प्रजागर पर्व — विदुरद्वारा विवेचित नीतिका सिद्धान्त
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 110
संस्कृत
1विदुर उवाच ऊर्ध्वं प्राणा [त्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते॥
2पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय आनीयाप: परिनिर्णिज्य पादौ। सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः॥
3यस्योदकं मधुपर्कं च गां च न मन्त्रवित् प्रतिगृह्णाति गेहे। लोभाद् भयादथ कार्पण्यतो वा तस्यानर्थं जीवितमाहुरायः॥
4चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी स्तनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च। सेनाजीवी श्रुतिविक्रायक्श्च भृशं प्रियोऽप्यतिथि!दकाहः। :॥
5अविक्रयं लवणं पक्वमन्त्रं दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं चा तिला मांसं फलमूलानि शाकं रक्तं वासः सर्वगन्धा गुणाश्च॥
6अरोषणो यः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः। निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः॥
7नीवारमूलेदशाकवृत्तिः सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः। वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः॥
8अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्। दीर्थी बुद्धिमतोबाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः॥
9न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद् भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति॥
10अनीपुंर्गुप्तदाश्च संविभागी प्रियंवदः। श्लक्ष्णो मधुरवाक् स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्॥१०
11पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः। स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद् रक्ष्या विशेषतः॥
12पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्। गोषु चात्मसम दद्यात् स्वयमेव कृषि व्रजेत्॥
13भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान्। अद्ध्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुस्थितम्॥
14तेषां सर्वत्रगं तेज: स्वासु योनिषु शाम्यति। नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः॥
15क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते। यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाहाचाभ्यन्तराश्च ये॥ स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते। करिष्यन् न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत्॥
16धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते। गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः॥
17अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते। नासुहृत् परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम्॥
18अपण्डितो वापि सुहृत् पण्डितो वाप्यनात्मवान्। नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात् सचिवमात्मनः॥
19अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणामेव च। कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः॥ धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः। गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम्॥
20अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति। स तेषां विपरिभ्रंशाद् भ्रंश्यते जीवितादपि।॥
21कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्। तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं मतम्॥
22अनधीत्य यथा वेदान् न विप्रः श्राद्धमर्हति। एवमश्रुतषाङ्गण्यो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥
23स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाडण्यविदितात्मनः। अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप॥
24अमोधक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः। आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुन्धरा॥
25नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः। भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान् नैकः सर्वहरो भवेत्॥
26ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा। अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च॥
27न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः। न्यग्भूत्वा पर्युपासीत वध्यं हन्याद् बले सति। अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव॥
28दैवतेषु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च। नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च।॥
29निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम्। कीर्ति च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते॥
30प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्डं पतिमिव स्त्रियः॥
31न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यसमृद्धये। लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः॥
32विद्याशीलवयोवृद्धान् बुद्धिवृद्धांश्च भारत। धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते॥
33अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम्। अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा॥
34अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः आवर्तयन्ति भूतानि सम्यकप्रणिहिता च वाक्॥
35अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः। अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम्॥
36धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा। मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः॥
37असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः। तादृड्नराधिपो लोके वर्जनीयो नराधिप॥
38न च रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि। यः कोपयति निर्दोष सदोषोऽभ्यन्तरं जनम्॥
39येषु दुष्टेषु दोषः स्याद् योगक्षेमस्य भारत। सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत्॥
40येऽर्थाः स्त्रीषु समायुक्ताः प्रमत्तपतितेषु च। ये चानार्ये समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः॥
41यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता। मज्जन्ति तेऽवशा राजन् नद्यामश्मप्लवा इव॥
42प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत। तानहं पण्डितान् मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः॥
43यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः। यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः॥
44हित्वा तान् परमेष्वासान् पाण्डवानमितौजसः। आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत्॥
45तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात् त्वमचिरादिव। ऐश्वर्यमदसम्मूढं बलिं लोकत्रयादिव॥
अङ्ग्रेजी
1Vidura said The heart of a young man soars high, when an old man comes (to his house). He gets it back after rising up and according him a suitable welcome.
2A wise man should give good guest a seat, bring water and have his feet washed off. And he should ask him about his welfare and speak of his own matters; then again, he should offer him food after consideration (as to what food is best suitable.)
3He, whose water, honey, curds and kine, one versed in the Mantras (Brahmana) does not accept either owing to fear (on the part of the Brahmana) or to unwillingness and miserliness (on the part of the host), lives in vain; which the wise have declared.
4A physician, a manufacturer of arrows, one who has given up the of Brahmacharya before the proper time, a thief, a crooked-minded man, a drunkard Brahmana, one who kills the child in the womb, one who lives by serving in the army and a seller of holy books are exceedingly dear as guests, through they may be unworthy of the offer of water.
5Salt, cooked-food, curds, milk, honey, oil, clarified butter, sesame, flesh, fruits and roots, herbs and vegetables, red cloths, all sorts of perfumery and molasses must not be sold (by a Brahmana).
6He who does not yield to wrath, who values equally a piece of earth with stone or gold, who is not touched by grief who is indifferent to friendship or enmity, who cares not for praise or blame and who avoids what is agreeable and disagreeable like one who has renounced the world, is a Bhikshuka.
7The ascetic, who lives on rice growing wild and roots and vegetables, who has his soul under control, who is ever careful if his fire (that it may not be extinguished), who living in the forest is not indifferent to his guests, is considered to be holy and the foremost of his brotherhood.
8After doing harm to an intelligent man, one should not console himself by saying that he is at a distance. The intelligent man who has been injured has long arms to return the injury.
9One must not trust another who should not be trusted, nor put too much trust on one worthy of trust. The calamity born of such trust cuts down even the very roots.
10One should live without showing envy, protect his wife, divide everything property and suitably, be of sweet speech and be mild and sweet in his address to his wife and yet be not her slave.
11Worthy of worship, highly blessed, virtuous, forming the light of their homes-such are the wives, who are the visible embodiments of household felicity. It is therefore, they should be specially protected.
12The supervision of the inner apartments should be entrusted to one's father, (that of) the kitchen should be entrusted to his mother, (that of) the cows should be entrusted to some body considered equal to himself; but the supervision of agriculture should be attended to by himself.
13The guests who carry on commerce should be waited on by servants; but the quests of the twice-born caste by one's sons. Out of water has arisen fore; and out of Brahma, the Kshatriya; and out of stone, iron.
14The force of these extend to everything; but it is neutralized of what it is born. Those good people who are born in high families have always a spirit similar to fire.
15Those born is high families are endued with a forgiving nature; and stay like fire in the wood without showing any outward symptoms. The king, whose intentions cannot be known by outsiders and even by his own officers and who has his eyes everywhere, enjoys long prosperity. One should not speak of what he wants to do, nor show what he has already done.
16Let not the intention, to do acts to be done either for virtue, worldly good or gratifying desires, be made known to others. Having ascended the top of a mountain or the roof of a palace.
17Or proceeding to a forest shorn of grass, one should think of his purposes. One who is not a friend, O Bharata, should not be made aware of important secrets.
18Nor a friend who is not learned, nor a learned friend who has not his mind under control. a king should not appoint any body his own counselor without a trial.
19On the minister depend the desire for wealth (of the king) and the carrying out of his intentions. He, whose followers know all acts only after they are done or acts done for the sake of virtue, worldly good or gratification of desire, is the chief among kings, O king. The success of that king, whose intentions are not known is undoubted.
20He who does uncommendable acts out of ignorance loses even his life, owing to the unexpected consequences of his acts.
21The doing of acts that are commendable leads to happiness; the omission to do these acts causes injury afterwards, which is my opinion.
22As a Brahmana, without studying the Vedas, is unfit to officiate at a Shradha, so one who has not heard of the six means (for protecting a kingdom) is not fit to hear of the purposes (of a king).
23One, who knows about the increase, decrease and surplus of revenue in the kingdom, who knows the six means and himself, one whose conduct is never spoken ill of, has the world under his subjection.
24He whose wrath and joy are unfailing (to produce some results), who himself superiors over what is to be done, who has his treasury under his own control, has the world under his subjection.
25The lord of the earth should be satisfied with the name he earns and the umbrella (held over his head as a sign of royalty) and should divided the wealth among his servants and not be the sole possessor of everything.
26A Brahmana knows a Brahmana in the same way as the nusband knows the wife. A king knows his minister and a monarch knows a monarch.
27An enemy who deserves death should not be set liberty when under control. when one is weak, an enemy should be flattered though deserving of death; but he should be killed on the acquirement of strength. When not killed, dangers arise from him soon.
28The resentment against the gods, the king, the Brahmanas should ever be suppressed with an effort; as also that against old men, children and helpless person.
29A wise man should avoid unprofitable quarrels, to which fools alone are parties. By this one gains fame in this world and avoids misery.
30Him whose favour is without consequence and whose wrath does no harm the people do not desire to have for a lord; even as women do not want to have an impotent man to be their husband.
31Intelligence is not for the acquirement of wealth; and laziness is not the cause of adversity. The wise man knows the history of the different conditions of man; but others do not.
32Fools have ever made light of those who are learned, old in age, old in intelligence, superior in wealth in wealth and in birth, O Bharata.
33Misery soon comes on him who leads a vicious life, who is wanting in wisdom, who is envious and sinful and who is wicked in speech and given to anger.
34Absence of deceitfulness, gift, observance of the respect due to others, subjugate all creature, so does well conducted speech.
35He, who has no deceit in him, who is skillful, grateful, intelligent and simple minded, gets friends even if his treasury has been drained off.
36Wisdom, calmness of mind, self-control, holiness, the reverse of harshness in speech and the intention never to injure one's friends, these seven are to prosperity, even as fuel to the fire.
37Who does not give to others their dues, who is of a vicious soul and ungrateful and who has no sense of shame-such a wretch should, O king, be avoided in this world.
38He cannot sleep at night in peace, like one having a serpent in the room; who, being a guilty person himself, provokes other people against one who is innocent.
39Persons, who when tainted with a vice are capable to injuring others by depriving them of their possessions and removing the means of their livelihood, should ever be propitiated like the gods with promptitude.
40Those objects which depend for their obtainment on women, men whose mind has been distracted, men who have fallen from their original state of purity and those that depend on the vicious, are all doubtful of fulfillment.
41Where a woman or where a child or where a wicked man is the guide, there, O king, persons (who make them guides) are as helpless as a stone in a river, which sinks.
42Those that are capable of grasping the general principle of things, through they may be ignorant of details, are learned men. This is my opinion, O Bharata; for details are small matters.
43The man, whom deceitful persons praise, whom spies praise and whom immoral women praise, does not live (long).
44Having abandoned those mighty bowmen, the Pandavas of unlimited prowess, you have, O Bharata, entrusted a great lordship on Duryodhana.
45You shall soon see him fallen from that lordship, even as foolish Vali, who was proud of his power fallen from the three worlds.
हिन्दी
1विदुर ने कहा — जब कोई वृद्ध (किसी युवक के घर) आता है, तब युवक का हृदय ऊपर उठ जाता है। उठकर तथा उनका यथोचित स्वागत करके ही वह उसे पुनः प्राप्त करता है।
2बुद्धिमान् पुरुष को चाहिए कि वह अतिथि को आसन दे, जल लाए और उसके चरण धुलवाए। और उससे उसकी कुशल पूछे तथा अपना समाचार कहे; फिर विचार करके (कि कौन-सा भोजन सर्वाधिक उपयुक्त है) उसे भोजन अर्पित करे।
3जिसके जल, मधु, दधि तथा गौओं को मन्त्रज्ञ ब्राह्मण या तो (ब्राह्मण के) भय से अथवा (गृहस्थ की) अनिच्छा और कृपणता के कारण स्वीकार नहीं करता — उसका जीवन व्यर्थ है, ऐसा बुद्धिमानों ने कहा है।
4वैद्य, बाण बनाने वाला, उचित समय से पूर्व ब्रह्मचर्य त्याग देने वाला, चोर, कुटिल बुद्धि वाला पुरुष, मद्यप ब्राह्मण, गर्भ में शिशु का वध करने वाला, सेना में सेवा करके जीविका चलाने वाला तथा धर्मग्रन्थ बेचने वाला — ये अतिथि के रूप में अत्यन्त प्रिय होते हैं, यद्यपि वे जल तक अर्पित किए जाने के योग्य नहीं हैं।
5नमक, पका हुआ अन्न, दधि, दूध, मधु, तेल, घृत, तिल, माँस, फल तथा कन्द, औषधियाँ तथा शाक, रक्त वस्त्र, सब प्रकार के सुगन्धित द्रव्य तथा गुड़ — इन्हें (ब्राह्मण के द्वारा) बेचा नहीं जाना चाहिए।
6जो क्रोध के वश में नहीं होता, जो मिट्टी के ढेले, पत्थर तथा स्वर्ण को समान मानता है, जिसे शोक स्पर्श नहीं करता, जो मित्रता अथवा शत्रुता के प्रति उदासीन है, जो स्तुति अथवा निन्दा की चिन्ता नहीं करता, और जो संसार-त्यागी की भाँति प्रिय तथा अप्रिय — दोनों से बचता है — वही भिक्षुक है।
7जो तपस्वी जंगली धान, कन्द तथा शाक पर जीवन बिताता है, जिसकी आत्मा वश में है, जो अपनी अग्नि के प्रति सदा सावधान रहता है (कि वह बुझ न जाए), और जो वन में रहते हुए भी अपने अतिथियों के प्रति उदासीन नहीं होता — वह पवित्र तथा अपने समुदाय में श्रेष्ठ माना जाता है।
8किसी बुद्धिमान् पुरुष की हानि करके यह कहकर अपने को सान्त्वना नहीं देनी चाहिए कि वह दूर है। जिस बुद्धिमान् को हानि पहुँचाई गई है, उसकी भुजाएँ बदला लेने के लिए लम्बी होती हैं।
9जिस पर विश्वास नहीं करना चाहिए, उस पर विश्वास न करे; और जो विश्वास के योग्य है, उस पर भी अत्यधिक विश्वास न करे। ऐसे विश्वास से उत्पन्न विपत्ति जड़ों तक को काट डालती है।
10मनुष्य को ईर्ष्या से रहित होकर जीवन बिताना चाहिए, अपनी पत्नी की रक्षा करनी चाहिए, समस्त सम्पत्ति का उचित रूप से बँटवारा करना चाहिए, मधुरभाषी होना चाहिए और अपनी पत्नी के प्रति मृदु तथा मधुर वचन बोलना चाहिए — फिर भी उसका दास नहीं बनना चाहिए।
11पूजनीय, परम भाग्यवती, सदाचारिणी तथा अपने घरों का प्रकाश बनने वाली — ऐसी होती हैं वे पत्नियाँ, जो गृहस्थ के सुख की साक्षात् मूर्ति हैं। इसीलिए उनकी विशेष रूप से रक्षा करनी चाहिए।
12अन्तःपुर का निरीक्षण अपने पिता को सौंपना चाहिए; रसोई का निरीक्षण अपनी माता को; गौओं का निरीक्षण किसी ऐसे पुरुष को जिसे अपने ही समान समझा जाए; किन्तु कृषि का निरीक्षण स्वयं करना चाहिए।
13व्यापार करने वाले अतिथियों की सेवा सेवकों के द्वारा करानी चाहिए; किन्तु द्विज जाति के अतिथियों की सेवा अपने पुत्रों से। जल से अग्नि उत्पन्न हुई है; ब्रह्म से क्षत्रिय; और पत्थर से लोहा।
14इनका तेज सब पर पहुँचता है; किन्तु जिससे वे उत्पन्न हुए हैं, उसके सम्मुख वह शान्त हो जाता है। जो सत्पुरुष उच्च कुलों में जन्म लेते हैं, उनका तेज सदा अग्नि के समान होता है।
15उच्च कुलों में जन्मे पुरुष क्षमाशील स्वभाव से युक्त होते हैं; और वे काष्ठ में छिपी अग्नि की भाँति बिना कोई बाह्य चिह्न प्रकट किए स्थित रहते हैं। जिस राजा के अभिप्राय बाहरी लोग तो क्या, उसके अपने अधिकारी भी न जान सकें, और जिसके नेत्र सर्वत्र हों, वह दीर्घकाल तक समृद्धि भोगता है। मनुष्य को न यह बताना चाहिए कि वह क्या करना चाहता है, और न यह दिखाना चाहिए कि वह क्या कर चुका है।
16धर्म, अर्थ अथवा काम — किसी के भी लिए किए जाने वाले कर्मों का अभिप्राय दूसरों को ज्ञात न होने दे। पर्वत के शिखर पर अथवा प्रासाद की छत पर चढ़कर —
17अथवा तृणरहित वन में जाकर मनुष्य को अपने प्रयोजनों पर विचार करना चाहिए। हे भरतवंशी, जो मित्र नहीं है, उसे महत्त्वपूर्ण रहस्य नहीं जानने देना चाहिए।
18न उस मित्र को जो विद्वान् नहीं है, और न उस विद्वान् मित्र को जिसका मन वश में नहीं है। राजा को किसी को भी बिना परीक्षा किए अपना मन्त्री नियुक्त नहीं करना चाहिए।
19राजा की धन-कामना तथा उसके अभिप्रायों की पूर्ति — दोनों मन्त्री पर ही निर्भर हैं। हे राजन्, जिसके अनुचर उसके समस्त कर्मों को — चाहे वे धर्म के लिए किए गए हों, अर्थ के लिए अथवा काम के लिए — तभी जान पाते हैं जब वे हो चुके होते हैं, वही राजाओं में श्रेष्ठ है। जिस राजा के अभिप्राय ज्ञात नहीं होते, उसकी सफलता निःसन्देह है।
20जो अज्ञानवश निन्दनीय कर्म करता है, वह अपने कर्मों के अप्रत्याशित परिणामों के कारण अपने प्राणों तक को खो बैठता है।
21प्रशंसनीय कर्मों का करना सुख की ओर ले जाता है; और उन कर्मों का न करना आगे चलकर हानि पहुँचाता है — यही मेरा मत है।
22जैसे वेदों का अध्ययन किए बिना ब्राह्मण श्राद्ध में पौरोहित्य के योग्य नहीं होता, वैसे ही जिसने (राज्य की रक्षा के) छह उपायों के विषय में नहीं सुना, वह (राजा के) प्रयोजनों को सुनने के योग्य नहीं है।
23जो राज्य की आय की वृद्धि, ह्रास तथा बचत को जानता है, जो छहों उपायों को तथा स्वयं को जानता है, और जिसके आचरण की कभी निन्दा नहीं होती — वह समस्त संसार को अपने अधीन कर लेता है।
24जिसका क्रोध तथा प्रसन्नता कभी निष्फल नहीं जाते, जो कुछ किया जाना है उसका स्वयं निरीक्षण करता है, और जिसका कोष उसके अपने नियन्त्रण में है — वह समस्त संसार को अपने अधीन कर लेता है।
25पृथ्वीपति को अपने अर्जित नाम से तथा उस छत्र से (जो राजचिह्न के रूप में उसके सिर पर तना रहता है) सन्तुष्ट रहना चाहिए, और धन को अपने सेवकों में बाँट देना चाहिए — सब कुछ का अकेला स्वामी नहीं बने रहना चाहिए।
26ब्राह्मण को ब्राह्मण वैसे ही जानता है जैसे पति पत्नी को। राजा अपने मन्त्री को जानता है और राजा राजा को।
27वध के योग्य शत्रु को वश में आ जाने पर मुक्त नहीं करना चाहिए। जब मनुष्य दुर्बल हो, तब वध के योग्य होते हुए भी शत्रु को प्रसन्न रखना चाहिए; किन्तु बल प्राप्त हो जाने पर उसका वध कर देना चाहिए। यदि उसका वध न किया जाए तो उससे शीघ्र ही संकट उत्पन्न होते हैं।
28देवताओं, राजा तथा ब्राह्मणों के प्रति उत्पन्न रोष को सदा प्रयत्नपूर्वक दबा देना चाहिए; और वैसे ही वृद्धों, बालकों तथा असहायों के प्रति उत्पन्न रोष को भी।
29बुद्धिमान् को उन निष्फल कलहों से बचना चाहिए जिनमें केवल मूर्ख ही पड़ते हैं। इससे मनुष्य इस लोक में कीर्ति पाता है और दुःख से बच जाता है।
30जिसकी कृपा का कोई परिणाम नहीं और जिसका क्रोध कोई हानि नहीं करता, उसे प्रजा अपना स्वामी नहीं बनाना चाहती — जैसे स्त्रियाँ नपुंसक को अपना पति नहीं बनाना चाहतीं।
31बुद्धि ही धन की प्राप्ति का साधन नहीं है; और आलस्य ही विपत्ति का कारण नहीं है। बुद्धिमान् पुरुष मनुष्य की भिन्न-भिन्न दशाओं का इतिहास जानता है; किन्तु दूसरे नहीं जानते।
32हे भरतवंशी, मूर्ख लोग सदा उनकी अवहेलना करते आए हैं जो विद्वान् हैं, आयु में वृद्ध हैं, बुद्धि में प्रौढ़ हैं तथा धन और कुल में श्रेष्ठ हैं।
33जो दुराचारपूर्ण जीवन बिताता है, जिसमें बुद्धि नहीं है, जो ईर्ष्यालु तथा पापी है, और जो वचन में दुष्ट तथा क्रोधी है — उस पर शीघ्र ही दुःख आ पड़ता है।
34निष्कपटता, दान तथा दूसरों के प्रति यथोचित आदर का पालन — ये समस्त प्राणियों को वश में कर लेते हैं; और वैसे ही सुसंस्कृत वाणी भी।
35जिसमें कपट नहीं है, जो दक्ष, कृतज्ञ, बुद्धिमान् तथा सरल हृदय वाला है — उसे मित्र मिल ही जाते हैं, भले ही उसका कोष रिक्त हो चुका हो।
36बुद्धि, मन की शान्ति, आत्मसंयम, पवित्रता, वाणी में कठोरता का अभाव तथा अपने मित्रों को कभी हानि न पहुँचाने का संकल्प — ये सात समृद्धि के लिए वैसे ही हैं जैसे अग्नि के लिए ईंधन।
37जो दूसरों को उनका देय नहीं देता, जो दुष्ट आत्मा वाला तथा कृतघ्न है, और जिसमें लज्जा का कोई भाव नहीं — हे राजन्, इस संसार में ऐसे नीच से बचना चाहिए।
38जो स्वयं अपराधी होकर भी निर्दोष पुरुष के विरुद्ध लोगों को भड़काता है, वह रात में उस पुरुष की भाँति शान्ति से सो नहीं पाता जिसके कक्ष में सर्प हो।
39जो पुरुष दोषों से युक्त होते हुए भी दूसरों को उनकी सम्पत्ति से वंचित करके तथा उनकी जीविका के साधन छीनकर हानि पहुँचाने में समर्थ हैं — उन्हें सदा देवताओं के समान तत्परता से प्रसन्न रखना चाहिए।
40जो प्रयोजन अपनी सिद्धि के लिए स्त्रियों पर, विक्षिप्त मन वाले पुरुषों पर, अपनी मूल पवित्रता से गिरे हुए पुरुषों पर तथा दुराचारियों पर निर्भर हैं — उन सबकी पूर्ति सन्दिग्ध है।
41हे राजन्, जहाँ कोई स्त्री, अथवा कोई बालक, अथवा कोई दुष्ट पुरुष मार्गदर्शक हो, वहाँ (उन्हें मार्गदर्शक बनाने वाले) लोग नदी में पड़े उस पत्थर के समान असहाय हो जाते हैं जो डूब जाता है।
42जो वस्तुओं के सामान्य सिद्धान्त को ग्रहण करने में समर्थ हैं, वे विस्तार से अनभिज्ञ होते हुए भी विद्वान् हैं। हे भरतवंशी, यही मेरा मत है; क्योंकि विस्तार तो छोटी बातें हैं।
43जिस पुरुष की प्रशंसा कपटी लोग करें, जिसकी प्रशंसा गुप्तचर करें और जिसकी प्रशंसा दुश्चरित्रा स्त्रियाँ करें — वह (दीर्घकाल तक) जीवित नहीं रहता।
44हे भरतवंशी, उन महाधनुर्धर तथा असीम पराक्रम वाले पाण्डवों को त्यागकर तुमने दुर्योधन को महान् प्रभुत्व सौंप दिया है।
45तुम शीघ्र ही उसे उस प्रभुत्व से गिरा हुआ देखोगे — जैसे अपने बल के अभिमान से भरा मूर्ख बलि तीनों लोकों से गिरा था।
नेपाली
1विदुरले भने — जब कुनै वृद्ध (कुनै युवाको घरमा) आउँछन्, तब युवाको हृदय माथि उक्लन्छ। उठेर तथा तिनको यथोचित स्वागत गरेर मात्र उसले त्यो फेरि प्राप्त गर्छ।
2बुद्धिमान् पुरुषले अतिथिलाई आसन दिनुपर्छ, जल ल्याउनुपर्छ र उसका चरण धुवाउनुपर्छ। र उससँग उसको कुशल सोध्नुपर्छ तथा आफ्नो समाचार भन्नुपर्छ; अनि विचार गरेर (कि कुन भोजन सबैभन्दा उपयुक्त छ) उसलाई भोजन अर्पण गर्नुपर्छ।
3जसका जल, मह, दही तथा गाईलाई मन्त्रज्ञ ब्राह्मणले या त (ब्राह्मणको) डरले अथवा (गृहस्थको) अनिच्छा र कन्जुस्याइँका कारण स्वीकार गर्दैन — त्यसको जीवन व्यर्थ छ, यस्तो बुद्धिमान्हरूले भनेका छन्।
4वैद्य, वाण बनाउने, उचित समयभन्दा पहिले ब्रह्मचर्य त्याग्ने, चोर, कुटिल बुद्धि भएको पुरुष, मद्यप ब्राह्मण, गर्भमा शिशुको वध गर्ने, सेनामा सेवा गरेर जीविका चलाउने तथा धर्मग्रन्थ बेच्ने — यी अतिथिका रूपमा अत्यन्त प्रिय हुन्छन्, यद्यपि तिनीहरू जलसम्म अर्पण गरिन योग्य छैनन्।
5नुन, पाकेको अन्न, दही, दूध, मह, तेल, घिउ, तिल, मासु, फल तथा कन्द, औषधि तथा साग, रातो वस्त्र, सबै प्रकारका सुगन्धित द्रव्य तथा गुड — यी (ब्राह्मणद्वारा) बेचिनु हुँदैन।
6जो क्रोधको वशमा हुँदैन, जसले माटोको डल्लो, ढुङ्गा तथा सुनलाई समान ठान्छ, जसलाई शोकले छुँदैन, जो मित्रता वा शत्रुताप्रति उदासीन छ, जसले स्तुति वा निन्दाको चिन्ता गर्दैन, र जो संसार-त्यागीजस्तै प्रिय तथा अप्रिय — दुवैबाट जोगिन्छ — त्यही भिक्षुक हो।
7जुन तपस्वी जङ्गली धान, कन्द तथा सागमा जीवन बिताउँछ, जसको आत्मा वशमा छ, जो आफ्नो अग्निप्रति सधैँ सावधान रहन्छ (कि त्यो ननिभोस्), र जो वनमा बस्दा पनि आफ्ना अतिथिप्रति उदासीन हुँदैन — त्यो पवित्र तथा आफ्नो समुदायमा श्रेष्ठ मानिन्छ।
8कुनै बुद्धिमान् पुरुषको हानि गरेर यसो भनेर आफूलाई सान्त्वना दिनु हुँदैन कि त्यो टाढा छ। जुन बुद्धिमान्लाई हानि पुर्याइएको छ, त्यसका पाखुरा बदला लिन लामा हुन्छन्।
9जसमाथि विश्वास गर्नु हुँदैन, त्यसमाथि विश्वास नगरोस्; र जो विश्वासयोग्य छ, त्यसमाथि पनि अत्यधिक विश्वास नगरोस्। त्यस्तो विश्वासबाट उत्पन्न विपत्तिले जरासम्मै काटिदिन्छ।
10मानिसले ईर्ष्यारहित भई जीवन बिताउनुपर्छ, आफ्नी पत्नीको रक्षा गर्नुपर्छ, सम्पूर्ण सम्पत्तिको उचित रूपमा बाँडफाँट गर्नुपर्छ, मीठो बोल्नुपर्छ र आफ्नी पत्नीप्रति मृदु तथा मीठो वचन बोल्नुपर्छ — तैपनि उनको दास बन्नु हुँदैन।
11पूजनीय, परम भाग्यवती, सदाचारिणी तथा आफ्ना घरको प्रकाश बन्ने — यस्ता हुन्छन् ती पत्नीहरू, जो गृहस्थको सुखका साक्षात् मूर्ति हुन्। त्यसैले तिनको विशेष रूपमा रक्षा गर्नुपर्छ।
12अन्तःपुरको निरीक्षण आफ्ना पितालाई सुम्पनुपर्छ; भान्साको निरीक्षण आफ्नी मातालाई; गाईहरूको निरीक्षण कुनै त्यस्तो पुरुषलाई जसलाई आफूसमान ठानियोस्; तर कृषिको निरीक्षण आफैँले गर्नुपर्छ।
13व्यापार गर्ने अतिथिहरूको सेवा सेवकहरूद्वारा गराउनुपर्छ; तर द्विज जातिका अतिथिहरूको सेवा आफ्ना छोराहरूबाट। जलबाट आगो उत्पन्न भएको छ; ब्रह्मबाट क्षत्रिय; र ढुङ्गाबाट फलाम।
14यिनको तेज सबैमाथि पुग्छ; तर जसबाट ती उत्पन्न भएका हुन्, त्यसकै अगाडि त्यो शान्त हुन्छ। जुन सत्पुरुष उच्च कुलमा जन्मन्छन्, तिनको तेज सधैँ आगोजस्तै हुन्छ।
15उच्च कुलमा जन्मेका पुरुष क्षमाशील स्वभावले युक्त हुन्छन्; र तिनीहरू काठमा लुकेको आगोझैँ कुनै बाह्य चिह्न प्रकट नगरी रहन्छन्। जुन राजाका अभिप्राय बाहिरका मानिसले त के, उसका आफ्नै अधिकारीले पनि थाहा पाउन नसकून्, र जसका आँखा सर्वत्र होऊन्, त्यसले दीर्घकालसम्म समृद्धि भोग्छ। मानिसले न यो भन्नुपर्छ कि उसले के गर्न चाहन्छ, न यो देखाउनुपर्छ कि उसले के गरिसक्यो।
16धर्म, अर्थ अथवा काम — कुनैका लागि पनि गरिने कर्मको अभिप्राय अरूलाई थाहा हुन नदेओस्। पर्वतको शिखरमा अथवा प्रासादको छानामा चढेर —
17अथवा घाँसरहित वनमा गएर मानिसले आफ्ना प्रयोजनमाथि विचार गर्नुपर्छ। हे भरतवंशी, जो मित्र होइन, त्यसलाई महत्त्वपूर्ण रहस्य थाहा दिनु हुँदैन।
18न त्यो मित्रलाई जो विद्वान् छैन, न त्यो विद्वान् मित्रलाई जसको मन वशमा छैन। राजाले कसैलाई पनि परीक्षा नगरी आफ्नो मन्त्री नियुक्त गर्नु हुँदैन।
19राजाको धनकामना तथा उसका अभिप्रायको पूर्ति — दुवै मन्त्रीमाथि नै निर्भर छन्। हे राजन्, जसका अनुचरहरूले उसका सम्पूर्ण कर्म — चाहे ती धर्मका लागि गरिएका होऊन्, अर्थका लागि अथवा कामका लागि — तब मात्र थाहा पाउँछन् जब ती भइसकेका हुन्छन्, त्यही राजाहरूमा श्रेष्ठ हो। जुन राजाका अभिप्राय थाहा हुँदैनन्, त्यसको सफलता निःसन्देह छ।
20जसले अज्ञानवश निन्दनीय कर्म गर्छ, त्यसले आफ्ना कर्मका अप्रत्याशित परिणामका कारण आफ्ना प्राणसम्म गुमाउँछ।
21प्रशंसनीय कर्म गर्नुले सुखतर्फ लैजान्छ; र ती कर्म नगर्नुले पछि गएर हानि पुर्याउँछ — यही मेरो मत हो।
22जसरी वेदको अध्ययन नगरी ब्राह्मण श्राद्धमा पौरोहित्यको योग्य हुँदैन, त्यसै गरी जसले (राज्यको रक्षाका) छ उपायका विषयमा सुनेको छैन, त्यो (राजाका) प्रयोजन सुन्न योग्य छैन।
23जसले राज्यको आयको वृद्धि, ह्रास तथा बचत जान्दछ, जसले छवटै उपाय तथा आफूलाई जान्दछ, र जसको आचरणको कहिल्यै निन्दा हुँदैन — त्यसले सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो अधीनमा पार्छ।
24जसको क्रोध तथा प्रसन्नता कहिल्यै निष्फल जाँदैनन्, जसले गर्नुपर्ने कामको आफैँ निरीक्षण गर्छ, र जसको कोष उसकै नियन्त्रणमा छ — त्यसले सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो अधीनमा पार्छ।
25पृथ्वीपतिले आफूले आर्जन गरेको नाम तथा त्यो छत्रले (जुन राजचिह्नका रूपमा उसको शिरमाथि तानिएको हुन्छ) सन्तुष्ट रहनुपर्छ, र धन आफ्ना सेवकहरूमा बाँडिदिनुपर्छ — सबै कुराको एक्लो स्वामी भइरहनु हुँदैन।
26ब्राह्मणलाई ब्राह्मणले त्यसै गरी चिन्छ जसरी पतिले पत्नीलाई। राजाले आफ्नो मन्त्रीलाई चिन्छ र राजाले राजालाई।
27वधयोग्य शत्रुलाई वशमा आइसकेपछि मुक्त गर्नु हुँदैन। जब मानिस दुर्बल छ, तब वधयोग्य भए पनि शत्रुलाई प्रसन्न राख्नुपर्छ; तर बल प्राप्त भएपछि त्यसको वध गर्नुपर्छ। यदि त्यसको वध गरिएन भने त्यसबाट चाँडै नै सङ्कट उत्पन्न हुन्छन्।
28देवता, राजा तथा ब्राह्मणप्रति उत्पन्न रिसलाई सधैँ प्रयत्नपूर्वक दबाउनुपर्छ; र त्यसै गरी वृद्ध, बालक तथा असहायप्रति उत्पन्न रिसलाई पनि।
29बुद्धिमान्ले ती निष्फल कलहबाट जोगिनुपर्छ जसमा केवल मूर्खहरू मात्र पर्छन्। यसबाट मानिसले यस लोकमा कीर्ति पाउँछ र दुःखबाट जोगिन्छ।
30जसको कृपाको कुनै परिणाम छैन र जसको क्रोधले कुनै हानि गर्दैन, त्यसलाई प्रजाले आफ्नो स्वामी बनाउन चाहँदैन — जसरी स्त्रीहरूले नपुंसकलाई आफ्नो पति बनाउन चाहँदैनन्।
31बुद्धि नै धन प्राप्तिको साधन होइन; र अल्छीपन नै विपत्तिको कारण होइन। बुद्धिमान् पुरुषले मानिसका फरक-फरक दशाको इतिहास जान्दछ; तर अरूले जान्दैनन्।
32हे भरतवंशी, मूर्खहरूले सधैँ तिनको अवहेलना गर्दै आएका छन् जो विद्वान् छन्, उमेरमा वृद्ध छन्, बुद्धिमा प्रौढ छन् तथा धन र कुलमा श्रेष्ठ छन्।
33जसले दुराचारपूर्ण जीवन बिताउँछ, जसमा बुद्धि छैन, जो ईर्ष्यालु तथा पापी छ, र जो वचनमा दुष्ट तथा क्रोधी छ — त्यसमाथि चाँडै नै दुःख आइपर्छ।
34निष्कपटता, दान तथा अरूप्रति यथोचित आदरको पालन — यीले सम्पूर्ण प्राणीलाई वशमा पार्छन्; र त्यसै गरी सुसंस्कृत वाणीले पनि।
35जसमा कपट छैन, जो दक्ष, कृतज्ञ, बुद्धिमान् तथा सरल हृदयको छ — त्यसले मित्र पाइहाल्छ, चाहे उसको कोष रित्तिइसकेको किन नहोस्।
36बुद्धि, मनको शान्ति, आत्मसंयम, पवित्रता, वाणीमा कठोरताको अभाव तथा आफ्ना मित्रलाई कहिल्यै हानि नपुर्याउने सङ्कल्प — यी सात समृद्धिका लागि त्यस्तै हुन् जस्तो आगोका लागि दाउरा।
37जसले अरूलाई तिनको देय दिँदैन, जो दुष्ट आत्माको तथा कृतघ्न छ, र जसमा लाजको कुनै भाव छैन — हे राजन्, यस संसारमा त्यस्तो नीचबाट जोगिनुपर्छ।
38जो आफैँ अपराधी भएर पनि निर्दोष पुरुषविरुद्ध मानिसहरूलाई भडकाउँछ, त्यो रातमा त्यस पुरुषझैँ शान्तिले सुत्न सक्दैन जसको कोठामा सर्प होस्।
39जुन पुरुष दोषले युक्त भएर पनि अरूलाई तिनको सम्पत्तिबाट वञ्चित गरेर तथा तिनको जीविकाका साधन खोसेर हानि पुर्याउन समर्थ छन् — तिनलाई सधैँ देवताजस्तै तत्परतापूर्वक प्रसन्न राख्नुपर्छ।
40जुन प्रयोजन आफ्नो सिद्धिका लागि स्त्रीहरूमाथि, विक्षिप्त मन भएका पुरुषहरूमाथि, आफ्नो मूल पवित्रताबाट खसेका पुरुषहरूमाथि तथा दुराचारीहरूमाथि निर्भर छन् — ती सबैको पूर्ति सन्दिग्ध छ।
41हे राजन्, जहाँ कुनै स्त्री, अथवा कुनै बालक, अथवा कुनै दुष्ट पुरुष मार्गदर्शक होस्, त्यहाँ (तिनलाई मार्गदर्शक बनाउने) मानिसहरू नदीमा परेको त्यो ढुङ्गाझैँ असहाय हुन्छन् जुन डुब्छ।
42जो वस्तुहरूको सामान्य सिद्धान्त ग्रहण गर्न समर्थ छन्, तिनीहरू विस्तारबाट अनभिज्ञ भए पनि विद्वान् हुन्। हे भरतवंशी, यही मेरो मत हो; किनभने विस्तार त सानो कुरा हो।
43जुन पुरुषको प्रशंसा कपटीहरूले गरून्, जसको प्रशंसा गुप्तचरहरूले गरून् र जसको प्रशंसा दुश्चरित्रा स्त्रीहरूले गरून् — त्यो (चिरकालसम्म) जीवित रहँदैन।
44हे भरतवंशी, ती महाधनुर्धर तथा असीम पराक्रम भएका पाण्डवहरूलाई त्यागेर तिमीले दुर्योधनलाई महान् प्रभुत्व सुम्पिदिएका छौ।
45तिमीले चाँडै नै त्यसलाई त्यो प्रभुत्वबाट खसेको देख्नेछौ — जसरी आफ्नो बलको अभिमानले भरिएको मूर्ख बलि तीनै लोकबाट खसेको थियो।