अध्याय 113

भीष्म-वध पर्व — शत्रु-वीरहरूका द्वन्द्व-युद्ध

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
sanjaya bhishma satyaki
श्लोक 1 सञ्जय उवाच · सञ्जय सुनाउँछन्
संस्कृत

संजय उवाच सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं रणे। आर्ण्यशृङ्गिर्महेष्वासो वारयामास संयुगे॥

अङ्ग्रेजी

Sanjaya said The son of Rishyashringa, that fierce bowman resisted in battle Satyaki, who clad in mail was rushing towards Bhishma in battle.

हिन्दी

सञ्जय ने कहा — ऋष्यशृंग के पुत्र, उन उग्र धनुर्धर ने युद्ध में कवच धारण किए भीष्म की ओर दौड़ते सात्यकि का प्रतिरोध किया।

नेपाली

सञ्जयले भने — ऋष्यशृङ्गका पुत्र, ती उग्र धनुर्धरले युद्धमा कवच धारण गरेर भीष्मतिर दौडिरहेका सात्यकिको प्रतिरोध गरे।

श्लोक 2
संस्कृत

माधवस्तु सुसंक्रुद्धो राक्षसं नवभिः शरैः। आजघान रणे राजन् प्रहसन्निव भारत॥

अङ्ग्रेजी

Thereupon, O king, he of Madhu's race, wrought up with rage, wounded the Rakshasa with nine shafts, as if smiling.

हिन्दी

तब, हे राजन्, क्रोध से भरे मधुवंशी ने मानो मुसकराते हुए उस राक्षस को नौ बाणों से घायल किया।

नेपाली

तब, हे राजन्, क्रोधले भरिएका मधुवंशीले मानौँ मुस्कुराउँदै त्यस राक्षसलाई नौ बाणले घाइते पारे।

श्लोक 3
संस्कृत

तथैव राक्षसौ राजन् माधवं नवभिः शरैः। अर्दयामास राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुङ्गवम्॥

अङ्ग्रेजी

So also, O king, the enraged Rakshasa with nine shafts afflicted the illustrious grandson of Shini of the race of Madhu.

हिन्दी

हे राजन्, इसी प्रकार क्रुद्ध राक्षस ने भी मधुवंश के यशस्वी शिनिपौत्र को नौ बाणों से पीड़ित किया।

नेपाली

हे राजन्, त्यसै गरी क्रुद्ध राक्षसले पनि मधुवंशका यशस्वी शिनिपौत्रलाई नौ बाणले पीडित पारे।

श्लोक 4
संस्कृत

शैनेयः सरसंघं तु प्रेषयामास संयुगे। राक्षसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा॥

अङ्ग्रेजी

Then that slayer of hostile heroes that descendant of Madhu race viz., the grandson of Shini, excited to the highest pitch of fury, shot numerous shafts at the Rakshasa in battle.

हिन्दी

तब शत्रुवीरों का संहार करने वाले उन मधुवंशी, अर्थात् शिनिपौत्र ने, क्रोध की पराकाष्ठा तक उत्तेजित होकर युद्ध में उस राक्षस पर अनेक बाण छोड़े।

नेपाली

तब शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने ती मधुवंशी, अर्थात् शिनिपौत्रले, क्रोधको पराकाष्ठासम्म उत्तेजित भई युद्धमा त्यस राक्षसमाथि अनेक बाण छोडे।

satyaki
श्लोक 5
संस्कृत

ततो रक्षो महाबाहुं सात्यकिं सत्यविक्रमम्। विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैः सिंहनादं ननाद च।॥

अङ्ग्रेजी

Then the mighty-armed Rakshasa, O you uf prowess incapable of being baffled, pierced Satyaki with sharp arrows and uttered aloud his war-cry.

हिन्दी

हे अप्रतिहत पराक्रम वाले, तब उस महाबाहु राक्षस ने तीक्ष्ण बाणों से सात्यकि को बींधा और उच्च स्वर से अपना युद्धघोष किया।

नेपाली

हे अप्रतिहत पराक्रम भएका, तब त्यस महाबाहु राक्षसले तीक्ष्ण बाणले सात्यकिलाई छेडे र चर्को स्वरले आफ्नो युद्धघोष गरे।

श्लोक 6
संस्कृत

माधवस्तु भृशं विद्धो राक्षसेन रणे तदा। वार्यमाणश्च तेजस्वी जहास च ननाद च॥

अङ्ग्रेजी

Then that powerful descendant of Madhu's race also, though deeply pierced by Rakshasa, depending on his own energy, smiled and uttered his war-cry.

हिन्दी

तब राक्षस द्वारा गहरे बींधे जाने पर भी वे पराक्रमी मधुवंशी अपने ही तेज के भरोसे मुसकराए और अपना युद्धघोष किया।

नेपाली

तब राक्षसद्वारा गहिरो छेडिए पनि ती पराक्रमी मधुवंशी आफ्नै तेजको भरमा मुस्कुराए र आफ्नो युद्धघोष गरे।

श्लोक 7
संस्कृत

भगदत्तस्ततः क्रुद्धो माधवं निशितैः शरैः। ताडयामास समरे तोत्रैरिव महागजम्॥

अङ्ग्रेजी

Then, Bhagadatta, wrought up with wrath in battle, pierced with whetted shafts that descendant of Madhu's race, like a guide piercing a huge elephant with a hook.

हिन्दी

तब युद्ध में क्रोध से भरे भगदत्त ने उन मधुवंशी को तीक्ष्ण बाणों से इस प्रकार बींधा जैसे महावत अंकुश से विशाल हाथी को बींधता है।

नेपाली

तब युद्धमा क्रोधले भरिएका भगदत्तले ती मधुवंशीलाई तीक्ष्ण बाणले यसरी छेडे जसरी महावतले अङ्कुशले विशाल हात्तीलाई छेड्छ।

श्लोक 8
संस्कृत

विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयो रथिनां वरः। प्राग्ज्योतिषाय चिक्षेप शरान् संनतपर्वणः॥

अङ्ग्रेजी

Then leaving alone the Rakshasa in battle, that foremost of car-warriors namely the grandson of Shini, hurled dares of depressed knots against the ruler of the Pragjyotishas.

हिन्दी

तब युद्ध में उस राक्षस को छोड़कर वे रथियों में श्रेष्ठ शिनिपौत्र प्राग्ज्योतिषराज पर निम्न गाँठों वाले तोमर फेंकने लगे।

नेपाली

तब युद्धमा त्यस राक्षसलाई छोडेर ती रथीहरूमा श्रेष्ठ शिनिपौत्रले प्राग्ज्योतिषराजमाथि तल्ला गाँठा भएका तोमर फ्याँक्न थाले।

श्लोक 9
संस्कृत

तस्य प्राग्ज्योतिषो राजा माधवस्य महद् धनुः। चिच्छेद शतधारेण भल्लेन कृतहस्तवत्॥

अङ्ग्रेजी

Then the ruler of the Pragjyotishas with a sharp-edged broad headed shaft cut off the mighty bow of the descendant of Madhu's race, displaying great lightness of hand.

हिन्दी

तब प्राग्ज्योतिषराज ने बड़ा हस्तलाघव दिखाते हुए एक तीक्ष्ण धार वाले भल्ल से उन मधुवंशी का विशाल धनुष काट डाला।

नेपाली

तब प्राग्ज्योतिषराजले ठूलो हस्तलाघव देखाउँदै एउटा तीक्ष्ण धार भएको भल्लले ती मधुवंशीको विशाल धनु काटिदिए।

श्लोक 10
संस्कृत

अथान्यद् धनुरादाय वेगवत् परवीरहा। भगदत्तं रणे क्रुद्ध विव्याध निशितैः शरैः॥

अङ्ग्रेजी

Thereupon, that slayer of hostile heroes, taking up another bow of great toughness, pierced the enraged Bhagadatta with sharp shafts in battle.

हिन्दी

तत्पश्चात् उन शत्रुवीरों के संहारक ने अत्यन्त दृढ़ दूसरा धनुष उठाकर युद्ध में क्रुद्ध भगदत्त को तीक्ष्ण बाणों से बींधा।

नेपाली

त्यसपछि ती शत्रुवीरहरूका संहारकले अत्यन्त दृढ अर्को धनु उठाएर युद्धमा क्रुद्ध भगदत्तलाई तीक्ष्ण बाणले छेडे।

satyaki
श्लोक 11
संस्कृत

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन्। शक्तिं कनकवैदूर्यभूषितामायसीं दृढाम्॥ यमदण्डोपमा घोरां चिक्षेप परमाहवे। तामांपतन्ती सहसा तस्य बाहुबलेरिताम्॥ सात्यकिः समरे राजन् द्विधाचिच्छेद सायकैः। ततः पपात सहसा महोल्केव हतप्रभा॥

अङ्ग्रेजी

Thus deeply pierced, that mighty bow man, licking the corners of his mouth, hurled at Satyaki an iron lance decked with gold and lapises, of great toughness, and terrible like the mace of Death. Then Satyaki with his arrows cut off that lance, O king, that had been coursing swiftly towards him, being shot by the force of Bhagadatta's arm. Then that lance fell down with force on the ground like a large meteor shorn of its splendour.

हिन्दी

इस प्रकार गहरे बींधे जाने पर उन महाधनुर्धर ने अपने मुख के कोने चाटते हुए सात्यकि पर सुवर्ण और नीलमणि से मण्डित, अत्यन्त दृढ़ और यमदण्ड के समान भयंकर एक लौह शक्ति फेंकी। तब, हे राजन्, भगदत्त की भुजा के बल से छोड़ी गई और वेग से अपनी ओर आती उस शक्ति को सात्यकि ने अपने बाणों से काट डाला। तब वह शक्ति अपनी आभा खो चुके किसी विशाल उल्कापिण्ड के समान वेग से पृथ्वी पर गिर पड़ी।

नेपाली

यसरी गहिरो छेडिएपछि ती महाधनुर्धरले आफ्नो मुखका कुना चाट्दै सात्यकिमाथि सुन र नीलमणिले मण्डित, अत्यन्त दृढ र यमदण्डजस्तै भयङ्कर एउटा फलामको शक्ति फ्याँके। तब, हे राजन्, भगदत्तको पाखुराको बलले छोडिएको र वेगले आफूतिर आइरहेको त्यस शक्तिलाई सात्यकिले आफ्ना बाणले काटिदिए। तब त्यो शक्ति आफ्नो आभा गुमाइसकेको कुनै विशाल उल्कापिण्डजस्तै वेगले पृथ्वीमा खस्यो।

श्लोक 12
संस्कृत

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशाम्पते। महता रथवंशेन वारयामास माधवम्॥

अङ्ग्रेजी

Beholding that lance to be baffled, your son, O ruler of men, checked him of Madhu's race, surrounding him with a large number of cars,

हिन्दी

उस शक्ति को व्यर्थ हुआ देखकर, हे नरेश्वर, आपके पुत्र ने बड़ी संख्या में रथों से घेरकर उन मधुवंशी को रोका।

नेपाली

त्यस शक्तिलाई व्यर्थ भएको देखेर, हे नरेश्वर, तपाईंका पुत्रले ठूलो सङ्ख्यामा रथले घेरेर ती मधुवंशीलाई रोके।

duryodhana
श्लोक 13
संस्कृत

तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम्। दुर्योधनो भृशं क्रुद्धो भ्रातॄन् सर्वानुवाच ह॥

अङ्ग्रेजी

Then seeing that mighty car-warrior of the Vrishni race thus surrounded, king Duryodhana highly excited with rage, thus spoke to his brothers.

हिन्दी

तब वृष्णिवंश के उन महारथी को इस प्रकार घिरा देखकर क्रोध से अत्यन्त उत्तेजित राजा दुर्योधन ने अपने भाइयों से इस प्रकार कहा —

नेपाली

तब वृष्णिवंशका ती महारथीलाई यसरी घेरिएको देखेर क्रोधले अत्यन्त उत्तेजित राजा दुर्योधनले आफ्ना भाइहरूलाई यसरी भने —

satyaki
श्लोक 14
संस्कृत

तथा कुरुत कौरव्या यथा वः सात्यको युधि। न जीवन् प्रतिनिर्याति महतोऽस्माद् रथव्रजात्॥

अङ्ग्रेजी

“Do you all so strive, O Kurus, that this Satyaki may not return back with his life from this mighty host of chariots.

हिन्दी

"हे कुरुओ, तुम सब ऐसा प्रयत्न करो कि यह सात्यकि रथों की इस विशाल सेना से जीवित लौटकर न जा सके।

नेपाली

"हे कुरुहरू, तिमीहरू सबै यस्तो प्रयत्न गर कि यी सात्यकि रथहरूको यस विशाल सेनाबाट जीवित फर्केर जान नसकून्।

श्लोक 15
संस्कृत

तस्मिन् हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद् बलम्। तथेति च वचस्तस्य परिगृह्य महारथाः॥

अङ्ग्रेजी

If he be slain, I may then consider the whole host of the Pandavas as nothing more than slain.” Then accepting his words by saying 'yea', the mighty car-warriors,

हिन्दी

यदि यह मारा गया, तो मैं पाण्डवों की समस्त सेना को मारी गई ही समझूँगा।" तब 'तथास्तु' कहकर उनके वचनों को स्वीकार करके वे महारथी,

नेपाली

यदि यिनी मारिए भने, म पाण्डवहरूको सम्पूर्ण सेनालाई मारिइसकेकै ठान्नेछु।" तब 'तथास्तु' भनेर उनका वचन स्वीकार गरेर ती महारथीहरू,

arjuna bhishma abhimanyu
श्लोक 16
संस्कृत

शैनेयं योधयामासुर्भीष्मायाभ्युद्यतं रणे। काम्बोजराजो बलवान् वारयामास संयुगे॥ आर्जुनिं नृपतिविद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः। पुनरेव चतुःषष्ट्या राजन् विव्याध तं नृप॥

अङ्ग्रेजी

Stationed in front of Bhishma began to fight with the grandson of Shini. Then the powerful ruler of the Kambojas checked, in battle, Abhimanyu who had been vigorously advancing against Bhishma. Then the son of Arjuna having pierced the king with arrows of depressed knots,

हिन्दी

भीष्म के सम्मुख स्थित होकर शिनिपौत्र से युद्ध करने लगे। तब कम्बोजों के पराक्रमी राजा ने युद्ध में उन अभिमन्यु को रोका जो प्रबल वेग से भीष्म की ओर बढ़ रहे थे। तब अर्जुन के पुत्र ने निम्न गाँठों वाले बाणों से उस राजा को बींधकर —

नेपाली

भीष्मको सामु उभिएर शिनिपौत्रसँग युद्ध गर्न थाले। तब कम्बोजहरूका पराक्रमी राजाले युद्धमा ती अभिमन्युलाई रोके जो प्रबल वेगले भीष्मतिर बढिरहेका थिए। तब अर्जुनका पुत्रले तल्ला गाँठा भएका बाणले त्यस राजालाई छेडेर —

bhishma abhimanyu
श्लोक 17
संस्कृत

सुदक्षिणस्तु समरे पुनर्विव्याध पञ्चभिः। सारथिं चास्य नवभिरिच्छन् भोष्मस्य जीवितम्॥ तद् युद्धमासीत् सुमहत् तयोस्तत्र समागमे।

अङ्ग्रेजी

Once more wounded the king with sixty four arrows. Thereupon Sudakshina also, desirous of saving Bhishma's life in battle, pierced Abhimanyu with five shafts and the latter's charioteer with nine arrows. Then the battle that ensued consequent upon the encounter of those two heroes, exceedingly pierce.

हिन्दी

एक बार फिर उस राजा को चौंसठ बाणों से घायल किया। तत्पश्चात् सुदक्षिण ने भी युद्ध में भीष्म के प्राणों की रक्षा की इच्छा से अभिमन्यु को पाँच बाणों से और उनके सारथि को नौ बाणों से बींधा। तब उन दोनों वीरों की भिड़न्त से जो युद्ध छिड़ा वह अत्यन्त घोर था।

नेपाली

एक पटक फेरि त्यस राजालाई चौंसठ्ठी बाणले घाइते पारे। त्यसपछि सुदक्षिणले पनि युद्धमा भीष्मका प्राणको रक्षा गर्ने इच्छाले अभिमन्युलाई पाँच बाणले र उनका सारथिलाई नौ बाणले छेडे। तब ती दुवै वीरको भिडन्तबाट जुन युद्ध छेडियो त्यो अत्यन्त घोर थियो।

bhishma virata shikhandi
श्लोक 18
संस्कृत

यदाभ्यधावद् गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुकर्शनः॥ विराटदुपदौ वृद्धौ वारयन्तौ महाचमूम्। भीष्मं च युधि संरब्धावाद्रवन्तौ महारथौ॥ अश्वत्थामा रणे क्रुद्धः समायाद्रथसत्तमः।

अङ्ग्रेजी

Shikhandin that grinder of foes rushed against the son of Ganga. The two old mighty car-warriors, Draupada and Virata, inflamed with rage, rushed to fight with Bhishma, holding at bay the army of the Kauravas as was they advanced. Thereupon that foremost of carwarriors namely Ashvathama, wrought up with wrath confronted both those warriors in battle.

हिन्दी

शत्रुओं को कुचलने वाले शिखण्डी गङ्गापुत्र पर टूट पड़े। क्रोध से प्रज्वलित दोनों वृद्ध महारथी द्रुपद और विराट भी भीष्म से युद्ध करने के लिए दौड़े और आगे बढ़ते हुए कौरवों की सेना को रोके रखा। तत्पश्चात् रथियों में श्रेष्ठ अश्वत्थामा ने क्रोध से भरकर उन दोनों योद्धाओं का युद्ध में सामना किया।

नेपाली

शत्रुहरूलाई कुल्चने शिखण्डी गङ्गापुत्रमाथि जाइलागे। क्रोधले प्रज्वलित दुवै वृद्ध महारथी द्रुपद र विराट पनि भीष्मसँग युद्ध गर्न दौडे र अगाडि बढ्दै कौरवहरूको सेनालाई रोकिराखे। त्यसपछि रथीहरूमा श्रेष्ठ अश्वत्थामाले क्रोधले भरिएर ती दुवै योद्धाको युद्धमा सामना गरे।

virata
श्लोक 19
संस्कृत

ततः प्रववृते युद्धं तयोस्तस्य च भारत॥ विराटो दशभिर्भल्लैराजघान परंतप।

अङ्ग्रेजी

Then, O Bharata, a dreadful fight ensued between him and the old heroes. ( afflicter of foes, with ten broad-headed shafts Virata wondered.

हिन्दी

तब, हे भरतवंशी, उनके और उन वृद्ध वीरों के बीच एक भयंकर युद्ध छिड़ा। हे शत्रुपीड़क, विराट ने दस भल्लों से —

नेपाली

तब, हे भरतवंशी, उनको र ती वृद्ध वीरहरूको बीचमा एउटा भयङ्कर युद्ध छेडियो। हे शत्रुपीडक, विराटले दस भल्लले —

drona
श्लोक 20
संस्कृत

यतमानं मद्देष्वासं द्रौणिमाहवशोभिनम्॥ दुपदश्च त्रिभिर्बाणैर्विव्याध निशितैस्तदा।

अङ्ग्रेजी

The mighty bowman, the son of Drona, the ornament of the field of battle as he advanced with velocity towards them. Draupada also with his sharp arrows pierced Ashvathama.

हिन्दी

उन महाधनुर्धर, रणभूमि के आभूषण द्रोणपुत्र को घायल किया, जब वे वेग से उनकी ओर बढ़ रहे थे। द्रुपद ने भी अपने तीक्ष्ण बाणों से अश्वत्थामा को बींधा।

नेपाली

ती महाधनुर्धर, रणभूमिका आभूषण द्रोणपुत्रलाई घाइते पारे, जब उनी वेगले तिनीहरूतिर बढिरहेका थिए। द्रुपदले पनि आफ्ना तीक्ष्ण बाणले अश्वत्थामालाई छेडे।

श्लोक 21
संस्कृत

गुरुपुत्रं समासाद्य प्रहरन्तौ महाबलौ॥ अश्वत्थामा ततस्तौ तु विव्याध बहुभिः शरैः।

अङ्ग्रेजी

Then Ashvathama pierced with numerous shafts those two mighty warriors who having neared the son of the preceptor, had been wounding him with arrows.

हिन्दी

तब अश्वत्थामा ने उन दोनों पराक्रमी योद्धाओं को अनेक बाणों से बींधा, जो आचार्यपुत्र के निकट पहुँचकर उन्हें बाणों से घायल कर रहे थे।

नेपाली

तब अश्वत्थामाले ती दुवै पराक्रमी योद्धालाई अनेक बाणले छेडे, जो आचार्यपुत्रको नजिक पुगेर उनलाई बाणले घाइते पार्दै थिए।

bhishma virata
श्लोक 22
संस्कृत

विराटद्रुपदौ वीरौ भीष्मं प्रति समुद्यतः॥ तत्राद्भुतमपश्याम वृद्धयोश्चरितं महत्।

अङ्ग्रेजी

Still the heroes Virata and Draupada advanced towards Bhishma; we then beheld an admirable feat achieved by those two old warriors,

हिन्दी

फिर भी वीर विराट और द्रुपद भीष्म की ओर बढ़ते रहे; तब हमने उन दोनों वृद्ध योद्धाओं का एक प्रशंसनीय पराक्रम देखा —

नेपाली

तैपनि वीर विराट र द्रुपद भीष्मतिर बढिरहे; तब हामीले ती दुवै वृद्ध योद्धाको एउटा प्रशंसनीय पराक्रम देख्यौँ —

drona kripa sahadeva
श्लोक 23
संस्कृत

यद् द्रौणिसायकान् घोरान् प्रत्यवारयतां युधि॥ सहदेवं तथा यान्तं कृपः शारद्वतोऽभ्ययात्।

अङ्ग्रेजी

In as much as they repulsed all the dreadful arrows shot by Drona's son. Then Kripa the son of Sharadvata rushed against the advancing Sahadeva,

हिन्दी

कि उन्होंने द्रोणपुत्र द्वारा छोड़े गए समस्त भयंकर बाणों को व्यर्थ कर दिया। तब शरद्वान् के पुत्र कृप आगे बढ़ते सहदेव पर टूट पड़े —

नेपाली

कि उनीहरूले द्रोणपुत्रद्वारा छोडिएका सम्पूर्ण भयङ्कर बाण व्यर्थ पारिदिए। तब शरद्वान्का पुत्र कृप अगाडि बढ्दै गरेका सहदेवमाथि जाइलागे —

kripa
श्लोक 24
संस्कृत

यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमुपाद्रवत्॥ कृपश्च समरे शूरो माद्रीपुत्रं महारथम्। आजधान शरैस्तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः॥ तस्य माद्रीसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद सायकैः। अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध नवभिः शरैः॥

अङ्ग्रेजी

Like one infuriated elephants rushing against a compeer in the same state, in the woods. Then the heroic Kripa quickly pierced that mighty car-warrior the son of Madri with seventy shafts all decked with golden wings. Then the son of Madri burst his bow in twain with his strong shafts.

हिन्दी

जैसे वन में एक मदमत्त हाथी उसी अवस्था वाले अपने सजातीय पर टूट पड़ता है। तब वीर कृप ने शीघ्र ही सुवर्णमय पंखों से सजे सत्तर बाणों से माद्रीपुत्र उन महारथी को बींधा। तब माद्रीपुत्र ने अपने दृढ़ बाणों से उनका धनुष दो टुकड़ों में तोड़ दिया।

नेपाली

जसरी वनमा एउटा मातेको हात्तीले त्यसै अवस्थाको आफ्नो जातिको हात्तीमाथि जाइलाग्छ। तब वीर कृपले चाँडै सुनौला प्वाँखले सजिएका सत्तरी बाणले माद्रीपुत्र ती महारथीलाई छेडे। तब माद्रीपुत्रले आफ्ना दृढ बाणले उनको धनु दुई टुक्रा पारिदिए।

श्लोक 25
संस्कृत

सोऽन्यत् कार्मुकमादाय समरे भारसाधनम्। माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टो दशभिर्निशितैः शरैः॥

अङ्ग्रेजी

Then the former pierced the latter whose bow has been cut asunder with nine shafts. The latter then taking up another bow capable of bearing great strain.

हिन्दी

तब उन्होंने (सहदेव ने) उन कृप को, जिनका धनुष कट चुका था, नौ बाणों से बींधा। तब उन्होंने (कृप ने) महान् तनाव सहने में समर्थ दूसरा धनुष उठाकर —

नेपाली

तब उनले (सहदेवले) ती कृपलाई, जसको धनु काटिइसकेको थियो, नौ बाणले छेडे। तब उनले (कृपले) महान् तनाव सहन सक्ने अर्को धनु उठाएर —

bhishma
श्लोक 26
संस्कृत

आजघानोरसि क्रुद्ध इच्छन् भीष्मस्य जीवितम्। तथैव पाण्डवो राजञ्छारद्वतममर्षणम्॥

अङ्ग्रेजी

And desirous of saving the life of Bhishma and excited with anger, struck cheerfully on the breast the son of Madri with ten shafts of exceeding sharpness.

हिन्दी

और भीष्म के प्राणों की रक्षा की इच्छा से क्रोध में भरकर प्रसन्नतापूर्वक माद्रीपुत्र को वक्षःस्थल पर अत्यन्त तीक्ष्ण दस बाणों से मारा।

नेपाली

र भीष्मका प्राणको रक्षा गर्ने इच्छाले क्रोधले भरिएर प्रसन्नतापूर्वक माद्रीपुत्रलाई छातीमा अत्यन्त तीक्ष्ण दस बाणले हाने।

bhishma
श्लोक 27
संस्कृत

आजघानोरसि क्रुद्धो भीष्मस्य वधकाझ्या। तयोर्युद्धं समभवद् घोररूपं भयावहम्॥

अङ्ग्रेजी

So also, O king, urged by the desire for slaying Bhishma, the son of Pandu also worked up with rage struck the wrathful son of Sharadvata on his breast.

हिन्दी

हे राजन्, इसी प्रकार भीष्म के वध की इच्छा से प्रेरित पाण्डुपुत्र ने भी क्रोध से भरकर क्रुद्ध शरद्वान्पुत्र को उनके वक्षःस्थल पर मारा।

नेपाली

हे राजन्, त्यसै गरी भीष्मको वधको इच्छाले प्रेरित पाण्डुपुत्रले पनि क्रोधले भरिएर क्रुद्ध शरद्वान्पुत्रलाई उनको छातीमा हाने।

bhishma vikarna nakula
श्लोक 28
संस्कृत

नकुलं तु रणे क्रुद्धो विकर्णः शत्रुतापनः! विव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन् भीष्मं महाबलम्॥ नकुलोऽपि भृशं विद्धस्तव पुत्रेण धीमता।

अङ्ग्रेजी

Then ensued a fierce fight of terrible aspect and capable of inspiring terror. Then that afflicter of foes viz., Vikarna, desirous of rescuing the grandsire, and waxed up with rage, pierced Nakula in battle with no less then sixty shafts. Thus deeply pierced by your highly intelligent son, Nakula also.

हिन्दी

तब भयानक स्वरूप वाला और भय उत्पन्न करने वाला एक घोर युद्ध छिड़ा। तब शत्रुपीड़क विकर्ण ने पितामह की रक्षा की इच्छा से क्रोध में भरकर युद्ध में नकुल को पूरे साठ बाणों से बींधा। आपके परम बुद्धिमान् पुत्र द्वारा इस प्रकार गहरे बींधे जाने पर नकुल ने भी —

नेपाली

तब भयानक स्वरूप भएको र भय उत्पन्न गर्ने एउटा घोर युद्ध छेडियो। तब शत्रुपीडक विकर्णले पितामहको रक्षा गर्ने इच्छाले क्रोधले भरिएर युद्धमा नकुललाई पूरै साठी बाणले छेडे। तपाईंका परम बुद्धिमान् पुत्रद्वारा यसरी गहिरो छेडिएपछि नकुलले पनि —

bhishma vikarna
श्लोक 29
संस्कृत

विकर्णं सप्तसप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः॥ तत्र तौ नरशार्दूलौ भीष्महेतोः परंतपौ। अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरो गोष्ठे गोवृषभाविव॥

अङ्ग्रेजी

Penetrated Vikarna with seven and sixty sharp arrows. Then for the sake of Bhishma, those two foremost of men, those two afflicters of foes,

हिन्दी

विकर्ण को सड़सठ तीक्ष्ण बाणों से बींधा। तब भीष्म के लिए वे दोनों नरश्रेष्ठ, वे दोनों शत्रुपीड़क,

नेपाली

विकर्णलाई सतसट्ठी तीक्ष्ण बाणले छेडे। तब भीष्मका लागि ती दुवै नरश्रेष्ठ, ती दुवै शत्रुपीडक,

ghatotkacha bhishma dhrishtadyumna hidimba
श्लोक 30
संस्कृत

घटोत्कचं रणे यान्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम्। दुर्मुखः समरे प्रायाद भीष्महेतोः पराक्रमी॥ हैडिम्बस्तु रणे राजन् दुर्मुखं शत्रुतापनम्। आजघानोरसि क्रुद्धः शरेणानतपर्वणा॥ भीमसेनसुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैः। षष्ट्या वीरो नदन् हृष्टो विव्याध रणमूर्धनि॥ धृष्टद्युम्नं तथाऽऽयान्तं भीष्मस्य वधकाक्षिणम्। हार्दिक्यो वारयामास रथश्रेष्ठं महारथः॥ हार्दिक्य: पार्षतं चापि विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः। पुनः पञ्चाशता तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥

अङ्ग्रेजी

Those two heroes began to assail one another like two heifers among a herd of kine. Then for the sake of protecting Bhishma, the mighty Durmukha confronted the Rakshasa Ghatotkacha, who had been advancing to the fight slaying your troops. Then, O king, the son of Hidimba excited with wrath, struck that afflicter of foes viz., Durmukha on the breast with an arrow of straight knots. Then the heroes Durmukha, having cheerfully pierced Bhimasena's son with sixty keep-pointed arrows, uttered his war-cry, standing at the van of the army. Then that mighty car-warrior, the son of Hridika checked that foremost of carwarriors Dhrishtadyumna as he was advancing desirous of slaying Bhishma. Then the son of Prishata having pierced Hridika's son with five iron dares,

हिन्दी

वे दोनों वीर एक-दूसरे पर इस प्रकार आक्रमण करने लगे जैसे गायों के झुण्ड में दो बछड़े। तब भीष्म की रक्षा के लिए पराक्रमी दुर्मुख ने राक्षस घटोत्कच का सामना किया, जो आपकी सेनाओं का वध करते हुए युद्ध की ओर बढ़ रहे थे। तब, हे राजन्, क्रोध से उत्तेजित हिडिम्बा के पुत्र ने उन शत्रुपीड़क दुर्मुख को सीधी गाँठों वाले एक बाण से वक्षःस्थल पर मारा। तब वीर दुर्मुख ने प्रसन्नतापूर्वक भीमसेन के पुत्र को साठ तीक्ष्ण नोक वाले बाणों से बींधकर सेना के अग्रभाग में खड़े होकर अपना युद्धघोष किया। तब महारथी हृदिकपुत्र ने रथियों में श्रेष्ठ उन धृष्टद्युम्न को रोका जो भीष्म का वध करने की इच्छा से आगे बढ़ रहे थे। तब पृषत के पुत्र ने हृदिकपुत्र को पाँच लौह तोमरों से बींधकर —

नेपाली

ती दुवै वीर एकअर्कामाथि यसरी आक्रमण गर्न थाले जसरी गाईहरूको बथानमा दुई बाच्छा। तब भीष्मको रक्षाका लागि पराक्रमी दुर्मुखले राक्षस घटोत्कचको सामना गरे, जो तपाईंका सेनाको वध गर्दै युद्धतिर बढिरहेका थिए। तब, हे राजन्, क्रोधले उत्तेजित हिडिम्बाका पुत्रले ती शत्रुपीडक दुर्मुखलाई सोझा गाँठा भएको एउटा बाणले छातीमा हाने। तब वीर दुर्मुखले प्रसन्नतापूर्वक भीमसेनका पुत्रलाई साठी तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणले छेडेर सेनाको अग्रभागमा उभिई आफ्नो युद्धघोष गरे। तब महारथी हृदिकपुत्रले रथीहरूमा श्रेष्ठ ती धृष्टद्युम्नलाई रोके जो भीष्मको वध गर्ने इच्छाले अगाडि बढिरहेका थिए। तब पृषतका पुत्रले हृदिकपुत्रलाई पाँच फलामे तोमरले छेडेर —

bhishma
श्लोक 31
संस्कृत

आजघान महाबाहुः पार्षतं तं महारथम्। तं चैव पार्षतो राजन् हार्दिक्यं नवभिः शरैः॥ विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः। तयोः समभवद् युद्धं भीष्मरुतोर्महाहवे॥

अङ्ग्रेजी

Once more quickly struck him between his breasts with fifty shafts. Similarly, O king, Hridika's son pierced the son of Prishata with nine arrow's exceedingly sharp and effulgent and furnished with wings made of the feathers of Kanka birds. Then for the sake of Bhishma, a pierced battle raged between them,

हिन्दी

एक बार फिर शीघ्र ही उन्हें वक्षःस्थल के बीच पचास बाणों से मारा। हे राजन्, इसी प्रकार हृदिकपुत्र ने पृषतपुत्र को कंक पक्षियों के पंखों से युक्त, अत्यन्त तीक्ष्ण और देदीप्यमान नौ बाणों से बींधा। तब भीष्म के लिए उनके बीच एक घोर युद्ध छिड़ा,

नेपाली

एक पटक फेरि चाँडै उनलाई छातीको बीचमा पचास बाणले हाने। हे राजन्, त्यसै गरी हृदिकपुत्रले पृषतपुत्रलाई कङ्क चराका प्वाँखले युक्त, अत्यन्त तीक्ष्ण र देदीप्यमान नौ बाणले छेडे। तब भीष्मका लागि तिनीहरूबीच एउटा घोर युद्ध छेडियो,

bhishma bhurishrava bhima indra
श्लोक 32
संस्कृत

अन्योयातिशये युक्तं यथा वृत्रमहेन्द्रयोः। भीमसेन तथाऽऽयान्त भीष्मं प्रति महारथम्॥ भूरिश्रवाभ्ययात् तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्। सौमदत्तिरथो भीममाजघान स्तनान्तरे॥

अङ्ग्रेजी

As they struck one another with great ardor, like that between Vritra and the great Indra. Bhurishravas speedily came upon the mighty Bhimasena who had been falling upon Bhishma. Then the son of Somadatta wounded Bhima in the centre of his chest,

हिन्दी

क्योंकि वे बड़ी उत्कटता से एक-दूसरे पर प्रहार कर रहे थे, जैसे वृत्र और महेन्द्र के बीच हुआ था। भूरिश्रवा शीघ्र ही उन पराक्रमी भीमसेन पर आ पड़े जो भीष्म पर टूट रहे थे। तब सोमदत्त के पुत्र ने भीम को उनकी छाती के मध्य में घायल किया —

नेपाली

किनभने तिनीहरू ठूलो उत्कटताले एकअर्कामाथि प्रहार गरिरहेका थिए, जसरी वृत्र र महेन्द्रबीच भएको थियो। भूरिश्रवा चाँडै ती पराक्रमी भीमसेनमाथि आइपुगे जो भीष्ममाथि जाइलाग्दै थिए। तब सोमदत्तका पुत्रले भीमलाई उनको छातीको बीचमा घाइते पारे —

श्लोक 33
संस्कृत

नाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुड्वेन संयुगे। उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः प्रतापवान्॥

अङ्ग्रेजी

With a long shaft of great sharpness and golden wings. With that shaft struck on his breast, the puissant Bhimasena appeared beautiful,

हिन्दी

अत्यन्त तीक्ष्ण और सुवर्णमय पंखों वाले एक लम्बे बाण से। अपने वक्षःस्थल पर लगे उस बाण के साथ पराक्रमी भीमसेन ऐसे सुशोभित हुए —

नेपाली

अत्यन्त तीक्ष्ण र सुनौला प्वाँख भएको एउटा लामो बाणले। आफ्नो छातीमा लागेको त्यस बाणसहित पराक्रमी भीमसेन यसरी सुशोभित भए —

bhishma bhima
श्लोक 34
संस्कृत

स्कन्दशक्त्या यथा क्रौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम। तौ शरान् सूर्यसंकाशान् कर्मारपरिमार्जितान्॥ अन्योन्यस्य रणे क्रुद्धौ चिक्षिपाते नरर्षभौ। भीमो भीष्मवधाकाक्षी सौमदत्तिं महारथम्॥

अङ्ग्रेजी

Like the Krauncha mountain, O foremost of kings, in the days of yore bearing the lance of Skanda. Then these two foremost of men, inflamed with fury, sped at one another, arrows of solar effulgence and burnished by the forgers themselves. Then Bhima desirous of slaying Bhishma fought with that mighty carwarrior viz., Somadatta's son,

हिन्दी

हे राजाओं में श्रेष्ठ, जैसे प्राचीन काल में स्कन्द की शक्ति को धारण किए क्रौञ्च पर्वत। तब क्रोध से प्रज्वलित वे दोनों नरश्रेष्ठ सूर्य के समान तेजस्वी और स्वयं शस्त्रकारों द्वारा माँजे गए बाण एक-दूसरे पर छोड़ने लगे। तब भीष्म का वध करने के इच्छुक भीम ने उन महारथी सोमदत्तपुत्र से युद्ध किया,

नेपाली

हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जसरी प्राचीन कालमा स्कन्दको शक्ति धारण गरेको क्रौञ्च पर्वत। तब क्रोधले प्रज्वलित ती दुवै नरश्रेष्ठले सूर्यजस्तै तेजस्वी र स्वयं शस्त्रकारहरूले माझेका बाण एकअर्कामाथि छोड्न थाले। तब भीष्मको वध गर्न इच्छुक भीमले ती महारथी सोमदत्तपुत्रसँग युद्ध गरे,

bhishma
श्लोक 35
संस्कृत

तथा भीष्मजये गृनुः सौमदत्तिस्तु पाण्डवम्। कृतप्रतिकृते यत्तौ योधयामासतू रणे॥

अङ्ग्रेजी

Similarly the latter longing for the victory if Bhishma, struggled with the former, both striving to counteract one another in his feats.

हिन्दी

इसी प्रकार भीष्म की विजय के इच्छुक उन सोमदत्तपुत्र ने भी भीम से संघर्ष किया, और दोनों एक-दूसरे के पराक्रमों को व्यर्थ करने का प्रयत्न करते रहे।

नेपाली

त्यसै गरी भीष्मको विजय चाहने ती सोमदत्तपुत्रले पनि भीमसँग सङ्घर्ष गरे, र दुवैले एकअर्काका पराक्रम व्यर्थ पार्ने प्रयत्न गरिरहे।

kunti bhishma yudhishthira
श्लोक 36
संस्कृत

युधिष्ठिरं तु कौन्तेयं महत्या सेनया वृतम्। भीष्माभिमुखमायान्तं भारद्वाजो न्यवारयत्॥

अङ्ग्रेजी

The son of Bharadvaja held in check that son of Kunti, Yudhishthira, who was coming upon Bhishma, surrounded by his large division.

हिन्दी

भरद्वाज के पुत्र ने कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर को रोका, जो अपनी विशाल सेना से घिरे भीष्म पर आ रहे थे।

नेपाली

भरद्वाजका पुत्रले कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरलाई रोके, जो आफ्नो विशाल सेनाले घेरिएर भीष्ममाथि आउँदै थिए।

drona
श्लोक 37
संस्कृत

द्रोणस्य रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्। श्रुत्वा प्रभद्रका राजन् समकम्पन्त मारिष॥

अङ्ग्रेजी

Then, O king, hearing the clatter of Drona's chariot, that resembled the rumble of the raincloud Parjanya, the Prabhadrakas, O sire, quaked (with fear).

हिन्दी

हे राजन्, तब वर्षामेघ पर्जन्य की गड़गड़ाहट के समान द्रोण के रथ की घरघराहट सुनकर, हे तात, प्रभद्रक (भय से) काँप उठे।

नेपाली

हे राजन्, तब वर्षाको बादल पर्जन्यको गडगडाहटजस्तै द्रोणको रथको घडघडाहट सुनेर, हे तात, प्रभद्रकहरू (भयले) काँपे।

drona
श्लोक 38
संस्कृत

सा सेना महती राजन् पाण्डुपुत्रस्य संयुगे। द्रोणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात् पदम्॥

अङ्ग्रेजी

Thus assailed by Drona that mighty division of the son of Pandu could not stir one step forward, though striving vigorously.

हिन्दी

इस प्रकार द्रोण द्वारा आक्रान्त होने पर पाण्डुपुत्र की वह विशाल सेना प्रबल प्रयत्न करके भी एक पग आगे न बढ़ सकी।

नेपाली

यसरी द्रोणद्वारा आक्रान्त हुँदा पाण्डुपुत्रको त्यो विशाल सेना प्रबल प्रयत्न गरेर पनि एक पाइला अगाडि बढ्न सकेन।

bhishma chekitana
श्लोक 39
संस्कृत

चेकितानं रणे यत्तं भीष्मं प्रति जनेश्वर। चित्रसेनस्तव सुतः क्रुद्धरूपमवारयत्॥

अङ्ग्रेजी

Then your son Chitrasena, with a fearful expression, checked in battle Chekitana advancing, O ruler of men, against Bhishma.

हिन्दी

तब, हे नरेश्वर, भयंकर मुद्रा वाले आपके पुत्र चित्रसेन ने युद्ध में भीष्म की ओर बढ़ते चेकितान को रोका।

नेपाली

तब, हे नरेश्वर, भयङ्कर मुद्रा भएका तपाईंका पुत्र चित्रसेनले युद्धमा भीष्मतिर बढ्दै गरेका चेकितानलाई रोके।

bhishma chekitana
श्लोक 40
संस्कृत

भीष्महेतोः पराक्रान्तश्चित्रसेनः पराक्रमी। चेकितानं परं शक्त्या योधयामास भारत॥

अङ्ग्रेजी

Then for the sake of Bhishma, that mighty car-warriors (Chitrasena) endued with prowess and a praiseworthy quickness of hand, fought, O Bharata, to the best of his abilities, with Chekitana;

हिन्दी

हे भरतवंशी, तब भीष्म के लिए पराक्रम और प्रशंसनीय हस्तलाघव से सम्पन्न उन महारथी ने अपनी पूरी सामर्थ्य से चेकितान से युद्ध किया;

नेपाली

हे भरतवंशी, तब भीष्मका लागि पराक्रम र प्रशंसनीय हस्तलाघवले सम्पन्न ती महारथीले आफ्नो पूरा सामर्थ्यले चेकितानसँग युद्ध गरे;

chekitana
श्लोक 41
संस्कृत

तथैव चेकितानोऽपि चित्रसेनमवारयत्। तद् युद्धमासीत् सुमहत् तयोस्तत्र समागमे॥

अङ्ग्रेजी

Similarly Chekitana also fought with him with equal ardor. Then fierce was the battle that commenced consequent upon their encountering each other.

हिन्दी

इसी प्रकार चेकितान ने भी उतनी ही उत्कटता से उनसे युद्ध किया। तब उनकी परस्पर भिड़न्त से जो युद्ध आरम्भ हुआ वह घोर था।

नेपाली

त्यसै गरी चेकितानले पनि त्यत्तिकै उत्कटताले उनीसँग युद्ध गरे। तब तिनीहरूको आपसी भिडन्तबाट जुन युद्ध आरम्भ भयो त्यो घोर थियो।

arjuna
श्लोक 42
संस्कृत

अर्जुनो वार्यमाणस्तु बहुशस्तत्र भारत। विमुखीकृत्य पुत्रं ते सेनां तव ममर्द ह।।५६।

अङ्ग्रेजी

Then, O Bharata, Arjuna though resisted by your son, repulsed the latter's divisions and began to crush your troops.

हिन्दी

तब, हे भरतवंशी, आपके पुत्र द्वारा रोके जाने पर भी अर्जुन ने उनकी सेनाओं को पीछे खदेड़ दिया और आपकी सेनाओं को कुचलना आरम्भ किया।

नेपाली

तब, हे भरतवंशी, तपाईंका पुत्रद्वारा रोकिए पनि अर्जुनले तिनका सेनालाई पछि लखेटिदिए र तपाईंका सेनालाई कुल्चन थाले।

arjuna dushasana bhishma
श्लोक 43
संस्कृत

दुःशासनोऽषि परया शक्त्या पार्थमवारयत्। कथं भीष्मं न नो हन्यादिति निश्चित्य भारत॥

अङ्ग्रेजी

But Dushasana resisted Partha to the best of this powers, determined, O Bharata, that the latter might hot slay Bhishma.

हिन्दी

किन्तु दुःशासन ने अपनी पूरी शक्ति से पार्थ का प्रतिरोध किया, हे भरतवंशी, इस निश्चय के साथ कि वे भीष्म का वध न कर सकें।

नेपाली

तर दुःशासनले आफ्नो पूरा शक्तिले पार्थको प्रतिरोध गरे, हे भरतवंशी, यस निश्चयका साथ कि उनले भीष्मको वध गर्न नसकून्।

श्लोक 44
संस्कृत

सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनी। लोड्यते रथिभिः श्रेष्ठस्तत्र तत्रैव भारत॥

अङ्ग्रेजी

Thus the army of your son being thus slaughtered, the foremost of car-warriors began, O Bharata, to betray sings of agitation.

हिन्दी

इस प्रकार आपके पुत्र की सेना का संहार होते देखकर, हे भरतवंशी, वे श्रेष्ठ रथी विचलित होने के लक्षण दिखाने लगे।

नेपाली

यसरी तपाईंका पुत्रको सेनाको संहार भइरहेको देखेर, हे भरतवंशी, ती श्रेष्ठ रथीहरूले विचलित हुने लक्षण देखाउन थाले।