प्रजागर पर्व — विदुरद्वारा विवेचित नीतिका सिद्धान्त
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 109
संस्कृत
1विदुर उवाच सप्तदशेमान् राजेन्द्र मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्। वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिनतः॥ दानवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत्। अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान् गृह्णतस्तथा॥
2यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्येद् यश्चातिबेलं भजते द्विषन्तम्। स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्नुते यशायाच्यं याचते कत्थते वा ॥ यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्य यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी। अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र॥ बध्वावहासं श्वशुरो मन्यते यो वध्वा वसन्नभयो मानकामः। परक्षेत्रे निर्वपति यश्चबीजं स्त्रियः च यः परिवदतेऽतिवेलम्॥ यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी दत्त्वा च यः कत्थि याच्यमानः। यश्चासतः सत्त्वमुपानयीत एतान् नयन्ति निरयं पाशहस्ताः॥
3यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः। मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना, प्रत्युपेयः॥
4जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् धर्मचर्यामसूया। कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः॥
5धृतराष्ट्र उवाच शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा। नाप्नोत्यथ च तत् सर्वमायुः केनेह हेतुना॥
6विदुर उवाच अंतिमानोऽतिवादश्च तथात्यागो नराधिप। क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट्॥
7एत एवासयस्तीक्ष्णा कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्। एतानि मानवान् प्रन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते॥ विश्वस्तस्यैति यो दारान् यश्चापि गुरुतल्पगः। वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत।॥ आदेशकृद् वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च यः। शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणः समाः। एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः॥
8गृहीतवाक्यो नयविद् वदान्यः शेषानभोक्ता ह्यविहिंसकश्च। नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान्॥
9सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः। अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः॥
10यो हि धर्मं समाश्रित्य भर्तुः प्रियाप्रिये। अप्रियाण्याहं पथ्यानि तेन राजा सहायवान्।॥
11त्यजेत् कुलार्थं पुरुषं ग्रामस्यार्थं कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थं आत्मार्थं पृथिवीं त्यजेत्॥
12आपदर्थं धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैरपि। आत्मानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि॥
13द्यूतमेतत् पुराकल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम्। तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान्॥
14उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राजन् नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेया तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य न रोचते तव वैचित्रवीर्य।।२०
15काकैरिमांश्चित्रबर्हान् मयूरान् पराजयेथाः पाण्डवान् धार्तराष्ट्रैः। हित्वा सिंहान् क्रोष्टकान् गृहमान: प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्रः॥
16यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य। तस्मिन् भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति न चैनमापत्सु परित्यजन्ति॥
17न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन राज्यं धनं संजिघृक्षेदपूर्वम्। त्यजन्ति होनं वञ्चिता वै विरुद्धाः स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः॥
18ण्यायव्यये चानुरूपा च वृत्तिम्। संगृह्णीयादनुरूपान् सहायान् सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि॥
19अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री। वक्ता हितानामनुक्त आर्य: शक्तिज्ञः आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः॥
20वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः। प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः स तादृक् त्वरयैक भृत्यः॥
21अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः। अरोगजातीयमुदारवाक्यं दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम्॥
22न विश्वासाज्जातु परस्य गेहे गच्छेन्नरशेतयानो विकाले। न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत॥
23न निछवं मन्त्रगतस्य गच्छेत् संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य। न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात्॥
24घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा। सेनाजीवी चोद्धृतभूतिरेव व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते॥
25अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च। पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च॥
26नेको गुण: संश्रयते प्रसह्या राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं सर्वान् गुणानेष गुणो बिभर्ति॥
27गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः। स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च श्री: सौकुमार्य प्रवराश्च नार्यः॥
28गुणाश्च पण्मितभुक्तं भजन्ते आरोग्यमायुश्च बलं सुखं च। अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं न चैनमायून इति क्षिपन्ति॥
29अकर्मशीलं च महाशनं च लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्। अदेशकालज्ञमनिष्टवेषमेतान् गृहे न प्रतिवासयेत॥
30कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्। मेतान् भृशार्तोऽपि न जातु याचेत्॥
31संक्लिष्टकर्माणतिप्रमादं नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च। विसृष्टरागं पटुमानिनं चाप्येतान् न सेवेत नराधमान् षट्॥
32सहायबन्धना ह्याः सहायाश्चार्थबन्धना। अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिद्ध्यतः॥
33उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्। स्थाने कुमारी: प्रतिपाद्य सर्वा अरण्यसंस्थोऽथ मुनिळूभूषेत्॥
34हितं यत् सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम्। तत् कुर्यादीश्वरे ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये॥
35वृद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च। व्यवसायश्च यस्य स्यात् तस्यावृत्तिभयं कुतः॥
36पश्य दोषान् पाण्डवैविचहे त्वं यत्र व्यथेयुरपि देवाः सशक्राः। पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो यशःप्रणाशो द्विषतां च हर्षः॥
37भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य। उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः श्वेतो चहस्तियेगिवापतन् खे॥
38तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः। पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम्॥
39धार्तराष्ट्रा वनं राजन् व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः। मा वनं छिन्धि सव्यानं मा व्याघ्रान नीनशन् वनात्॥
40न स्याद् वनमृते व्याघ्रान् व्याघ्रा न स्युर्ऋते वनम्। वनं हि रक्ष्यते व्याघैर्व्याघ्रान् रक्षति काननम्॥
41न तथेच्छन्ति कल्याणान् परेषां वेदितुं गुणान्। यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः॥
42अर्थसिद्धिं परामिच्छन् धर्ममेवादितश्चरेत्। न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम्॥
43यस्यात्मा विरतः पापात् कल्याणे च निवेशितः। तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च य॥
44यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते। धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति॥
45संनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः। स श्रियो भाजनं राजन् यश्चापत्सु न मुह्यति॥
46बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे। यत् तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते॥
47अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते। तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिणः॥
48यत् त्वस्य सहजं राजन् पितृपैतामहं बलम्। अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम्॥
49येन त्वेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत। यद् बलानां बलं श्रेष्ठं तत् प्रज्ञाबलमुच्यते॥
50महते योऽपकाराय नरस्यं प्रभवेन्नरः। तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्॥
51स्त्रीधू राजसु सर्पषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु। भोगेष्वायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति॥
52चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि। न होममन्त्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः॥
53सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत। नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजसः॥
54अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु। न चोपयुक्ते तद् दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः॥
55स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते। तद् दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा॥
56एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः। क्षमावन्तो निराकाराः काष्टेऽग्निरिव शेरते॥
57लताधर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः। न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता॥
58वनं राजंस्तव पुत्रोऽऽम्बिकेय सिंहान् वने पाण्डवांस्तात विद्धि। सिंहैविहीनं हि वनं विनश्येत् सिंहा विनश्येयुर्ऋते वनेन॥
अङ्ग्रेजी
1Vidura said O chief among kings, Manu, the descendant of the self-create. Being, has spoken of the following seventeen kinds of men as those who strike the air with fists, O son of Vichitravirya; (or as) those who seek to bend the bow of Indra, composed of vapour and to touch the rays of the sun, which cannot be touched.
2(The seventeen kinds of men are), he who seeks to control one incapable of being brought under control; he who is satisfied with trifling gains; he who serves his enemies; he who controls women; he who asks favours that ought not to be asked; he who boasts, having done very little good; he who, well born, does improper acts; he who through week is always struggling with one who is powerful; he who talks to one listening with disgust; he who desires what ought not to be desired, O chief among men; he who being a father-in-law cracks jokes with his daughter-in-law; he whose fears being dispelled by his daughter-inlaw desires to be respected; he who sows his own seeds in the ground of another; and he who speaks very ill of his wife; he who having obtained a favour from another says he does nor remember it; he who having promised something makes empty boats when asked to perform it; he who seeks to prove the honesty of a dishonest person, the servitors of Yoma drag these down to hell, with noose in hand.
3It is a good policy to behave towards one in the same way he behaves towards another. One who behaves deceitfully should be served deceitfully; and one who behaves honestly should be served with honesty.
4Old age destroys beauty; patience, hope; death, life; the practice of virtue, worldly pleasures; desire, shame; good behaviors, companionship with the wicked; anger, prosperity; and pride, everything.
5Dhritarashtra said In all the Vedas, man is said to have a life of one hundred years. For what reason then do not all men attain to that age?
6Vidura said Too much pride, too much of speaking, the reverse of restraint, O king and anger, quarrel with relations and enmity with friends, these six are like swords that cut off the period of life given to men. These kill men and not death. Good betide they sons (after renouncing these).
7He who commits adultery with those who place trust in him and who does the same with the wife of his elder, that twice-born who becomes the husband of a Shudra woman, who is given to drinking, O Bharata, who commands the twice-born or takes away their livings, who becomes their master and who kills him who demands his protection, these are like those who kill the Brahmanas. After coming in contract with one of these, expiation should be performed, which the Shrutis declare.
8The wise man, who is skillful in speech, knows the code of morality. He eats last (i.e. after having made due offerings to the gods and Pitris). He is not envious; he does not injure others; he is skillful, grateful, truthful and humble. He attains heaven.
9Persons speaking agreeably can readily be met with, O king; but not so the man who speaks disagreeably.
10He, who having an eye on virtue and disregarding what is a agreeable or disagreeable but beneficial, is a real help to his king.
11A man should be sacrificed for the sake of a family; a family should be sacrificed for the sake of a village; a village for a kingdom; and the whole world for the soul.
12To ward off difficulties one should possess wealth; by wealth one should protect his wife; and one's own self should ever be protected by wife and wealth,
13Gambling, from the early ages has been seen to be the cause of enmity among men; therefore it should not be resorted to even in jests by the wise.
14It was said by me at the time of the play, O king, that this was not proper; but, O son of Pratipa, this speech was disagreeable to you even as medicine to a sick man, O son of Vichitravirya.
15By the help of these sons of Dhritarashtra who are like crows you desire to subdue the Pandavas who are as peacocks with variegated plumage. Forsaking the lions you are protecting the jackals. When the time comes, you will repent for it.
16That master, O sire, who does not often get angry with his servants, that are devoted to him and bent on furthering his in crests, commands confidence from his servants, who do not forsake him in times of danger.
17Seek not to become the possessor of another's kingdom or wealth by stopping the pay of your servants. Even the affectionate ministers, defrauded and deprived of their enjoyments, turn against their master and leave him.
18Having first reflected on what things are to be done and fixing allowances to spit income and expenditure, one should make suitable alliances, Alliances accomplish what is most difficult.
19He, who after knowing the intentions of his lord, does all acts with promptitude and who though honorable and devoted to his master says what is conducive to his interests and knows his own strength, is to be regarded as his (the lord's) own self.
20The servant, who ordered pays no attention to the order and who enjoined uses arguments against the order through pride of wisdom and who speaks ill of his master, should be got rid of quickly.
21Wanting in pride, able, quick in doing things, kind, strong, incorruptible, free from disease and pleasant of speech-one with these eight qualities should, it is said, be sent as a messenger.
22A man should not, out of confidence, go to the house of an untrustworthy person in the evening. He should not hide himself in the yard of another's house at night, nor desire a woman sued by a king.
23One should not go against the opinions of him who keeps low company and who seeks counsel from all he comes in contract with; nor should, one say “I do not believe you;" but he should dismiss him on some presence.
24A king who has too much of the sense of delicacy, a woman of loose character, the servant of a king, a son, a brother, a widow with a child, one who is employed in the army to get a living and one who has suffered loss of wealth-these should avoid transactions of lending and borrowing.
25Eight qualities make a man shine viz., wisdom, high birth, learning self-control, prowess, littleness of speech, charity to the best of his power and gratitude.
26These eight great qualities, O sire, have their source in one only when a king favours him; that incident brings on and keeps together all these qualities.
27Those who bathe get these eight qualities, viz., strength, beauty, voice, ability to pronounce all the letters correctly, delicacy of touch, fineness of scent, purity, prosperity, delicacy of limbs and beautiful women.
28The following six qualities adorn him who eats moderately, viz., immunity from disease long life, strength, happiness, the possession of children who are healthy and freedom from accusation of gluttony.
29One who does improper acts, one who eats excessively, one who is hated by men, one who is very deceitful, one who is cruel, one who does not know the suitability of time and place, one who dresses indecently-these six should not be allowed a shelter in one's house.
30A miser, one who speaks with malice, one who is not learned, one inhabiting the woods, one who is cunning, one who does not respect another that is generally respected, one who is cruel, one who has the habit of making enemy of others, one who is ungrateful-these should not be asked for favours even by a man in distress.
31One who always acts against his interests, one who always makes blunders, one who always speaks falsehood, one not firm in his devotion, one wanting in affection and one who thinks himself able to perform all tasksthese six worst classes of men should never be served.
32(The gaining of) an object depends on (the nature of) the objects (sought to be gained by them). These two depend on each other; and success cannot be gained in the absence of either.
33After begetting sons and making them independent by providing for them and after giving away all the unmarried daughters to suitable bridegrooms, one should dwell in the wood like a Muni.
34What conduces to the good of all creatures and is the cause to happiness to one's self should be done for the sake of God. This is the root of success of all purposes of man.
35Intelligence, energy, prowess, strength, promptitude and perseverance, why should one having these fear for a living?
36Look at the disasters following a quarrel with the Pandavas, which would make the gods with Shakra sad. These are enmity with those who are like your sons, a life of continual anxiety, the destruction of fame (of the family) and joy to the enemies.
37O you equal to Indra, the wrath of Bhima and of yourself and of Drona and of king Yudhishthira will consume this world like a big comet falling on the earth obliquely.
38Your hundred sons and Karna and the five Pandavas can rule the whole world bounded by the seas.
39The sons of Dhritarashtra, 0 king, constitute the forest and in my opinion the Pandavas are the tigers. Do not cut down that forest with the tigers and do not let the tigers be driven away from the forest and be killed.
40There cannot be a forest without tigers; and there cannot five tigers without a forest. The forest is protected by the tigers; and the tigers are protected by the forest.
41Evil-minded persons do not seek to know the good qualities of men; so much so they desire to know their defects.
42One who desires the complete accomplishment of his objects should practice virtue from the beginning the gaining of an object is impossible without virtue as the obtaining of nectar is impossible except from heaven.
43All this, whether natural or artificial, is known by him whose soul has been separated from evils and fixed on good things.
44He, who pursues virtue, worldly good and desire at suitable periods, gets a combination of virtue, worldly good and desire both here and elsewhere.
45He who restrains the force arising from anger and joy is, O king, the winner of prosperity; and he who does not lose his sense in calamities also attains prosperity.
46Men have always five sorts of strength, listen to me, O king. What is called strength of arms is said to be the worst.
47The attainment of ministers, good betide you, is said to be the second sort of strength. The wise have declared that the obtainment of wealth is the third sort of strength.
48What strength is acquired from one's father and grandfather, the strength of birth, the holy books declare, is the fourth sort of strength.
49That by which all these are collected, O Bharata, the strength which is superior to all sorts of strength, is said to be the strength of intellect.
50After provoking the hostility of a man who is capable of doing great injury to another, one should not console himself by saying "I am at a distance."
51Women, kings, serpents, one's own lord, enemies, enjoyments and period of life, for what wise man it is proper to put any reliance on these?
52For one who is hit by the arrow of wisdom, neither the physicians nor medicines are of any effect. Again for such a person, the mantras of the Homa, the auspicious ceremonies, the hymns of the Atharva Veda and the antidotes of poison are of no use.
53A serpent, the fire, a lion and a cousin, O Bharata, are not to be disregarded by a man. All of them are really possessed of great power.
54The energy of fire is great in this world. It lurks and hides itself in the wood and yet does not consume the wood, till it is put ablaze by others.
55That thing (fire) when produced by friction of different pieces of wood burns by its excessive energy those woods and the forest along with other things.
56In the same way, those born in high families have energy like that of fire. Of a forgiving nature, they betray no symptoms of wrath and remain still like fire in the woods.
57You, with your sons, have the property of creepers; while, in my opinion, the sons of Pandu are like the Shala trees. But creepers do not grow without the support of a large tree.
58O king, your son is a forest, O son of Ambika, O sire, know that the Pandavas are the trees in that forest. Deserted by the lions, the forest will be destroyed; and the lions also will be destroyed without the forest.
हिन्दी
1विदुर ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, हे विचित्रवीर्य के पुत्र, स्वयम्भू के वंशज मनु ने निम्नलिखित सत्रह प्रकार के मनुष्यों को ऐसा बताया है जो मुट्ठियों से आकाश पर प्रहार करते हैं; अथवा जो वाष्प से बने इन्द्रधनुष को झुकाना चाहते हैं और सूर्य की उन किरणों को छूना चाहते हैं जिन्हें छुआ नहीं जा सकता।
2(वे सत्रह प्रकार के मनुष्य ये हैं —) जो वश में न आ सकने वाले को वश में करना चाहता है; जो तुच्छ लाभ से सन्तुष्ट हो जाता है; जो अपने शत्रुओं की सेवा करता है; जो स्त्रियों पर नियन्त्रण करना चाहता है; जो ऐसी कृपा माँगता है जो माँगी नहीं जानी चाहिए; जो थोड़ा-सा भला करके डींग हाँकता है; जो उच्च कुल में जन्म लेकर भी अनुचित कर्म करता है; जो दुर्बल होकर भी सदा बलवान् से संघर्ष करता रहता है; जो घृणा से सुनने वाले से बातें करता है; हे नरश्रेष्ठ, जो उसकी कामना करता है जिसकी कामना नहीं करनी चाहिए; जो श्वसुर होकर अपनी पुत्रवधू से हँसी-ठिठोली करता है; जिसका भय अपनी पुत्रवधू के द्वारा दूर किया गया हो और फिर भी वह उससे सम्मान चाहता है; जो दूसरे के खेत में अपना बीज बोता है; जो अपनी पत्नी की अत्यन्त निन्दा करता है; जो दूसरे से उपकार पाकर कहता है कि उसे उसका स्मरण नहीं; जो कुछ देने की प्रतिज्ञा करके, पूरा करने को कहे जाने पर खोखली डींगें हाँकता है; और जो अप्रामाणिक पुरुष की प्रामाणिकता सिद्ध करना चाहता है — इन सबको यम के दूत हाथ में पाश लिए नरक में घसीट ले जाते हैं।
3यही उत्तम नीति है कि जो जिसके प्रति जैसा आचरण करता है, उसके प्रति वैसा ही आचरण किया जाए। जो कपट से व्यवहार करे, उससे कपट से ही व्यवहार करना चाहिए; और जो सरलता से व्यवहार करे, उससे सरलता से।
4वृद्धावस्था सौन्दर्य को नष्ट करती है; धैर्य आशा को; मृत्यु जीवन को; धर्म का आचरण सांसारिक भोगों को; काम लज्जा को; दुष्टों की संगति सदाचार को; क्रोध समृद्धि को; और अभिमान सब कुछ नष्ट कर देता है।
5धृतराष्ट्र ने कहा — समस्त वेदों में मनुष्य की आयु सौ वर्ष कही गई है। तो फिर किस कारण से सब मनुष्य उस आयु तक नहीं पहुँचते?
6विदुर ने कहा — हे राजन्, अत्यधिक अभिमान, अत्यधिक बोलना, संयम का अभाव, क्रोध, स्वजनों से कलह तथा मित्रों से वैर — ये छह मनुष्यों को दी गई आयु को काट देने वाली तलवारों के समान हैं। ये ही मनुष्यों को मारते हैं, मृत्यु नहीं। (इनका त्याग करने पर) तुम्हारे पुत्रों का कल्याण हो।
7जो अपने ऊपर विश्वास करने वालों की स्त्रियों के साथ व्यभिचार करता है, जो अपने गुरुजन की पत्नी के साथ वही करता है, जो द्विज होकर शूद्रा का पति बनता है, हे भरतवंशी, जो मद्यपान में लगा रहता है, जो द्विजों पर आज्ञा चलाता है अथवा उनकी जीविका छीन लेता है, जो उनका स्वामी बन बैठता है और जो अपने से रक्षा माँगने वाले का वध करता है — ये सब ब्रह्महत्या करने वालों के समान हैं। इनमें से किसी के सम्पर्क में आने पर वह प्रायश्चित्त करना चाहिए जिसका विधान श्रुतियाँ करती हैं।
8बुद्धिमान् पुरुष, जो वाणी में निपुण है, धर्म के विधान को जानता है। वह सबसे अन्त में भोजन करता है (अर्थात् देवताओं तथा पितरों को यथोचित अर्पण करने के पश्चात्)। वह ईर्ष्यालु नहीं होता; वह दूसरों को हानि नहीं पहुँचाता; वह दक्ष, कृतज्ञ, सत्यवादी तथा विनम्र होता है। वह स्वर्ग को प्राप्त करता है।
9हे राजन्, प्रिय बोलने वाले पुरुष सरलता से मिल जाते हैं; किन्तु अप्रिय बोलने वाला पुरुष सरलता से नहीं मिलता।
10जो धर्म पर दृष्टि रखते हुए, प्रिय अथवा अप्रिय की उपेक्षा करके वही कहता है जो हितकर है — वही अपने राजा का सच्चा सहायक है।
11कुल के लिए एक पुरुष का त्याग कर देना चाहिए; ग्राम के लिए कुल का; राज्य के लिए ग्राम का; और आत्मा के लिए समस्त संसार का।
12विपत्तियों को टालने के लिए धन रखना चाहिए; धन से पत्नी की रक्षा करनी चाहिए; और पत्नी तथा धन — दोनों से सदा अपनी रक्षा करनी चाहिए।
13प्राचीन काल से ही द्यूत मनुष्यों में वैर का कारण देखा गया है; इसलिए बुद्धिमान् को हँसी-ठिठोली में भी उसका आश्रय नहीं लेना चाहिए।
14हे राजन्, द्यूत के समय मैंने कहा था कि यह उचित नहीं है; किन्तु हे प्रतीप के वंशज, हे विचित्रवीर्य के पुत्र, वह वचन तुम्हें वैसे ही अप्रिय लगा जैसे रोगी को औषध।
15धृतराष्ट्र के इन पुत्रों की सहायता से, जो कौओं के समान हैं, तुम उन पाण्डवों को वश में करना चाहते हो जो रंग-बिरंगे पंखों वाले मयूरों के समान हैं। सिंहों को त्यागकर तुम शृगालों की रक्षा कर रहे हो। समय आने पर तुम्हें इसका पश्चात्ताप होगा।
16हे तात, जो स्वामी अपने उन सेवकों पर प्रायः क्रोध नहीं करता जो उसके प्रति निष्ठावान् हैं और उसके हित की वृद्धि में लगे हैं, वह अपने सेवकों का विश्वास प्राप्त करता है, और वे संकट के समय उसे नहीं छोड़ते।
17अपने सेवकों का वेतन रोककर दूसरे के राज्य अथवा धन का स्वामी बनने की इच्छा मत करो। स्नेही मन्त्री भी, ठगे जाने पर तथा अपने भोगों से वंचित किए जाने पर, अपने स्वामी के विरुद्ध हो जाते हैं और उसे छोड़ देते हैं।
18पहले यह विचार करके कि कौन-से कार्य करने योग्य हैं, तथा आय और व्यय के अनुरूप व्यवस्था नियत करके, मनुष्य को उपयुक्त सन्धियाँ करनी चाहिए। सन्धियाँ अत्यन्त कठिन कार्य भी सिद्ध कर देती हैं।
19जो अपने स्वामी के अभिप्राय को जानकर समस्त कार्य तत्परता से करता है, और जो सम्माननीय तथा स्वामी के प्रति निष्ठावान् होते हुए भी वही कहता है जो उसके हित में है, और जो अपने बल को जानता है — उसे स्वामी का अपना ही स्वरूप समझना चाहिए।
20जो सेवक आज्ञा दिए जाने पर आज्ञा पर ध्यान नहीं देता, और जो आदेश दिए जाने पर अपनी बुद्धि के अभिमान से आदेश के विरुद्ध तर्क करता है, और जो अपने स्वामी की निन्दा करता है — उसे शीघ्र ही हटा देना चाहिए।
21अभिमानरहित, योग्य, कार्य में शीघ्र, दयालु, बलवान्, अभेद्य (जिसे लोभ से न खरीदा जा सके), नीरोग तथा मधुरभाषी — इन आठ गुणों से युक्त पुरुष को ही दूत बनाकर भेजना चाहिए, ऐसा कहा गया है।
22मनुष्य को विश्वासवश सन्ध्या के समय किसी अविश्वसनीय पुरुष के घर नहीं जाना चाहिए। उसे रात्रि में दूसरे के घर के आँगन में छिपना नहीं चाहिए, और न राजा के द्वारा चाही गई स्त्री की कामना करनी चाहिए।
23जो नीचों की संगति करता है और जो हर मिलने वाले से सलाह लेता फिरता है, उसके मतों का विरोध नहीं करना चाहिए; और न यह कहना चाहिए कि "मुझे तुम पर विश्वास नहीं"; अपितु किसी बहाने से उसे विदा कर देना चाहिए।
24अत्यधिक संकोच करने वाला राजा, चरित्रहीन स्त्री, राजा का सेवक, पुत्र, भाई, बालक वाली विधवा, जीविका के लिए सेना में भर्ती हुआ पुरुष तथा जिसका धन नष्ट हो चुका हो — इन्हें लेन-देन के व्यवहार से बचना चाहिए।
25आठ गुण मनुष्य को शोभित करते हैं — बुद्धि, उच्च कुल, विद्या, आत्मसंयम, पराक्रम, मितभाषिता, यथाशक्ति दान तथा कृतज्ञता।
26हे तात, इन आठों महान् गुणों का मूल केवल एक ही वस्तु में है — जब राजा किसी पर कृपा करता है; वही घटना इन सब गुणों को ले आती है और एक साथ बनाए रखती है।
27जो स्नान करते हैं, उन्हें ये गुण प्राप्त होते हैं — बल, रूप, स्वर, समस्त अक्षरों का शुद्ध उच्चारण, स्पर्श की कोमलता, सुगन्ध, पवित्रता, समृद्धि, अंगों की सुकुमारता तथा सुन्दर स्त्रियाँ।
28जो मिताहार करता है, उसे ये छह गुण शोभित करते हैं — नीरोगता, दीर्घ आयु, बल, सुख, स्वस्थ सन्तान तथा पेटूपन के आरोप से मुक्ति।
29जो अनुचित कर्म करता है, जो अत्यधिक खाता है, जिससे लोग घृणा करते हैं, जो अत्यन्त कपटी है, जो क्रूर है, जो देश-काल की उपयुक्तता नहीं जानता, और जो अशोभनीय वेश धारण करता है — इन छह को अपने घर में आश्रय नहीं देना चाहिए।
30कंजूस, द्वेषपूर्वक बोलने वाला, अविद्वान्, वन में रहने वाला, धूर्त, जो सर्वमान्य पुरुष का आदर नहीं करता, क्रूर, जिसे दूसरों से शत्रुता करने की आदत है, तथा कृतघ्न — विपत्ति में पड़ा हुआ पुरुष भी इनसे सहायता न माँगे।
31जो सदा अपने ही हित के विरुद्ध कार्य करता है, जो सदा भूलें करता है, जो सदा असत्य बोलता है, जो अपनी निष्ठा में दृढ़ नहीं है, जिसमें स्नेह नहीं है, और जो अपने को समस्त कार्यों में समर्थ मानता है — इन छह अधम श्रेणी के पुरुषों की सेवा कभी नहीं करनी चाहिए।
32(साधनों की प्राप्ति) उन उद्देश्यों के स्वरूप पर निर्भर करती है (जिनके लिए वे साधन खोजे जाते हैं)। ये दोनों परस्पर एक-दूसरे पर निर्भर हैं; और इनमें से किसी एक के अभाव में सफलता नहीं मिल सकती।
33पुत्रों को उत्पन्न करके तथा उनके भरण-पोषण की व्यवस्था करके उन्हें स्वतन्त्र बना देने के पश्चात्, और समस्त अविवाहित कन्याओं का उपयुक्त वरों से विवाह कर देने के पश्चात्, मनुष्य को मुनि की भाँति वन में निवास करना चाहिए।
34जो समस्त प्राणियों के हित में हो और अपने लिए सुख का कारण हो, वही ईश्वर के निमित्त करना चाहिए। यही मनुष्य के समस्त प्रयोजनों की सिद्धि का मूल है।
35बुद्धि, तेज, पराक्रम, बल, तत्परता तथा धैर्य — जिसमें ये हों, वह जीविका के लिए भय क्यों करे?
36पाण्डवों से कलह करने पर आने वाली उन विपत्तियों को देखो, जो शक्र सहित देवताओं को भी शोकाकुल कर देंगी। वे हैं — अपने पुत्रों के समान लोगों से वैर, निरन्तर चिन्ता में बीतने वाला जीवन, (कुल की) कीर्ति का नाश तथा शत्रुओं का हर्ष।
37हे इन्द्र के समान, भीम का, तुम्हारा, द्रोण का तथा राजा युधिष्ठिर का क्रोध इस संसार को वैसे ही भस्म कर देगा जैसे पृथ्वी पर तिरछा गिरता हुआ कोई विशाल धूमकेतु।
38तुम्हारे सौ पुत्र, कर्ण तथा पाँचों पाण्डव — ये मिलकर समुद्रपर्यन्त समस्त पृथ्वी पर शासन कर सकते हैं।
39हे राजन्, धृतराष्ट्र के पुत्र वन के समान हैं और मेरे मत में पाण्डव व्याघ्र हैं। उन व्याघ्रों सहित उस वन को मत काटो, और व्याघ्रों को वन से खदेड़कर मारे मत जाने दो।
40व्याघ्रों के बिना वन नहीं रह सकता; और वन के बिना व्याघ्र नहीं रह सकते। वन की रक्षा व्याघ्र करते हैं; और व्याघ्रों की रक्षा वन करता है।
41दुर्बुद्धि पुरुष मनुष्यों के गुणों को जानना नहीं चाहते; वे तो केवल उनके दोष जानना चाहते हैं।
42जो अपने प्रयोजनों की पूर्ण सिद्धि चाहता है, उसे आरम्भ से ही धर्म का आचरण करना चाहिए; क्योंकि धर्म के बिना किसी अभीष्ट की प्राप्ति उतनी ही असम्भव है जितनी स्वर्ग के अतिरिक्त और कहीं से अमृत की प्राप्ति।
43यह सब — चाहे स्वाभाविक हो अथवा कृत्रिम — उसी को ज्ञात होता है जिसकी आत्मा पापों से पृथक् होकर सत्कर्मों में स्थिर हो गई है।
44जो धर्म, अर्थ तथा काम का सेवन उनके उपयुक्त समयों पर करता है, उसे यहाँ तथा परलोक — दोनों में धर्म, अर्थ और काम का समन्वय प्राप्त होता है।
45हे राजन्, जो क्रोध तथा हर्ष से उत्पन्न वेग को रोक लेता है, वही समृद्धि प्राप्त करता है; और जो विपत्तियों में अपनी बुद्धि नहीं खोता, वह भी समृद्धि प्राप्त करता है।
46हे राजन्, मुझे सुनो — मनुष्यों में सदा पाँच प्रकार का बल होता है। जिसे भुजाओं का बल कहा जाता है, वह सबसे निकृष्ट कहा गया है।
47तुम्हारा कल्याण हो — उत्तम मन्त्रियों की प्राप्ति दूसरे प्रकार का बल कही गई है। बुद्धिमानों ने धन की प्राप्ति को तीसरे प्रकार का बल कहा है।
48जो बल पिता तथा पितामह से प्राप्त होता है, अर्थात् कुल का बल — शास्त्र उसे चौथे प्रकार का बल बताते हैं।
49हे भरतवंशी, जिसके द्वारा ये सब बल एकत्र किए जाते हैं, और जो समस्त प्रकार के बलों से श्रेष्ठ है, वह बुद्धि का बल कहा गया है।
50ऐसे पुरुष से वैर मोल लेकर, जो दूसरे की महान् हानि करने में समर्थ है, यह कहकर अपने को सान्त्वना नहीं देनी चाहिए कि "मैं तो दूर हूँ।"
51स्त्रियाँ, राजा, सर्प, अपना स्वामी, शत्रु, भोग तथा आयु — किस बुद्धिमान् के लिए इन पर कोई भरोसा करना उचित है?
52जो बुद्धि के बाण से आहत हुआ है, उसके लिए न वैद्य काम आते हैं, न औषधियाँ। और ऐसे पुरुष के लिए न होम के मन्त्र, न मांगलिक कर्म, न अथर्ववेद के मन्त्र, और न विष उतारने के उपाय ही किसी काम के हैं।
53हे भरतवंशी, सर्प, अग्नि, सिंह तथा अपने बन्धु — मनुष्य को इनकी उपेक्षा नहीं करनी चाहिए। ये सब वास्तव में महान् शक्ति से युक्त हैं।
54इस संसार में अग्नि का तेज महान् है। वह काष्ठ के भीतर छिपकर पड़ी रहती है और फिर भी उस काष्ठ को तब तक नहीं जलाती जब तक दूसरे उसे प्रज्वलित न कर दें।
55वही अग्नि, जब भिन्न-भिन्न काष्ठों के घर्षण से उत्पन्न होती है, तब अपने अत्यधिक तेज से उन काष्ठों को तथा अन्य वस्तुओं सहित सम्पूर्ण वन को जला डालती है।
56इसी प्रकार उच्च कुलों में जन्मे पुरुषों का तेज अग्नि के समान होता है। क्षमाशील स्वभाव वाले वे क्रोध का कोई चिह्न प्रकट नहीं करते और वन में छिपी अग्नि की भाँति शान्त बने रहते हैं।
57तुम अपने पुत्रों सहित लताओं का गुण रखते हो; जबकि मेरे मत में पाण्डु के पुत्र शाल वृक्षों के समान हैं। किन्तु लताएँ किसी बड़े वृक्ष के सहारे बिना नहीं बढ़तीं।
58हे राजन्, हे अम्बिका के पुत्र, हे तात, तुम्हारे पुत्र वन हैं; जान लो कि पाण्डव उस वन के वृक्ष हैं। सिंहों से त्यागा हुआ वन नष्ट हो जाएगा; और वन के बिना सिंह भी नष्ट हो जाएँगे।
नेपाली
1विदुरले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, हे विचित्रवीर्यका छोरा, स्वयम्भूका वंशज मनुले निम्न सत्र प्रकारका मानिसलाई त्यस्ता बताएका छन् जसले मुक्काले आकाशमाथि प्रहार गर्छन्; अथवा जसले वाष्पले बनेको इन्द्रधनुषलाई निहुराउन चाहन्छन् र सूर्यका ती किरण छुन चाहन्छन् जुन छुन सकिँदैन।
2(ती सत्र प्रकारका मानिस यी हुन् —) जसले वशमा आउन नसक्नेलाई वशमा पार्न चाहन्छ; जो तुच्छ लाभले सन्तुष्ट हुन्छ; जसले आफ्ना शत्रुको सेवा गर्छ; जसले स्त्रीहरूमाथि नियन्त्रण गर्न चाहन्छ; जसले त्यस्तो कृपा माग्छ जुन माग्नु हुँदैन; जसले थोरै मात्र भलो गरेर आफ्नो बडाइँ गर्छ; जो उच्च कुलमा जन्मेर पनि अनुचित कर्म गर्छ; जो दुर्बल भएर पनि सधैँ बलवान्सँग सङ्घर्ष गरिरहन्छ; जसले घृणाले सुन्नेसँग कुरा गर्छ; हे नरश्रेष्ठ, जसले त्यसको कामना गर्छ जसको कामना गर्नु हुँदैन; जो ससुरा भएर आफ्नी बुहारीसँग ठट्टा गर्छ; जसको डर आफ्नै बुहारीले हटाइदिएको होस् र तैपनि त्यसैबाट सम्मान चाहन्छ; जसले अर्काको खेतमा आफ्नो बीउ छर्छ; जसले आफ्नी पत्नीको अत्यन्त निन्दा गर्छ; जसले अर्काबाट उपकार पाएर भन्छ कि त्यसको सम्झना छैन; जसले केही दिने प्रतिज्ञा गरेर, पूरा गर्न भनिँदा खोक्रो बडाइँ गर्छ; र जसले अप्रामाणिक पुरुषको प्रामाणिकता सिद्ध गर्न चाहन्छ — यी सबैलाई यमका दूतले हातमा पाश लिएर नरकमा घिसारेर लैजान्छन्।
3यही उत्तम नीति हो कि जसले जोप्रति जस्तो आचरण गर्छ, उसप्रति त्यस्तै आचरण गरियोस्। जसले कपटले व्यवहार गर्छ, उससँग कपटले नै व्यवहार गर्नुपर्छ; र जसले सरलतापूर्वक व्यवहार गर्छ, उससँग सरलतापूर्वक।
4वृद्धावस्थाले सौन्दर्यलाई नष्ट गर्छ; धैर्यले आशालाई; मृत्युले जीवनलाई; धर्मको आचरणले सांसारिक भोगलाई; कामले लाजलाई; दुष्टहरूको सङ्गतले सदाचारलाई; क्रोधले समृद्धिलाई; र अभिमानले सबै कुरा नष्ट गर्छ।
5धृतराष्ट्रले भने — सम्पूर्ण वेदमा मानिसको आयु सय वर्ष भनिएको छ। त्यसो भए कुन कारणले सबै मानिस त्यो आयुसम्म पुग्दैनन्?
6विदुरले भने — हे राजन्, अत्यधिक अभिमान, अत्यधिक बोल्नु, संयमको अभाव, क्रोध, आफन्तसँग कलह तथा मित्रसँग वैर — यी छ मानिसलाई दिइएको आयु काट्ने तरबारसमान हुन्। यिनैले मानिसलाई मार्छन्, मृत्युले होइन। (यिनको त्याग गरेपछि) तिम्रा छोराहरूको कल्याण होस्।
7जसले आफूमाथि विश्वास गर्नेकी स्त्रीसँग व्यभिचार गर्छ, जसले आफ्ना गुरुजनकी पत्नीसँग त्यही गर्छ, जो द्विज भएर शूद्राको पति बन्छ, हे भरतवंशी, जो मद्यपानमा लागिरहन्छ, जसले द्विजहरूमाथि आज्ञा चलाउँछ अथवा तिनको जीविका खोस्छ, जो तिनको स्वामी बन्छ र जसले आफूसँग रक्षा माग्नेको वध गर्छ — यी सबै ब्रह्महत्या गर्नेसमान हुन्। यीमध्ये कसैको सम्पर्कमा आएपछि त्यो प्रायश्चित्त गर्नुपर्छ जसको विधान श्रुतिहरूले गर्छन्।
8बुद्धिमान् पुरुष, जो वाणीमा निपुण छ, धर्मको विधान जान्दछ। त्यसले सबैभन्दा अन्त्यमा भोजन गर्छ (अर्थात् देवता तथा पितृलाई यथोचित अर्पण गरेपछि)। त्यो ईर्ष्यालु हुँदैन; त्यसले अरूलाई हानि पुर्याउँदैन; त्यो दक्ष, कृतज्ञ, सत्यवादी तथा विनम्र हुन्छ। त्यसले स्वर्ग प्राप्त गर्छ।
9हे राजन्, प्रिय बोल्ने पुरुष सजिलैसँग भेटिन्छन्; तर अप्रिय बोल्ने पुरुष सजिलैसँग भेटिँदैन।
10जसले धर्ममाथि दृष्टि राख्दै, प्रिय वा अप्रियको उपेक्षा गरेर त्यही भन्छ जुन हितकर छ — त्यही आफ्नो राजाको साँचो सहायक हो।
11कुलका लागि एक पुरुषको त्याग गर्नुपर्छ; गाउँका लागि कुलको; राज्यका लागि गाउँको; र आत्माका लागि सम्पूर्ण संसारको।
12विपत्ति टार्न धन राख्नुपर्छ; धनले पत्नीको रक्षा गर्नुपर्छ; र पत्नी तथा धन — दुवैले सधैँ आफ्नो रक्षा गर्नुपर्छ।
13प्राचीन कालदेखि नै जुवा मानिसहरूमा वैरको कारण देखिएको छ; त्यसैले बुद्धिमान्ले ठट्टामा पनि त्यसको आश्रय लिनु हुँदैन।
14हे राजन्, जुवाको समयमा मैले भनेको थिएँ कि यो उचित होइन; तर हे प्रतीपका वंशज, हे विचित्रवीर्यका छोरा, त्यो वचन तिमीलाई त्यसै गरी अप्रिय लाग्यो जसरी रोगीलाई औषधि।
15धृतराष्ट्रका यी छोराहरूको सहायताले, जो कागजस्ता छन्, तिमी ती पाण्डवहरूलाई वशमा पार्न चाहन्छौ जो रङ्गीचङ्गी प्वाँख भएका मयूरजस्ता छन्। सिंहहरूलाई त्यागेर तिमी स्यालहरूको रक्षा गरिरहेका छौ। समय आएपछि तिमीलाई यसको पश्चात्ताप हुनेछ।
16हे तात, जुन स्वामीले आफ्ना ती सेवकमाथि प्रायः क्रोध गर्दैन जो उसप्रति निष्ठावान् छन् र उसको हितको वृद्धिमा लागेका छन्, त्यसले आफ्ना सेवकको विश्वास प्राप्त गर्छ, र तिनीहरूले सङ्कटको बेला उसलाई छोड्दैनन्।
17आफ्ना सेवकको तलब रोकेर अर्काको राज्य अथवा धनको स्वामी बन्ने इच्छा नगर। स्नेही मन्त्रीहरू पनि, ठगिएपछि तथा आफ्ना भोगबाट वञ्चित गरिएपछि, आफ्नो स्वामीविरुद्ध हुन्छन् र उसलाई छोड्छन्।
18पहिले यो विचार गरेर कि कुनकुन काम गर्न योग्य छन्, तथा आय र व्ययअनुरूप व्यवस्था तोकेर, मानिसले उपयुक्त सन्धि गर्नुपर्छ। सन्धिले अत्यन्त कठिन काम पनि सिद्ध गरिदिन्छ।
19जसले आफ्नो स्वामीको अभिप्राय बुझेर सम्पूर्ण काम तत्परतापूर्वक गर्छ, र जो सम्माननीय तथा स्वामीप्रति निष्ठावान् भएर पनि त्यही भन्छ जुन उसको हितमा छ, र जसले आफ्नो बल जान्दछ — त्यसलाई स्वामीको आफ्नै स्वरूप ठान्नुपर्छ।
20जुन सेवकले आज्ञा दिइँदा आज्ञामा ध्यान दिँदैन, र जसले आदेश दिइँदा आफ्नो बुद्धिको अभिमानले आदेशविरुद्ध तर्क गर्छ, र जसले आफ्नो स्वामीको निन्दा गर्छ — त्यसलाई चाँडै हटाइदिनुपर्छ।
21अभिमानरहित, योग्य, काममा छिटो, दयालु, बलवान्, लोभले किन्न नसकिने, निरोगी तथा मीठो बोल्ने — यी आठ गुणले युक्त पुरुषलाई नै दूत बनाएर पठाउनुपर्छ, यस्तो भनिएको छ।
22मानिसले विश्वासवश साँझको समयमा कुनै अविश्वसनीय पुरुषको घरमा जानु हुँदैन। उसले रातमा अर्काको घरको आँगनमा लुक्नु हुँदैन, न राजाले चाहेकी स्त्रीको कामना गर्नुपर्छ।
23जसले नीचहरूको सङ्गत गर्छ र जसले भेटिएका सबैसँग सल्लाह लिइहिँड्छ, त्यसका मतको विरोध गर्नु हुँदैन; न यो भन्नुपर्छ कि "मलाई तिमीमाथि विश्वास छैन"; बरु कुनै बहानाले त्यसलाई विदा गरिदिनुपर्छ।
24अत्यधिक सङ्कोच गर्ने राजा, चरित्रहीन स्त्री, राजाको सेवक, छोरा, भाइ, बालक भएकी विधवा, जीविकाका लागि सेनामा भर्ती भएको पुरुष तथा जसको धन नष्ट भइसकेको होस् — यिनीहरूले लेनदेनको व्यवहारबाट जोगिनुपर्छ।
25आठ गुणले मानिसलाई शोभित गर्छन् — बुद्धि, उच्च कुल, विद्या, आत्मसंयम, पराक्रम, मितभाषिता, यथाशक्ति दान तथा कृतज्ञता।
26हे तात, यी आठै महान् गुणको मूल केवल एउटै वस्तुमा छ — जब राजाले कसैमाथि कृपा गर्छ; त्यही घटनाले यी सबै गुण ल्याउँछ र एकसाथ कायम राख्छ।
27जसले स्नान गर्छन्, तिनलाई यी गुण प्राप्त हुन्छन् — बल, रूप, स्वर, सम्पूर्ण अक्षरको शुद्ध उच्चारण, स्पर्शको कोमलता, सुगन्ध, पवित्रता, समृद्धि, अङ्गको सुकुमारता तथा सुन्दर स्त्रीहरू।
28जसले मिताहार गर्छ, त्यसलाई यी छ गुणले शोभित गर्छन् — निरोगिता, दीर्घ आयु, बल, सुख, स्वस्थ सन्तान तथा भोजनभट्टको आरोपबाट मुक्ति।
29जसले अनुचित कर्म गर्छ, जसले अत्यधिक खान्छ, जोसँग मानिसहरू घृणा गर्छन्, जो अत्यन्त कपटी छ, जो क्रूर छ, जसले देशकालको उपयुक्तता जान्दैन, र जसले अशोभनीय वेश धारण गर्छ — यी छलाई आफ्नो घरमा आश्रय दिनु हुँदैन।
30कन्जुस, द्वेषपूर्वक बोल्ने, अविद्वान्, वनमा बस्ने, धूर्त, जसले सर्वमान्य पुरुषको आदर गर्दैन, क्रूर, जसलाई अरूसँग शत्रुता गर्ने बानी छ, तथा कृतघ्न — विपत्तिमा परेको पुरुषले पनि यिनीहरूसँग सहायता नमागोस्।
31जसले सधैँ आफ्नै हितविरुद्ध काम गर्छ, जसले सधैँ भुल गर्छ, जसले सधैँ असत्य बोल्छ, जो आफ्नो निष्ठामा दृढ छैन, जसमा स्नेह छैन, र जसले आफूलाई सम्पूर्ण कार्यमा समर्थ ठान्छ — यी छ अधम श्रेणीका पुरुषको सेवा कहिल्यै गर्नु हुँदैन।
32(साधनको प्राप्ति) ती उद्देश्यको स्वरूपमा निर्भर हुन्छ (जसका लागि ती साधन खोजिन्छन्)। यी दुवै पारस्परिक रूपमा एकअर्कामा निर्भर छन्; र यीमध्ये कुनै एकको अभावमा सफलता मिल्दैन।
33छोराहरू उत्पन्न गरेर तथा तिनको भरणपोषणको व्यवस्था गरेर तिनलाई स्वतन्त्र बनाइसकेपछि, र सम्पूर्ण अविवाहित छोरीको उपयुक्त वरसँग विवाह गरिसकेपछि, मानिसले मुनिजस्तै वनमा निवास गर्नुपर्छ।
34जुन सम्पूर्ण प्राणीको हितमा होस् र आफ्ना लागि सुखको कारण होस्, त्यही ईश्वरका निम्ति गर्नुपर्छ। यही मानिसका सम्पूर्ण प्रयोजनको सिद्धिको मूल हो।
35बुद्धि, तेज, पराक्रम, बल, तत्परता तथा धैर्य — जसमा यी छन्, त्यसले जीविकाका लागि किन डराउने?
36पाण्डवहरूसँग कलह गर्दा आउने ती विपत्ति हेर, जसले शक्रसहित देवताहरूलाई पनि शोकाकुल पार्नेछन्। ती हुन् — आफ्ना छोरासमानहरूसँग वैर, निरन्तर चिन्तामा बित्ने जीवन, (कुलको) कीर्तिको नाश तथा शत्रुहरूको हर्ष।
37हे इन्द्रसमान, भीमको, तिम्रो, द्रोणको तथा राजा युधिष्ठिरको क्रोधले यस संसारलाई त्यसै गरी भस्म गर्नेछ जसरी पृथ्वीमा तेर्सो खस्ने कुनै विशाल धूमकेतुले।
38तिम्रा सय छोरा, कर्ण तथा पाँचै पाण्डव — यिनीहरू मिलेर समुद्रपर्यन्त सम्पूर्ण पृथ्वीमाथि शासन गर्न सक्छन्।
39हे राजन्, धृतराष्ट्रका छोराहरू वनजस्ता छन् र मेरो मतमा पाण्डवहरू बाघ हुन्। ती बाघसहित त्यो वन नकाट, र बाघहरूलाई वनबाट लखेटेर मार्न नदेऊ।
40बाघविना वन रहन सक्दैन; र वनविना बाघहरू रहन सक्दैनन्। वनको रक्षा बाघहरूले गर्छन्; र बाघहरूको रक्षा वनले गर्छ।
41दुर्बुद्धि पुरुषहरूले मानिसका गुण जान्न चाहँदैनन्; तिनीहरू त केवल तिनका दोष जान्न चाहन्छन्।
42जसले आफ्ना प्रयोजनको पूर्ण सिद्धि चाहन्छ, उसले सुरुदेखि नै धर्मको आचरण गर्नुपर्छ; किनभने धर्मविना कुनै अभीष्टको प्राप्ति त्यति नै असम्भव छ जति स्वर्गबाहेक अन्त कतैबाट अमृतको प्राप्ति।
43यी सबै — चाहे स्वाभाविक होस् अथवा कृत्रिम — त्यसैलाई थाहा हुन्छ जसको आत्मा पापबाट अलग भई सत्कर्ममा स्थिर भइसकेको छ।
44जसले धर्म, अर्थ तथा कामको सेवन तिनका उपयुक्त समयमा गर्छ, त्यसलाई यहाँ तथा परलोक — दुवैमा धर्म, अर्थ र कामको समन्वय प्राप्त हुन्छ।
45हे राजन्, जसले क्रोध तथा हर्षबाट उत्पन्न वेगलाई रोक्छ, त्यसैले समृद्धि प्राप्त गर्छ; र जसले विपत्तिमा आफ्नो बुद्धि गुमाउँदैन, त्यसले पनि समृद्धि प्राप्त गर्छ।
46हे राजन्, मलाई सुन — मानिसहरूमा सधैँ पाँच प्रकारको बल हुन्छ। जसलाई पाखुराको बल भनिन्छ, त्यो सबैभन्दा निकृष्ट भनिएको छ।
47तिम्रो कल्याण होस् — उत्तम मन्त्रीको प्राप्ति दोस्रो प्रकारको बल भनिएको छ। बुद्धिमान्हरूले धनको प्राप्तिलाई तेस्रो प्रकारको बल भनेका छन्।
48जुन बल पिता तथा पितामहबाट प्राप्त हुन्छ, अर्थात् कुलको बल — शास्त्रले त्यसलाई चौथो प्रकारको बल बताउँछन्।
49हे भरतवंशी, जसद्वारा यी सबै बल एकत्र गरिन्छन्, र जुन सम्पूर्ण प्रकारका बलभन्दा श्रेष्ठ छ, त्यो बुद्धिको बल भनिएको छ।
50त्यस्तो पुरुषसँग वैर मोलेर, जो अर्काको महान् हानि गर्न समर्थ छ, यसो भनेर आफूलाई सान्त्वना दिनु हुँदैन कि "म त टाढा छु।"
51स्त्रीहरू, राजा, सर्प, आफ्नो स्वामी, शत्रु, भोग तथा आयु — कुन बुद्धिमान्का लागि यीमाथि कुनै भरोसा गर्नु उचित छ?
52जो बुद्धिको वाणले घाइते भएको छ, त्यसका लागि न वैद्य काम लाग्छन्, न औषधि। र त्यस्तो पुरुषका लागि न होमका मन्त्र, न माङ्गलिक कर्म, न अथर्ववेदका मन्त्र, न विष उतार्ने उपाय नै कुनै काम लाग्छन्।
53हे भरतवंशी, सर्प, आगो, सिंह तथा आफ्ना बन्धु — मानिसले यिनको उपेक्षा गर्नु हुँदैन। यी सबै वास्तवमा महान् शक्तिले युक्त छन्।
54यस संसारमा आगोको तेज महान् छ। त्यो काठभित्र लुकेर बसिरहन्छ र तैपनि त्यो काठलाई तबसम्म जलाउँदैन जबसम्म अरूले त्यसलाई नदन्काऊन्।
55त्यही आगो, जब फरक-फरक काठको घर्षणबाट उत्पन्न हुन्छ, तब आफ्नो अत्यधिक तेजले ती काठ तथा अन्य वस्तुसहित सम्पूर्ण वन जलाइदिन्छ।
56त्यसै गरी उच्च कुलमा जन्मेका पुरुषको तेज आगोजस्तै हुन्छ। क्षमाशील स्वभावका तिनीहरूले क्रोधको कुनै चिह्न प्रकट गर्दैनन् र वनमा लुकेको आगोझैँ शान्त रहन्छन्।
57तिमी आफ्ना छोराहरूसहित लहराको गुण राख्छौ; जबकि मेरो मतमा पाण्डुका छोराहरू सालका रूखजस्ता छन्। तर लहराहरू कुनै ठूलो रूखको सहाराविना बढ्दैनन्।
58हे राजन्, हे अम्बिकाका छोरा, हे तात, तिम्रा छोरा वन हुन्; थाहा पाऊ कि पाण्डवहरू त्यस वनका रूख हुन्। सिंहहरूले त्यागेको वन नष्ट हुनेछ; र वनविना सिंहहरू पनि नष्ट हुनेछन्।