भीष्म-वध पर्व — अर्जुन र दुःशासनको युद्ध
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 112
संस्कृत
1संजय उवाच अर्जुनस्तु रणे राजन् दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्। शिखण्डिनमथोवाच समभ्येहि पितामहम्॥
2न चापि भीस्त्वया कार्या भीष्मादद्य कथंचना अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैः पातयिष्ये रथोत्तमात्॥
3एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ। अभ्यद्रवत गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्॥
4धृष्टद्युम्नस्तथा राजन् सौभद्रश्च महारथः। हृष्टावाद्रवतां भीष्मं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्॥
5विराटदुपदौ वृद्धौ कुन्तिभोजश्च दंशितः। अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं पुत्रस्य तव पश्यतः॥
6नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च वीर्यवान्। तथेतराणि सैन्यानि सर्वाण्येव विशाम्पते॥
7समाद्रवन्त गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्। प्रत्युद्ययुस्तावकाश्च समेतांस्तान् महारथान्॥ यथाशक्ति यथोत्साहं तन्मे निगदतः शृणु।
8चित्रसेनो महाराज चेकितानं समभ्ययात्॥ भीष्मप्रेप्सुं रणे यान्तं वृषं व्याघ्रशिशुर्यथा।
9धृष्टद्युम्नं महाराज भीष्मान्तिकमुपागतम्॥ त्वरमाणं रणे यत्तं कृतवर्मा न्यवारयत्।
10भीमसेनं सुसंक्रुद्ध गाङ्गेयस्य वधैषिणम्॥ त्वरमाणो महाराज सौमदत्तिर्यवारयत्।
11तथैव नकुलं शूरं किरन्तं सायकान् बहून्॥ विकर्णो वारयामास इच्छन् भीष्मस्य जीवितम्।
12सहदेवं तथा राजन् यान्तं भीष्मरथं प्रति॥ वारयामास संक्रुद्धः कृपः शारद्वतो युधि।
13राक्षसं क्रूरकर्माणं भैमसेनि महाबलम्॥ भीष्मस्य निधनं प्रेप्सुं सुद्रमुखोऽभ्यद्रवद् बली।
14सात्यकिं समरे यान्तं तव पुत्रो न्यवारयत्॥ अभिमन्यु महाराज यान्तं भीष्मरथं प्रति। सुदक्षिणो महाराज काम्बोजः प्रत्यवारयत्॥ विराटदुपदौ वृद्धौ समेतावरिमर्दनौ। अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो वारयामास भारत।॥ तथा पाण्डुसुतं ज्येष्ठं भीष्मस्य वधकाक्षिणम्। भारद्वाजो रणे यत्तो धर्मपुत्रमवारयत्॥ अर्जुनं रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। भीष्मप्रेप्सुं महाराज भासयन्तं दिशो दश॥ दुःशासनो महेष्वासो वारयामास संयुगे।
15अन्ये च तावका योधाः पाण्डवानां महारथान्॥ भीष्मस्याभिमुखान् यातान् वारयामासुराहवे।
16धृष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राक्रोशंस्तु पुनः पुनः॥ अभ्यद्रवत संरब्धा भीष्ममेकं महारथः।
17एषोऽर्जुनो रणे भीष्मं प्रयाति कुरुनन्दनः॥ अभ्यद्रवत मा मैष्ट भीष्मो हि प्राप्स्यते न वः।
18अर्जुनं समरे योद्धं नोत्सहेतापि वासवः॥ किमु भीष्मो रणे वीरा गतसत्त्वोऽल्पजीवितः।
19इति सेनापतेः श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः॥ अभ्यद्रवन्त संहृष्टा गाङ्गेयस्य रथं प्रति।
20आगच्छमानान् समरे वार्योधान् प्रलयानिव॥ अवारयन्त संहृष्टास्तावकाः पुरुषर्षभाः।
21दुःशासनो महाराज भयं त्यक्त्वा महारथः॥ भीष्मस्य जीविताकाक्षि धनंजयमुपाद्रवत्।
22तथैव पाण्डवाः शूरा गाङ्गेयस्य रथं प्रति॥ अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान् महारथाः।
23तत्राद्भुतमपश्याम चित्ररूपं विशाम्पते॥ दुःशासनरथं प्राप्य यत् पार्थो नात्यवर्तत।
24यथा वारयते वेला क्षुब्धतोयं महार्णवम्॥ तथैव पाण्डवं क्रुद्धं तव पुत्रो न्यवारयत्।
25उभो तौ रथिनां श्रेष्ठावुभौ भारत दुर्जयौ॥ उभी चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत।
26तथा तौ जातसंरम्भावन्योन्यवधकाक्षिणौ॥ समीयतुर्महासंख्ये मयशक्रौ यथा पुरा।
27दुःशासनो महाराज पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः॥ वासुदेवं च विंशत्या ताडयामास संयुगे।
28ततोऽर्जुनो जातमन्युष्र्णेयं वीक्ष्य पीडितम्॥ दुःशासनं शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत्।
29ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे॥ दुःशासनस्त्रिभिः क्रुद्धः पार्थं विव्याध पत्रिभिः। ललाटे भरतश्रेष्ठ शरैः संनतपर्वभिः॥ ललाटस्यैस्तु तैर्बाणैः शुशुभे पाण्डवो रणे।
30यथा मेरुर्महाराज शृङ्रत्यर्थमुच्छ्रितैः॥ सोऽतिविद्धो महेष्वासः पुत्रेण तव धन्विना।
31व्यराजत रणे पार्थः किंशुकः पुष्पवानिव॥ दुःशासनं ततः क्रुद्धः पीडयामस पाण्डवः।
32पर्वणीव सुसंक्रुद्धो राहुः पूर्ण निशाकरम्॥ पीड्यमानो बलवता पुत्रस्तव विशाम्पते।
33विव्याध समरे पार्थं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः॥ तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा रथं चास्य त्रिभिः शरैः। आजघान ततः पश्चात् पुत्रं ते निशितैः शरैः॥
34सोऽन्यत् कार्मुकमादाय भीष्मस्य प्रमुखे स्थितः। अर्जुनं पञ्चविंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
35तस्य क्रुद्धो महाराज पाण्डवः शत्रुतापनः। अप्रैषीद् विशिखान् घोरान् यमदण्डोपमान् बहून्॥ अप्राप्तानेव तान् बाणांश्चिच्छेद तनयस्तव।
36यतमानस्य पार्थस्य तदद्भुतमिवाभवत्॥ पार्थं च निशितैर्बाणैरविध्यत् तनयस्तव।
37ततः क्रुद्धो रणे पार्थः शरान् संधाय कार्मुके॥ प्रेषयामास समरे स्वर्णपुडाञ्छिलाशितान्।
38न्यमज्जंस्ते महाराज तस्य काये महात्मनः॥ यथा हंसा महाराज तडागं प्राप्य भारत।
39पीडितश्चैव पुत्रस्ते पाण्डवेन महात्मना॥ हित्वा पार्थं रणे तूर्णं भीष्मस्य रथमाव्रजत्।
40अगाधे मज्जतस्तस्य द्वीपो भीष्मोऽभवत् तदा॥ प्रतिलभ्य ततः संज्ञां पुत्रस्तव विशाम्पते।
41अवारयत् ततः शूरो भूय एव पराक्रमी॥ शरैः सुनिशितैः पार्थं यथा वृत्रं पुरंदरः। निर्बिभेद महाकायो विव्यथे नैव चार्जुनः॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Then, O king, Arjuna beholding Bhishma's prowess in battle, addressed Shikhandin saying "Confront the grandsire.
2You should entertain no fear from Bhishma today, I will dislodge him from his excellent car with sharp arrows."
3Thus spoken to by Partha, and having listened to the former's worlds, Shikhandin, O foremost of the Bharatas, rushed against the son of Ganga.
4Then also, O king, Dhrishtadyumna and the mighty car-warrior the son of Subhadra, filled with delight at having heard Arjuna's word, rushed against Bhishma.
5Also the two aged warriors Virata and Drupada, and Kuntibhoja each protected with an armour, rushed against Ganga's son before the very eyes of your son.
6Nakula, and Sahadeva, and the highly powerful Dharmaraja Yudhishthira, as also the other inferior soldiers, O ruler of men,
7All advanced against the son of Ganga. As to your warriors who comforted, to the best of their abilities and to the best of their energies, hose united and mighty car-warriors of the enemy, hear me speak.
8Chitrasena, O king, confronted in battle Chekitana who had been proceeding against Bhishma in battle like a tiger cub rushing against a bull.
9Kritavarma checked Dhrishtadyumna, O king, who having speedily approached Bhishma was then displaying his prowess in battle.
10O monarch, then with great activity Somadatta's encountered Bhimasena inflamed with rage and exerting for the slaughter of Ganga's son.
11Then Vikarna, desirous of protecting the life of Bhishma checked the heroic Nakula who had been shooting myriads of shafts.
12Then Kripa, the son of Sharadvata, wrought up with rage, checked, in battle, Sahadeva proceeding towards the car of Bhishma.
13Then the powerful Durmukha rushed against the highly powerful Rakshasa of fearful deeds, that son of Bhimasena who was desirous of slaying Bhishma. son
14Your son (Duryodhana) resisted Satyaki proceeding to battle. Sudakshina, the ruler of the Kamvojas, checked, O king, Abhimanyu as he was rushing against the car of Bhishma. Ashvathama inflamed with wrath, O Bharata, checked the two aged warriors, those crushers of foes, Virata and Drupada. Then the son of Bharadvaja carefully, fighting checked the son of Pandu (Yudhishthira), as he was proceeding desirous of slaying Bhishma. Then, O king, the fierce bow-man Dushasana checked in battle, Arjuna himself, who desirous of reaching near Bhishma was advancing, placing Shikhandin before him, and illumining the ten points of the compass.
15Other warriors of your host resisted in that battle the mighty car-warriors of the Pandava host as they were proceeding towards Bhishma in battle.
16Then excited to the highest pitch of fury, the mighty car-warrior Dhrishtadyumna rushed against Bhishma, repeatedly addressing the troops thus in a laud voice,
17“You delighter of the Kurus Arjuna himself is rushing towards Bhishma. Rush you then upon the latter, and be not afraid. Bhishma will never be able to assail you.
18Even Vasava himself is not capable of withstanding Arjuna in battle, what to speak of the heroic Bhishma whose energy is gone and life is exhausted?”
19Hearing these words of their generallissimo, the mighty car-warriors.of the Pandava host, with delighted hearts, rushed against the car of the son of Ganga.
20Then those warriors of your army, all foremost of men, cheerfully resisted that onslaught of the Pandavas that looked like a furiously advancing mass of living energy.
21Then, O mighty monarch, the great carwarrior Dushasana, desirous of saying Bhishma's confronted Dhananjaya, dismissing all fear from his mind.
22So also the heroic Pandavas rushing towards the car of Ganga's son, assailed your sons, all mighty car-warriors.
23Then, O monarch, we beheld a wonderful incident, namely that reaching Dushasana's car Partha could not advance further.
24Just as the banks resist the mighty main with its waters agitated, so did your son resist that son of Pandu inflamed with rage. life,
25Both of them were excellent car-warriors, both were invincible, O Bharata, and both resembled the moon and the sun in splendor and beauty.
26Then like Maya and Shakra encountering each other in the days of yore, those two heroes encountered each other in battle, highly excited with wrath, and desirous of slaying one another.
27Then, O monarch, Dushasana wondered the son of Pandu with three shafts in battle, and the soli of Vasudeva with twenty.
28Thereat Arjuna waxing wroth upon beholding him of the Vrishni race afflicted with arrows, sped hundred long shafts at Dushasana in that encounter.
29Those shafts, penetrating through the letters armour's drank his life-blood. Thereupon, inflamed with rage, Dushasana pierced Pritha's Sual with three shafts. Then again, O foremost of the Bharata, he pierced Arjuna with three shafts of exceeding sharpness, on the forehead. Then with those arrows, struck on the forehead, Pandu's son appeared beautiful like.
30The mount Meru with its crests towering high in the heavens. Pierced deeply by your son wielding the bow, that mighty bowman.
31Partha appeared beautiful like the flowering Kinshuka tree. Then that son of Pandu, greatly excited afflicted Dushasana,
32Like the enraged Rahu afflicting the full moon on the fifteenth day of the light half of a month. Then thus afflicted by the powerful Partha, your son, O ruler of men,
33Pierced the former with arrows winged with the feathers of the Kanka bird and whetted on stone. Then Partha bursting open Dushasana's bow and shattering his car with his three arrows. Then he pierced many sharpened arrows on him.
34Then he took another shaft and stood before Bhishma. He pierced twentyfive shafts on the chaste of Arjuna
35Then Arjuna, the afflicter of foes, with enger, O king! shot at him numerous dreadful arrows resembling the mace of Death himself. Then your son cut off those arrows before they could reach him.
36Sped though they were by Partha excreting his best in battle. Indeed this appeared to be marvelous. Once more your son pierced the son of Pritha with shafts of exceedingly ! sharpness.
37Thereupon, wrought up with rage Partha fixing on his bow-string arrows full finished with gold wings and whetted on stone, discharged them at your son.
38These shafts, O monarch, entered into the body of the illustrious Dushasana, like swans, O Bharata, diving into the waters of a lake.
39Thus your son sorely afflicted by the illustrious son of Pandu, quickly avoiding him proceeded towards the chariot of Bhishma.
40Then indeed Bhishma was like an island to him who was sinking into the fathomless deep (of pain): Then, O ruler of men, regaining his senses, your son,
41Endued with bravery, and prowess, again began to check Partha with well-sharpened shafts, like Indra resisting Vritra. Your son of huge stature, penetrated Arjuna through and through but the latter did feel no pain at all.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब, हे राजन्, युद्ध में भीष्म का पराक्रम देखकर अर्जुन ने शिखण्डी से कहा — "पितामह का सामना करो।
2आज तुम्हें भीष्म से तनिक भी भय नहीं करना चाहिए। मैं तीक्ष्ण बाणों से उन्हें उनके उत्तम रथ से गिरा दूँगा।"
3पार्थ द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर और उनके वचन सुनकर, हे भरतश्रेष्ठ, शिखण्डी गङ्गापुत्र पर टूट पड़े।
4हे राजन्, तब अर्जुन के वचन सुनकर हर्ष से भरे धृष्टद्युम्न और महारथी सुभद्रापुत्र भी भीष्म पर टूट पड़े।
5कवच धारण किए दोनों वृद्ध योद्धा विराट और द्रुपद तथा कुन्तिभोज भी आपके पुत्र के देखते-देखते गङ्गापुत्र पर टूट पड़े।
6हे नरेश्वर, नकुल, सहदेव, अत्यन्त पराक्रमी धर्मराज युधिष्ठिर तथा अन्य साधारण सैनिक भी —
7सब गङ्गापुत्र के विरुद्ध आगे बढ़े। अब सुनिए, आपके जिन योद्धाओं ने अपनी पूरी सामर्थ्य और पूरी शक्ति से शत्रु के उन एकत्र महारथियों का सामना किया, उनके विषय में मैं कहता हूँ।
8हे राजन्, चित्रसेन ने युद्ध में चेकितान का सामना किया, जो युद्ध में भीष्म की ओर इस प्रकार बढ़ रहे थे जैसे व्याघ्रशावक बैल पर टूट पड़ता है।
9हे राजन्, कृतवर्मा ने धृष्टद्युम्न को रोका, जो शीघ्रता से भीष्म के निकट पहुँचकर तब युद्ध में अपना पराक्रम दिखा रहे थे।
10हे राजन्, तब सोमदत्त के पुत्र ने बड़ी तत्परता से क्रोध से प्रज्वलित और गङ्गापुत्र के वध के लिए प्रयत्नशील भीमसेन का सामना किया।
11तब भीष्म के प्राणों की रक्षा की इच्छा से विकर्ण ने असंख्य बाण छोड़ते हुए वीर नकुल को रोका।
12तब शरद्वान् के पुत्र कृप ने क्रोध से भरकर भीष्म के रथ की ओर बढ़ते सहदेव को युद्ध में रोका।
13तब पराक्रमी दुर्मुख भीष्म का वध करने के इच्छुक भीमसेन के उस अत्यन्त पराक्रमी और भयंकर कर्मों वाले राक्षस पुत्र पर टूट पड़े।
14आपके पुत्र (दुर्योधन) ने युद्ध की ओर बढ़ते सात्यकि का प्रतिरोध किया। हे राजन्, कम्बोजराज सुदक्षिण ने भीष्म के रथ की ओर दौड़ते अभिमन्यु को रोका। हे भरतवंशी, क्रोध से प्रज्वलित अश्वत्थामा ने शत्रुओं को कुचलने वाले उन दोनों वृद्ध योद्धाओं, विराट और द्रुपद को रोका। तब भरद्वाज के पुत्र ने सावधानी से युद्ध करते हुए भीष्म का वध करने की इच्छा से आगे बढ़ते पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर) को रोका। तब, हे राजन्, उग्र धनुर्धर दुःशासन ने युद्ध में स्वयं अर्जुन को रोका, जो शिखण्डी को अपने आगे रखकर और दसों दिशाओं को प्रकाशित करते हुए भीष्म के निकट पहुँचने की इच्छा से आगे बढ़ रहे थे।
15आपकी सेना के अन्य योद्धाओं ने उस युद्ध में पाण्डव सेना के उन महारथियों का प्रतिरोध किया जो युद्ध में भीष्म की ओर बढ़ रहे थे।
16तब क्रोध की पराकाष्ठा तक उत्तेजित होकर महारथी धृष्टद्युम्न भीष्म पर टूट पड़े और उच्च स्वर से बार-बार सेनाओं को इस प्रकार सम्बोधित करने लगे —
17"हे कुरुओं के आनन्ददाता, स्वयं अर्जुन भीष्म की ओर दौड़ रहे हैं। तुम भी उन पर टूट पड़ो और भयभीत मत होओ। भीष्म तुम पर आक्रमण करने में कभी समर्थ न होंगे।
18स्वयं वासव (इन्द्र) भी युद्ध में अर्जुन का सामना करने में समर्थ नहीं हैं — फिर उन वीर भीष्म की तो बात ही क्या, जिनका तेज जा चुका है और जिनका जीवन समाप्तप्राय है?"
19अपने सेनापति के ये वचन सुनकर पाण्डव सेना के महारथी प्रसन्न हृदय से गङ्गापुत्र के रथ पर टूट पड़े।
20तब आपकी सेना के वे योद्धा, जो सब नरश्रेष्ठ थे, पाण्डवों के उस आक्रमण का — जो प्रचण्ड वेग से बढ़ती जीवित शक्ति की राशि के समान दिखता था — प्रसन्नतापूर्वक प्रतिरोध करने लगे।
21तब, हे महाराज, भीष्म की रक्षा के इच्छुक महारथी दुःशासन ने अपने मन से समस्त भय निकालकर धनञ्जय का सामना किया।
22इसी प्रकार गङ्गापुत्र के रथ की ओर दौड़ते वीर पाण्डवों ने आपके पुत्रों पर, जो सब महारथी थे, आक्रमण किया।
23तब, हे राजन्, हमने एक अद्भुत घटना देखी — कि दुःशासन के रथ तक पहुँचकर पार्थ आगे नहीं बढ़ सके।
24जैसे तट क्षुब्ध जल वाले महासागर का प्रतिरोध करते हैं, वैसे ही आपके पुत्र ने क्रोध से प्रज्वलित उन पाण्डुपुत्र का प्रतिरोध किया।
25हे भरतवंशी, वे दोनों उत्तम रथी थे, दोनों अजेय थे, और दोनों तेज तथा सौन्दर्य में चन्द्रमा और सूर्य के समान थे।
26तब जैसे प्राचीन काल में माय और शक्र एक-दूसरे से भिड़े थे, वैसे ही वे दोनों वीर क्रोध से अत्यन्त उत्तेजित होकर और एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से युद्ध में भिड़ गए।
27तब, हे राजन्, दुःशासन ने युद्ध में पाण्डुपुत्र को तीन बाणों से और वासुदेव को बीस बाणों से घायल किया।
28तब वृष्णिवंशी (कृष्ण) को बाणों से पीड़ित देखकर क्रोध से भरे अर्जुन ने उस भिड़न्त में दुःशासन पर सौ लम्बे बाण छोड़े।
29वे बाण उनके कवच को भेदकर उनका जीवनरक्त पी गए। तब क्रोध से प्रज्वलित होकर दुःशासन ने पृथापुत्र को तीन बाणों से बींधा। फिर, हे भरतश्रेष्ठ, उन्होंने अर्जुन को ललाट पर अत्यन्त तीक्ष्ण तीन बाणों से बींधा। तब ललाट पर लगे उन बाणों के साथ पाण्डुपुत्र ऐसे सुशोभित हुए —
30जैसे आकाश में ऊँचे उठे शिखरों वाला सुमेरु पर्वत। धनुष धारण किए आपके पुत्र द्वारा गहरे बींधे जाने पर वे महाधनुर्धर —
31पार्थ फूले हुए किंशुक वृक्ष के समान सुशोभित हुए। तब अत्यन्त उत्तेजित उन पाण्डुपुत्र ने दुःशासन को इस प्रकार पीड़ित किया —
32जैसे क्रुद्ध राहु शुक्ल पक्ष की पूर्णिमा के दिन पूर्ण चन्द्रमा को पीड़ित करता है। तब पराक्रमी पार्थ द्वारा इस प्रकार पीड़ित होकर, हे नरेश्वर, आपके पुत्र ने —
33उन्हें कंक पक्षी के पंखों से युक्त और शिला पर तीक्ष्ण किए गए बाणों से बींधा। तब पार्थ ने अपने तीन बाणों से दुःशासन का धनुष तोड़कर और उनका रथ चूर-चूर करके उन पर अनेक तीक्ष्ण बाण छोड़े।
34तब उन्होंने दूसरा धनुष उठाया और भीष्म के सम्मुख जा खड़े हुए। उन्होंने अर्जुन के वक्षःस्थल पर पच्चीस बाण मारे।
35हे राजन्, तब शत्रुपीड़क अर्जुन ने क्रोध से भरकर उन पर साक्षात् यमदण्ड के समान अनेक भयंकर बाण छोड़े। किन्तु आपके पुत्र ने उन बाणों को अपने तक पहुँचने से पूर्व ही काट डाला —
36यद्यपि वे युद्ध में अपना सर्वोत्तम बल लगाने वाले पार्थ द्वारा छोड़े गए थे। सचमुच यह अद्भुत प्रतीत हुआ। एक बार फिर आपके पुत्र ने अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से पृथापुत्र को बींधा।
37तत्पश्चात् क्रोध से भरकर पार्थ ने सुवर्णमय पंखों से पूर्ण और शिला पर तीक्ष्ण किए गए बाण अपनी प्रत्यञ्चा पर चढ़ाकर आपके पुत्र पर छोड़े।
38हे राजन्, वे बाण यशस्वी दुःशासन के शरीर में इस प्रकार प्रविष्ट हो गए, हे भरतवंशी, जैसे हंस सरोवर के जल में डुबकी लगाते हैं।
39इस प्रकार यशस्वी पाण्डुपुत्र द्वारा अत्यन्त पीड़ित आपके पुत्र शीघ्र ही उनसे बचकर भीष्म के रथ की ओर चले गए।
40तब (पीड़ा के) अथाह गहरे में डूबते उनके लिए भीष्म सचमुच एक द्वीप के समान हुए। तब, हे नरेश्वर, अपनी सुध पाकर आपके पुत्र ने —
41वीरता और पराक्रम से सम्पन्न होकर पुनः भलीभाँति तीक्ष्ण किए बाणों से पार्थ को रोकना आरम्भ किया, जैसे इन्द्र वृत्र का प्रतिरोध करते हैं। विशाल शरीर वाले आपके पुत्र ने अर्जुन को आर-पार बींध डाला, किन्तु उन्हें तनिक भी पीड़ा नहीं हुई।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब, हे राजन्, युद्धमा भीष्मको पराक्रम देखेर अर्जुनले शिखण्डीलाई भने — "पितामहको सामना गर।
2आज तिमीले भीष्मसँग अलिकति पनि भय गर्नु हुँदैन। म तीक्ष्ण बाणले उनलाई उनको उत्तम रथबाट खसालिदिनेछु।"
3पार्थद्वारा यसरी भनिएपछि र उनका वचन सुनेर, हे भरतश्रेष्ठ, शिखण्डी गङ्गापुत्रमाथि जाइलागे।
4हे राजन्, तब अर्जुनका वचन सुनेर हर्षले भरिएका धृष्टद्युम्न र महारथी सुभद्रापुत्र पनि भीष्ममाथि जाइलागे।
5कवच धारण गरेका दुवै वृद्ध योद्धा विराट र द्रुपद तथा कुन्तिभोज पनि तपाईंका पुत्रको आँखै अगाडि गङ्गापुत्रमाथि जाइलागे।
6हे नरेश्वर, नकुल, सहदेव, अत्यन्त पराक्रमी धर्मराज युधिष्ठिर तथा अन्य साधारण सिपाहीहरू पनि —
7सबै गङ्गापुत्रविरुद्ध अगाडि बढे। अब सुन्नुहोस्, तपाईंका जुन योद्धाहरूले आफ्नो पूरा सामर्थ्य र पूरा शक्तिले शत्रुका ती जम्मा भएका महारथीहरूको सामना गरे, तिनका विषयमा म भन्दछु।
8हे राजन्, चित्रसेनले युद्धमा चेकितानको सामना गरे, जो युद्धमा भीष्मतिर यसरी बढिरहेका थिए जसरी बाघको बच्चा साँढेमाथि जाइलाग्छ।
9हे राजन्, कृतवर्माले धृष्टद्युम्नलाई रोके, जो हतारिँदै भीष्मको नजिक पुगेर तब युद्धमा आफ्नो पराक्रम देखाइरहेका थिए।
10हे राजन्, तब सोमदत्तका पुत्रले ठूलो तत्परताले क्रोधले प्रज्वलित र गङ्गापुत्रको वधका लागि प्रयत्नशील भीमसेनको सामना गरे।
11तब भीष्मका प्राणको रक्षा गर्ने इच्छाले विकर्णले असङ्ख्य बाण छोड्दै गरेका वीर नकुललाई रोके।
12तब शरद्वान्का पुत्र कृपले क्रोधले भरिएर भीष्मको रथतिर बढ्दै गरेका सहदेवलाई युद्धमा रोके।
13तब पराक्रमी दुर्मुख भीष्मको वध गर्न इच्छुक भीमसेनका ती अत्यन्त पराक्रमी र भयङ्कर कर्म भएका राक्षस पुत्रमाथि जाइलागे।
14तपाईंका पुत्र (दुर्योधन)ले युद्धतिर बढ्दै गरेका सात्यकिको प्रतिरोध गरे। हे राजन्, कम्बोजराज सुदक्षिणले भीष्मको रथतिर दौडिरहेका अभिमन्युलाई रोके। हे भरतवंशी, क्रोधले प्रज्वलित अश्वत्थामाले शत्रुहरूलाई कुल्चने ती दुवै वृद्ध योद्धा, विराट र द्रुपदलाई रोके। तब भरद्वाजका पुत्रले सावधानीपूर्वक युद्ध गर्दै भीष्मको वध गर्ने इच्छाले अगाडि बढ्दै गरेका पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर)लाई रोके। तब, हे राजन्, उग्र धनुर्धर दुःशासनले युद्धमा स्वयं अर्जुनलाई रोके, जो शिखण्डीलाई आफ्नो अगाडि राखेर र दसै दिशा प्रकाशित पार्दै भीष्मको नजिक पुग्ने इच्छाले अगाडि बढिरहेका थिए।
15तपाईंको सेनाका अन्य योद्धाहरूले त्यस युद्धमा पाण्डव सेनाका ती महारथीहरूको प्रतिरोध गरे जो युद्धमा भीष्मतिर बढिरहेका थिए।
16तब क्रोधको पराकाष्ठासम्म उत्तेजित भई महारथी धृष्टद्युम्न भीष्ममाथि जाइलागे र चर्को स्वरले बारम्बार सेनाहरूलाई यसरी सम्बोधन गर्न थाले —
17"हे कुरुहरूका आनन्ददाता, स्वयं अर्जुन भीष्मतिर दौडिरहेका छन्। तिमीहरू पनि उनीमाथि जाइलाग र भयभीत नहोऊ। भीष्मले तिमीहरूमाथि आक्रमण गर्न कहिल्यै सक्नेछैनन्।
18स्वयं वासव (इन्द्र) पनि युद्धमा अर्जुनको सामना गर्न समर्थ छैनन् — अनि ती वीर भीष्मको त कुरै के, जसको तेज गइसकेको छ र जसको जीवन समाप्तप्राय छ?"
19आफ्ना सेनापतिका यी वचन सुनेर पाण्डव सेनाका महारथीहरू प्रसन्न हृदयले गङ्गापुत्रको रथमाथि जाइलागे।
20तब तपाईंको सेनाका ती योद्धाहरू, जो सबै नरश्रेष्ठ थिए, पाण्डवहरूको त्यस आक्रमणको — जो प्रचण्ड वेगले बढ्दै गरेको जीवित शक्तिको राशिजस्तै देखिन्थ्यो — प्रसन्नतापूर्वक प्रतिरोध गर्न थाले।
21तब, हे महाराज, भीष्मको रक्षा गर्न इच्छुक महारथी दुःशासनले आफ्नो मनबाट सम्पूर्ण भय हटाएर धनञ्जयको सामना गरे।
22त्यसै गरी गङ्गापुत्रको रथतिर दौडिरहेका वीर पाण्डवहरूले तपाईंका पुत्रहरूमाथि, जो सबै महारथी थिए, आक्रमण गरे।
23तब, हे राजन्, हामीले एउटा अद्भुत घटना देख्यौँ — कि दुःशासनको रथसम्म पुगेर पार्थ अगाडि बढ्न सकेनन्।
24जसरी किनाराले क्षुब्ध पानी भएको महासागरको प्रतिरोध गर्छन्, त्यसै गरी तपाईंका पुत्रले क्रोधले प्रज्वलित ती पाण्डुपुत्रको प्रतिरोध गरे।
25हे भरतवंशी, ती दुवै उत्तम रथी थिए, दुवै अजेय थिए, र दुवै तेज तथा सौन्दर्यमा चन्द्रमा र सूर्यजस्तै थिए।
26तब जसरी प्राचीन कालमा माय र शक्र एकअर्कासँग भिडेका थिए, त्यसै गरी ती दुवै वीर क्रोधले अत्यन्त उत्तेजित भई र एकअर्काको वध गर्ने इच्छाले युद्धमा भिडे।
27तब, हे राजन्, दुःशासनले युद्धमा पाण्डुपुत्रलाई तीन बाणले र वासुदेवलाई बीस बाणले घाइते पारे।
28तब वृष्णिवंशी (कृष्ण)लाई बाणले पीडित देखेर क्रोधले भरिएका अर्जुनले त्यस भिडन्तमा दुःशासनमाथि सय लामा बाण छोडे।
29ती बाण उनको कवच भेदेर उनको जीवनरक्त पिए। तब क्रोधले प्रज्वलित भई दुःशासनले पृथापुत्रलाई तीन बाणले छेडे। फेरि, हे भरतश्रेष्ठ, उनले अर्जुनलाई निधारमा अत्यन्त तीक्ष्ण तीन बाणले छेडे। तब निधारमा लागेका ती बाणसहित पाण्डुपुत्र यसरी सुशोभित भए —
30जसरी आकाशमा अग्ला उठेका शिखर भएको सुमेरु पर्वत। धनु धारण गरेका तपाईंका पुत्रद्वारा गहिरो छेडिएपछि ती महाधनुर्धर —
31पार्थ फुलेको किंशुक रूखजस्तै सुशोभित भए। तब अत्यन्त उत्तेजित ती पाण्डुपुत्रले दुःशासनलाई यसरी पीडित पारे —
32जसरी क्रुद्ध राहुले शुक्ल पक्षको पूर्णिमाको दिन पूर्ण चन्द्रमालाई पीडित पार्दछ। तब पराक्रमी पार्थद्वारा यसरी पीडित भई, हे नरेश्वर, तपाईंका पुत्रले —
33उनलाई कङ्क चराका प्वाँखले युक्त र ढुङ्गामा तीखो पारिएका बाणले छेडे। तब पार्थले आफ्ना तीन बाणले दुःशासनको धनु भाँचेर र उनको रथ चूरचूर पारेर उनीमाथि अनेक तीक्ष्ण बाण छोडे।
34तब उनले अर्को धनु उठाए र भीष्मको सामु गएर उभिए। उनले अर्जुनको छातीमा पच्चीस बाण हाने।
35हे राजन्, तब शत्रुपीडक अर्जुनले क्रोधले भरिएर उनीमाथि साक्षात् यमदण्डजस्तै अनेक भयङ्कर बाण छोडे। तर तपाईंका पुत्रले ती बाणलाई आफूसम्म नपुग्दै काटिदिए —
36यद्यपि ती युद्धमा आफ्नो सर्वोत्तम बल लगाउने पार्थद्वारा छोडिएका थिए। साँच्चै यो अद्भुत देखियो। एक पटक फेरि तपाईंका पुत्रले अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले पृथापुत्रलाई छेडे।
37त्यसपछि क्रोधले भरिएर पार्थले सुनौला प्वाँखले पूर्ण र ढुङ्गामा तीखो पारिएका बाण आफ्नो प्रत्यञ्चामा चढाएर तपाईंका पुत्रमाथि छोडे।
38हे राजन्, ती बाण यशस्वी दुःशासनको शरीरमा यसरी प्रवेश गरे, हे भरतवंशी, जसरी हंसहरूले सरोवरको पानीमा डुबुल्की मार्छन्।
39यसरी यशस्वी पाण्डुपुत्रद्वारा अत्यन्त पीडित तपाईंका पुत्र चाँडै उनीबाट उम्केर भीष्मको रथतिर गए।
40तब (पीडाको) अथाह गहिराइमा डुब्दै गरेका उनका लागि भीष्म साँच्चै एउटा टापुजस्तै भए। तब, हे नरेश्वर, आफ्नो सुध पाएर तपाईंका पुत्रले —
41वीरता र पराक्रमले सम्पन्न भई फेरि राम्ररी तीखो पारिएका बाणले पार्थलाई रोक्न थाले, जसरी इन्द्रले वृत्रको प्रतिरोध गर्छन्। विशाल शरीर भएका तपाईंका पुत्रले अर्जुनलाई आरपार छेडिदिए, तर उनलाई अलिकति पनि पीडा भएन।