भगवद्गीता पर्व — आत्म-संयम
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 31
संस्कृत
1श्रीभगवानुवाच अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥
2यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव। न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन॥
3आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥
4यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते। सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥
5उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥
6बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवाऽऽत्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥
7जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥
8ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥
9सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु। साधुष्वपि च पायेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥
10योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः। एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥
11शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः। नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युज्याद् योगमात्मविशुद्धये॥
12समं कायशिरोनीवं धारयन्नचलं स्थिरः। सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥
13प्रशान्तात्मा विगतभीब्रह्मचारिखते स्थितः। मनः संयम्य मच्चित्तो युक्ते आसीत मत्परः॥
14युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः। शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥
15नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः। न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥
16युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥
17यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निः :स्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥
18यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥
19यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥
20सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिचाह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥
21यं लब्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥
22तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥
23संकल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥
24शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्॥
25यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥
26प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्। उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥
27युञ्जन्नेव सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥
28सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥
29यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥
30सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥
31आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन। सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥
32अर्जुन उवाच योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थिति स्थिराम्॥ चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥
33श्रीभगवानुवाच असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥
34असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥
35अर्जुन उवाच अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥
36कश्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥
37एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥
38श्रीभगवानुवाच पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥
39प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वाशाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥
40अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥
41तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्। यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥
42पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥
43प्रयत्नाद् यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥
44तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥
45योगीनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावाम्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥
अङ्ग्रेजी
1The great one said He, who performs actions that ought to be performed, regardless of their fruits is a Sanyasi or Yogi, but not he who discard the sacrificial fire and obtains from all actions.
2To the devotees who are free from desire and wrath, and a Yogi who has not renounced all his resolves.
3To the sage who desires to rise to Yoga, action is said to be the means; and when he has risen to Yoga, Samadhi (cessation of all actions) is said to be the means.
4When one is no longer attached to the objects of sense, nor to actions, and when one renounces all his resolves, then is he said to have risen to Yoga.
5One should elevate his self by self one should not degrade his self a man's self is his friend and his own self is also his enemy.
6To him, who has subjugated his self, his self has become a friend but to him who has not subjugated his self, his self.
7The self of one who has subjugated his self, and who has attained peace, is absolutely fixed in itself in the midst of cold and heat, pleasures and pain, honour and dishonour.
8That Yogi is said to have risen to Yoga, whose self is contented with knowledge and science (experience), who is unmoved, who is self-restrained, and to whom clay, stone and gold are alike.
9He is distinguished above all others who considers alike his well-wishers, friends and enemies, and those that are indifferent, and those that take part with both sides, and those who are objects of hatred and those that are related to him and those that are good and those that are wicked.
10A devotee, remaining in a secluded place, should always devote his mind in contemplation, along with his mind, and selfrestrained, with no expectations, and with no concern (with any thing).
11Fixing his seat firmly on a clean spot, not too high and not too low, and spreading over it a piece of cloth, a deer-skin and Kusha (grass), there, seated on that seat, with his mind fixed on one point, and restraining his mind and senses, one should practice contemplation for the purification of his self.
12even Holding body, head and neck unmoved and steady, and fixing his sight on the tip of his own nose, and without loO king about in all directions,
13With his self in tranquility, freed from fcar, adhering to the practices of Brahmacharies, he should restrain his mind, fix his heart on Me and sit down, regarding Me as his final goal.
14Thus constantly devoting his self to abstraction and contemplation, the Yogi whose mind is restrained, attains that peace which culminates in final absorption and assimilation with Me.
15Devotion is not achieved by the man. O Arjuna, who eats too much, or eats nothing, who is addicted to too much sleep, or is always awake.
16The devotion that destroys misery is achieved by the man who is temperate in food and amusements, who toils duly in all his works and who is temperate in both sleep and vigils.
17When his mind, having been well restrained, becomes fixed on one's own self then, that man, being indifferent to all objects of desire, is called a yogi.
18A light, in a place where there is no air, flickers not; this has been cited as a simile to a yogi whose mind has been restrained, and who devotes himself to abstraction.
19That (state) in which mind, being retrained, ceases to work, in which one, seeing the self by self, is pleased in self.
20In which one experiences that infinite felicity which is beyond the sphere of the senses, and which Buddhi (understanding) can only grasp, and adhering to which one never Swerve from the truth.
21Acquiring which one considers no other acquisition higher than it, and adhering to which, one is not moved even in the greatest misery.
22That state should be understood to be called Yoga, in which there is a complete severance of all connection with pain. Such Yoga should be practised with steadiness, and with an undisponding heart.
23Abandoning without exception all desires, that produced from resolves, and restraining by mind only the entire group of the senses.
24One should, by slow degrees, cease of think the objects of senses, with the. help of his understanding and controlled by patience, and then directing his mind to self.
25Whereas the restless and unsteady mind wants to stray away, one should always restrain it and fix it steadily on the self alone. are
26To such a yogi, whose mind is in peace, whose passions have been suppressed, who has become one with Brahma, and who is agree from sin, highest felicity indeed comes by itself.
27Thus constantly devoting his self to abstraction, a yogi, being freed from sin, casily achieves the supreme happiness, namely the contact with Brahma.
28I am never lost to him and he is never lost to Me, who sees Me in everything, and sees every thing in Me.
29He, who has devoted his self to abstraction, loO king alike on everything, sees his self in all creatures in his self.
30He, who worships Me abiding in all creatures, and thinking that all is one, lives in Me, whatever may be the mode of his living.
31The Yogi, O Arjuna, who casts an equal eye everywhere, loO king alike pain and pleasure, and considering a'l things as his own self, and the happiness and the misery of others as his own is deemed to be the besi.
32Arjuna said I cannot see, O destroyer of Madhu, how can this Yoga by, Equanimity, which you have declared to me, be made to have a continual existence. For, O Krishna, mind is fickle, boisterous, perverse and obstinate; and I think to restrain it is as difficult as to restrain the wind.
33The great One said The mind, O mighty-armed, is surely difficult to be restrained, and it is restless. With constant practice, however, and with the abandonment of desire, O son of Kunti, is may be restrained.
34It is my belief that devotion is difficult to be achieved by one who does not restrain his self. But it can be achieved through proper expedients by one whose mind is restrained and who is assiduous.
35Arjuna said What is the end of him, O Krishna who has not earned success in devotion, being not assiduous, and having a mind shaken off from devotion, through full of faith?
36Does he, O mighty-armed, having fallen from both, go to ruin like a broken cloud, being without support and deluded of the path to Brahma?
37It is you, O Krishna, who can entirely destroy this doubt of mine; for none else can destroy it.
38The great one said O Partha, neither in this world, nor in the next such a man is ruined, for, O dear friend, none, who performs good deeds, comes to an evil end.
39He, who has not been able to achieve Yoga, goes to the worlds of those who perform good acts. He lives there for many years, and is then born into a family of holy and rich men;
40Or he is born into a family of intelligent devotees; for, such a birth as this is difficult to attain to this work.
41There comes he in contact with the knowledge of Brahma, which belonged to him in his former life; and then, O descendant of Kuru, he works again for perfection.
42Even though unwilling, he is led to work on for perfection on account of the devotional practice practised in his former birth. Although he only wishes to learn yoga, he still rises above the fruits of action, laid down in the sacred word, the Vedas.
43The devotee, having been cleared of his sins, attains to perfection after many births, by working with great efforts, and he then reaches the supreme goal.
44The Yogi is considered to be superior to the ascetics who perform penances, superior even to a man of true knowledge, he is higher than the men of action. Therefore, ( Arjuna, become a Yogi.
45Even amongst all Yogis, he who being full of faith, worships Me with his inmost self being intent on Me, is considered by Me, to be the most devout.
हिन्दी
1श्रीभगवान् ने कहा — जो कर्मफल का आश्रय न लेकर करणीय कर्म करता है, वही संन्यासी है और वही योगी है; न कि वह जो अग्नि का त्याग कर देता है और समस्त कर्मों से विरत हो जाता है।
2कामना और क्रोध से मुक्त भक्तों के लिए (यही योग है); और जिसने अपने समस्त संकल्पों का त्याग नहीं किया, वह योगी नहीं होता।
3जो मुनि योग में आरूढ़ होना चाहता है, उसके लिए कर्म ही साधन कहा गया है; और जब वह योग में आरूढ़ हो जाता है, तब शम (समस्त कर्मों की निवृत्ति) ही उसका साधन कहा गया है।
4जब मनुष्य न इन्द्रियों के विषयों में आसक्त रहता है, न कर्मों में, और जब वह अपने समस्त संकल्पों का त्याग कर देता है, तब वह योगारूढ़ कहा जाता है।
5मनुष्य को चाहिए कि वह अपने द्वारा अपना उद्धार करे; अपना पतन न करे। मनुष्य का अपना आप ही अपना मित्र है और अपना आप ही अपना शत्रु भी है।
6जिसने अपने आप को जीत लिया है, उसके लिए उसकी आत्मा मित्र हो गई है; किन्तु जिसने अपने आप को नहीं जीता, उसके लिए उसकी आत्मा (शत्रु के समान रहती है)।
7जिसने अपने आप को जीत लिया है और जो शान्ति को प्राप्त हो चुका है, उसकी आत्मा शीत और उष्ण में, सुख और दुःख में, तथा मान और अपमान में पूर्ण रूप से अपने ही में स्थिर रहती है।
8जिसकी आत्मा ज्ञान और विज्ञान (अनुभव) से सन्तुष्ट है, जो अविचल है, जो जितेन्द्रिय है, और जिसके लिए मिट्टी, पत्थर और स्वर्ण समान हैं, वह योगी योगारूढ़ कहा जाता है।
9जो सुहृदों, मित्रों और शत्रुओं में, उदासीनों में, दोनों पक्षों में सम्मिलित रहने वालों में, द्वेष के पात्रों में, बन्धुओं में, तथा साधुओं और पापियों में — सब में समान भाव रखता है, वह सबसे श्रेष्ठ है।
10योगी को चाहिए कि एकान्त स्थान में रहकर, अकेला, मन और आत्मा को संयत करके, आशारहित और परिग्रहरहित होकर सदा अपने चित्त को समाधि में लगाए।
11शुद्ध भूमि पर, न अधिक ऊँचा न अधिक नीचा, अपना आसन दृढ़ता से स्थापित करके, उस पर वस्त्र, मृगचर्म और कुश बिछाकर, वहाँ उस आसन पर बैठकर, चित्त को एकाग्र करके तथा मन और इन्द्रियों को संयत करके आत्मशुद्धि के लिए योग का अभ्यास करना चाहिए।
12शरीर, सिर और गर्दन को अचल तथा स्थिर रखकर, अपनी दृष्टि को अपनी ही नासिका के अग्रभाग पर स्थिर करके, और सब दिशाओं में न देखते हुए —
13शान्त अन्तःकरण से, भयरहित होकर, ब्रह्मचारियों के व्रत में स्थित रहकर, मन को संयत करके, अपने हृदय को मुझमें लगाकर, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर बैठे।
14इस प्रकार निरन्तर अपने आप को समाधि और ध्यान में लगाते हुए, संयतचित्त योगी उस शान्ति को प्राप्त करता है जिसकी पराकाष्ठा मुझमें लीन और एकरूप हो जाना है।
15हे अर्जुन, जो अधिक खाता है अथवा बिलकुल नहीं खाता, जो अत्यधिक सोने का व्यसनी है अथवा सदा जागता रहता है — उस मनुष्य को योग सिद्ध नहीं होता।
16जो आहार और विहार में संयमी है, जो अपने समस्त कर्मों में यथोचित परिश्रम करता है, और जो निद्रा तथा जागरण दोनों में संयमी है — उसी को दुःख का नाश करने वाला योग सिद्ध होता है।
17जब भली-भाँति संयत हुआ उसका चित्त अपनी ही आत्मा में स्थिर हो जाता है, तब वह मनुष्य समस्त कामनाओं के विषयों से निःस्पृह होकर योगी कहलाता है।
18वायुरहित स्थान में रखा दीपक नहीं काँपता; यही उपमा उस योगी के लिए कही गई है जिसका चित्त संयत है और जो अपने आप को समाधि में लगाता है।
19वह (अवस्था) जिसमें संयत हुआ चित्त काम करना छोड़ देता है, जिसमें मनुष्य आत्मा के द्वारा आत्मा को देखकर आत्मा में ही प्रसन्न होता है —
20जिसमें वह उस अनन्त सुख का अनुभव करता है जो इन्द्रियों की सीमा से परे है और जिसे केवल बुद्धि ही ग्रहण कर सकती है, और जिसमें स्थित होकर मनुष्य कभी सत्य से विचलित नहीं होता —
21जिसे पाकर मनुष्य उससे बढ़कर कोई दूसरा लाभ नहीं मानता, और जिसमें स्थित होकर वह महान् से महान् दुःख में भी विचलित नहीं होता —
22उस अवस्था को ही योग कहा गया समझना चाहिए, जिसमें दुःख के साथ समस्त संयोग का पूर्ण विच्छेद हो जाता है। ऐसे योग का अभ्यास धैर्यपूर्वक और अनुद्विग्न हृदय से करना चाहिए।
23संकल्प से उत्पन्न होने वाली समस्त कामनाओं का बिना किसी अपवाद के त्याग करके, और मन के द्वारा ही इन्द्रियों के समस्त समूह को संयत करके —
24धैर्य से युक्त बुद्धि की सहायता से धीरे-धीरे इन्द्रियों के विषयों का चिन्तन छोड़ दे, और फिर अपने मन को आत्मा में लगाए।
25यह चंचल और अस्थिर मन जहाँ-जहाँ भटकना चाहे, वहाँ-वहाँ से उसे सदा रोककर आत्मा में ही दृढ़ता से स्थिर करना चाहिए।
26जिसका मन शान्त है, जिसके राग शान्त हो चुके हैं, जो ब्रह्म से एक हो गया है और जो पापरहित है — ऐसे योगी को परम सुख स्वयं ही प्राप्त हो जाता है।
27इस प्रकार निरन्तर अपने आप को समाधि में लगाते हुए योगी पाप से मुक्त होकर सहज ही उस परम सुख को प्राप्त करता है, अर्थात् ब्रह्म के साथ संयोग को।
28जो मुझे सब में देखता है और सब को मुझमें देखता है, उसके लिए मैं कभी अदृश्य नहीं होता और वह मेरे लिए कभी अदृश्य नहीं होता।
29जिसने अपने आप को समाधि में लगाया है, वह सब पर समान दृष्टि रखते हुए समस्त प्राणियों में अपनी आत्मा को और अपनी आत्मा में समस्त प्राणियों को देखता है।
30जो समस्त प्राणियों में स्थित मुझको भजता है और सबको एक ही मानता है, वह चाहे जिस प्रकार से भी रहे, मुझमें ही रहता है।
31हे अर्जुन, जो योगी सर्वत्र समान दृष्टि रखता है, सुख और दुःख को समान देखता है, समस्त वस्तुओं को अपनी ही आत्मा के समान मानता है और दूसरों के सुख-दुःख को अपना ही समझता है — वही श्रेष्ठ माना जाता है।
32अर्जुन ने कहा — हे मधुसूदन, आपने मुझसे जिस समत्वरूप योग का वर्णन किया है, वह किस प्रकार स्थिर रूप से टिक सकता है, यह मुझे नहीं दिखाई देता। क्योंकि हे कृष्ण, मन चंचल, प्रमथनशील, हठी और दृढ़ है; और मैं समझता हूँ कि उसका निग्रह वायु के निग्रह के समान ही कठिन है।
33श्रीभगवान् ने कहा — हे महाबाहो, निःसन्देह मन का निग्रह कठिन है और वह चंचल है। किन्तु हे कुन्तीपुत्र, निरन्तर अभ्यास से और वैराग्य से उसका निग्रह हो सकता है।
34मेरा मत है कि जो अपने आप को संयत नहीं करता, उसे योग की सिद्धि कठिन है। किन्तु जिसका मन संयत है और जो प्रयत्नशील है, वह उचित उपायों के द्वारा उसे प्राप्त कर सकता है।
35अर्जुन ने कहा — हे कृष्ण, जो श्रद्धा से युक्त होते हुए भी प्रयत्नहीन है और जिसका मन योग से विचलित हो गया है, तथा जिसे योग की सिद्धि प्राप्त नहीं हुई — उसकी क्या गति होती है?
36हे महाबाहो, क्या वह दोनों ओर से भ्रष्ट होकर, आश्रयरहित होकर और ब्रह्म के मार्ग से मोहित होकर छिन्न-भिन्न बादल के समान नष्ट हो जाता है?
37हे कृष्ण, मेरे इस सन्देह का पूर्ण रूप से नाश करने वाले आप ही हैं; क्योंकि दूसरा कोई इसका नाश नहीं कर सकता।
38श्रीभगवान् ने कहा — हे पार्थ, ऐसे पुरुष का न इस लोक में विनाश होता है, न परलोक में; क्योंकि हे प्रिय सखा, शुभ कर्म करने वाला कोई भी दुर्गति को प्राप्त नहीं होता।
39जो योग की सिद्धि प्राप्त नहीं कर सका, वह पुण्यकर्म करने वालों के लोकों में जाता है। वहाँ बहुत वर्षों तक निवास करके फिर वह पवित्र और धनवान् पुरुषों के कुल में जन्म लेता है।
40अथवा वह बुद्धिमान् योगियों के कुल में जन्म लेता है; क्योंकि ऐसा जन्म इस संसार में अत्यन्त दुर्लभ है।
41वहाँ वह अपने पूर्व जन्म के उस ब्रह्मज्ञान से पुनः संयुक्त हो जाता है; और फिर हे कुरुनन्दन, वह सिद्धि के लिए पुनः प्रयत्न करता है।
42न चाहते हुए भी वह अपने पूर्व जन्म के योगाभ्यास के कारण सिद्धि के लिए प्रवृत्त हो जाता है। यद्यपि वह केवल योग को जानना ही चाहता है, तथापि वह वेदों में कहे गए कर्मफल से ऊपर उठ जाता है।
43वह योगी अपने पापों से शुद्ध होकर, महान् प्रयत्न से साधना करते हुए अनेक जन्मों के पश्चात् सिद्धि को प्राप्त करता है, और तब वह परम गति को पा लेता है।
44योगी तप करने वाले तपस्वियों से श्रेष्ठ माना जाता है, यथार्थ ज्ञान वाले पुरुषों से भी श्रेष्ठ, और कर्म करने वालों से भी उच्च है। इसलिए हे अर्जुन, तुम योगी बनो।
45समस्त योगियों में भी जो श्रद्धा से युक्त होकर, अपने अन्तरतम को मुझमें लगाकर मेरा भजन करता है, वही मेरे मत में सबसे अधिक योगयुक्त है।
नेपाली
1श्रीभगवान्ले भने — जसले कर्मफलको आश्रय नलिई गर्नुपर्ने कर्म गर्दछ, उही संन्यासी हो र उही योगी हो; त्यो होइन जसले अग्नि त्यागिदिन्छ र सम्पूर्ण कर्मबाट विरत हुन्छ।
2कामना र क्रोधबाट मुक्त भक्तहरूका लागि (यही योग हो); र जसले आफ्ना सम्पूर्ण सङ्कल्पको त्याग गरेको छैन, ऊ योगी हुँदैन।
3जुन मुनि योगमा आरूढ हुन चाहन्छ, उसका लागि कर्म नै साधन भनिएको छ; र जब ऊ योगमा आरूढ हुन्छ, तब शम (सम्पूर्ण कर्मको निवृत्ति) नै उसको साधन भनिएको छ।
4जब मनुष्य न इन्द्रियका विषयमा आसक्त रहन्छ, न कर्ममा, र जब उसले आफ्ना सम्पूर्ण सङ्कल्पको त्याग गर्दछ, तब ऊ योगारूढ भनिन्छ।
5मनुष्यले आफैँद्वारा आफ्नो उद्धार गर्नुपर्छ; आफ्नो पतन गर्नु हुँदैन। मनुष्यको आफै नै आफ्नो मित्र हो र आफै नै आफ्नो शत्रु पनि हो।
6जसले आफूलाई जितेको छ, उसका लागि उसको आत्मा मित्र भएको छ; तर जसले आफूलाई जितेको छैन, उसका लागि उसको आत्मा (शत्रुसमान रहन्छ)।
7जसले आफूलाई जितेको छ र जो शान्ति प्राप्त गरिसकेको छ, उसको आत्मा चिसो र तातोमा, सुख र दुःखमा, तथा मान र अपमानमा पूर्ण रूपमा आफैँमा स्थिर रहन्छ।
8जसको आत्मा ज्ञान र विज्ञान (अनुभव)ले सन्तुष्ट छ, जो अविचल छ, जो जितेन्द्रिय छ, र जसका लागि माटो, ढुङ्गा र सुन समान छन्, त्यो योगी योगारूढ भनिन्छ।
9जसले सुहृद्, मित्र र शत्रुमा, उदासीनमा, दुवै पक्षमा सम्मिलित रहनेमा, द्वेषका पात्रमा, बन्धुमा, तथा साधु र पापीमा — सबैमा समान भाव राख्दछ, ऊ सबैभन्दा श्रेष्ठ हो।
10योगीले एकान्त स्थानमा रहेर, एक्लै, मन र आत्मालाई संयमित गरी, आशारहित र परिग्रहरहित भई सधैँ आफ्नो चित्तलाई समाधिमा लगाउनुपर्छ।
11शुद्ध भूमिमा, न धेरै अग्लो न धेरै होचो, आफ्नो आसन दृढतापूर्वक स्थापित गरेर, त्यसमाथि वस्त्र, मृगचर्म र कुश ओछ्याएर, त्यहाँ त्यस आसनमा बसेर, चित्त एकाग्र गरी तथा मन र इन्द्रियलाई संयमित गरी आत्मशुद्धिका लागि योगको अभ्यास गर्नुपर्छ।
12शरीर, टाउको र घाँटीलाई अचल तथा स्थिर राखेर, आफ्नो दृष्टि आफ्नै नाकको टुप्पोमा स्थिर गरी, र सबै दिशामा नहेरी —
13शान्त अन्तःकरणले, भयरहित भई, ब्रह्मचारीहरूको व्रतमा स्थित रहेर, मनलाई संयमित गरी, आफ्नो हृदय ममा लगाएर, मलाई नै परम लक्ष्य मानी बसोस्।
14यसरी निरन्तर आफूलाई समाधि र ध्यानमा लगाउँदै, संयतचित्त योगीले त्यो शान्ति प्राप्त गर्दछ जसको पराकाष्ठा ममा लीन र एकरूप हुनु हो।
15हे अर्जुन, जसले धेरै खान्छ अथवा बिलकुल खाँदैन, जो अत्यधिक निद्राको व्यसनी छ अथवा सधैँ जागिरहन्छ — त्यस मनुष्यलाई योग सिद्ध हुँदैन।
16जो आहार र विहारमा संयमी छ, जसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्ममा यथोचित परिश्रम गर्दछ, र जो निद्रा तथा जागरण दुवैमा संयमी छ — उसैलाई दुःखको नाश गर्ने योग सिद्ध हुन्छ।
17जब राम्ररी संयमित भएको उसको चित्त आफ्नै आत्मामा स्थिर हुन्छ, तब त्यो मनुष्य सम्पूर्ण कामनाका विषयबाट निःस्पृह भई योगी कहलिन्छ।
18वायुरहित स्थानमा राखिएको दियो काम्दैन; यही उपमा त्यस योगीका लागि भनिएको छ जसको चित्त संयमित छ र जसले आफूलाई समाधिमा लगाउँछ।
19त्यो (अवस्था) जसमा संयमित भएको चित्तले काम गर्न छोड्दछ, जसमा मनुष्यले आत्माद्वारा आत्मालाई देखेर आत्मामै प्रसन्न हुन्छ —
20जसमा उसले त्यो अनन्त सुखको अनुभव गर्दछ जो इन्द्रियको सीमाभन्दा पर छ र जसलाई केवल बुद्धिले मात्र ग्रहण गर्न सक्दछ, र जसमा स्थित भई मनुष्य कहिल्यै सत्यबाट विचलित हुँदैन —
21जुन पाएर मनुष्यले त्योभन्दा ठूलो अर्को लाभ मान्दैन, र जसमा स्थित भई ऊ महान्भन्दा महान् दुःखमा पनि विचलित हुँदैन —
22त्यस अवस्थालाई नै योग भनिएको बुझ्नुपर्छ, जसमा दुःखसँगको सम्पूर्ण संयोगको पूर्ण विच्छेद हुन्छ। त्यस्तो योगको अभ्यास धैर्यपूर्वक र अनुद्विग्न हृदयले गर्नुपर्छ।
23सङ्कल्पबाट उत्पन्न हुने सम्पूर्ण कामनाको कुनै अपवादबिना त्याग गरेर, र मनद्वारा नै इन्द्रियको सम्पूर्ण समूहलाई संयमित गरेर —
24धैर्ययुक्त बुद्धिको सहायताले बिस्तारै-बिस्तारै इन्द्रियका विषयको चिन्तन छोडोस्, र त्यसपछि आफ्नो मनलाई आत्मामा लगाओस्।
25यो चञ्चल र अस्थिर मन जहाँ-जहाँ भड्कन चाहन्छ, त्यहाँ-त्यहाँबाट त्यसलाई सधैँ रोकेर आत्मामै दृढतापूर्वक स्थिर गर्नुपर्छ।
26जसको मन शान्त छ, जसका राग शान्त भइसकेका छन्, जो ब्रह्मसँग एक भएको छ र जो पापरहित छ — त्यस्ता योगीलाई परम सुख आफैँ प्राप्त हुन्छ।
27यसरी निरन्तर आफूलाई समाधिमा लगाउँदै योगी पापबाट मुक्त भई सहजै त्यो परम सुख प्राप्त गर्दछ, अर्थात् ब्रह्मसँगको संयोग।
28जसले मलाई सबैमा देख्दछ र सबैलाई ममा देख्दछ, उसका लागि म कहिल्यै अदृश्य हुन्नँ र ऊ मेरा लागि कहिल्यै अदृश्य हुँदैन।
29जसले आफूलाई समाधिमा लगाएको छ, उसले सबैमा समान दृष्टि राख्दै सम्पूर्ण प्राणीमा आफ्नो आत्मा र आफ्नो आत्मामा सम्पूर्ण प्राणीलाई देख्दछ।
30जसले सम्पूर्ण प्राणीमा स्थित मलाई भज्दछ र सबैलाई एउटै मान्दछ, ऊ जुनसुकै प्रकारले बाँचे पनि ममै रहन्छ।
31हे अर्जुन, जुन योगीले सर्वत्र समान दृष्टि राख्दछ, सुख र दुःखलाई समान देख्दछ, सम्पूर्ण वस्तुलाई आफ्नै आत्मासमान मान्दछ र अरूको सुख-दुःखलाई आफ्नै ठान्दछ — उही श्रेष्ठ मानिन्छ।
32अर्जुनले भने — हे मधुसूदन, तपाईंले मलाई जुन समत्वरूप योगको वर्णन गर्नुभयो, त्यो कसरी स्थिर रूपमा टिक्न सक्दछ, यो मलाई देखिँदैन। किनभने हे कृष्ण, मन चञ्चल, प्रमथनशील, हठी र दृढ छ; र म ठान्दछु कि त्यसको निग्रह वायुको निग्रहजस्तै कठिन छ।
33श्रीभगवान्ले भने — हे महाबाहु, निःसन्देह मनको निग्रह कठिन छ र त्यो चञ्चल छ। तर हे कुन्तीपुत्र, निरन्तर अभ्यासले र वैराग्यले त्यसको निग्रह हुन सक्दछ।
34मेरो मत छ कि जसले आफूलाई संयमित गर्दैन, उसलाई योगको सिद्धि कठिन छ। तर जसको मन संयमित छ र जो प्रयत्नशील छ, उसले उचित उपायद्वारा त्यो प्राप्त गर्न सक्दछ।
35अर्जुनले भने — हे कृष्ण, जो श्रद्धायुक्त हुँदाहुँदै पनि प्रयत्नहीन छ र जसको मन योगबाट विचलित भएको छ, तथा जसलाई योगको सिद्धि प्राप्त भएको छैन — उसको के गति हुन्छ?
36हे महाबाहु, के ऊ दुवैतिरबाट भ्रष्ट भई, आश्रयरहित भई र ब्रह्मको मार्गबाट मोहित भई छिन्नभिन्न बादलझैँ नष्ट हुन्छ?
37हे कृष्ण, मेरो यस सन्देहको पूर्ण रूपमा नाश गर्ने तपाईं नै हुनुहुन्छ; किनभने अरू कसैले यसको नाश गर्न सक्दैन।
38श्रीभगवान्ले भने — हे पार्थ, त्यस्ता पुरुषको न यस लोकमा विनाश हुन्छ, न परलोकमा; किनभने हे प्रिय सखा, शुभ कर्म गर्ने कोही पनि दुर्गति प्राप्त गर्दैन।
39जसले योगको सिद्धि प्राप्त गर्न सकेन, ऊ पुण्यकर्म गर्नेहरूका लोकमा जान्छ। त्यहाँ धेरै वर्षसम्म बसेर फेरि ऊ पवित्र र धनवान् पुरुषहरूको कुलमा जन्म लिन्छ।
40अथवा ऊ बुद्धिमान् योगीहरूको कुलमा जन्म लिन्छ; किनभने यस्तो जन्म यस संसारमा अत्यन्त दुर्लभ छ।
41त्यहाँ ऊ आफ्नो पूर्वजन्मको त्यस ब्रह्मज्ञानसँग पुनः संयुक्त हुन्छ; र फेरि हे कुरुनन्दन, ऊ सिद्धिका लागि पुनः प्रयत्न गर्दछ।
42नचाहँदा नचाहँदै पनि ऊ आफ्नो पूर्वजन्मको योगाभ्यासका कारण सिद्धिका लागि प्रवृत्त हुन्छ। यद्यपि उसले केवल योग जान्न मात्र चाहन्छ, तथापि ऊ वेदहरूमा भनिएको कर्मफलभन्दा माथि उठ्दछ।
43त्यो योगी आफ्ना पापबाट शुद्ध भई, महान् प्रयत्नले साधना गर्दै अनेक जन्मपछि सिद्धि प्राप्त गर्दछ, र तब उसले परम गति पाउँछ।
44योगी तप गर्ने तपस्वीहरूभन्दा श्रेष्ठ मानिन्छ, यथार्थ ज्ञान भएका पुरुषहरूभन्दा पनि श्रेष्ठ, र कर्म गर्नेहरूभन्दा पनि उच्च छ। त्यसैले हे अर्जुन, तिमी योगी बन।
45सम्पूर्ण योगीहरूमा पनि जसले श्रद्धायुक्त भई, आफ्नो अन्तरतमलाई ममा लगाएर मेरो भजन गर्दछ, उही मेरो मतमा सबैभन्दा बढी योगयुक्त छ।