जयद्रथ-वध पर्व — अलम्बुषको पराजय
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 108
संस्कृत
1संजय उवाच द्रौपदेयान् महेष्वासान् सौमदत्तिर्महायशाः। एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः॥
2ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभो। प्रमूढा नैव विविदुर्मधे कृत्यं स्म किंचन॥
3नाकुलिश्च शतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम्। द्वाभ्यां विद्धवानदद्धृष्टः शराभ्यां शत्रुकर्शनः॥
4तथेतरे रणे यत्तास्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः। विव्यधुः समरे तूर्णं सौमदत्तिममर्षणम्॥
5स तान् प्रति महाराज पञ्च चिक्षेप सायकान्। एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशाः॥
6ततस्ते भ्रातरः पञ्च शरैर्विद्धा महात्मना। परिवार्य रणे वीरं विव्यधुः सायकै शम्॥
7आर्जुनिस्तु हयांस्तस्य चतुर्भिनिशितैः शरैः। प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति॥
8भैमसेनिर्धनुश्छित्त्वा सौमदत्तेर्महात्मनः। ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितैः शरैः॥
9यौधिष्ठिरिध्वजं तस्य छित्त्वा भूमावपातयत्। नाकुलिश्चाथ यन्तारं रथनीडादपाहरत्॥
10साहदेविसतु तं ज्ञात्वा भ्रातृभिर्विमुखीकृतम्। क्षुरप्रेण शिरो राजन् निचकर्त महात्मनः॥
11तच्छिरो न्यपतद् भूमौ तपनीयविभूषितम्। भ्राजयत् तं रणोद्देशं बालसूर्यसमप्रभम्॥
12सौमदत्तेः शिरो दृष्ट्वा निहतं तन्महात्मनः। वित्रस्तास्तावका राजन् प्रदुद्रुवुरनेकधा॥
13अलम्बुषस्तु समरे भीमसेनं महाबलम्। योधयामास संक्रुद्धो लक्ष्मणं रावणिर्यथा॥
14सम्प्रयुद्धौ रणे दृष्ट्वा तावुभौ नरराक्षसौ। विस्मयः सर्वभूतानां प्रहर्षः समजायत॥
15आर्ण्यशृङ्गिं ततो भीमो नवभिर्निशितैः शरैः। विव्याध प्रहसन राजन् राक्षसेन्द्रममर्षणम्॥
16तद् रक्षः समरे विद्धं कृत्वा नाद भयावहम्। अभ्यद्रवत् ततो भीमं ये च तस्य पदानुगाः॥
17स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः भैमान् परिजघानाशु रथास्त्रिशतमाहवे॥
18पुनश्चतु:शतान् हत्वा भीमं विव्याध पत्रिणा। सोऽतिविद्धस्तथा भीमो राक्षसेन महाबलः॥
19निपयात रथोपस्ये मूर्छयाभिपरिप्लुतः। प्रतिलभ्य ततः संज्ञा मारुतिः क्रोधमूर्छितः॥
20विकृष्य कार्मुकं घोरं भारसाधनमुत्तमम्। अलम्बुषं शरैस्तीक्ष्णैरर्दयामास सर्वतः॥
21स विद्धो बहुभिर्वाणैर्नीलाञ्जनचयोपमः। शुशुभे सर्वतो राजन् प्रफुल्ल इव किशुकः॥
22स वध्यमानः समरे भीमचापच्युतैः शरैः। स्मरन् भ्रातृवधं चैव पाण्डवेन महात्मना॥
23घोरं रूपमथो कृत्वा भीमसेनमभाषत। तिष्ठेदानी रणे पार्थ पश्य मेऽद्य पराक्रमम्॥
24बको नाम सुदुर्बुद्धे राक्षसप्रवरो बली। परोक्षं मम तद् वृत्तं यद् भ्राता मे हतस्त्वया॥
25एवमुक्त्वा ततो भीममन्तर्धानं गतस्तदा। महता शरवर्षेण भृशं तं समवाकिरत्॥
26भीमस्तु समरे राजन्नदृश्ये राक्षसे तदा। आकाशं पूरयामास शरैः संनतपर्वभिः॥
27स वध्यमानो भीमेन निमेषाद् रथमास्थितः। जगाम धरणीं चैव क्षुद्रः ख सहसागमत्॥
28उच्चावचानि रूपाणि चकार सुबहूनि च। अणुवृहत्पुनः स्थूलोनादान् मुञ्चन्निवाम्बुदः॥
29उच्चावचास्तथा वाचे व्याजहार समन्ततः। निपेतुर्गगनाच्चैव शरधाराः सहस्रशः॥
30शक्तयः कणपाः प्रासाः शूलपट्टिशतोमराः। शतभ्यः परिघाश्चैव भिन्दिपालाः परश्वधाः॥ शिलाः खड्गा गुडाश्चैव ऋष्टीर्वजाणि चैव ह। सा राक्षसविसृष्टा तु शस्त्रवृष्टिः सुदारुणा॥
31जघान पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् रणमूर्धनि। तेन पाण्डवसैन्यानां सूदिता युधि वारणाः॥
32हयाश्च बहवो राजन् पत्तयश्च तथा पुनः। रथेभ्यो रथिन: पेतुस्तस्य नुन्नाः स्म सायकैः॥
33शोणितोदां रथावर्ती हस्तिग्राहसमाकुलाम्। छत्रहंसां कर्दमिनी बाहुपन्नगसंकुलाम्॥ नदी प्रावर्तयामास रक्षोगणसमाकुलाम्। वहन्ती बहुधा राजश्चेदिपाञ्चालसृञ्जयान्॥
34तं तथा समरे राजन् विचरन्तमभीतवत्। पाण्डवा भृशसंविग्नाः प्रापश्यंस्तस्य विक्रमम्॥
35तावकानां तु सैन्यानां प्रहर्षः समजायत। वादित्रनिनदश्चोग्रः सुमहान् रोमहर्षणः ३७॥
36तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य पाण्डवः। नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम्॥
37ततः क्रोधाभिताम्राक्षो निर्दहन्निव पावकः। संदधे त्वाष्ट्रमस्त्रं स स्वयं त्वष्टेव मारुतिः॥
38ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन् समन्ततः। तैः शरैस्तव सैन्यस्य विद्रवः सुमहानभूत्॥
39तदस्त्रं प्रेरितं तेन भीमसेनेन संयुगे। राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसमार्दयत्॥
40स वध्यमानो बहुधा भीमसेनेन राक्षसः। संत्यज्य समरे भीमं द्रोणानीकमुपाद्रवत्॥
41तस्मिंस्तु निर्जिते राजन् राक्षसेन्द्रे महात्मना। अनादयन् सिंहनादैः पाण्डवाः सर्वतो दिशम्॥
42अपूजयन् मारुतिं च संहृष्टास्ते महाबलम्। प्रह्रादं समरे जित्वा यथा शक्रं मरुद्गणाः॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said The illustrious son of Somadatta piercing each of those mighty bow men, the sons of Draupadi with five shafts, again pierced them with seven.
2Thus deeply afflicted by that fierce warrior, the sons of Draupadi, o king, became confounded and knew not what to do in that fight.
3Thereafter that crusher of foes, namely Nakula's son Shatanika piercing that best of men viz., Somadatta's son with two arrows, became filled with joy and uttered a loud roar.
4The rest of the brothers, then exerting their best in battle, pierced the irate son of Somadatta, each with ten straight-flyings arrows.
5Thereupon, O mighty monarch, the illustrious son of Somadatta sped at them five arrows and with each of those struck each of the brothers on the chest.
6Thereupon those five brothers pierced by the arrows of that high-souled one, surrounding the hero, wounded him soon with their arrows.
7Then the son of Arjuna filled with rage dispatched the four horses of him to the region of Death with four whetted shafts.
8The son of Bhimasena cutting of the bow of the illustrious son of Somadatta, uttered a fierce roar and pierced the latter with numerous sharp arrows.
9The son of Yudhishthira felled his standard having at first cut it off, so also Nakula's son felled his charioteer from its place on the chariot.
10Sahadeva's, son, then knowing him to be already vanquished by his brothers, cut-off, ) king, his head with a razor-headed arrow. Once more slaying four hundred warriors, he pierced Bhima with winged shafts. Then thus deepły pierced by that Rakshasa, the highly puissant Bhima.
11Then that head fell down on ground beautifying the field of battle-head that was adorned with gold and that equalled in effulgence the newly-risen sun.
12Beholding the illustrious son of Somadatta slain and his head roll on the ground, your troops, O king, greatly frightened, began to fly in all directions.
13Alambusha filled with rage, fought on with the highly powerful Bhimasena, like the son of Ravana fighting with Lakshmana.
14Beholding then that man and that Rakshasa engaged in fighting with each other, all creatures were filled with delight and wonder simultancously.
15Then, O king, with nine shafts of depressed knots, Bhima smilingly pierced, O king, that wrathful son of Rishyshringa, that foremost of Rakshasas.
16Thereat the Rakshasa, thus pierced, uttering aloud fierce roars in that battle, rushed, supported by all his followers, upon Bhima.
17That Rakshasa then piercing Bhima with five arrows of depressed knots, quickly slew three hundred car-warriors engaged supporting Bhima.
18Once more slaying four hunderd warriors, he pierced Bhima with winged shafts. Then thus deeply peirced by that Rakshasa, the highly puissant Bhima.
19Squatted down on the terrace of his car, being overwhelmed with a swoon. Regaining his senses, the son of Maruta, overwhelmed with rage.
20Stretched his dreadful and excellent bow capable of bearing a great strain and then he wounded Alambusha on all parts of his body with sharp shafts
21Thus pierced with many shafts that Rakshasa resembling a heap of antimony looked beautiful, O king like a Kinshuka tree decorated with flowers.
22Thus struck in that battle with arrows shot from Bhima's bow and recollecting the slaughter of his brother by that illustrious son of Pandu, the Rakshasa.
23Caused his appearance to be dreadful and addressing Bhimasena spoke these words "Stay, O son of Pritha, on the field of battle and bchold today the prowess I am endued with.
24O you of perverted understanding, I had a brother by name Baka who was the foremost of the Rakshasas and endued with great prowess. He was slain by you; but that transpired out of my sight.'
25Having thus spoken to Bhima, he became invisible then and there; and then he covered the former with a thick shower of arrows.
26Bhima also O king filled the welkin with arrows of depressed knots, when that Rakshasa became invisible in battle.
27Thus wounded by Bhima, the Rakshasa soon got inside his chariot; and soon again he entered into the bowels of the earth and soon again becoming little, flew into the sky.
28He assumed forms countless and large and small. Sometimes assuming subtle, sometimes a gross and sometimes a huge form, he began to roar like the clouds.
29He spoke diverse kinds of words and uttered speeches everywhere. From the welkin then fell thousands of arrowy showers.
30As also darts, Kunapas lances, pikes axes, spears, rockets, spiked maces, short javelins, battle-axes, rocks, scimitars treacle and swords and thunder bolts. That dreadful shower of weapons created by that Rakshasa.
31Slaughtered the soldiers of Pandu's son on the field of battle. In consequence of showers of weapons, many elephants of the Pandava host were killed.
32As also numerous steeds and foot-soldiers, O king. Slain by the shafts of the Rakshasa, many car-warriors were dislodged from their seats in the car.
33The Rakshasa then caused a river to flow on the field of battle, the waters of which were constituted by blood and eddies by cars; which abounded in alligators constituted by the elephants, which has the umbrellas of carwarriors for its swans and the flesh and marrow of animals for its mire; which was infested with snakes formed by the severed arms of human beings; which was frequented by many Rakshasas and other cannibals; and O king, which carried with its currents numerous Chedis, Panchalas and Srinjayas.
340 monarch, seeing him careering dauntlessly on the field of battle and beholding his prowess, the Pandava became filled with anxious thought.
35The soldiers of your army were then filled with delight; the musical instruments were then struck up emitting fierce and deep sound, making the hair to stand erect.
36Then hearing that mighty uproar of delight caused by your troops, the son of Pandu (Bhima) did hot tolerate it, even like a snake not tolerating the sound of the palm-stroke.
37Then with his eyes coppery in rage and consuming the foe like fire itself, the son of Maruta invoked the Tvashtra weapon like the god Tvashtri himself.
38Thereupon a thousand shafts started into existence from all sides. Great was the carnage that was then created in your troops by those arrows of Bhima.
39That weapon discharged by Bhimasena in battle, nullifying the mighty illusion of the Rakshasa, began to afflict the Rakshasa himself.
40Thus that Rakshasa wounded by Bhimasena in all parts of his body, fled towards Drona's division, abandoning his antagonist.
41Then, O king, when that foremost of the Rakshasas had been worsted by the illustrious Bhimasena, the Pandavas filled the quarters with the echoes of their war-cries.
42Then filled with delight, they applauded the mighty son of Maruta the Marutas themselves applauded Shakra after he had vanquished Pralhada in battle. as
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — यशस्वी सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) ने उन महाधनुर्धरों में से प्रत्येक को, अर्थात् द्रौपदी के पुत्रों को, पाँच-पाँच बाणों से बींधकर पुनः सात-सात बाणों से बींधा।
2उस उग्र योद्धा द्वारा इस प्रकार अत्यन्त पीड़ित होकर, हे राजन्, द्रौपदी के पुत्र मोहित हो गए और उस युद्ध में क्या करें, यह न जान सके।
3तदनन्तर शत्रुओं को चूर करने वाले नकुलपुत्र शतानीक ने उन नरश्रेष्ठ सोमदत्तपुत्र को दो बाणों से बींधकर हर्ष से भरकर उच्च स्वर में गर्जना की।
4फिर शेष भाइयों ने युद्ध में अपना सर्वस्व पराक्रम दिखाते हुए क्रुद्ध सोमदत्तपुत्र को दस-दस सीधे जाने वाले बाणों से बींधा।
5तब, हे महाराज, यशस्वी सोमदत्तपुत्र ने उन पर पाँच बाण छोड़े और उनमें से एक-एक बाण से प्रत्येक भाई की छाती पर प्रहार किया।
6तब उस महात्मा के बाणों से बिंधे हुए वे पाँचों भाई उस वीर को घेरकर शीघ्र ही अपने बाणों से घायल करने लगे।
7तब क्रोध से भरे अर्जुन के पुत्र ने चार तीक्ष्ण बाणों से उसके चारों घोड़ों को यमलोक भेज दिया।
8भीमसेन के पुत्र ने यशस्वी सोमदत्तपुत्र का धनुष काटकर भयंकर गर्जना की और उसे अनेक तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
9युधिष्ठिर के पुत्र ने पहले उसकी ध्वजा काटकर उसे गिरा दिया, और नकुल के पुत्र ने उसके सारथि को रथ पर उसके स्थान से गिरा दिया।
10तब सहदेव के पुत्र ने, उसे अपने भाइयों द्वारा पहले ही पराजित जानकर, हे राजन्, क्षुरप्र बाण से उसका सिर काट डाला। फिर चार सौ योद्धाओं का वध करके उसने भीम को पंखयुक्त बाणों से बींधा। तब उस राक्षस द्वारा इस प्रकार गहरे बिंधे हुए महापराक्रमी भीम —
11तब वह सिर पृथ्वी पर गिरकर रणभूमि को सुशोभित करने लगा — वह सिर जो स्वर्ण से अलंकृत था और तेज में नवोदित सूर्य की समता करता था।
12यशस्वी सोमदत्तपुत्र को मारा गया और उसका सिर भूमि पर लुढ़कता देखकर, हे राजन्, आपकी सेना अत्यन्त भयभीत होकर सब दिशाओं में भागने लगी।
13क्रोध से भरा अलम्बुष महाबली भीमसेन से इस प्रकार युद्ध करता रहा, जैसे रावण का पुत्र (इन्द्रजित्) लक्ष्मण से युद्ध करता था।
14तब उस मनुष्य और उस राक्षस को परस्पर युद्ध करते देखकर समस्त प्राणी एक साथ हर्ष और विस्मय से भर गए।
15तब, हे राजन्, भीम ने मुस्कुराते हुए नौ नतपर्व बाणों से उस क्रुद्ध ऋष्यशृंगपुत्र, राक्षसश्रेष्ठ (अलम्बुष) को बींधा।
16इस प्रकार बिंधा हुआ वह राक्षस उस युद्ध में भयंकर गर्जना करता हुआ अपने समस्त अनुचरों सहित भीम पर टूट पड़ा।
17तब उस राक्षस ने भीम को पाँच नतपर्व बाणों से बींधकर भीम का साथ देने वाले तीन सौ रथियों का शीघ्र ही वध कर डाला।
18फिर चार सौ योद्धाओं का वध करके उसने भीम को पंखयुक्त बाणों से बींधा। तब उस राक्षस द्वारा इस प्रकार गहरे बिंधे हुए महापराक्रमी भीम —
19— मूर्च्छा से अभिभूत होकर अपने रथ के पिछले भाग पर बैठ गए। फिर होश में आकर वे मरुत्पुत्र (भीम) क्रोध से अभिभूत हो —
20— महान् भार सहने में समर्थ अपने भयंकर एवं उत्तम धनुष को खींचा और तीक्ष्ण बाणों से अलम्बुष के सारे अंगों को घायल कर दिया।
21इस प्रकार अनेक बाणों से बिंधा हुआ वह राक्षस, जो अंजन के ढेर के समान (काला) था, हे राजन्, फूलों से सजे किंशुक वृक्ष के समान सुशोभित हुआ।
22भीम के धनुष से छूटे बाणों द्वारा उस युद्ध में इस प्रकार आहत होकर और उन यशस्वी पाण्डुपुत्र द्वारा अपने भाई के वध का स्मरण करके वह राक्षस —
23— अपना रूप भयंकर बनाकर भीमसेन को सम्बोधित करते हुए ये वचन बोला — “हे पृथापुत्र, रणभूमि में ठहरो और आज मेरे पराक्रम को देखो।
24हे दुर्बुद्धि, मेरा बक नामक एक भाई था, जो राक्षसों में श्रेष्ठ और महान् पराक्रम से सम्पन्न था। वह तुम्हारे द्वारा मारा गया; किन्तु वह मेरी आँखों से ओझल हुआ था।”
25भीम से ऐसा कहकर वह वहीं अन्तर्धान हो गया; और फिर उसने भीम को बाणों की घनी वर्षा से आच्छादित कर दिया।
26हे राजन्, जब वह राक्षस युद्ध में अदृश्य हो गया, तब भीम ने भी नतपर्व बाणों से आकाश को भर दिया।
27भीम द्वारा इस प्रकार घायल होकर वह राक्षस शीघ्र अपने रथ के भीतर घुस गया; और फिर तुरन्त पृथ्वी के गर्भ में समा गया; और फिर छोटा बनकर आकाश में उड़ गया।
28उसने छोटे और बड़े असंख्य रूप धारण किए। कभी सूक्ष्म, कभी स्थूल और कभी विशाल रूप धारण करके वह मेघों के समान गरजने लगा।
29वह भाँति-भाँति के वचन बोलता और सब ओर से वाणी सुनाता रहा। तब आकाश से बाणों की सहस्रों वर्षाएँ गिरने लगीं।
30तथा शूल, कुणप, प्रास, भाले, कुठार, बरछे, अग्निबाण, कण्टकयुक्त गदाएँ, छोटे भाले, फरसे, शिलाएँ, कृपाण, तलवारें और वज्र भी गिरे। उस राक्षस द्वारा उत्पन्न किया गया वह भयंकर शस्त्रवर्षण —
31— रणभूमि में पाण्डुपुत्र के सैनिकों का संहार करने लगा। शस्त्रों की उन वर्षाओं के कारण पाण्डव सेना के अनेक हाथी मारे गए।
32हे राजन्, उसी प्रकार असंख्य घोड़े और पैदल सैनिक भी मारे गए। राक्षस के बाणों से मारे जाकर अनेक रथी अपने रथों के आसनों से गिर पड़े।
33तब उस राक्षस ने रणभूमि में एक नदी बहा दी, जिसका जल रक्त था और जिसकी भँवरें रथ थीं; जिसमें हाथियों के रूप में घड़ियाल भरे थे; जिसमें रथियों के छत्र हंस थे और प्राणियों का मांस तथा मज्जा कीचड़ था; जो मनुष्यों की कटी हुई भुजाओं से बने सर्पों से व्याप्त थी; जिसमें अनेक राक्षस और अन्य मांसभक्षी विचरते थे; और हे राजन्, जो अपनी धाराओं में अनेक चेदि, पांचाल तथा सृंजयों को बहा ले जाती थी।
34हे महाराज, उसे रणभूमि में निर्भय होकर विचरते और उसका पराक्रम देखकर पाण्डव (भीम) चिन्ता में पड़ गए।
35तब आपकी सेना के सैनिक हर्ष से भर गए; वाद्य बज उठे, जिनसे रोमांचकारी उग्र और गम्भीर नाद निकल रहा था।
36तब आपकी सेना के उस महान् हर्षनाद को सुनकर पाण्डुपुत्र भीम उसे सहन न कर सके, जैसे सर्प करतल की ध्वनि को सहन नहीं करता।
37तब क्रोध से रक्तवर्ण नेत्रों वाले और अग्नि के समान शत्रु को भस्म करते हुए मरुत्पुत्र (भीम) ने साक्षात् त्वष्टा देव के समान त्वाष्ट्र अस्त्र का आवाहन किया।
38तत्पश्चात् सब ओर से सहस्रों बाण उत्पन्न हो गए। भीम के उन बाणों से आपकी सेना में तब महान् संहार हुआ।
39युद्ध में भीमसेन द्वारा छोड़ा गया वह अस्त्र राक्षस की महती माया को नष्ट करके स्वयं उस राक्षस को पीड़ित करने लगा।
40इस प्रकार भीमसेन द्वारा सारे अंगों में घायल होकर वह राक्षस अपने प्रतिद्वन्द्वी को छोड़कर द्रोण की सेना की ओर भाग गया।
41तब, हे राजन्, जब वह राक्षसश्रेष्ठ यशस्वी भीमसेन द्वारा परास्त हो गया, तब पाण्डवों ने अपने सिंहनाद की प्रतिध्वनि से दिशाओं को भर दिया।
42तब हर्ष से भरकर उन्होंने महाबली मरुत्पुत्र (भीम) की उसी प्रकार प्रशंसा की, जैसे युद्ध में प्रह्लाद को परास्त कर देने पर स्वयं मरुतों ने शक्र (इन्द्र) की प्रशंसा की थी।
नेपाली
1सञ्जयले भने — यशस्वी सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा)ले ती महाधनुर्धरहरूमध्ये प्रत्येकलाई, अर्थात् द्रौपदीका पुत्रहरूलाई, पाँच-पाँच बाणले बिँधेर पुनः सात-सात बाणले बिँधे।
2त्यस उग्र योद्धाद्वारा यसरी अत्यन्त पीडित भएर, हे राजन्, द्रौपदीका पुत्रहरू मोहित भए र त्यस युद्धमा के गर्ने भन्ने जान्न सकेनन्।
3त्यसपछि शत्रुहरूलाई चूर पार्ने नकुलपुत्र शतानीकले ती नरश्रेष्ठ सोमदत्तपुत्रलाई दुई बाणले बिँधेर हर्षले भरिएर उच्च स्वरमा गर्जना गरे।
4अनि बाँकी भाइहरूले युद्धमा आफ्नो सम्पूर्ण पराक्रम देखाउँदै क्रुद्ध सोमदत्तपुत्रलाई दस-दस सीधा जाने बाणले बिँधे।
5तब, हे महाराज, यशस्वी सोमदत्तपुत्रले तिनीहरूमाथि पाँच बाण छाडे र तीमध्ये एक-एक बाणले प्रत्येक भाइको छातीमा प्रहार गरे।
6तब त्यस महात्माका बाणले बिँधिएका ती पाँचै भाइले त्यस वीरलाई घेरेर चाँडै आफ्ना बाणले घाइते पारे।
7तब क्रोधले भरिएका अर्जुनका पुत्रले चार तीक्ष्ण बाणले उनका चारै घोडालाई यमलोक पठाइदिए।
8भीमसेनका पुत्रले यशस्वी सोमदत्तपुत्रको धनुष काटेर भयंकर गर्जना गरे र उनलाई अनेक तीक्ष्ण बाणले बिँधे।
9युधिष्ठिरका पुत्रले पहिले उनको ध्वजा काटेर गिराइदिए, र नकुलका पुत्रले उनको सारथिलाई रथमा उसको स्थानबाट खसालिदिए।
10तब सहदेवका पुत्रले, उनलाई आफ्ना भाइहरूद्वारा पहिल्यै पराजित भएको जानेर, हे राजन्, क्षुरप्र बाणले उनको शिर काटिदिए। फेरि चार सय योद्धाको वध गरेर उसले भीमलाई पखेटायुक्त बाणले बिँध्यो। तब त्यस राक्षसद्वारा यसरी गहिरो बिँधिएका महापराक्रमी भीम —
11तब त्यो शिर पृथ्वीमा खसेर रणभूमिलाई सुशोभित गर्न थाल्यो — त्यो शिर जो सुनले अलंकृत थियो र तेजमा नवोदित सूर्यको समता गर्थ्यो।
12यशस्वी सोमदत्तपुत्र मारिएका र उनको शिर भुइँमा लडिरहेको देखेर, हे राजन्, तपाईंको सेना अत्यन्त भयभीत भई सबै दिशामा भाग्न थाल्यो।
13क्रोधले भरिएको अलम्बुष महाबली भीमसेनसँग त्यसरी नै युद्ध गरिरह्यो, जसरी रावणको पुत्र (इन्द्रजित्)ले लक्ष्मणसँग युद्ध गरेको थियो।
14तब त्यस मनुष्य र त्यस राक्षसलाई परस्पर युद्ध गरिरहेको देखेर सम्पूर्ण प्राणी एकैसाथ हर्ष र विस्मयले भरिए।
15तब, हे राजन्, भीमले मुस्कुराउँदै नौ नतपर्व बाणले त्यस क्रुद्ध ऋष्यशृंगपुत्र, राक्षसश्रेष्ठ (अलम्बुष)लाई बिँधे।
16यसरी बिँधिएको त्यो राक्षस त्यस युद्धमा भयंकर गर्जना गर्दै आफ्ना सम्पूर्ण अनुचरसहित भीममाथि जाइलाग्यो।
17तब त्यस राक्षसले भीमलाई पाँच नतपर्व बाणले बिँधेर भीमको साथ दिने तीन सय रथीको चाँडै नै वध गरिदियो।
18फेरि चार सय योद्धाको वध गरेर उसले भीमलाई पखेटायुक्त बाणले बिँध्यो। तब त्यस राक्षसद्वारा यसरी गहिरो बिँधिएका महापराक्रमी भीम —
19— मूर्च्छाले अभिभूत भई आफ्नो रथको पछिल्लो भागमा बसे। अनि होसमा आएर ती मरुत्पुत्र (भीम) क्रोधले अभिभूत भई —
20— महान् भार सहन सक्ने आफ्नो भयंकर एवं उत्तम धनुष तानेर तीक्ष्ण बाणहरूले अलम्बुषका सबै अङ्गलाई घाइते पारिदिए।
21यसरी अनेक बाणले बिँधिएको त्यो राक्षस, जो अञ्जनको थुप्रोजस्तै (कालो) थियो, हे राजन्, फूलले सजिएको किंशुक वृक्षजस्तै सुशोभित भयो।
22भीमको धनुषबाट छुटेका बाणद्वारा त्यस युद्धमा यसरी आहत भएर र ती यशस्वी पाण्डुपुत्रद्वारा आफ्नो भाइको वध सम्झेर त्यो राक्षस —
23— आफ्नो रूप भयंकर बनाएर भीमसेनलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भन्यो — “हे पृथापुत्र, रणभूमिमा रोकिऊ र आज मेरो पराक्रम हेर।
24हे दुर्बुद्धि, मेरो बक नामक एक भाइ थियो, जो राक्षसहरूमा श्रेष्ठ र महान् पराक्रमले सम्पन्न थियो। ऊ तिमीद्वारा मारियो; तर त्यो मेरो आँखाबाट ओझेल परेको थियो।”
25भीमलाई यसो भनेर ऊ त्यहीँ अन्तर्धान भयो; अनि उसले भीमलाई बाणको घना वर्षाले ढाकिदियो।
26हे राजन्, जब त्यो राक्षस युद्धमा अदृश्य भयो, तब भीमले पनि नतपर्व बाणले आकाश भरिदिए।
27भीमद्वारा यसरी घाइते भएर त्यो राक्षस चाँडै आफ्नो रथभित्र पस्यो; अनि तुरुन्तै पृथ्वीको गर्भमा समायो; अनि सानो भएर आकाशमा उड्यो।
28उसले साना र ठूला असंख्य रूप धारण गर्यो। कहिले सूक्ष्म, कहिले स्थूल र कहिले विशाल रूप धारण गरेर ऊ मेघजस्तै गर्जन थाल्यो।
29ऊ भाँतिभाँतिका वचन बोल्थ्यो र चारैतिरबाट वाणी सुनाइरह्यो। तब आकाशबाट बाणका सहस्रौँ वर्षा खस्न थाले।
30तथा शूल, कुणप, प्रास, भाला, कुठार, बर्छा, अग्निबाण, काँडायुक्त गदा, साना भाला, फर्सा, शिला, कृपाण, तरबार र वज्र पनि खसे। त्यस राक्षसद्वारा उत्पन्न गरिएको त्यो भयंकर शस्त्रवर्षा —
31— रणभूमिमा पाण्डुपुत्रका सैनिकहरूको संहार गर्न थाल्यो। शस्त्रका ती वर्षाका कारण पाण्डव सेनाका अनेक हात्ती मारिए।
32हे राजन्, त्यसरी नै असंख्य घोडा र पैदल सैनिक पनि मारिए। राक्षसका बाणले मारिएर अनेक रथी आफ्ना रथका आसनबाट खसे।
33तब त्यस राक्षसले रणभूमिमा एउटा नदी बगाइदियो, जसको जल रगत थियो र जसका भुमरी रथ थिए; जसमा हात्तीका रूपमा गोहीहरू भरिएका थिए; जसमा रथीहरूका छाता हाँस थिए र प्राणीहरूको मासु तथा मज्जा हिलो थियो; जो मानिसका काटिएका पाखुराबाट बनेका सर्पहरूले व्याप्त थियो; जसमा अनेक राक्षस र अन्य मांसभक्षी विचरण गर्थे; र हे राजन्, जसले आफ्ना धारमा अनेक चेदि, पाञ्चाल तथा सृञ्जयलाई बगाएर लैजान्थ्यो।
34हे महाराज, उसलाई रणभूमिमा निर्भय भई विचरण गरिरहेको र उसको पराक्रम देखेर पाण्डव (भीम) चिन्तामा परे।
35तब तपाईंको सेनाका सैनिकहरू हर्षले भरिए; बाजाहरू बजे, जसबाट रोमाञ्चकारी उग्र र गम्भीर नाद निस्किरहेको थियो।
36तब तपाईंको सेनाको त्यो महान् हर्षनाद सुनेर पाण्डुपुत्र भीमले त्यो सहन सकेनन्, जसरी सर्पले हातको तालीको ध्वनि सहन गर्दैन।
37तब क्रोधले रक्तवर्ण नेत्र भएका र अग्निजस्तै शत्रुलाई भस्म गर्दै मरुत्पुत्र (भीम)ले साक्षात् त्वष्टा देवजस्तै त्वाष्ट्र अस्त्रको आवाहन गरे।
38त्यसपछि चारैतिरबाट सहस्रौँ बाण उत्पन्न भए। भीमका ती बाणले तपाईंको सेनामा तब महान् संहार भयो।
39युद्धमा भीमसेनद्वारा छाडिएको त्यो अस्त्रले राक्षसको महान् मायालाई नष्ट गरेर स्वयं त्यस राक्षसलाई पीडित गर्न थाल्यो।
40यसरी भीमसेनद्वारा सबै अङ्गमा घाइते भएर त्यो राक्षस आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई छाडेर द्रोणको सेनातिर भाग्यो।
41तब, हे राजन्, जब त्यो राक्षसश्रेष्ठ यशस्वी भीमसेनद्वारा परास्त भयो, तब पाण्डवहरूले आफ्ना सिंहनादको प्रतिध्वनिले दिशाहरू भरिदिए।
42तब हर्षले भरिएर उनीहरूले महाबली मरुत्पुत्र (भीम)को त्यसरी नै प्रशंसा गरे, जसरी युद्धमा प्रह्लादलाई परास्त गरेपछि स्वयं मरुत्हरूले शक्र (इन्द्र)को प्रशंसा गरेका थिए।