द्रोण-वध पर्व — घोर युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 190
संस्कृत
1संजय उवाच तस्मिस्तथा वर्तमाने गजाश्वनरसंक्षये। दुःशासनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत्॥
2स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दितः। अमर्षात् तव पुत्रस्य शरैर्वाहानवाकिरत्॥
3क्षणेन च रथस्तस्य सध्वजः सहसारथिः। नादृश्यत महाराज पार्षतस्य शरैश्चितः॥
4दुःशासनस्तु राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्य महात्मनः। नाशकत् प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडितः॥
5स तु दुःशासनं बाणैविर्मुखीकृत्य पार्षतः। किरञ्छरसहस्राणि द्रोणमेवाभ्ययाद् रणे॥
6अभ्यपद्यत हार्दिक्यः कृतवर्मा चनन्नतरम्। सोदर्याणां त्रयश्चैव त एनं पर्यवारयन्॥
7तं यमौ पृष्ठतोऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ। द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानमिवानलम्॥
8सम्प्रहारमकुर्वस्ते सर्वे च सुमहारथाः। अमर्षिताः सत्त्ववन्तः कृत्वा मरणमग्रतः॥
9शुद्धात्मानः शुद्धवृत्ता राजन् स्वर्गपुरस्कृताः। आर्य युद्धमकुर्वन्त परस्परजिगीषवः॥
10शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिप। धर्मयुद्धमयुध्यन्त प्रेप्सन्तो गतिमुत्तमाम्॥
11न तत्रासीदधर्मिष्ठमशस्तं युद्धमेव च। नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च बस्तिकः॥
12न सूची कपिशो नैव न गवास्थिर्गजास्थिजः। इषुरासीन्न संश्लिष्टो न पूतिर्न च जिह्मगः॥
13ऋजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन्। सुयुद्धेन पराँल्लोकानीप्सन्तः कीर्तिमेव च॥
14तदाऽऽसीत् तुमुलं युद्धं सर्वदोषविवर्जितम्। चतुर्णा तव योधानां तैसिभिः पाण्डवैः सह॥
15धृष्टद्युम्नसतु तान् दृष्ट्वा तव राजन् रथर्षभान्। यमाभ्यां वारितान् वीराज्छीघ्रास्रो द्रोणमभ्ययात्॥
16निवारितास्तु ते वीरास्तयोः पुरुषसिंहयोः। समसज्जन्त चत्वारो वाताः पर्वतयोरिव॥
17द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्धं रथाभ्यां रथपुङ्गवौ। समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत॥
18दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम्। यमाभ्यां तांश्च संसक्तांस्तदन्तरमुपाद्रवत्॥ दुर्योधनो महाराज किरञ्छोणितभोजनान्। तं सात्यकिः शीघ्रतरं पुनरेवाभ्यवर्तत॥
19तौ परस्परमासाद्य समीपे कुरुमाधवौ। हसमानौ नृशार्दूलावभीतौ समसज्जताम्॥
20बाल्यवृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ। अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च स्मयमानौ पुनः पुनः॥
21अथ दुर्योधनो राजा सात्यकि समभाषत। प्रियं सखायं सततं गर्हयन् वृत्तमात्मनः॥
22धिक् क्रोधं धिक् सखे लोभं धिडयोहं धिगमर्पितम्। धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम्॥
23यत्र मामभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुङ्गव। त्वं हि प्राणैः प्रियतरो ममाहं च सदा तव॥
24स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्यवृत्तानि यानि नौ। तानि सर्वाणि जीर्णानि साम्प्रतं नो रणाजिरे॥
25किमन्यत्रोधलोभाभ्यां युद्धमेवाद्य सात्वत। तं तथावादिनं तत्र सात्यकि: प्रत्यभाषत॥ प्रहसन् विशिखांस्तीक्ष्णानुद्यम्य परमास्रवित्। नाचार्यस्य निवेशनम्॥
26दुर्योधन उवाच क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुङ्गव॥ क्व च युद्धमिदं भूय: ‘कालो हि दुरतिक्रमः'।
27किं नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया॥ यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात् समागताः। नेयं सभा राजपुत्र
28संजय उवाच तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवोऽब्रवीत्॥ एवंवृत्तं सदा क्षात्रं युध्यन्तीह गुरूनपि। यदि तेऽहं प्रियो राजन् जहि मां मा चिरं कृथाः॥
29त्वत्कृते सुकृताल्लोकान् गच्छेयं भरतर्षभ। या ते शक्तिर्बलं यच्च तत् क्षिप्रं मयि दर्शय॥ नेच्छामि तदहं द्रष्टुं मित्राणां व्यसनं महत्।
30इत्येवं व्यक्तमाभाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकिः॥ अभ्ययात् तूर्णमव्यग्रो दयां नाकुरुतात्मनि।
31तमायान्तं महाबाहुं प्रत्यगृह्णात् तवात्मजः॥ शरैश्चावाकिरद् राजशैनेयं तनयस्तव।
32ततः प्रववृते युद्धं कुरुमाधवसिंहयोः॥ अन्योन्यं क्रुद्धयो?रं यथा द्विरदसिंहयोः।
33ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः सात्वतं युद्धदुर्मदम्॥ दुर्योधनः प्रत्यविध्यत् कुपितो दशभिः शरैः।
34तं सात्यकिः प्रत्यविध्यत् तथैवावाकिरच्छरैः॥ पञ्चाशता पुनश्चाजौ त्रिंशता दशभिश्च ह।
35सात्यकिं तु रणे राजन् प्रहसंस्तनयस्तव॥ आकर्णपूर्णैर्निशितैर्विव्याध त्रिंशता शरैः।
36ततोऽस्य सशरं चापं क्षुरप्रेण द्विधाच्छिनत्॥ सोऽन्यत् कार्मुकमादाय लघुहस्तस्ततो दृढम्। सात्यकिळसृजचापि शरश्रेणी सुतस्य ते॥
37तामापतन्ती सहसा शरश्रेणी जिघांसया। चिच्छेद बहुधा राजा तत उचुक्रुशुर्जनाः॥ सात्यकिं च त्रिसप्तत्या पीडयामास वेगितः। स्वर्णपुङ्खः शिलाधौतैराकर्णापूर्णनिःसृतैः॥
38तस्य संदधतश्चेषू संहितेषु च कार्मुकम्। आच्छिनत् सात्यकिस्तूर्णं शरैश्चैवाष्यवीविधत्॥ स गाढविद्धो व्यथितः प्रत्यपायाद् रथान्तरे। दुर्योधनो महाराज दाशार्हशरपीडितः॥
39समाश्वस्य तु पुत्रस्ते सात्यकिं पुनरभ्ययात्। विसृजन्निषुजालानि युयुधानरथं प्रति॥ तथैव सात्यकिर्बाणान् दुर्योधनस्थं प्रति। सततं विसृजन् राजंस्तत् संकुलमवर्तत॥
40तत्रेषुभिः क्षिष्यमाणैः पतद्भिश्च शरीरिषु। अग्नेरिव महाकक्षे शब्दः समभवन्महान्॥ तयोः शरसहस्रश्च संछन्नं वसुधातलम्।
41अगम्यरूपं च शरैराकाशं समपद्यत॥ तत्राप्यधिकमालक्ष्य माधवं रथसत्तमम्।
42क्षिप्रमभ्यपतत् कर्णः परीप्संस्तनयं तव॥ न तु तं मर्षयामास भीमसेनो महाबलः।
43सोऽभ्ययात्त्वरितः कर्ण विसृजन् सायकान् बहून्॥ तस्य कर्ण: शितान् बाणान् प्रतिहत्य हसन्निव।
44धनुः शरांश्च चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच्छरैः॥ भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदामादाय पाण्डवः।
45ध्वजं धनुश्च सूतं च सम्ममर्दाहवे रिपोः॥ रथचक्रं च कर्णस्य बभञ्ज स महाबलः।
46भग्नचक्रे रथेऽतिष्ठदकम्पः शैलराडिव॥ एकचक्रं रथं तस्य तमूहुः सुचिरं हयाः।
47एकचक्रमिवार्कस्य रथं सप्त हया यथा॥ अमृष्यमाणः कर्णस्तु भीमसेनमयुध्यता
48विविधैरिषुजालैश्च नानाशस्त्रैश्च संयुगे॥ भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सूतपुत्रमयोधयत्।
49तस्मिस्तथा वर्तगने क्रुद्धो धर्मसुतोऽब्रवीत्॥ पञ्चालानां नरव्याघ्रान् मत्स्यांश्च पुरुषर्षभान्।
50ये नः प्राणाः शिरोये च ये नो योधा महारथाः॥ त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ताः पुरुषर्षभाः।
51किं तिष्ठत यथा मूढाः सर्वे विगतचेतसः॥ तत्र गच्छत यत्रैते युध्यन्ते मामका रथाः।
52क्षात्रधर्मं पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वराः॥ जयन्तो वध्यमानाश्च गतिमिष्टां गमिष्यथ।
53जित्वा वा बहुभिर्यज्ञैर्यजध्वं भूरिदक्षिणैः॥ हता वा देवसाद् भूत्वा लोकान् प्राप्स्यथ पुष्कलान्।
54ते राज्ञा चोदिता वीरा योत्स्यमाना महारथाः॥ क्षात्रधर्मं पुरस्कृत्य त्वरिता द्रोणमभ्ययुः।
55पञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यमन् निशितैः शरैः॥ भीमसेनपुरोगाश्चाप्येकतः पर्यवारयन्।
56आसंस्तु पाण्डुपुत्राणां त्रयो जिह्या महारथाः॥ यमौ च भीमसेनश्च प्राक्रोशंस्ते धनंजयम्।
57अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून् द्रोणादपानुद॥ तत एनं हनिष्यन्ति पञ्चाला हतरक्षिणम्।
58कौरवेयांस्ततः पार्थः सहसा समुपाद्रवत्॥ पञ्चालानेव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। ममर्दुस्तरसा वीराः पञ्चमेऽहनि भारत॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When that battle, destructive of men, horses and elephants, thus progressed, O mighty monarch, Dushasana fought with Dhristadyumna.
2on The latter, then mounted on a golden chariot and afflicted with rage and began to cover the animals of your son with his own arrows.
3Then, O mighty monarch, covered with the arrows the car of Prisata's son; soon did the car of Dushasana, its standard and charioteer became invisible.
4Then, O foremost of kings, Dushasana, being afflicted with the arrows of Panchalas, could not stay before that illustrious warriors.
5Thus the son of Prisata, having repulsed Dushasana with his arrows, assailed Drona shooting thousands of shafts as he proceeded.
6Then Hridika's son Kritavarman, with his three uterine brothers, encountered him and tried to resist him.
7The twins, Nakula and Sahadeva, those two foremost of men, then protected Dhristadyumna from behind as he rushed upon Drona like a blazing fire.
8Then all those mighty car-warriors, possessed of strength and inspired with wraih. fell to smite one another, keeping death in their view.
9Of pure souls and pure behavirous, o king, those warriors, keeping the hope of paradise before their mind's eye, fought on fairly, impelled by a desire for conquering one another.
10Of stainless extraction and of spotless deeds and gifted with keen intelligence those rulers of men, keeping paradise in view, fought on fairly with one another.
11In that battle there was nothing unfair or nothing against the rules of military science. In that battle, neither Kanies nor Nalikas, nor poisoned arrows nor Vastikas.
12Nor Suchikopisas, nor those made of the bones of bulls and elephants, nor those having two heads, nor those having fusty beards, nor those that were not straight flying, were used by any body.
13O king Arjuna! The son of Kunti did not assert the opinion but being it a trick, all other present there had preferred it. Only Yudhishthira, the son of Kunti could agree to the matter after a lengthy and tough discussion.
14All then used straight and pure weapon and those three of the Pandava side, the battle, that occurred, was highly terrible, but free from all unfairness.
15Then Dhristadyumna, very quick in the use of weapons and beholding those brave and mighty car-warriors of your army, resisted by the twins (Nakula and Sahadeva), rushed upon Drona.
16Resisted by those two foremost of men, those four brave warriors encountered the former like the winds assailing a pair of mountains.
17Each of the twins, both mighty car-warriors was engaged with a couple of opponents. Meanwhile Dhristadyumna poured showers of arrows on Drona.
18Then seeing the indomitable prince of the Panchalas advance upon Drona and those warriors of his army engaged with the twins, Duryodhana, O king, rushed to that part of the field, discharging myriad's of blood-sucking arrows. Beholding thus Satyaki approach the Kuru king in great speed.
19Those two foremost of men, the two scions of the Kuru and Madhu race respectively nearing each other, were filled with the desire for smiting down each other.
20Recollecting their conduct towards each other in their early days and reflecting with pleasure on the same, they looked at each other and smiled repeatedly.
21Then king Duryodhana, blaming his own conduct, addressed his ever dear friend Satyaki and said
22Fie on wrath, ( friend and fie on vindictiveness, fie on Kshatriya urge and fie on might and prowess.
23Inasmuch as you aim weapons at me and I am directing mine at you, O foremost of the descendants of Sins's race. In the days of childhood, you were dearer to me than my very life and I also was so to you.
24Alas! all those deeds of boyhood that I recollect of both yourself and mine, become as nothing on the field of battle.
25Alas! impelled by rage and covetousness, we are here today for fighting with each other, O scion of the Satvata race. Then O king, Satyaki conversant in the use of great weapons, taking up some sharp arrows smilingly replied to king Duryodhana who was thus speaking to him, “This is no assembly, O prince, nor the house of our preceptor where in days gone by, we sported smiling together."
26Duryodhana said O foremost of Shini's race, where have those sports of our childhood vanished and alas, how has this battle come upon us. It appears that the influence of time is irresistible.
27Urged though we are by a desire for wealth, what use have we of wealth that meeting each other, we now engage in battle, urged by avarice.
28Sanjaya said Satyaki then replied unto king Duryodhana who had thus spoken – "That they have to fight even with their preceptors has always been the duty of Kshatriyas.
29If I am indeed believed of you, O king, slay me without delay. O foremost of the Bharatas, them through your instrumentality I shall be launched upon the regions of the righteous. Bring into play, as soon as possible, all your might and prowess, against myself. This carnage of my friends, I do not wish to behold any longer.
30Having thus replied to king Duryodhana and said his say, O king, Satyaki dauntlessly and reckless of his life, rushed furiously upon Duryodhana.
31Beholding hinthus advance your son received him. Indeed, O king, your son then poured upon him a veritable shower of arrows.
32Then ensued a dreadful battle between those two foremost of Kuru's and Madhu's race, that resembled an encounter between a lion and an elephant.
33Then filled with rage Duryodhana pierced the indomitable Satyaki with numerous keen arrows shot from the bow drawn to its fullest stretch.
34Satyaki quickly pierced Duryodhana in return with fifty keen shafts in that battle and then with twenty and next with another ten shafts.
35Then in that battle your son smilingly pierced Satyaki in return with thirty arrows shot from his bow-string drawn back to the ear.
36Discharging then a Kshurapra (razorheaded arrow) he cut-off in two, Satyaki's bow with arrows fixed thereon ; Satyaki, thereupon with great lightness of hands, grasped a tougher bow and began to shoot a shower of shafts at your son. As those lines of arrows flew for bringing about Duryodhana's death.
37The latter, O monarch, cut them into pierces, whereupon the troops uttered a loud shout. Then quickly he afflicted Satyaki with seventy three shafts, furnished with golden wings, whetted on stone and shot from a bow drawn to its fullest stretch. Then all these arrows and the bow with shafts thereupon.
38Satyaki cut-off and covered Duryodhana with a fresh shower of arrows. Thus deeply pierced and afflicted with the shafts of that i scion of the Dasarha race, Duryodhana, O mighty monarch, took shelter in another car. Then recovering a little your son once more rushed upon Satyaki.
39Shooting myriad's of arrows at the chariot of the latter. Similarly Satyaki discharged arrows at Duryodhana's car; whereupon, O king, the battle became extremely fierced. Then in consequence of those shafts thus discharged and in consequence of their falling on all sides.
40Loud clashing sounds there, resembling that produced by a raging conflagration consuming a large forest. The surface of the earth was then covered with those thousands of shafts shot by both of them.
41Clouded therewith, the sky sky became invisible. Then beholding that foremost of carwarriors, namely, him of Madhu's race, prevail over Duryodhana.
42Karna quickly advanced to rescue your son. But the mighty Bhimasena did not allow him to arose do so.
43And he in his turn assailed Karna, quickly shooting numerous arrows. Thereupon Karna smilingly destroyed all those sharp arrows of Bhima.
44Cut off his bow and arrows and wounded his driver with numerous shafts. Thereupon Pandu's son Bhimasena, burning with rage, took up a mace.
45And therewith crushed the bow, the standard and the charioteer of his opponent in that battle. That mighty hero also shattered one of the wheels of Karna's car.
46Then staying on his chariot of which one wheel was broken, Karna did not tremble (in fear) but was as firm as the prince of mountains. That chariot of his which had now only one wheel left was drawn by his horses.
47Like the single-wheeled car of the Sun borne by the seven celestial steeds. Then not tolerating the feats of Bhimasena Karna fought on which latter.
48Using different groups of arrows and diverse kinds of other weapons. Bhimasena similarly worked up with rage, fought on with the son of Suta,
49When then the battle became thus confused and general, king Yudhishthira, the son of Dharma, addressing the foremost of her es of the Panchalas and the Matsyas said
50are “They who are like our lives, they that are our heads, they that are our heads, they that are possessed of immense strength those foremost of men now all engaged with the Dhritarashtra hosts.
51Why are you then standing as if stupefied and with you, senses confounded? Hie there where my warriors are valorously fighting.
52Keeping in view the duties of the Kshatriya order and dismissing your fears, engage in the battle; for then conquering or slain, you will obtain desirable ends.
53If you conquer you may celebrate numerous sacrifices, giving away profuse Dakshina to the Brahmanas : If on the other hand you are slain, then becoming equal to the gods, you will attain regions of blessedness.
54Urged on by the king in the above manner. Those brave and mighty car-warriors engaged on the field, quickly rushed upon Drona, keeping in view the duties of the Kshatriyas.
55Then the Panchalas, from one side began to assail Drona with their arrows, whilst those headed by Bhima began to check him on the other said,
56Three of the mighty and war-like sons of Pandu were crooked-minded. They were the twins (Nakula and Sahadeva) and Bhimasena. These then addressing Arjuna loudly said
57Rush, O Arjuna, upon the Kurus and separate them from Drona. Then the Panchalas will be able to slay him easily when he will be deprived on their protection.
58Thereupon Pritha's son, all on a sudden attacked the Kaurava troops, while Drona too marched against the Panchala troops headed by Dhristadyumna. O Bharata, in that the fifth day of Drona's command, the brave combatants were slaughtered in quick succession.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे महाराज, जब मनुष्यों, अश्वों और हाथियों का विनाश करने वाला वह युद्ध इस प्रकार चल रहा था, तब दुःशासन धृष्टद्युम्न से भिड़ा।
2तब स्वर्ण के रथ पर आरूढ़ धृष्टद्युम्न क्रोध से पीड़ित होकर आपके पुत्र के पशुओं को अपने बाणों से ढँकने लगे।
3तब, हे महाराज, पृषत के पुत्र के बाणों से ढके जाने पर शीघ्र ही दुःशासन का रथ, उसकी ध्वजा और सारथि अदृश्य हो गए।
4तब, हे राजाओं में अग्रगण्य, पाञ्चालों के बाणों से पीड़ित दुःशासन उस यशस्वी योद्धा के सम्मुख टिक न सका।
5इस प्रकार पृषत के पुत्र ने दुःशासन को अपने बाणों से पीछे हटाकर आगे बढ़ते हुए सहस्रों बाण छोड़ते हुए द्रोण पर आक्रमण किया।
6तब हृदिक के पुत्र कृतवर्मा ने अपने तीन सहोदर भाइयों के साथ उनका सामना किया और उन्हें रोकने का प्रयत्न किया।
7तब पुरुषों में अग्रगण्य वे दोनों जुड़वाँ — नकुल और सहदेव — धृष्टद्युम्न की पीछे से रक्षा करने लगे, जब वे धधकती अग्नि के समान द्रोण पर टूट पड़े।
8तब बल से सम्पन्न और क्रोध से भरे वे समस्त महारथी मृत्यु को अपने सामने रखकर एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
9हे राजन्, शुद्ध आत्मा और शुद्ध आचरण वाले वे योद्धा स्वर्ग की आशा को अपने मन के सम्मुख रखकर एक-दूसरे को जीतने की इच्छा से प्रेरित होकर धर्मपूर्वक लड़ते रहे।
10निष्कलङ्क कुल और निर्दोष कर्मों वाले तथा तीक्ष्ण बुद्धि से सम्पन्न वे मनुष्यों के शासक स्वर्ग को दृष्टि में रखते हुए एक-दूसरे से धर्मपूर्वक लड़ते रहे।
11उस युद्ध में कुछ भी अधर्मपूर्ण अथवा धनुर्वेद के नियमों के विरुद्ध नहीं था। उस युद्ध में न कर्णियों का, न नालिकों का, न विषभरे बाणों का और न वस्तिकों का —
12न सूचिकोपिशों का, न साँड़ों तथा हाथियों की हड्डियों से बने बाणों का, न दो फल वाले बाणों का, न जङ्ग लगे मुख वाले बाणों का और न उन बाणों का ही, जो सीधे नहीं उड़ते, किसी ने प्रयोग किया।
13हे राजन्! कुन्ती के पुत्र अर्जुन ने उस मत का समर्थन नहीं किया, क्योंकि वह छल था; वहाँ उपस्थित अन्य सब उसे ही श्रेष्ठ मानते थे। लम्बे और कठिन विचार-विमर्श के पश्चात् ही कुन्ती के पुत्र युधिष्ठिर उस बात पर सहमत हो सके।
14तब सबने सीधे और शुद्ध अस्त्रों का ही प्रयोग किया; और पाण्डव पक्ष के उन तीनों के साथ जो युद्ध हुआ, वह अत्यन्त भयङ्कर था, किन्तु समस्त अधर्म से मुक्त था।
15तब अस्त्रों के प्रयोग में अत्यन्त फुर्तीले धृष्टद्युम्न ने आपकी सेना के उन वीर और पराक्रमी महारथियों को जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) द्वारा रोका गया देखकर द्रोण पर आक्रमण किया।
16पुरुषों में अग्रगण्य उन दोनों द्वारा रोके जाने पर वे चारों वीर योद्धा उनसे इस प्रकार भिड़े, जैसे वायु दो पर्वतों पर टूट पड़े।
17दोनों जुड़वाँ महारथियों में से प्रत्येक दो-दो प्रतिद्वन्द्वियों से भिड़ा हुआ था। इसी बीच धृष्टद्युम्न ने द्रोण पर बाणों की वर्षा की।
18हे राजन्, तब अजेय पाञ्चालराजकुमार को द्रोण की ओर बढ़ते और अपनी सेना के उन योद्धाओं को जुड़वाँ भाइयों से भिड़ा देखकर दुर्योधन असंख्य रक्तपायी बाण छोड़ते हुए रणभूमि के उस भाग की ओर दौड़ा। इस प्रकार सात्यकि को कुरुराज की ओर बड़े वेग से आते देखकर —
19पुरुषों में अग्रगण्य वे दोनों, कुरु और मधुवंश के वंशज, एक-दूसरे के निकट आते हुए एक-दूसरे को गिराने की इच्छा से भर उठे।
20अपने बाल्यकाल में एक-दूसरे के प्रति किए गए आचरण को स्मरण करके और उस पर प्रसन्नता से विचार करके उन्होंने एक-दूसरे की ओर देखा और बार-बार मुसकराए।
21तब राजा दुर्योधन ने अपने ही आचरण की निन्दा करते हुए अपने सदा के प्रिय मित्र सात्यकि को सम्बोधित करके कहा —
22"हे मित्र, क्रोध को धिक्कार है और प्रतिशोध को धिक्कार, क्षत्रिय की उस उद्दाम प्रेरणा को धिक्कार तथा बल और पराक्रम को भी धिक्कार —
23क्योंकि तुम मुझ पर अस्त्र साध रहे हो और मैं तुम पर अपने अस्त्र चला रहा हूँ, हे शिनि के वंशजों में अग्रगण्य। बाल्यकाल के दिनों में तुम मुझे अपने प्राणों से भी प्रिय थे और मैं भी तुम्हें वैसा ही था।
24हाय! तुम्हारे और मेरे बाल्यकाल के वे समस्त कर्म, जिन्हें मैं स्मरण करता हूँ, रणभूमि पर व्यर्थ हो जाते हैं।
25हाय! हे सात्वत वंश के वंशज, क्रोध और लोभ से प्रेरित होकर हम आज यहाँ एक-दूसरे से लड़ने के लिए खड़े हैं।" तब, हे राजन्, महान् अस्त्रों के प्रयोग में निपुण सात्यकि ने कुछ तीक्ष्ण बाण उठाकर मुसकराते हुए राजा दुर्योधन को, जो उनसे इस प्रकार कह रहा था, उत्तर दिया — "हे राजकुमार, यह न वह सभा है और न हमारे गुरु का वह घर, जहाँ बीते दिनों में हम साथ-साथ मुसकराते हुए क्रीड़ा किया करते थे।"
26दुर्योधन ने कहा — हे शिनि के वंश में अग्रगण्य, हमारे बाल्यकाल की वे क्रीड़ाएँ कहाँ लुप्त हो गईं, और हाय, यह युद्ध हम पर कैसे आ पड़ा? ऐसा जान पड़ता है कि काल का प्रभाव अनिवार्य है।
27यद्यपि हम धन की इच्छा से प्रेरित हैं, तथापि उस धन से हमें क्या लाभ, जिसके कारण एक-दूसरे से मिलकर हम आज लोभ से प्रेरित होकर युद्ध में जुट रहे हैं?
28सञ्जय ने कहा — तब सात्यकि ने राजा दुर्योधन को, जिसने इस प्रकार कहा था, उत्तर दिया — "अपने गुरुओं से भी युद्ध करना पड़े — यह सदा से क्षत्रियों का कर्तव्य रहा है।
29हे राजन्, यदि सचमुच मैं तुम्हें प्रिय हूँ, तो बिना विलम्ब मेरा वध कर दो। हे भरतश्रेष्ठ, तब तुम्हारे ही निमित्त से मैं धर्मात्माओं के लोकों में पहुँचा दिया जाऊँगा। जितनी शीघ्र हो सके, अपना समस्त बल और पराक्रम मुझ पर लगा दो। अपने मित्रों का यह संहार मैं और अधिक नहीं देखना चाहता।"
30हे राजन्, राजा दुर्योधन को इस प्रकार उत्तर देकर और अपनी बात कह चुकने के पश्चात् सात्यकि निर्भय होकर और अपने प्राणों की चिन्ता न करते हुए क्रोधपूर्वक दुर्योधन पर टूट पड़े।
31उन्हें इस प्रकार आते देखकर आपके पुत्र ने उनका सामना किया। सचमुच, हे राजन्, तब आपके पुत्र ने उन पर बाणों की सचमुच वर्षा कर दी।
32तब कुरु और मधुवंश में अग्रगण्य उन दोनों के बीच एक भयङ्कर युद्ध छिड़ गया, जो सिंह और हाथी की भिड़न्त के समान था।
33तब क्रोध से भरकर दुर्योधन ने पूरी तरह खींचे गए धनुष से छोड़े अनेक तीक्ष्ण बाणों से अजेय सात्यकि को बींध डाला।
34उस युद्ध में सात्यकि ने भी बदले में दुर्योधन को शीघ्र ही पचास तीक्ष्ण बाणों से, फिर बीस से और उसके बाद और दस बाणों से बींध डाला।
35तब उस युद्ध में आपके पुत्र ने मुसकराते हुए, कान तक खींची गई प्रत्यञ्चा से छोड़े तीस बाणों से सात्यकि को बदले में बींध डाला।
36तब एक क्षुरप्र (छुरे के फल वाला बाण) छोड़कर उसने सात्यकि के धनुष को उस पर चढ़े बाणों सहित दो टुकड़े कर दिया; तब सात्यकि ने महान् हस्तलाघव से एक और दृढ़ धनुष उठाया और आपके पुत्र पर बाणों की वर्षा करने लगे। जब बाणों की वे पङ्क्तियाँ दुर्योधन की मृत्यु का विधान करने के लिए उड़ीं —
37तब, हे राजन्, आपके पुत्र ने उन्हें टुकड़े-टुकड़े कर दिया, जिस पर सेनाओं ने उच्च स्वर में हर्षध्वनि की। तब उसने शीघ्र ही सात्यकि को तिहत्तर बाणों से पीड़ित किया, जो स्वर्ण के पङ्खों से युक्त, पत्थर पर पैने किए हुए और पूरी तरह खींचे गए धनुष से छोड़े गए थे। तब उन समस्त बाणों को तथा उन पर चढ़े बाणों सहित उस धनुष को —
38सात्यकि ने काट डाला और दुर्योधन को बाणों की नई वर्षा से ढँक दिया। दशार्ह वंश के उस वंशज के बाणों से इस प्रकार गहरे बिंधकर और पीड़ित होकर, हे महाराज, दुर्योधन ने दूसरे रथ में शरण ली। तब कुछ सँभलकर आपका पुत्र एक बार फिर सात्यकि पर टूट पड़ा —
39उनके रथ पर असंख्य बाण छोड़ते हुए। इसी प्रकार सात्यकि ने भी दुर्योधन के रथ पर बाण छोड़े; तब, हे राजन्, वह युद्ध अत्यन्त प्रचण्ड हो उठा। तब इस प्रकार छोड़े गए उन बाणों के कारण और उनके चारों ओर गिरने के कारण —
40वहाँ उच्च स्वर में टकराहट का शब्द उठा, जो किसी विशाल वन को भस्म करते धधकते दावानल के शब्द के समान था। तब उन दोनों द्वारा छोड़े गए उन सहस्रों बाणों से पृथ्वी की सतह ढक गई।
41उनसे आच्छादित होकर आकाश अदृश्य हो गया। तब मधुवंश के उन महारथी को दुर्योधन पर प्रबल होते देखकर —
42कर्ण आपके पुत्र को बचाने के लिए शीघ्र आगे बढ़े। किन्तु पराक्रमी भीमसेन ने उन्हें ऐसा नहीं करने दिया।
43और उन्होंने अपनी बारी में शीघ्रता से अनेक बाण छोड़ते हुए कर्ण पर आक्रमण किया। तब कर्ण ने मुसकराते हुए भीम के उन समस्त तीक्ष्ण बाणों को नष्ट कर दिया —
44उनका धनुष और बाण काट डाले तथा अनेक बाणों से उनके सारथि को घायल कर दिया। तब क्रोध से जलते हुए पाण्डुपुत्र भीमसेन ने एक गदा उठाई —
45और उससे उस युद्ध में अपने प्रतिद्वन्द्वी के धनुष, ध्वजा और सारथि को चूर कर दिया। उस पराक्रमी वीर ने कर्ण के रथ का एक पहिया भी तोड़ डाला।
46तब जिसका एक पहिया टूट चुका था, उसी रथ पर खड़े रहकर भी कर्ण (भय से) नहीं काँपे, अपितु पर्वतराज के समान अटल बने रहे। अब जिसमें केवल एक ही पहिया शेष था, उनका वह रथ उनके अश्वों द्वारा खींचा जाता रहा —
47जैसे सात दिव्य अश्वों द्वारा ढोया जाता सूर्य का एकचक्र रथ। तब भीमसेन के उन पराक्रमों को सह न सकने के कारण कर्ण उनसे लड़ते रहे —
48नाना प्रकार के बाणसमूहों तथा भाँति-भाँति के अन्य अस्त्रों का प्रयोग करते हुए। इसी प्रकार क्रोध से भरे भीमसेन भी सूतपुत्र से लड़ते रहे।
49तब जब युद्ध इस प्रकार अस्तव्यस्त और सर्वव्यापी हो गया, तब धर्म के पुत्र राजा युधिष्ठिर ने पाञ्चालों और मत्स्यों के वीरों में अग्रगण्य को सम्बोधित करते हुए कहा —
50"वे, जो हमारे प्राणों के समान हैं, वे, जो हमारे सिर हैं, वे, जो हमारे सिर हैं, वे, जो अपार बल से सम्पन्न हैं — पुरुषों में अग्रगण्य वे सब इस समय धृतराष्ट्र की सेनाओं से भिड़े हुए हैं।
51तो फिर तुम लोग जड़ के समान और चेतना खोए हुए क्यों खड़े हो? वहाँ जाओ, जहाँ मेरे योद्धा वीरतापूर्वक लड़ रहे हैं।
52क्षत्रिय-धर्म के कर्तव्यों को दृष्टि में रखते हुए और अपने भय त्यागकर युद्ध में जुट जाओ; क्योंकि तब जीतो अथवा मारे जाओ — दोनों ही स्थितियों में तुम्हें वाञ्छित फल मिलेगा।
53यदि तुम जीत गए, तो ब्राह्मणों को प्रचुर दक्षिणा देकर अनेक यज्ञ कर सकोगे; दूसरी ओर यदि तुम मारे गए, तो देवताओं के समान होकर कल्याणमय लोकों को प्राप्त करोगे।"
54राजा द्वारा इस प्रकार प्रेरित किए जाने पर रणभूमि में जुटे वे वीर और पराक्रमी महारथी क्षत्रिय-धर्म के कर्तव्यों को दृष्टि में रखते हुए शीघ्र ही द्रोण पर टूट पड़े।
55तब पाञ्चाल एक ओर से अपने बाणों से द्रोण पर आक्रमण करने लगे, जबकि भीम के नेतृत्व वाले योद्धा दूसरी ओर से उन्हें रोकने लगे।
56पाण्डु के तीन पराक्रमी और युद्धप्रिय पुत्र कुटिल बुद्धि वाले थे। वे थे जुड़वाँ (नकुल और सहदेव) तथा भीमसेन। तब इन्होंने अर्जुन को सम्बोधित करके उच्च स्वर में कहा —
57"हे अर्जुन, कुरुओं पर टूट पड़ो और उन्हें द्रोण से अलग कर दो। तब पाञ्चाल उन्हें सहज ही मार सकेंगे, जब वे उनकी रक्षा से वञ्चित हो जाएँगे।"
58तत्पश्चात् पृथा के पुत्र ने अकस्मात् कौरव सेनाओं पर आक्रमण किया, जबकि द्रोण भी धृष्टद्युम्न के नेतृत्व वाली पाञ्चाल सेनाओं की ओर बढ़े। हे भरतवंशी, द्रोण के सेनापतित्व के उस पाँचवें दिन वीर योद्धा एक के बाद एक शीघ्रता से मारे जाते रहे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे महाराज, जब मानिस, अश्व र हात्तीहरूको विनाश गर्ने त्यो युद्ध यसरी चलिरहेको थियो, तब दुःशासन धृष्टद्युम्नसँग भिडे।
2तब सुनको रथमा आरूढ धृष्टद्युम्न क्रोधले पीडित भई तपाईंका पुत्रका पशुहरूलाई आफ्ना बाणले ढाक्न थाले।
3तब, हे महाराज, पृषतका पुत्रका बाणले ढाकिएपछि चाँडै नै दुःशासनको रथ, उसको ध्वजा र सारथि अदृश्य भए।
4तब, हे राजाहरूमा अग्रगण्य, पाञ्चालहरूका बाणले पीडित दुःशासन त्यस यशस्वी योद्धाको सामु टिक्न सकेनन्।
5यसरी पृषतका पुत्रले दुःशासनलाई आफ्ना बाणले पछि हटाएर अगाडि बढ्दै हजारौँ बाण छोड्दै द्रोणमाथि आक्रमण गरे।
6तब हृदिकका पुत्र कृतवर्माले आफ्ना तीन सहोदर भाइहरूसँग उनको सामना गरे र उनलाई रोक्ने प्रयत्न गरे।
7तब पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती दुवै जुम्ल्याहा — नकुल र सहदेव — धृष्टद्युम्नको पछाडिबाट रक्षा गर्न थाले, जब उनी दन्किरहेको अग्निजस्तै द्रोणमाथि जाइलागे।
8तब बलले सम्पन्न र क्रोधले भरिएका ती सम्पूर्ण महारथी मृत्युलाई आफ्नो सामु राखेर एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले।
9हे राजन्, शुद्ध आत्मा र शुद्ध आचरण भएका ती योद्धा स्वर्गको आशालाई आफ्नो मनको सामु राखेर एकअर्कालाई जित्ने इच्छाले प्रेरित भई धर्मपूर्वक लडिरहे।
10निष्कलङ्क कुल र निर्दोष कर्म भएका तथा तीक्ष्ण बुद्धिले सम्पन्न ती मानिसका शासकहरू स्वर्गलाई दृष्टिमा राख्दै एकअर्कासँग धर्मपूर्वक लडिरहे।
11त्यस युद्धमा केही पनि अधर्मपूर्ण अथवा धनुर्वेदका नियमविरुद्ध थिएन। त्यस युद्धमा न कर्णी, न नालिक, न विषभरिएका बाण र न वस्तिक —
12न सूचिकोपिश, न साँढे तथा हात्तीका हाडबाट बनेका बाण, न दुई फल भएका बाण, न खिया लागेका मुख भएका बाण र न ती बाण नै, जो सीधा उड्दैनन्, कसैले प्रयोग गरे।
13हे राजन्! कुन्तीका पुत्र अर्जुनले त्यस मतको समर्थन गरेनन्, किनभने त्यो छल थियो; त्यहाँ उपस्थित अरू सबैले त्यसैलाई श्रेष्ठ मान्थे। लामो र कठिन विचारविमर्शपछि मात्र कुन्तीका पुत्र युधिष्ठिर त्यस कुरामा सहमत हुन सके।
14तब सबैले सीधा र शुद्ध अस्त्रकै प्रयोग गरे; र पाण्डव पक्षका ती तीनैसँग जुन युद्ध भयो, त्यो अत्यन्त भयङ्कर थियो, तर सम्पूर्ण अधर्मबाट मुक्त थियो।
15तब अस्त्रको प्रयोगमा अत्यन्त फुर्तिला धृष्टद्युम्नले तपाईंको सेनाका ती वीर र पराक्रमी महारथीहरूलाई जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)ले रोकेको देखेर द्रोणमाथि आक्रमण गरे।
16पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती दुवैले रोकिँदा ती चारै वीर योद्धा तिनीहरूसँग यसरी भिडे, जसरी वायु दुई पर्वतमाथि जाइलाग्दछ।
17दुवै जुम्ल्याहा महारथीमध्ये प्रत्येक दुई-दुई प्रतिद्वन्द्वीसँग भिडेका थिए। यसै बीच धृष्टद्युम्नले द्रोणमाथि बाणको वर्षा गरे।
18हे राजन्, तब अजेय पाञ्चालराजकुमारलाई द्रोणतिर बढेको र आफ्नो सेनाका ती योद्धाहरूलाई जुम्ल्याहा भाइहरूसँग भिडेको देखेर दुर्योधन असङ्ख्य रक्तपायी बाण छोड्दै रणभूमिको त्यस भागतिर दौडे। यसरी सात्यकिलाई कुरुराजतिर ठूलो वेगले आइरहेको देखेर —
19पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती दुवै, कुरु र मधुवंशका वंशज, एकअर्काको नजिक आउँदै एकअर्कालाई ढाल्ने इच्छाले भरिए।
20आफ्नो बाल्यकालमा एकअर्काप्रति गरेको व्यवहार सम्झेर र त्यसमा प्रसन्नताले विचार गरेर तिनीहरूले एकअर्कातिर हेरे र बारम्बार मुस्कुराए।
21तब राजा दुर्योधनले आफ्नै व्यवहारको निन्दा गर्दै आफ्ना सधैँका प्रिय मित्र सात्यकिलाई सम्बोधन गरेर भने —
22"हे मित्र, क्रोधलाई धिक्कार छ र प्रतिशोधलाई धिक्कार, क्षत्रियको त्यस उद्दाम प्रेरणालाई धिक्कार तथा बल र पराक्रमलाई पनि धिक्कार —
23किनभने तिमी ममाथि अस्त्र ताक्दै छौ र म तिमीमाथि आफ्ना अस्त्र चलाउँदै छु, हे शिनिका वंशजमा अग्रगण्य। बाल्यकालका दिनहरूमा तिमी मलाई आफ्ना प्राणभन्दा पनि प्रिय थियौ र म पनि तिमीलाई त्यस्तै थिएँ।
24हाय! तिम्रा र मेरा बाल्यकालका ती सम्पूर्ण कर्म, जसलाई म सम्झन्छु, रणभूमिमा व्यर्थ हुन्छन्।
25हाय! हे सात्वत वंशका वंशज, क्रोध र लोभले प्रेरित भई हामी आज यहाँ एकअर्कासँग लड्न उभिएका छौँ।" तब, हे राजन्, महान् अस्त्रको प्रयोगमा निपुण सात्यकिले केही तीक्ष्ण बाण उठाएर मुस्कुराउँदै राजा दुर्योधनलाई, जो उनलाई यसरी भन्दै थिए, उत्तर दिए — "हे राजकुमार, यो न त्यो सभा हो न हाम्रा गुरुको त्यो घर, जहाँ बितेका दिनहरूमा हामी सँगसँगै मुस्कुराउँदै क्रीडा गर्थ्यौँ।"
26दुर्योधनले भने — हे शिनिको वंशमा अग्रगण्य, हाम्रा बाल्यकालका ती क्रीडा कहाँ लोप भए, र हाय, यो युद्ध हामीमाथि कसरी आइपर्यो? यस्तो लाग्छ कि कालको प्रभाव अनिवार्य छ।
27यद्यपि हामी धनको इच्छाले प्रेरित छौँ, तथापि त्यस धनबाट हामीलाई के लाभ, जसका कारण एकअर्कासँग भेटेर हामी आज लोभले प्रेरित भई युद्धमा जुट्दै छौँ?
28सञ्जयले भने — तब सात्यकिले राजा दुर्योधनलाई, जसले यसरी भनेका थिए, उत्तर दिए — "आफ्ना गुरुसँग पनि युद्ध गर्नुपरोस् — यो सदादेखि क्षत्रियको कर्तव्य रहेको छ।
29हे राजन्, यदि साँच्चै म तिमीलाई प्रिय छु भने, बिनाढिलाइ मेरो वध गरिदेऊ। हे भरतश्रेष्ठ, तब तिम्रै निमित्तले म धर्मात्माहरूका लोकमा पुर्याइनेछु। जति चाँडो सकिन्छ, आफ्नो सम्पूर्ण बल र पराक्रम ममाथि लगाइदेऊ। आफ्ना मित्रहरूको यो संहार म अझ बढी हेर्न चाहन्नँ।"
30हे राजन्, राजा दुर्योधनलाई यसरी उत्तर दिएर र आफ्नो कुरा भनिसकेपछि सात्यकि निर्भय भई र आफ्ना प्राणको चिन्ता नगरी क्रोधपूर्वक दुर्योधनमाथि जाइलागे।
31उनलाई यसरी आइरहेको देखेर तपाईंका पुत्रले उनको सामना गरे। साँच्चै, हे राजन्, तब तपाईंका पुत्रले उनीमाथि बाणको साँच्चै वर्षा गरे।
32तब कुरु र मधुवंशमा अग्रगण्य ती दुवैबीच एउटा भयङ्कर युद्ध सुरु भयो, जो सिंह र हात्तीको भिडन्तजस्तै थियो।
33तब क्रोधले भरिएर दुर्योधनले पूरै तानिएको धनुषबाट छोडेका अनेक तीक्ष्ण बाणले अजेय सात्यकिलाई घोचिदिए।
34त्यस युद्धमा सात्यकिले पनि बदलामा दुर्योधनलाई चाँडै नै पचास तीक्ष्ण बाणले, अनि बीसले र त्यसपछि अरू दस बाणले घोचिदिए।
35तब त्यस युद्धमा तपाईंका पुत्रले मुस्कुराउँदै, कानसम्म तानिएको ताँदोबाट छोडेका तीस बाणले सात्यकिलाई बदलामा घोचिदिए।
36तब एउटा क्षुरप्र (छुराको फल भएको बाण) छोडेर उनले सात्यकिको धनुषलाई त्यसमा चढेका बाणसहित दुई टुक्रा पारिदिए; तब सात्यकिले महान् हस्तलाघवले अर्को दृढ धनुष उठाए र तपाईंका पुत्रमाथि बाणको वर्षा गर्न थाले। जब बाणका ती पङ्क्ति दुर्योधनको मृत्युको विधान गर्न उडे —
37तब, हे राजन्, तपाईंका पुत्रले तिनलाई टुक्रा-टुक्रा पारिदिए, जसमा सेनाहरूले उच्च स्वरमा हर्षध्वनि गरे। तब उनले चाँडै नै सात्यकिलाई त्रिहत्तर बाणले पीडित पारे, जो सुनका पखेटाले युक्त, ढुङ्गामा उध्याइएका र पूरै तानिएको धनुषबाट छोडिएका थिए। तब ती सम्पूर्ण बाणलाई तथा तिनमा चढेका बाणसहित त्यो धनुषलाई —
38सात्यकिले काटिदिए र दुर्योधनलाई बाणको नयाँ वर्षाले ढाकिदिए। दशार्ह वंशका त्यस वंशजका बाणले यसरी गहिरो घोचिएर र पीडित भई, हे महाराज, दुर्योधनले अर्को रथमा शरण लिए। तब केही सम्हालिएर तपाईंका पुत्र एक पटक फेरि सात्यकिमाथि जाइलागे —
39उनको रथमाथि असङ्ख्य बाण छोड्दै। त्यसै गरी सात्यकिले पनि दुर्योधनको रथमाथि बाण छोडे; तब, हे राजन्, त्यो युद्ध अत्यन्त प्रचण्ड भयो। तब यसरी छोडिएका ती बाणका कारण र तिनी चारैतिर खसेका कारण —
40त्यहाँ उच्च स्वरमा ठक्करको शब्द उठ्यो, जो कुनै विशाल वनलाई भस्म पार्दै गरेको दन्किरहेको डढेलोको शब्दजस्तै थियो। तब ती दुवैले छोडेका ती हजारौँ बाणले पृथ्वीको सतह ढाकियो।
41तिनले आच्छादित भई आकाश अदृश्य भयो। तब मधुवंशका ती महारथीलाई दुर्योधनमाथि प्रबल भइरहेको देखेर —
42कर्ण तपाईंका पुत्रलाई बचाउन चाँडै अगाडि बढे। तर पराक्रमी भीमसेनले उनलाई त्यसो गर्न दिएनन्।
43र उनले आफ्नो पालोमा शीघ्रताले अनेक बाण छोड्दै कर्णमाथि आक्रमण गरे। तब कर्णले मुस्कुराउँदै भीमका ती सम्पूर्ण तीक्ष्ण बाण नष्ट पारे —
44उनका धनुष र बाण काटिदिए तथा अनेक बाणले उनका सारथिलाई घाइते पारे। तब क्रोधले जल्दै पाण्डुपुत्र भीमसेनले एउटा गदा उठाए —
45र त्यसैले त्यस युद्धमा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीको धनुष, ध्वजा र सारथिलाई चूर पारिदिए। ती पराक्रमी वीरले कर्णको रथको एउटा पाङ्ग्रा पनि भाँचिदिए।
46तब जसको एउटा पाङ्ग्रा भाँचिइसकेको थियो, त्यही रथमा उभिइरहेर पनि कर्ण (भयले) काँपेनन्, बरु पर्वतराजजस्तै अटल रहे। अब जसमा केवल एउटै पाङ्ग्रा बाँकी थियो, उनको त्यो रथ उनका अश्वले तानिरहे —
47जसरी सात दिव्य अश्वले बोकिने सूर्यको एकचक्र रथ। तब भीमसेनका ती पराक्रम सहन नसकेकाले कर्ण उनीसँग लडिरहे —
48नाना प्रकारका बाणसमूह तथा भाँतीभाँतीका अन्य अस्त्रको प्रयोग गर्दै। त्यसै गरी क्रोधले भरिएका भीमसेन पनि सूतपुत्रसँग लडिरहे।
49तब जब युद्ध यसरी अस्तव्यस्त र सर्वव्यापी भयो, तब धर्मका पुत्र राजा युधिष्ठिरले पाञ्चाल र मत्स्यहरूका वीरहरूमा अग्रगण्यलाई सम्बोधन गर्दै भने —
50"तिनीहरू, जो हाम्रा प्राणसमान छन्, तिनीहरू, जो हाम्रा शिर हुन्, तिनीहरू, जो हाम्रा शिर हुन्, तिनीहरू, जो अपार बलले सम्पन्न छन् — पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती सबै यस बेला धृतराष्ट्रका सेनासँग भिडेका छन्।
51अनि तिमीहरू जडजस्तै र चेतना गुमाएर किन उभिएका छौ? त्यहाँ जाऊ, जहाँ मेरा योद्धाहरू वीरतापूर्वक लडिरहेका छन्।
52क्षत्रिय-धर्मका कर्तव्यलाई दृष्टिमा राख्दै र आफ्ना भय त्यागेर युद्धमा जुट; किनभने तब जित वा मारिऊ — दुवै अवस्थामा तिमीहरूले वाञ्छित फल पाउनेछौ।
53यदि तिमीहरू जित्यौ भने, ब्राह्मणहरूलाई प्रचुर दक्षिणा दिएर अनेक यज्ञ गर्न सक्नेछौ; अर्कोतिर यदि तिमीहरू मारियौ भने, देवतासमान भई कल्याणमय लोक प्राप्त गर्नेछौ।"
54राजाले यसरी प्रेरित गरेपछि रणभूमिमा जुटेका ती वीर र पराक्रमी महारथीहरू क्षत्रिय-धर्मका कर्तव्यलाई दृष्टिमा राख्दै चाँडै नै द्रोणमाथि जाइलागे।
55तब पाञ्चालहरू एकातिरबाट आफ्ना बाणले द्रोणमाथि आक्रमण गर्न थाले, जबकि भीमको नेतृत्वमा रहेका योद्धाहरू अर्कोतिरबाट उनलाई रोक्न थाले।
56पाण्डुका तीन पराक्रमी र युद्धप्रिय पुत्र कुटिल बुद्धिका थिए। ती थिए जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव) तथा भीमसेन। तब यिनीहरूले अर्जुनलाई सम्बोधन गरेर उच्च स्वरमा भने —
57"हे अर्जुन, कुरुहरूमाथि जाइलाग र तिनलाई द्रोणबाट अलग गरिदेऊ। तब पाञ्चालहरूले उनलाई सजिलै मार्न सक्नेछन्, जब उनी तिनको रक्षाबाट वञ्चित हुनेछन्।"
58त्यसपछि पृथाका पुत्रले अकस्मात् कौरव सेनाहरूमाथि आक्रमण गरे, जबकि द्रोण पनि धृष्टद्युम्नको नेतृत्वमा रहेका पाञ्चाल सेनातिर बढे। हे भरतवंशी, द्रोणको सेनापतित्वको त्यस पाँचौँ दिन वीर योद्धाहरू एकपछि अर्को गर्दै शीघ्रताले मारिइरहे।