46तर हे नरश्रेष्ठ, आचार्य द्रोणले मेरो कथनको सत्यतामा विश्वास गरेनन्; तिमी विजयका अभिलाषी छौ, त्यसैले गोविन्दको सल्लाह स्वीकार गर।
47हे महाराज, द्रोणलाई यो सूचित गर कि शरद्वान्की छोरी (कृपी)को पुत्र मारियो। तिमीले यसो भनेपछि ती ब्राह्मणश्रेष्ठले युद्ध गर्न छाड्नेछन्।
48हे नरेश्वर, तिमी आफ्नो सत्यनिष्ठाका लागि तीनै लोकमा विख्यात छौ।" भीमका यी वचन सुनेर तथा कृष्णको सल्लाहबाट प्रभावित भई,
49र हे राजन्, दैवको अनिवार्यताका कारण युधिष्ठिरले त्यही भन्ने निश्चय गरे जो भन्न उनलाई भनिएको थियो। असत्य बोल्न डराउँदै, तर विजय पाउन उत्सुक युधिष्ठिरले —
50स्पष्ट स्वरमा भने कि अश्वत्थामा मारियो, र अश्वत्थामा नामपछि 'हात्ती' शब्द अस्पष्ट स्वरमा थपिदिए। यसभन्दा अघि युधिष्ठिरको रथ पृथ्वीको सतहबाट चार अङ्गुल अग्लो रहने गर्दथ्यो;
51तर त्यो असत्य बोलेपछि उनका अश्वहरूले पृथ्वी छोए। युधिष्ठिरको मुखबाट यी वचन सुनेर ती महारथी द्रोण —
52आफ्नो छोराको कल्पित मृत्युको शोकले अभिभूत भई निराशामा डुबे। मुनिहरूका वचन सुनेर, र आफूलाई यशस्वी पाण्डवहरूको महान् अपराधी ठानेर, अब छोरा मारिएको समाचार सुनी उनी पूर्णतया संज्ञाशून्य भए, र हे महाराज, धृष्टद्युम्नलाई सामु देखेर चिन्ताले भरिए; ती शत्रुदमन (द्रोण) पहिलेझैँ युद्ध गर्न समर्थ रहेनन्।