यानसन्धि पर्व — सञ्जयका वचन
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 129
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच कांस्तत्र संजयापश्यः प्रीत्यर्थेन समागतान्। ये योत्स्यन्ते पाण्डवार्थं पुत्रस्य मम वाहिनीम्॥
2संजय उवाच मुख्यमन्धकवृष्णीनामपश्यं कृष्णमागतम्। चेकितान् च तत्रैव युयुधानं च सात्यकिम्॥
3पृथगक्षौहिणीभ्यां तु पाण्डवानभिसंश्रितौ। महारथौ समाख्यातावुभौ पुरुषमानिनौ॥
4अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो दशभिस्तनयैर्वृतः। सत्यजित्प्रमुखैवीरैधृष्टद्युम्नपुरोगमैः॥
5दुपदो वर्धयन् मानं शिखण्डिपरिपालितः। उपायात् सर्वसैन्यानां प्रतिच्छाद्य तदा वपुः॥
6विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खनैवोत्तरेण च। सूर्यदत्तादिभिर्वीरैर्मदिराक्षपुरोगमैः॥ सहितः पृथिवीपालो भ्रातृभिस्तनयैस्तथा। अक्षौहिण्यैव सैन्यानां वृतः पार्थं समाश्रितः॥
7जारासंधिर्मागधश्च धृष्टकेतुश्च चेदिराट्। पृथक् पृथगनुप्राप्तौ पृथगक्षौहिणीवृतौ॥
8केकया भ्रातरः पञ्च सर्वे लोहितकध्वजाः। अक्षौहिणीपरिवृताः पाण्डवानभिसंश्रिताः॥
9एतानेतावतस्तत्र तानपश्यं समागतान्। ये पाण्डवार्थं योत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्॥
10यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्। स तत्र सेनाप्रमुखे धृष्टद्युम्नो महारथः॥
11भीष्मः शान्तनवो राजन् भागः क्लृप्तः शिखण्डिनः। तं विराटोऽनुसंयाता सार्धं मत्स्यैः प्रहारिभिः॥
12ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य भागो मद्राधिपो बली। तौ तु तत्राब्रुवन् केचिद् विषमौ नो मताविति॥
13दुर्योधनः सहसुतः सार्धं भ्रातृशतेन च। प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भीमसेनस्य भागतः॥
14अर्जुनस्य तु भागेन कर्णो वैकर्तनो मतः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सैन्धवश्च जयद्रथः॥
15अशक्याश्चैव ये केचिद् पृथिव्यां शूरमानिनः। सर्वांस्तानर्जुनः पार्थः कल्पयामास भागतः॥
16महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः। केकयानेव भागेन कृत्वा योत्स्यन्ति संयुगे॥
17तेषामेव कृतो भागो मालवाः शाल्वकास्तथा। त्रिगर्तानां चैव मुख्यौ यौ तौ संशप्तकाविति॥
18दुर्योधनसुताः सर्वे तथा दुःशासनस्य च। सौभद्रेण कृतो भागो राजा चैव बृहद्बलः॥
19द्रौपदेया महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः। धृष्टद्युम्नमुखा द्रोणमभियास्यन्ति भारत।॥
20चेकितान: सोमदत्तं द्वैरथे योद्धमिच्छति। भोजं तु कृतवर्माणं युयुधानो युयुत्सति॥
21सहदेवस्तु माद्रेयः शूरः संक्रन्दनो युधि। स्वमंशं कल्पयामास श्यालं ते सुबलात्मजम्॥
22उलूकं चैव कैतव्यं ये च सारस्वता गणाः। नकुलः कल्पयामास भागं माद्रवतीसुतः॥
23ये चान्ये पार्थिवा राजन् प्रत्युद्यास्यन्ति सङ्गरे। समाह्वानेन तांश्चापि पाण्डुपुत्रा अकल्पयन्॥
24एवमेषामनीकानि प्रविभक्तानि भागशः। यते ते कार्य सपुत्रस्य क्रियतां तदकालिकम्॥
25धृतराष्ट्र उवाच न सन्ति सर्वे पुत्रा मे मूढा दु तदेविनः। येषां युद्धं बलवता भीमेन रणमूर्धनि॥
26राजानः पार्थिवाः सर्वे प्रोक्षिताः कालधर्मणा। गाण्डीवाग्नि प्रवेक्ष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम्॥
27विद्रुतां वाहिनीं मन्ये कृतवैरैर्महात्मभिः। तां रणे केऽनुयास्यन्ति प्रभग्नां पाण्डवैर्युधि॥
28सर्वे ह्यतिरथाः शूराः कीर्तिमन्तः प्रतापिनः। सूर्यपावकयोस्तुल्यास्तेजसा समितिञ्जयाः॥
29येषां युधिष्ठिरो नेता गोप्ता च मधुसूदनः। योधौ च पाण्डवौ वीरौ सव्यसाचिवृकोदरौ॥ नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। सात्यकिर्दुपदश्चैव धृष्टकेतुश्च सानुजः॥ उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः। शिखण्डी क्षत्रदेवश्च तथा वैराटिरुत्तरः॥ काशयश्चेदयश्चैव मत्स्याः सर्वे च सुंजयाः। विराटपुत्रो बभ्रुश्च पञ्चालाश्च प्रभद्रकाः॥ येषामिन्द्रोऽप्यकामानां न हरेत् पृथिवीमिमाम्। वीराणां रणधीराणां ये भिन्द्युः पर्वतानपि॥ तान् सर्वगुणसम्पन्नानमनुष्यप्रतापिनः। क्रोशतो मम दुष्पुत्रो योद्भुमिच्छति संजय॥
30दुर्योधन उवाच उभौ स्व एकजातीयौ तथोभौ भूमिगोचरौ। अथ कस्मात् पाण्डवानामेकतो मन्यसे जयम्॥
31पितामहं च द्रोणं च कृपं कर्णं च दुर्जयम्। जयद्रथं सोमदत्तमश्वत्थामानमेव च।॥ सुतेजसो महेष्वासानिन्द्रोऽपि सहितोऽमरैः। अशक्तः समरे जेतुं किं पुनस्तात पाण्डवाः॥
32सर्वे च पृथिवीपाला मदर्थं तात पाण्डवान्। आर्याः शस्त्रभृतः शूराः समर्थाः प्रतिबाधितुम्॥
33न मामकान् पाण्डवास्ते समर्थाः प्रतिवीक्षितुम्। पराक्रान्तो ह्यहं पाण्डून् सपुत्रान् योद्धमोहवे॥
34मप्रियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारत। ते तानावारयिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना॥
35महता रथवंशेन शरजालैश्च मामकैः। अभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पाण्डवैः सह॥
36धृतराष्ट्र उवाच उन्मत्त इव मे पुत्रो विलपत्येष संजय। न हि शक्तो रणे जेतुं धर्मराज युधिष्ठिरम्॥
37जानाति हि यथा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम्। बलवत्तां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम्॥
38यतो नारोचयदयं विग्रहं तैर्महात्मभिः। किं तु संजय मे ब्रूहि पुनस्तेषां विचेष्टितम्॥
39कस्तांस्तरस्विनो भूयः संदीपयति पाण्डवान्। अर्चिष्मतो महेष्वासान् हविषा पावकानिव॥
40संजय उवाच धृष्टद्युम्नः सदैवैतान् संदीपयति भारत। युद्ध्यध्वमिति मा भैष्ट युद्धाद् भरतसत्तमाः॥
41ये केचित् पार्थिवास्तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताः। युद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले शस्त्रसंकुले॥
42तान् सर्वानाहवे क्रुद्धान् सानुबन्धान् समागतान्। अहमेकः समादास्ये तिमिर्मत्स्यानिवौदकात्॥
43भीष्मं द्रोणं कृपं कर्णं द्रौणि शल्यं सुयोधनम्। एतांश्चापि निरोत्स्यामि वेलेव मकरालयम्॥
44तथा ब्रुवन्तं धर्मात्मा प्राह राजा युधिष्ठिरः। तव धैर्यं च वीर्यं पाञ्चालाः पाण्डवैः सह॥
45सर्वे समधिरूढाः स्म संग्रामानः समुद्धर। जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्॥
46समर्थमेकं पर्याप्तं कौरवाणां विनिग्रहे। पुरस्तादुपयातानां कौरवाणां युयुत्सताम्॥
47स त्वं भवता यद् विधातव्यं तन्नः श्रेयः परंतप। संग्रामादपयातानां भग्नानां शरणैषिणाम्॥
48पौरुषं दर्शयशूरो यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्। क्रीणीयात् तं सहस्रेण इति नीतिमतां मतम्॥
49शूरच वीरश्च विक्रान्तश्च नरर्षभ। भयार्तानां परित्राता संयुगेषु न संशयः॥
50एवं ब्रुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरे। धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसम्। सर्वाञ्जनपदान् सूत योधा दुर्योधनस्य ये॥ सबाह्निकान् कुरून् ब्रूयाः प्रातिपेयाशरद्वतः। सूतपुत्रं तथा द्रोणं सहपुत्रं जयद्रथम्॥ दुःशासनं विकर्णं च तथा दुर्योधनं नृपम्। भीष्मं च ब्रूहि त्वमाशु गच्छ च मा चिरम्॥
51युधिष्ठिरः साधुनैवाभ्युपेयो मा वो वधीदर्जुनो देवगुप्तः। राज्यं दद्ध्वं धर्मराजस्य तूर्णं याचध्वं वै पाण्डवं लोकवीरम्॥
52नैतादृशो हि योधोऽस्ति पृथिव्यामिह कश्चन। यथाविधः सव्यसाची पाण्डवः सत्यविक्रमः॥
53देवैर्हि सम्भृतो दिव्यो रथो गाण्डीवधन्वनः। न स जेयो मनुष्येण मा स्म कृदूध्वं मनो युधि॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said Whom have you, O Sanjaya, seen there coming out of love and who will fight with the army of my sons on behalf of the sons of Pandu?
2Sanjaya said The chief of the Andhakas and Vrishnis, Krishna have I seen come there; as also Chekitana, Yuyudhana and Satyaki.
3The two famous and great car-warriors, proud among men, each with a separate Akshauhini of soldiers, have gone to the side of the Pandavas.
4And the king of the Panchalas Drupada, surrounded by his ten heroic sons, headed by Dhrishtadyumna, with an Akshauhini.
5And protected by Shikhandin has joined them after well protecting the limbs of his soldiers, enhancing the honour of the Pandavas.
6Virata, too, with his two sons Shankha and Uttara and with the heroes Suryadatta and others headed by Madiraksha and with his brother and sons, surrounded by an Akshauhini of troops, has joined the son of Pritha.
7The king of Magadha, the of Jarasandha, too and Dhrishtaketu, the king of the Chedis-these two have come separately each surrounded by an Akshauhini.
8The five brothers of Kaikeya, all having red flags, surrounded by an Akshauhini, have joined the sons of Pandu.
9These parties and of their respective numbers have I seen come there, who will fight with the army of Dhritarashtra, on behalf of the sons of Pandu. son
10He, who is acquainted with the human system of fight, is celestial and is followed by the Gandharvas and by the Asuras that great car-warrior, Dhrishtadyumna, is at the head of that army.
11Bhishma, the son of Shantanu, O king, has been reserved as the share of Shikhandin. Virata will help him (the latter) along with the soldiers from Matsya.
12The ruler of the Madras, endued with strength, has been reserved as the share of the eldest son of Pandu, through somebody in their party said that he was of opinion that the two did match very well.
13Duryodhana with his son and his hundred brothers and the soldiers coming from the castern and southern countries have fallen to the share of Bhimasena.
14Arjuna has for his share Karna the son of Vikartana, Ashvathaman, Vikarna and the king of Sindhu Jayadratha.
15Whoever there is in this world who boasts that he is invincible. Arjuna, the son Pritha, has accepted all of them also as his share.
16The great bowmen, the five Kaikeya princes, brothers to one another, taking the Kaikeya warriors (on the Kurus side) for his share, will fight in the battle. same sons
17In their share have also fallen the Malavas, the Shalvakas and the two foremost of the Trigartas, who have resolved to win or to die.
18In the way all the sons of Duryodhana and Dushasana have been accepted by the son of Subhadra as his share, as also the king Brihadbala.
19The mighty bowmen, the of Draupadi, having their flag ornamented with gold, with Dhrishtadyumna at their head, will fight with Drona, O Bharata.
20Chekitana desires to fight with Somadatta in single combat, each seated on his own car; and Yuyudhana is desirous of fighting against Kritavarma of the Bhoja tribe.
21The son of Madri, the hero Sahadeva, who makes loud roars in battle, has accepted as his own share your brother the son of Subala.
22Uluka, the deceitful one and hordes of Sarasvata tribes have been accepted by Nakula, the son of Madravati; as his own share.
23The other rulers, too, Oking, who will fight in the battle, have been assigned to the share of some one on their side by the sons of Pandu.
24In this way has this army been divided into batches. Do whatever is to be done by you, along with your son, speedily.
25Dhritarashtra said All my foolish sons, those addicted to the wicked dice who have taken it in their hand to fight with the powerful Bhima, have ceased to exist already.
26The kings and the rulers, too, all consecrated by the king of death himself shall enter the Gandiva bow as moths fall on fire.
27I see in my mind my army already routed by these large minded ones, whom I converted into enemies, who will follow them to battle, who have been routed by the Pandavas in fight.
28All of them are extremely good carwarriors, heroes, famous and powerful having might like that of the sun or fire and victorious in battle.
29son Those whose leader is Yudhishthira and whose protector is the slayer of Madhu and whose warriors are the heroic sons of Pandu, Savyasachin and Vrikodara and Nakula, Sahadeva, Dhrishtadyumna, the of Prishata, Satyki, Drupada, with his brother and the king of the Panchalas, endued with excellent prowess and the invincible Yudhamanyu and Shikhandin and Kshatradeva and Uttra and the son Virata and the Kashis, the Chedis, the Matsyas and all the Srinjayas, the son of Virata, Babhru, the Panchalas and the Prabhadrakas. From these even Indra himself cannot wrest this Earth, if they are not so willing-the heroes, who are cool and composed in battle and who are capable even of breaking the mountains, my wicked son desires to fight, O Sanjaya-these endued with all the virtues and endued with superhuman strength, disregard me me who am loudly protesting.
30Duryodhana said Both the parties are of the same race and both roam about on the earth; why then do you regard victory as coming solely to the Pandavas.
31Our grandfather Bhishma, Drona, Kripa and Karna hard to be vanquished, Jayadratha, Somadatta and Ashvathama, Indra even, united with the gods, is incapable of defeating these great bowmen endued with great energy in battle. How can the Pandavas do it, O sire.
32All the rulers of the earth, too, leading honourable lives, the heroes capable of wielding weapons can for my sake, O sire, oppose the Pandavas.
33These Pandavas are not even able to gaze on my soldiers. I am sufficiently powerful to challenge the Pandus with their sons to fight.
34Those rulers of the earth, who wish me well, O Bharata, will get hold of them, as deer are caught by means of a trap.
35By means of our large number of cars and our net of arrows, the Panchalas along with the Pandavas will be vanquished.
36Dhritarashtra said My son raves like a maniac, O Sanjaya; he is not capable of defeating in battle Yudhishthira the king of Dharma.
37Bhishma knows the truth of the sons of Pandu and their sons of great fame and prowess, conversant with the code of morality and having large minds.
38Since he does not desire fight with those ones of great soul; but, O Sanjaya, tell me again of their doings.
39Who among them are endued with activity and who are inciting the Pandavas. These great bowinen are like those pouring clarified butter on fire.
40Sanjaya said Dhritarashtra is ever inciting them, O Bharata, saying, “Fight and do not fear a fight, you best among the race of Bharata.
41The few rulers of the earth, who are surrounded by the sons of Dhritarashtra, will engage in fierce fight with marks of numberless weapons on their bodies.
42All these wrathful kings who have assembled on the other side, with their friends and followers, I alone will capture like a big fish, seizing small ones from the water.
43Bhishma, Drona, Kripa, Karna, the son of Drona, Shalya and Suyodhana-these I will opposed like the shore, resisting the flow of the swelling waters.
44King Yudhishthira of a virtuous soul said to him who was thus speaking-'The Panchalas along with the Pandavas all depend on your wisdom and prowess.
45Rescue us from this fight; I am aware that you, O you with long arms, are established on the virtue of a Kshatriya.
46Alone you are quite capable of effecting the overthrow of the Kauravas. To meet the Kauravas, desirous of war and standing in front of us.
47What ever will be decided on by you will conduce to our good, O subduer of foes, why those fly from the field of battle out of the original army and are at our mercy.
48The hero, who after showing forth his strength himself helps such men (those flying, referred to in the last Sloka), is worth purchasing for a thousand. Such is the opinion of those who are conversant with the code of morality.
49O you bull among men, you are just such a hero, brave and powerful. There is no doubt that in battle you are the rescuer of those struck with fear.
50The son of Kunti, Yudhishthira, of virtuous soul having said this Dhrishtadyumna without the least fear said these words to me-O Suta, all the men that have come to fight for Duryodhana, tell them and the Kurus who have descended from the Pratipas with the Bahlika's, son of Sharadvata and Drona with his son, as also Jayadratha with his son and Dushasana and Vikarna and also the king Duryodhana and Bhima-go to them and tell them go just now, without delay.
51Yudhishthira should be approached by an honourable man, let not Arjuna, protected by the gods, kill you and the king of virtue the son of Pandu-that hero among men should be forthwith asked to accept the kingdom surrender to him.
52There is no warrior in this world as the son of Pandu, Savyasachin of true strength.
53By the gobs themselves in the heavenly car of the wielder of the Gandiva bow protected; he cannot be defeated by men; do not think in mind even of a fight with him.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, तुमने वहाँ किन-किन को स्नेहवश आया हुआ देखा, जो पाण्डुपुत्रों की ओर से मेरे पुत्रों की सेना से युद्ध करेंगे?
2संजय ने कहा — अन्धकों और वृष्णियों के प्रमुख कृष्ण को मैंने वहाँ आया देखा; इसी प्रकार चेकितान, युयुधान तथा सात्यकि को भी।
3मनुष्यों में गर्वित वे दो विख्यात महारथी, प्रत्येक अपनी अलग एक अक्षौहिणी सेना लेकर, पाण्डवों के पक्ष में गये हैं।
4और पाञ्चालराज द्रुपद, धृष्टद्युम्न को आगे करके अपने दस वीर पुत्रों से घिरे हुए, एक अक्षौहिणी सेना के साथ —
5शिखण्डी द्वारा रक्षित होकर, अपने सैनिकों के अङ्गों की भली-भाँति रक्षा करके, पाण्डवों का सम्मान बढ़ाते हुए उनसे आ मिले हैं।
6विराट भी अपने दोनों पुत्रों शङ्ख और उत्तर के साथ, मदिराक्ष आदि प्रमुख तथा सूर्यदत्त आदि वीरों के साथ, अपने भाई और पुत्रों सहित, एक अक्षौहिणी सेना से घिरे हुए पृथा के पुत्र से आ मिले हैं।
7मगधराज जरासन्ध का पुत्र तथा चेदिराज धृष्टकेतु — ये दोनों भी अलग-अलग, प्रत्येक एक अक्षौहिणी सेना से घिरे हुए आये हैं।
8कैकेय के पाँचों भाई, जिनकी ध्वजाएँ लाल हैं, एक अक्षौहिणी सेना से घिरे हुए पाण्डुपुत्रों से आ मिले हैं।
9इन दलों को तथा उनकी संख्याओं को मैंने वहाँ आया हुआ देखा है, जो पाण्डुपुत्रों की ओर से धृतराष्ट्र की सेना से युद्ध करेंगे।
10जो मनुष्यों की युद्धपद्धति से परिचित है, जो दिव्य है और जिसके पीछे गन्धर्व तथा असुर चलते हैं — वह महारथी धृष्टद्युम्न उस सेना का सेनापति है।
11हे राजन्, शान्तनु के पुत्र भीष्म शिखण्डी के भाग में रखे गये हैं। मत्स्यदेश के सैनिकों सहित विराट उनकी सहायता करेंगे।
12बलशाली मद्रराज पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र के भाग में रखे गये हैं, यद्यपि उनके पक्ष के किसी ने कहा कि उसके मत में ये दोनों बहुत अच्छी जोड़ी बनते हैं।
13अपने पुत्र तथा सौ भाइयों सहित दुर्योधन और पूर्वी तथा दक्षिणी देशों से आये सैनिक भीमसेन के भाग में पड़े हैं।
14अर्जुन के भाग में विकर्तन का पुत्र कर्ण, अश्वत्थामा, विकर्ण तथा सिन्धुराज जयद्रथ हैं।
15इस संसार में जो कोई भी अपने को अजेय कहकर डींग हाँकता है, उन सबको भी पृथा के पुत्र अर्जुन ने अपने भाग में स्वीकार कर लिया है।
16महाधनुर्धर कैकेय के पाँचों राजकुमार, जो आपस में भाई हैं, कौरवपक्ष के कैकेय योद्धाओं को अपने भाग में लेकर युद्ध करेंगे।
17उन्हीं के भाग में मालव, शाल्वक तथा त्रिगर्तों के दोनों प्रमुख भी पड़े हैं, जिन्होंने जीतने या मरने का निश्चय किया है।
18इसी प्रकार दुर्योधन तथा दुःशासन के सब पुत्रों को तथा राजा बृहद्बल को भी सुभद्रा के पुत्र ने अपने भाग के रूप में स्वीकार किया है।
19हे भरत, सोने से सुसज्जित ध्वजा वाले महाधनुर्धर द्रौपदी के पुत्र, धृष्टद्युम्न को आगे रखकर, द्रोण से युद्ध करेंगे।
20चेकितान सोमदत्त के साथ द्वन्द्वयुद्ध करना चाहता है, दोनों अपने-अपने रथ पर बैठकर; और युयुधान भोजवंशी कृतवर्मा से लड़ना चाहता है।
21माद्री के पुत्र वीर सहदेव, जो युद्ध में ऊँची गर्जना करते हैं, आपके साले सुबल के पुत्र को अपने भाग के रूप में स्वीकार किया है।
22कपटी उलूक तथा सारस्वत जातियों के समूहों को माद्रवती के पुत्र नकुल ने अपने भाग के रूप में स्वीकार किया है।
23हे राजन्, जो अन्य शासक युद्ध में लड़ेंगे, उन्हें भी पाण्डुपुत्रों ने अपने पक्ष के किसी-न-किसी के भाग में बाँट दिया है।
24इस प्रकार वह सेना टुकड़ियों में बाँट दी गयी है। आपको अपने पुत्र सहित जो कुछ करना हो, शीघ्र कीजिये।
25धृतराष्ट्र ने कहा — दुष्ट द्यूत के व्यसनी मेरे सब मूर्ख पुत्र, जिन्होंने बलवान् भीम से लड़ने का बीड़ा उठाया है, वे तो अब रहे ही नहीं।
26स्वयं यमराज द्वारा अभिमन्त्रित वे समस्त राजा और शासक भी गाण्डीव धनुष में वैसे ही प्रवेश करेंगे, जैसे पतङ्गे आग में गिरते हैं।
27मैं मन ही मन अपनी सेना को उन उदारचेता वीरों द्वारा पहले ही तितर-बितर हुआ देखता हूँ, जिन्हें मैंने ही शत्रु बना दिया, जो उनके साथ युद्ध में जायेंगे और जो पाण्डवों द्वारा युद्ध में परास्त कर दिये जायेंगे।
28वे सब अत्यन्त श्रेष्ठ महारथी, वीर, यशस्वी और बलवान् हैं, जिनका तेज सूर्य अथवा अग्नि के समान है और जो युद्ध में विजयी होते आये हैं।
29जिनका नेता युधिष्ठिर है, जिनका रक्षक मधुसूदन है और जिनके योद्धा वीर पाण्डुपुत्र — सव्यसाची और वृकोदर तथा नकुल, सहदेव, पृषत के पुत्र धृष्टद्युम्न, सात्यकि, अपने भाई सहित द्रुपद तथा पाञ्चालराज, उत्तम पराक्रम वाला अजेय युधामन्यु, शिखण्डी, क्षत्रदेव, उत्तर तथा विराट का पुत्र, काशी, चेदि, मत्स्य तथा समस्त सृञ्जय, विराट का पुत्र, बभ्रु, पाञ्चाल तथा प्रभद्रक हैं — इनसे तो स्वयं इन्द्र भी यह पृथ्वी छीन नहीं सकते, यदि ये न चाहें। हे संजय, युद्ध में जो शान्त और स्थिर रहते हैं और जो पर्वतों को भी तोड़ने में समर्थ हैं, उन वीरों से मेरा दुष्ट पुत्र लड़ना चाहता है — समस्त गुणों तथा अलौकिक बल से सम्पन्न इन वीरों की उपेक्षा करके, और मेरी भी, जो ऊँचे स्वर में विरोध कर रहा हूँ।
30दुर्योधन ने कहा — दोनों ही पक्ष एक ही वंश के हैं और दोनों ही पृथ्वी पर विचरते हैं; फिर आप विजय को केवल पाण्डवों की ही क्यों मानते हैं?
31हे तात, हमारे पितामह भीष्म, द्रोण, कृप तथा दुर्जेय कर्ण, जयद्रथ, सोमदत्त और अश्वत्थामा — महान् तेज से युक्त इन महाधनुर्धरों को युद्ध में देवताओं सहित स्वयं इन्द्र भी परास्त नहीं कर सकते। फिर पाण्डव यह कैसे कर सकेंगे?
32हे तात, सम्मानित जीवन जीने वाले पृथ्वी के समस्त शासक, वे वीर जो शस्त्र चलाने में समर्थ हैं, मेरे लिए पाण्डवों का सामना कर सकते हैं।
33ये पाण्डव तो मेरे सैनिकों की ओर आँख उठाकर देखने में भी समर्थ नहीं हैं। मैं अकेला ही पाण्डुपुत्रों को उनके पुत्रों सहित युद्ध के लिए ललकारने में समर्थ हूँ।
34हे भरत, जो शासक मेरा भला चाहते हैं, वे उन्हें ऐसे पकड़ लेंगे जैसे जाल से मृग पकड़े जाते हैं।
35हमारे असंख्य रथों तथा हमारे बाणों के जाल से पाण्डवों सहित पाञ्चाल परास्त कर दिये जायेंगे।
36धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, मेरा पुत्र उन्मत्त की भाँति बकता है; वह युद्ध में धर्मराज युधिष्ठिर को परास्त करने में समर्थ नहीं है।
37भीष्म पाण्डुपुत्रों की तथा उनके महायशस्वी और पराक्रमी पुत्रों की सच्चाई जानते हैं, जो धर्मशास्त्र के ज्ञाता तथा उदारचित्त हैं।
38इसीलिए वे उन महात्माओं से युद्ध नहीं चाहते; किन्तु हे संजय, मुझे उनके कार्यों के विषय में फिर बताओ।
39उनमें से कौन उत्साह से भरे हैं और कौन पाण्डवों को उकसा रहे हैं? ये महाधनुर्धर तो अग्नि में घी डालने वालों के समान हैं।
40संजय ने कहा — हे भरत, धृष्टद्युम्न सदा उन्हें उकसाता रहता है, यह कहकर — "हे भरतवंश में श्रेष्ठ, लड़ो और युद्ध से मत डरो।
41धृतराष्ट्र के पुत्रों से घिरे हुए पृथ्वी के थोड़े-से शासक शरीर पर असंख्य शस्त्रों के चिह्न लिये घोर युद्ध में जुट जायेंगे।
42उस ओर एकत्र हुए इन समस्त क्रुद्ध राजाओं को, उनके मित्रों और अनुयायियों सहित, मैं अकेला ही ऐसे पकड़ लूँगा जैसे कोई बड़ी मछली जल से छोटी मछलियों को पकड़ लेती है।
43भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, द्रोण का पुत्र, शल्य तथा सुयोधन — इन सबका मैं ऐसे सामना करूँगा जैसे तट बढ़ते हुए जल के प्रवाह को रोकता है।"
44इस प्रकार बोलते हुए उससे धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने कहा — "पाण्डवों सहित समस्त पाञ्चाल तुम्हारी बुद्धि और पराक्रम पर ही निर्भर हैं।
45हमें इस युद्ध से उबारो; हे लम्बी भुजाओं वाले, मैं जानता हूँ कि तुम क्षत्रियधर्म में प्रतिष्ठित हो।
46अकेले तुम ही कौरवों का संहार करने में पूर्ण समर्थ हो — उन कौरवों का सामना करने में, जो युद्ध के इच्छुक होकर हमारे सामने खड़े हैं।
47हे शत्रुदमन, तुम जो कुछ भी निश्चय करोगे, वह हमारे हित में ही होगा; तब उस मूल सेना में से जो रणभूमि छोड़कर भागते हैं, वे हमारी दया पर ही तो हैं।
48जो वीर अपना बल दिखाकर स्वयं ऐसे भागते हुए मनुष्यों की सहायता करता है, वह हज़ार मूल्य देकर भी पाने योग्य है — धर्मशास्त्र के ज्ञाताओं का यही मत है।
49हे नरश्रेष्ठ, तुम ठीक ऐसे ही वीर हो — साहसी और बलवान्। इसमें कोई सन्देह नहीं कि युद्ध में भयभीतों के उद्धारक तुम्हीं हो।"
50धर्मात्मा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर के यह कहने पर धृष्टद्युम्न ने तनिक भी भय के बिना मुझसे ये वचन कहे — "हे सूत, दुर्योधन के लिए जितने पुरुष लड़ने आये हैं, उन सबसे तथा प्रतीप के वंशजों — बाह्लीकों सहित कुरुओं से, शरद्वान् के पुत्र से, अपने पुत्र सहित द्रोण से, अपने पुत्र सहित जयद्रथ से, दुःशासन से, विकर्ण से तथा राजा दुर्योधन और भीम से — जाकर कहो, अभी जाओ, बिना विलम्ब के।
51युधिष्ठिर के पास किसी सम्माननीय पुरुष को भेजा जाना चाहिये; देवताओं द्वारा रक्षित अर्जुन तुम्हें मार न डाले — इसलिए पाण्डु के पुत्र धर्मराज से, मनुष्यों में उस वीर से, तुरन्त प्रार्थना की जानी चाहिये कि वे राज्य स्वीकार करें और तुम उनके सामने नत हो जाओ।
52इस संसार में सच्चे बल वाले पाण्डुपुत्र सव्यसाची के समान कोई योद्धा नहीं है।
53गाण्डीवधारी का वह दिव्य रथ स्वयं देवताओं द्वारा रक्षित है; मनुष्यों द्वारा वह परास्त नहीं हो सकता; उससे युद्ध की बात मन में भी मत लाओ।"
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, तिमीले त्यहाँ को-कसलाई स्नेहवश आएको देख्यौ, जो पाण्डुपुत्रहरूको तर्फबाट मेरा पुत्रहरूको सेनासँग युद्ध गर्नेछन्?
2सञ्जयले भने — अन्धक र वृष्णिहरूका प्रमुख कृष्णलाई मैले त्यहाँ आएको देखेँ; त्यसै गरी चेकितान, युयुधान तथा सात्यकिलाई पनि।
3मानिसहरूमा गर्वित ती दुई विख्यात महारथी, प्रत्येक आफ्नो छुट्टै एक अक्षौहिणी सेना लिएर, पाण्डवहरूको पक्षमा गएका छन्।
4र पाञ्चालराज द्रुपद, धृष्टद्युम्नलाई अगाडि राखेर आफ्ना दस वीर पुत्रले घेरिएका, एक अक्षौहिणी सेनासहित —
5शिखण्डीद्वारा रक्षित भई, आफ्ना सैनिकहरूका अङ्गको राम्ररी रक्षा गरेर, पाण्डवहरूको सम्मान बढाउँदै तिनीहरूसँग आइमिलेका छन्।
6विराट पनि आफ्ना दुवै पुत्र शङ्ख र उत्तरसँग, मदिराक्ष आदि प्रमुख तथा सूर्यदत्त आदि वीरहरूसँग, आफ्ना भाइ र पुत्रहरूसहित, एक अक्षौहिणी सेनाले घेरिएर पृथाका पुत्रसँग आइमिलेका छन्।
7मगधराज जरासन्धका पुत्र तथा चेदिराज धृष्टकेतु — यी दुवै पनि अलग-अलग, प्रत्येक एक अक्षौहिणी सेनाले घेरिएर आएका छन्।
8कैकेयका पाँचै भाइ, जसका ध्वजा राता छन्, एक अक्षौहिणी सेनाले घेरिएर पाण्डुपुत्रहरूसँग आइमिलेका छन्।
9यी दलहरूलाई तथा तिनका सङ्ख्यालाई मैले त्यहाँ आएको देखेको छु, जो पाण्डुपुत्रहरूको तर्फबाट धृतराष्ट्रको सेनासँग युद्ध गर्नेछन्।
10जो मानिसहरूको युद्धपद्धतिसँग परिचित छन्, जो दिव्य छन् र जसका पछाडि गन्धर्व तथा असुरहरू चल्छन् — ती महारथी धृष्टद्युम्न त्यस सेनाका सेनापति हुन्।
11हे राजन्, शान्तनुका पुत्र भीष्म शिखण्डीको भागमा राखिएका छन्। मत्स्यदेशका सैनिकसहित विराटले उनको सहायता गर्नेछन्।
12बलशाली मद्रराज पाण्डुका जेठा पुत्रको भागमा राखिएका छन्, यद्यपि तिनीहरूको पक्षका कसैले भने कि उसको मतमा यी दुवै एकदम राम्रो जोडी बन्छन्।
13आफ्ना पुत्र तथा सय भाइसहित दुर्योधन र पूर्वी तथा दक्षिणी देशबाट आएका सैनिकहरू भीमसेनको भागमा परेका छन्।
14अर्जुनको भागमा विकर्तनका पुत्र कर्ण, अश्वत्थामा, विकर्ण तथा सिन्धुराज जयद्रथ छन्।
15यस संसारमा जो कोही आफूलाई अजेय भनी गफ हाँक्छ, ती सबैलाई पनि पृथाका पुत्र अर्जुनले आफ्नो भागमा स्वीकार गरेका छन्।
16महाधनुर्धर कैकेयका पाँचै राजकुमार, जो आपसमा भाइ हुन्, कौरवपक्षका कैकेय योद्धाहरूलाई आफ्नो भागमा लिएर युद्ध गर्नेछन्।
17तिनकै भागमा मालव, शाल्वक तथा त्रिगर्तहरूका दुवै प्रमुख पनि परेका छन्, जसले जित्ने वा मर्ने निश्चय गरेका छन्।
18त्यसै गरी दुर्योधन तथा दुःशासनका सबै पुत्रलाई तथा राजा बृहद्बललाई पनि सुभद्राका पुत्रले आफ्नो भागका रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
19हे भरत, सुनले सुसज्जित ध्वजा भएका महाधनुर्धर द्रौपदीका पुत्रहरू, धृष्टद्युम्नलाई अगाडि राखेर, द्रोणसँग युद्ध गर्नेछन्।
20चेकितान सोमदत्तसँग द्वन्द्वयुद्ध गर्न चाहन्छन्, दुवै आ-आफ्नो रथमा बसेर; र युयुधान भोजवंशी कृतवर्मासँग लड्न चाहन्छन्।
21माद्रीका पुत्र वीर सहदेव, जो युद्धमा उच्च गर्जन गर्छन्, तपाईंका सालो सुबलका पुत्रलाई आफ्नो भागका रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
22कपटी उलूक तथा सारस्वत जातिका समूहलाई माद्रवतीका पुत्र नकुलले आफ्नो भागका रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
23हे राजन्, जो अन्य शासकहरू युद्धमा लड्नेछन्, तिनीहरूलाई पनि पाण्डुपुत्रहरूले आफ्नो पक्षका कुनै-न-कुनैको भागमा बाँडिदिएका छन्।
24यसरी त्यो सेना टुक्रा-टुक्रामा बाँडिएको छ। तपाईंले आफ्नो पुत्रसहित जे गर्नुपर्ने हो, चाँडै गर्नुहोस्।
25धृतराष्ट्रले भने — दुष्ट जुवाका व्यसनी मेरा सबै मूर्ख पुत्रहरू, जसले बलवान् भीमसँग लड्ने बिँडो उठाएका छन्, तिनीहरू त अब रहेनन् नै।
26स्वयं यमराजद्वारा अभिमन्त्रित ती समस्त राजा र शासकहरू पनि गाण्डीव धनुषमा त्यसै गरी पस्नेछन्, जसरी पुतलीहरू आगोमा खस्छन्।
27म मनमनै आफ्नो सेनालाई ती उदारचेता वीरहरूद्वारा पहिल्यै तितरबितर भएको देख्दछु, जसलाई मैले नै शत्रु बनाइदिएँ, जो तिनीहरूसँग युद्धमा जानेछन् र जो पाण्डवहरूद्वारा युद्धमा परास्त हुनेछन्।
28तिनीहरू सबै अत्यन्त श्रेष्ठ महारथी, वीर, यशस्वी र बलवान् छन्, जसको तेज सूर्य अथवा आगोसमान छ र जो युद्धमा विजयी हुँदै आएका छन्।
29जसका नेता युधिष्ठिर हुन्, जसका रक्षक मधुसूदन हुनुहुन्छ र जसका योद्धा वीर पाण्डुपुत्रहरू — सव्यसाची र वृकोदर तथा नकुल, सहदेव, पृषतका पुत्र धृष्टद्युम्न, सात्यकि, आफ्ना भाइसहित द्रुपद तथा पाञ्चालराज, उत्तम पराक्रम भएका अजेय युधामन्यु, शिखण्डी, क्षत्रदेव, उत्तर तथा विराटका पुत्र, काशी, चेदि, मत्स्य तथा समस्त सृञ्जय, विराटका पुत्र, बभ्रु, पाञ्चाल तथा प्रभद्रक हुन् — तिनीहरूबाट त स्वयं इन्द्रले पनि यो पृथ्वी खोस्न सक्दैनन्, यदि तिनीहरूले नचाहे। हे सञ्जय, युद्धमा जो शान्त र स्थिर रहन्छन् र जो पर्वतलाई पनि भाँच्न समर्थ छन्, ती वीरहरूसँग मेरो दुष्ट पुत्र लड्न चाहन्छ — समस्त गुण तथा अलौकिक बलले सम्पन्न ती वीरहरूको उपेक्षा गरेर, र मेरो पनि, जो उच्च स्वरमा विरोध गरिरहेछु।
30दुर्योधनले भने — दुवै पक्ष एउटै वंशका हुन् र दुवै पृथ्वीमा विचरण गर्छन्; अनि तपाईं विजयलाई केवल पाण्डवहरूकै किन ठान्नुहुन्छ?
31हे तात, हाम्रा पितामह भीष्म, द्रोण, कृप तथा दुर्जेय कर्ण, जयद्रथ, सोमदत्त र अश्वत्थामा — महान् तेजले युक्त यी महाधनुर्धरहरूलाई युद्धमा देवतासहित स्वयं इन्द्रले पनि परास्त गर्न सक्दैनन्। अनि पाण्डवहरूले यो कसरी गर्न सक्नेछन्?
32हे तात, सम्मानित जीवन बिताउने पृथ्वीका समस्त शासक, ती वीरहरू जो शस्त्र चलाउन समर्थ छन्, मेरा लागि पाण्डवहरूको सामना गर्न सक्छन्।
33यी पाण्डवहरू त मेरा सैनिकहरूतिर आँखा उठाएर हेर्न पनि समर्थ छैनन्। म एक्लै नै पाण्डुपुत्रहरूलाई तिनका पुत्रसहित युद्धका लागि ललकार्न समर्थ छु।
34हे भरत, जो शासकहरू मेरो भलाइ चाहन्छन्, तिनीहरूले उनीहरूलाई त्यसै गरी समात्नेछन् जसरी जालले मृग समातिन्छन्।
35हाम्रा असंख्य रथ तथा हाम्रा बाणको जालले पाण्डवहरूसहित पाञ्चालहरू परास्त हुनेछन्।
36धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मेरो पुत्र उन्मत्तझैँ बर्बराउँछ; ऊ युद्धमा धर्मराज युधिष्ठिरलाई परास्त गर्न समर्थ छैन।
37भीष्मले पाण्डुपुत्रहरूको तथा तिनका महायशस्वी र पराक्रमी पुत्रहरूको सत्यता जान्दछन्, जो धर्मशास्त्रका ज्ञाता तथा उदारचित्त छन्।
38त्यसैले उनी ती महात्माहरूसँग युद्ध चाहँदैनन्; तर हे सञ्जय, मलाई तिनका कार्यका विषयमा फेरि बताऊ।
39तिनीहरूमध्ये को उत्साहले भरिएका छन् र कसले पाण्डवहरूलाई उक्साइरहेको छ? यी महाधनुर्धरहरू त आगोमा घिउ खन्याउनेजस्तै छन्।
40सञ्जयले भने — हे भरत, धृष्टद्युम्नले सधैँ तिनीहरूलाई उक्साइरहन्छन्, यसो भन्दै — "हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, लड र युद्धसँग नडराऊ।
41धृतराष्ट्रका पुत्रहरूले घेरिएका पृथ्वीका थोरै शासकहरू शरीरमा असंख्य शस्त्रका चिह्न लिएर घोर युद्धमा जुट्नेछन्।
42त्यसतर्फ भेला भएका यी समस्त क्रुद्ध राजाहरूलाई, तिनका मित्र र अनुयायीसहित, म एक्लै त्यसै गरी समात्नेछु जसरी कुनै ठूलो माछाले पानीबाट साना माछा समात्छ।
43भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, द्रोणका पुत्र, शल्य तथा सुयोधन — यी सबैको म त्यसै गरी सामना गर्नेछु जसरी किनारले बढ्दो पानीको प्रवाह रोक्छ।"
44यसरी बोल्दै गरेका उनलाई धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले भने — "पाण्डवहरूसहित समस्त पाञ्चालहरू तिम्रो बुद्धि र पराक्रममै निर्भर छन्।
45हामीलाई यस युद्धबाट उबार; हे लामा पाखुरा भएका, म जान्दछु कि तिमी क्षत्रियधर्ममा प्रतिष्ठित छौ।
46एक्लै तिमी नै कौरवहरूको संहार गर्न पूर्ण समर्थ छौ — ती कौरवहरूको सामना गर्न, जो युद्धका इच्छुक भई हाम्रो अगाडि उभिएका छन्।
47हे शत्रुदमन, तिमीले जे-जति निश्चय गर्नेछौ, त्यो हाम्रै हितमा हुनेछ; तब त्यस मूल सेनाबाट जो रणभूमि छाडेर भाग्छन्, तिनीहरू हाम्रै दयामा त छन्।
48जुन वीरले आफ्नो बल देखाएर स्वयं यसरी भाग्दै गरेका मानिसहरूको सहायता गर्छ, ऊ हजार मूल्य दिएर पनि पाउनयोग्य छ — धर्मशास्त्रका ज्ञाताहरूको यही मत छ।
49हे नरश्रेष्ठ, तिमी ठीक यस्तै वीर हौ — साहसी र बलवान्। यसमा कुनै शङ्का छैन कि युद्धमा भयभीतहरूका उद्धारक तिमी नै हौ।"
50धर्मात्मा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले यसो भनेपछि धृष्टद्युम्नले अलिकति पनि भयबिना मलाई यी वचन भने — "हे सूत, दुर्योधनका लागि जति पुरुष लड्न आएका छन्, ती सबैसँग तथा प्रतीपका वंशज — बाह्लीकहरूसहित कुरुहरूसँग, शरद्वान्का पुत्रसँग, आफ्ना पुत्रसहित द्रोणसँग, आफ्ना पुत्रसहित जयद्रथसँग, दुःशासनसँग, विकर्णसँग तथा राजा दुर्योधन र भीमसँग — गएर भन, अहिले नै जाऊ, ढिला नगरी।
51युधिष्ठिरकहाँ कुनै सम्माननीय पुरुष पठाइनुपर्छ; देवताहरूद्वारा रक्षित अर्जुनले तिमीहरूलाई नमारून् — त्यसैले पाण्डुका पुत्र धर्मराजसँग, मानिसहरूमा ती वीरसँग, तुरुन्तै प्रार्थना गरिनुपर्छ कि उनले राज्य स्वीकार गरून् र तिमीहरू उनको अगाडि नत होओ।
52यस संसारमा साँचो बल भएका पाण्डुपुत्र सव्यसाचीसमान कुनै योद्धा छैन।
53गाण्डीवधारीको त्यो दिव्य रथ स्वयं देवताहरूद्वारा रक्षित छ; मानिसहरूद्वारा त्यो परास्त हुन सक्दैन; उनीसँग युद्धको कुरा मनमा पनि नल्याऊ।"