प्रजागर पर्व — विदुरद्वारा विवेचित नीतिका सिद्धान्त
खण्ड 3 — विराट र उद्योग पर्व · अध्याय 106
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच जाग्रतो दह्यमानस्य यत् कार्यमनुपश्यसि। तद् ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि॥
2त्वं मां यथावदं विदुर प्रशाधिं प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः। यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्त्व श्रेयस्करं ब्रूहि तद् वै कुरूणाम्॥
3पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम्। न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः॥
4विदुर उवाच शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्। अपृष्टस्तस्य तद् ब्रूयाद् यस्य नेच्छेत् पराभवम्॥
5तस्माद् वक्ष्यामि ते राजन् हितं यत् स्यात् कुरून् प्रति। वचः श्रेयस्करं धयं ब्रुवतस्तन्निबोध मे॥
6मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्धेयुर्यानि भारत। अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः॥
7तथैव योगविहितं यत्तु तु कर्म न सिध्यति। उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः॥
8अनुबन्धानपेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु। सम्प्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत्॥
9अनुबन्धं च सम्प्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम्। उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा॥
10यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये। कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते॥
11यस्त्वेतनि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति। युक्तो धर्मार्थवोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति॥
12न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम्। श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तम्॥
13भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम्। लोभाभिपाति ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते॥
14यच्छक्यं ग्रसितुं चस्यं चस्तं परिणमेच्च यत्। हितं च परिणामे यत् तदाद्यं भूतिमिच्छता॥
15वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः। स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति॥
16यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम्। फलाद् रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः॥
17यथा मधु समादत्ते रक्षन् पुष्पाणि षट्पदः। तद्वदर्थान् मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया॥
18पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्। मालाकार इवारामे न यथाऽङ्गारकारकः॥
19केन्नु मे स्यादिदं कृत्वा किनु मे स्यादकुर्वतः। इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद् वा पुरुषो न वा॥
20अनारभ्या भवन्त्याः केचिन्नित्यं तथागताः। कृतः पुरुषकारो हि भवेद् येषु निरर्थकः॥
21प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्डं पतिमिव स्त्रियः॥
22कांश्चिदर्थान् नरः प्राज्ञोलघुमूलान् महाफलान्। क्षिप्रमारभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान्॥
23ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्निव। आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः॥
24सुपुष्पितः स्यादफल: फलित: स्याद् दुरारुहः। अपक्तः पक्वसंकाशो न तु शीर्येत कर्हिचित्॥
25चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्। प्रसादयति यो लोकं लोकोऽनुप्रसीदति॥
26यस्मात् त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव। सागरान्तामपि महीं लब्वा स परिहीयते॥
27पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान् स्वेन कर्मणा। वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः॥
28धर्ममाचरतो राज्ञः सद्धिश्चरितमादितः। वसुधा वसुसम्पूर्णा वर्धते भूतिवर्धिनी॥
29अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः। प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा।॥
30य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने। स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने॥
31धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्। धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते॥
32अप्युन्मत्तात् प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः। सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम्॥
33सुव्याहृतानि सूक्तानि सुकृतानि ततस्ततः। संचिन्वन् धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा।॥
34गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः। चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्ष्यामितरे जनाः॥
35भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा। अथ या सुदुहा राजन् नैव तां वितुदन्त्यपि॥
36यदतप्तं प्रणमति न तत् संतापयन्त्यपि। यच्च स्वयं नतं दारु न तत् सन्तापयन्त्यपि॥
37एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे। इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे॥
38पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिवान्धवाः। पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः॥
39सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते। मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥
40मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान् रक्षत्यनुक्रमः। अभीक्ष्णदर्शनं गाश्च स्त्रियो रक्ष्याः कुचैलतः।। :॥
41न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः। अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते॥
42य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये। सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः॥
43अकार्यकरणाद् भीतः कार्याणां च विवर्जनात्। अकाले मन्त्रभेदाच्च येन मायेन्न तत् पिबेत्॥
44विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः। मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः॥
45तावन तस्य सुकृतं किंचित्कार्ये कदाचन। मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम्॥
46गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एवं सतां गतिः। असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः॥
47जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता। अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम्॥
48शीलं प्रधानं पुरुषे तद् यस्येह प्रणश्यति। न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः॥
49आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम्। तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ॥
50सम्पन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा। क्षुत् स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा॥
51प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते। जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते॥
52अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद् भयम्। उत्तमानां तु मानामवमानात् परं भयम्॥
53ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः। ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते॥
54इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः। तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि चहैरिवा॥
55यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा। आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट्॥
56अविजित्य य आत्मानममात्यान् विजिगीषते। अमित्रान् वाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते॥
57आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण यो जयेत्। ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते॥
58वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु। परीक्ष्य कारिणं धीरमत्यन्तं धीरमत्यन्तं श्रीनिषेवते।।५८
59त्रात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः। र्दान्तः सुखं याति रथीव धीरः॥
60एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम्। अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्॥
61अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थ चैवाप्यनर्थतः। इन्द्रियैरजितैर्बाल: सुदुः :खं मन्यते सुखम्॥
62धर्मार्थो यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः। श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते॥
63अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः। इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद् भ्रश्यते हि सः॥
64आत्मनाऽऽत्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः। आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥
65बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनैवात्माऽऽत्मना जितः। स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः॥
66क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू। कामश्च राजन् क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः॥
67समवेक्ष्येह धर्मार्थो सम्भारान् योऽधिगच्छति। स वै सम्भृतसम्भारः सततः सुखमेधते॥
68यः पञ्चाभ्यन्तराञ्छत्रूनविजित्य मनोमयान्। जिगीषति रिपूनन्यान् रिपवोऽभिभवन्ति तम्॥
69दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमानाः स्वकर्मभिः। इन्द्रियाणामनीशत्वाद् राजानो राज्यविभ्रमैः॥
70स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्। शुष्केणार्दै दह्यते मिश्रभावात् तस्मात् पापैः सह सन्धिं न कुर्यात्॥
71निजानुत्पततः शत्रून् पञ्च पञ्चप्रयोजनान्। यो मोहान निगृह्णाति तमापद् ग्रसते नरम्॥
72अनसूयाऽऽर्जवं शौचं संतोषः प्रियवादिता। दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम्॥
73आत्मज्ञानमनायासीत्ततिक्षा धर्मनित्यता। वाक् चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत॥
74आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा वुधान्। वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते॥
75हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम्। शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम्॥
76वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः। अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम्॥
77अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता। सैव दुर्भाषिता राजन्ननायोपपद्यते॥
78रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम्। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्॥
79कर्णिनालीकनाराचान् निर्हरन्ति शरीरतः। वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयोहिसः॥
80वाक्सायका वदनानिष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितो नावसृजेत् परेभ्यः॥
81यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्। बुद्धि तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति॥
82बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते। अनयो नयसंकाशो हृदयानापसर्पति॥
83सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ। पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे॥
84राजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत्। शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्रा युधिष्ठिरः॥
85अतीत्य सर्वान् पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः। तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित्॥ अनुक्रोशादानृशंस्याद् योऽसौ धर्मभृतां वरः। गौरवात् तव राजेन्द्र बहून् क्लेशांस्तितिक्षति॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said Tell me what you think ought to be done by a sleepless man and burning (with anxiety); you alone among us, are accomplished, both in the codes of morality and policy.
2Tell me, O Vidura, as suits the occasion, after exercising your wisdom, all that you consider to be beneficial for Ajatashatru; tell speak also what conduces to the good of the Kurus.
3Committing sin and looking back on my misdeeds, I ask you with anxious heart, O wise one, all that is the mind of Ajatashatru.
4Vidura said Good or bad, agreeable or disagreeable should one speak out, though unasked, to one whose downfall he dose not wish.
5Therefore shall I say to you, O king, what is good for the Kurus, listen to me, (while I am) speaking words that are conducive to your interests and consistent with morality.
6The misdeeds, that are attainable only by dishonest means, do not set your mind on, O Bharata.
7If an object cannot be attained, O king, even with-proper means, an intelligent man dose not distress his mind about it.
8The reasons of an act and its result should be carefully considered before it is done without due deliberation.
9A wise man dose or dose not do an act after reflecting on the reasons of act and its results if done, as also the energy of his own self.
10One (a king) who dose not know the measure of his territory, population and punishment, continue in (the enjoyment of) his kingdom.
11He who knows these prescribed in books) is versed in the sciene of morality and earthly good and retains his kingdom.
12One (a king) should not live a haughty life considering that he was already obtained a kingdom, for haughtiness destroys kingly prosperity, as old age (destroys) good appearance. measures as
13A fish out of greediness dose not think about the result of an action and swallows up the iron hook concealed in a dainty morsel.
14One who desire prosperity, should swallow only that which can be swallowed and which, being swallowed, can be digested and may contribute to benefit in the end.
15He who plucks unripe fruits from tress, dose not get juice out of it; and moreover he destroys the seed.
16And he, who gets ripe fruit in the proper season, gets the juice of the fruits well as other fruits reproduced from the seeds.
17As the bees suck honey without injuring the flowers, so should wealth be taken from men (by king) without injuring them.
18Carefully plucking the flowers, one should not hurt the roots of the plants, like a maker of garlands in garden in a garden and not like a seller of charcoal.
19Having carefully considered what will befall me after doing an act or not doing it, a man should do things or not do them.
20Acts should not be commenced, which cannot be done for certain and which, if commenced, render the exertions of a man fruitless.
21Whose favour is useless and whose ire is impotent, the people do not wish that sort of man for a lord; as a woman dose not wise an impotent man to be her husband.
22A wise man dose not wait, but quickly commences doing such acts, as involve little labour but produce great results.
23He (the king) who looks affectionately, as if drinking with his eyes, on all, though only sitting without any exertion-can inspire affection in all his subjects.
24If a tree is full of blossoms though the king look affectionately on this let it not be fruitful; and if it is fruitful let the tree be inaccessible; and if the fruits are unripe let them appear as ripe. A king, who acts thus, is never weakened.
25Society favours him, who pleases all in four ways viz., by the eyes, by the mind, by words and by the act.
26He, whom all creatures dread as deer fear the hunter, loses it in the end even after acquiring the earth (for his kingdom) having the sea round it.
27He (the king), who is addicted to unfairness, destroys by his own acts the kingdom inherited from his father and grandfather; even as the wind scatters away the clothing them.
28The earth full of wealth increases the worldly prosperity of the king who practices virtue followed by good men from the ancient time.
29Again, the territories, that of king who leaving virtue practices unrighteousness, contract like a piece of leather thrown into the fire.
30The care, that is bestowed on despoiling another of his kingdom, should be spent in protecting one's own kingdom.
31By means of virtue should a kingdom be attained; and by means of virtue should it be governed. The kingly prosperity, that has virtue for its basis, is never lost, nor it flies away.
32Enlightenment should be sought for from everything-even from the leavings of a lunatic and the prattles of a child, as gold from stones.
33A wise man should live, picking out good manners, good sayings and good deeds, even as one given up to the Shila mode of life picks grains of corn from the field.
34King see by means of smell, Brahmanas see by means of the Vedas, kings see by means of scouts and other people through eyes.
35The cow that is difficult to milk gets great trouble; but one that is easy to milk, O king, gets nothing.
36That which bends without being heated is not heated at all; the wood that bends of itself is never heated.
37Following this example, a wise man should bend to one stronger than himself and he who bends before the stronger bows down to Indra himself.
38Creatures depend on clouds; kings have the counsellors for their friends; husbands are the friends of women and the Brahmanas have the Vedas for their friends.
39Virtue is preserved by truthfulness; learning is preserved by exercise; beauty is preserved by toilet; and noble birth is preserved by good manners.
40Corn is preserves by measure exercise preserves steeds; strict and constant supervision preserves horses; and women is preserved by ragged garments.
41It is my opinion that noble birth in one who is not of good behaviours dose not mean virtue; and that good manners in one born low should command respect.
42He who is envious of other people's wealth, beauty, prowess, good birth, happiness, luck and reward, suffers a disease which has no cure.
43He by whom is feared the doing of improper acts or the omission of proper acts or the premature disclosure of his intentions, should not drink that which inebriates.
44Pride of learning, pride of wealth, pride of connections the pride in these the good people should restrain.
45Bad people, asked by honest ones to do something for them, consider themselves as honest after doing very doing very little of that, even though they are well-known to be dishonest.
46The righteous are their own refuge and that of other righteous men. The righteous, too are the refuge of the unrighteous; and the unrighteous are never the refuge of the righteous.
47In (a debate in) an assembly, he who is well dressed, comes off victorious, he who is owner of king triumphs over the desire to eat sweets; and the road is triumphed over by one who has conveyances; and everything is subjugated by one of good behaviour.
48Good manner is the prime thing in a man; and he that has not got it in this life gains nothing by life, by wealth or by friends.
49O bull of the race of Bharata, flesh is the chief food of the rich, milk that of the middle classes and oil that of the poor.
50The poor however ever take the most delicious food; for hunger imparts sweetness of taste to it; it (hunger) is ever rare among the opulent.
51In this, world the opulent mostly have no capacity, for eating, whiled O Lord of the earth, pieces of wood are digested by the poor.
52Loss of livelihood is feared by men of the lower classes; death is feared by the middle classes and insult is greatly feared by good men.
53The devils who are proud of their wealth are worse than those intoxicated with wine; for he, who is intoxicated with the pride of wealth, is not brought to his senses unless he meet with the reverse.
54This world is affected by the senses directed to their own objects without any control in the same was as stars (are affected by the planets).
55In the life of one, who is subjugated by the five senses in their natural state ever impelling him towards action, calamities ever increase like the moon after the new moon.
56He who desires to bring his advisers under control without controlling himself, who desires to control his enemies without controlling his advisers, at last yields, deprived of strength.
57He, therefore, who brings himself first under control thinking that his senses are his prime enemies, in the end subjugates as a matter of certainty, his advisers and his enemies.
58Great prosperity comes up on him who has controlled his senses or subjugated himself and who can hold the rod (of punishment) against all offenders without partiality and who acts with circumspection and who is patient.
59The body of a man, O king, is like the car; the soul, the driver; and the senses, the horses, Drawn by those excellent steeds when well trained, he that is wise and patient performs the journey in peace.
60These (the senses) when untrained lead one to destruction; in the same way the untrained horses lead the unskillful drivers (to destruction.)
61The inexperienced man, who wants to select evil from good and good from evil with the aid of his senses which he has not mastered, considers great misery to be happiness.
62He, who having forsaken both virtue and worldly gains, the follows, the lead of his senses, very soon comes to lose prosperity, life wealth and wife.
63The lord of riches, who is a slave of his senses, loses his riches through his want of control over the senses.
64A man should try to see and know nimself by mastering his mind, intelligence and senses; for, he himself is his own friend and himself is his enemy.
65He, by whom self has been subjugated by self and has himself for his friend; for himself is ever his friend and himself is ever his enemy.
66In the same way, as a big fish breaks through a net of thin chords, so, O king, desire and anger cast wisdom in the shade.
67He, who having paid due regard to virtue and worldly gains seeks the acquirement of success, gets what he wants and ever is in happiness.
68He, who without subjugating the five enemies within that have their origin in the mind, desires to subdue other enemies, is vanquished by these enemies.
69Instances are seen in which noble hearted kings, out of lust of territory, are destroyed by acts sorely through the want of control over their senses.
70Equal punishment overtakes the sinless with the sinful, when these two constantly associate; even as the wet fuel burns with the dry. Therefore friendship should not be established with the sinful.
71Misery overtakes the man, who dose not subdue his five soaring foes out of ignorance which have five different objects.
72Guilelessness, simplicity, sanctity. contentment, sweetness of speech, self-control, truthfulness and steadiness are never the attributes of the wicked.
73Spiritual knowledge steadiness, patience, constancy in virtue, secret counsels and charity-these are not to be found in men of the lower, Odescendant of Bharata.
74The ignorant seek to injure the wise by malice back-biting; and the speaker takes upon himself the load of his (wise man's) sins, which he (the wise man) casts off by forgiving the ignorant.
75Malice is the strength of the unrighteous; the penal code is the strength of the kings; ministration to the sick is the strength of women; and forgiveness is the strength of the virtuous.
76The control over speech, O lord of men, is thought to be most difficult; and it is not possible to speak much full of meaning in an entertaining way.
77Words spoken sweetly bring on several of the blessings; and the same (words) spoken harshly, O king generate evils.
78A forest, pierced by arrows or cut down by scythes, grows again; but the heart pierced with words, harsh and rude, never recovers.
79Arrows and darts can be extracted from the body; but the darts of words cannot be extracted from the depth of the heart.
80Arrows of words are shot from the mouth, wounded by which one grieves night and day; for they touch the innermost recesses of the hearts of others? Therefore a wise man should not fling on others.
81That man, to whom defeat has been sent by the gods, has his senses lost; and, therefore, he does stoop to mean acts.
82On intellect becoming dim and on the approach of ruin, wrong, in the disguise of right, dose not remove from the mind.
83The dim intellect has overpowered your son, O bull of Bharata race; same now you do not clearly see it owing to your enmity against the Pandavas.
84A king with auspicious marks and the ruler of the three worlds, Yudhishthira waits on your commands, O Dhritarashtra; let him be the ruler of the earth.
85Endue with good qualities; he is, to the exclusion of all your sons, the fore-most among your heirs; he is endued with energy and wisdom and versed both in the codes of morality and earthly good. Out of kindness and simplicity that chief among virtuous men has patiently borne many a trouble in order to uphold your story.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — मुझे बताओ कि निद्राहीन तथा (चिन्ता से) जलते हुए पुरुष को क्या करना चाहिए, ऐसा तुम्हारा मत है; हममें से केवल तुम ही धर्मशास्त्र तथा नीतिशास्त्र — दोनों में निपुण हो।
2हे विदुर, अवसर के अनुरूप, अपनी बुद्धि का प्रयोग करके, वह सब मुझसे कहो जो तुम अजातशत्रु (युधिष्ठिर) के लिए हितकर समझते हो; और वह भी कहो जो कुरुओं के कल्याण का साधन हो।
3पाप करके तथा अपने दुष्कर्मों पर दृष्टि डालते हुए, हे बुद्धिमान्, मैं व्याकुल हृदय से तुमसे पूछता हूँ कि अजातशत्रु के मन में क्या है।
4विदुर ने कहा — जिसका पतन वह नहीं चाहता, उससे बिना पूछे भी भला या बुरा, प्रिय या अप्रिय — सब कह देना चाहिए।
5इसलिए हे राजन्, मैं तुमसे वही कहूँगा जो कुरुओं के लिए हितकर है; मुझे सुनो, जब मैं तुम्हारे हित के अनुकूल तथा धर्म के अनुरूप वचन कह रहा हूँ।
6हे भरतवंशी, जो कर्म केवल कुटिल उपायों से ही सिद्ध होते हैं, उन दुष्कर्मों पर अपना मन मत लगाओ।
7हे राजन्, यदि कोई वस्तु उचित उपायों से भी प्राप्त न हो सके, तो बुद्धिमान् पुरुष उसके लिए अपने मन को क्लेश नहीं देता।
8किसी कर्म को बिना पर्याप्त विचार के करने से पूर्व उसके कारणों तथा उसके फल पर सावधानीपूर्वक विचार करना चाहिए।
9बुद्धिमान् पुरुष कर्म के कारणों, उसके करने पर होने वाले फलों तथा अपने सामर्थ्य पर विचार करके ही किसी कर्म को करता है अथवा नहीं करता।
10जो राजा अपने राज्य, प्रजा तथा दण्ड के प्रमाण को नहीं जानता, वह अपने राज्य का भोग (चिरकाल तक) नहीं कर पाता।
11जो इन (शास्त्रों में कहे गए) प्रमाणों को जानता है, वही धर्मशास्त्र तथा अर्थशास्त्र में निपुण है और अपने राज्य को बनाए रखता है।
12राजा को यह समझकर कि उसने राज्य पा ही लिया है, अहंकारपूर्ण जीवन नहीं बिताना चाहिए; क्योंकि जैसे वृद्धावस्था सुन्दर रूप को नष्ट कर देती है, वैसे ही अहंकार राजलक्ष्मी को नष्ट कर देता है।
13मछली लोभवश कर्म के फल पर विचार नहीं करती और स्वादिष्ट ग्रास में छिपे लोहे के काँटे को निगल जाती है।
14जो समृद्धि चाहता है, उसे वही निगलना चाहिए जो निगला जा सके, जो निगले जाने पर पच सके और अन्त में हितकर हो।
15जो वृक्षों से कच्चे फल तोड़ता है, उसे उनसे रस नहीं मिलता; और इसके अतिरिक्त वह बीज को भी नष्ट कर देता है।
16और जो उचित ऋतु में पका हुआ फल प्राप्त करता है, उसे फल का रस तो मिलता ही है, बीजों से उत्पन्न होने वाले अन्य फल भी मिलते हैं।
17जैसे भ्रमर पुष्पों को हानि पहुँचाए बिना मधु का पान करते हैं, वैसे ही राजा को प्रजा को पीड़ा दिए बिना उनसे धन लेना चाहिए।
18उद्यान में माला बनाने वाले माली की भाँति सावधानीपूर्वक पुष्प चुनते हुए पौधों की जड़ों को हानि नहीं पहुँचानी चाहिए — कोयला बेचने वाले की भाँति नहीं।
19"यह कर्म करने पर अथवा न करने पर मेरा क्या होगा" — इस पर भली-भाँति विचार करके ही मनुष्य को कोई कार्य करना अथवा न करना चाहिए।
20ऐसे कर्म आरम्भ नहीं करने चाहिए जो निश्चित रूप से पूर्ण न हो सकें और जिन्हें आरम्भ कर देने पर मनुष्य का सारा परिश्रम व्यर्थ हो जाए।
21जिसकी कृपा निष्फल है और जिसका क्रोध निर्बल है, ऐसे पुरुष को प्रजा अपना स्वामी नहीं चाहती — जैसे कोई स्त्री नपुंसक को अपना पति नहीं चाहती।
22जिन कर्मों में परिश्रम थोड़ा हो और फल महान् हो, बुद्धिमान् पुरुष उन्हें करने में विलम्ब नहीं करता, अपितु शीघ्र ही आरम्भ कर देता है।
23जो राजा बिना किसी प्रयत्न के केवल बैठे-बैठे भी सब पर ऐसे स्नेह से दृष्टि डालता है मानो नेत्रों से उन्हें पी रहा हो, वह अपनी समस्त प्रजा में प्रेम उत्पन्न कर लेता है।
24(राजा वृक्ष के समान हो —) वह पुष्पों से भरा हो, किन्तु फलों से लदा न हो; और यदि फलों से लदा हो तो उस पर चढ़ना कठिन हो; और यदि फल कच्चे हों तो वे पके हुए-से दिखाई दें। जो राजा इस प्रकार आचरण करता है, वह कभी दुर्बल नहीं होता।
25जो नेत्रों से, मन से, वचन से तथा कर्म से — इन चार प्रकारों से सबको प्रसन्न रखता है, लोक उसी का पक्ष लेता है।
26जिससे समस्त प्राणी वैसे ही डरते हैं जैसे मृग व्याध से, वह समुद्रपर्यन्त पृथ्वी को (अपने राज्य के रूप में) प्राप्त कर लेने पर भी अन्त में उसे खो देता है।
27जो राजा अन्याय में आसक्त है, वह अपने ही कर्मों से पिता तथा पितामह से प्राप्त राज्य को नष्ट कर देता है — जैसे वायु मेघों को छिन्न-भिन्न कर देती है।
28जो राजा प्राचीन काल से सत्पुरुषों द्वारा आचरित धर्म का पालन करता है, धन से पूर्ण यह पृथ्वी उसकी सम्पत्ति को बढ़ाती है।
29और जो राजा धर्म को छोड़कर अधर्म का आचरण करता है, उसके राज्य अग्नि में डाले गए चर्म के टुकड़े की भाँति सिकुड़ जाते हैं।
30दूसरे का राज्य छीनने में जो यत्न लगाया जाता है, वही यत्न अपने राज्य की रक्षा में लगाना चाहिए।
31धर्म के द्वारा ही राज्य प्राप्त करना चाहिए और धर्म के द्वारा ही उसका शासन करना चाहिए। जिस राजलक्ष्मी का आधार धर्म है, वह न कभी नष्ट होती है, न उड़ जाती है।
32जैसे पत्थरों में से स्वर्ण, वैसे ही सब वस्तुओं से ज्ञान ग्रहण करना चाहिए — उन्मत्त के प्रलाप तथा बालक की तोतली बातों से भी।
33जैसे शिलवृत्ति से जीवन बिताने वाला पुरुष खेत से अनाज के दाने चुनता है, वैसे ही बुद्धिमान् को सदाचार, सुभाषित तथा सत्कर्म चुनते हुए जीवन बिताना चाहिए।
34गौएँ गन्ध से देखती हैं, ब्राह्मण वेदों से देखते हैं, राजा गुप्तचरों से देखते हैं और शेष लोग नेत्रों से देखते हैं।
35जो गौ कठिनाई से दुही जाती है, उसे बहुत कष्ट सहना पड़ता है; किन्तु हे राजन्, जो सरलता से दुही जाती है, उसे कुछ भी कष्ट नहीं होता।
36जो बिना तपाए ही झुक जाता है, उसे तपाया नहीं जाता; जो काष्ठ स्वयं ही झुक जाता है, वह कभी अग्नि में नहीं तपाया जाता।
37इसी दृष्टान्त का अनुसरण करते हुए बुद्धिमान् को अपने से बलवान् के सम्मुख झुक जाना चाहिए; और जो बलवान् के सम्मुख झुकता है, वह साक्षात् इन्द्र को ही प्रणाम करता है।
38प्राणी मेघों के आश्रित हैं; राजाओं के मित्र उनके मन्त्री हैं; स्त्रियों के मित्र उनके पति हैं और ब्राह्मणों के मित्र वेद हैं।
39धर्म की रक्षा सत्य से होती है; विद्या की रक्षा अभ्यास से; रूप की रक्षा स्वच्छता तथा शृंगार से; और कुल की रक्षा सदाचार से होती है।
40अन्न की रक्षा माप से होती है, अश्वों की रक्षा निरन्तर अभ्यास से, गौओं की रक्षा बारम्बार देखरेख से और स्त्रियों की रक्षा साधारण (मलिन) वस्त्रों से होती है।
41मेरा मत है कि जो सदाचारी नहीं है, उसका उच्च कुल में जन्म कोई गुण नहीं है; और जो नीच कुल में उत्पन्न होकर भी सदाचारी है, वह आदर के योग्य है।
42जो दूसरों के धन, रूप, पराक्रम, कुल, सुख, सौभाग्य तथा सम्मान से ईर्ष्या करता है, वह ऐसे रोग से पीड़ित है जिसकी कोई चिकित्सा नहीं।
43जिसे अकर्तव्य कर बैठने का, कर्तव्य छूट जाने का अथवा अपने गुप्त मन्तव्य के असमय प्रकट हो जाने का भय हो, उसे मादक द्रव्य का पान नहीं करना चाहिए।
44विद्या का मद, धन का मद तथा कुल-सम्बन्ध का मद — सत्पुरुषों को इन मदों का निग्रह करना चाहिए।
45दुर्जन, सज्जनों के द्वारा कोई कार्य करने को कहे जाने पर, उसका थोड़ा-सा अंश करके ही अपने को सज्जन मान लेते हैं, यद्यपि वे दुर्जन के रूप में ही प्रसिद्ध हैं।
46सत्पुरुष अपने तथा अन्य सत्पुरुषों के आश्रय हैं। सत्पुरुष असत्पुरुषों के भी आश्रय हैं; किन्तु असत्पुरुष कभी सत्पुरुषों के आश्रय नहीं होते।
47सभा (के वाद-विवाद) में वही विजयी होता है जो सुवेश है; मिष्टान्न की कामना गौओं के स्वामी से जीती जाती है; मार्ग वाहन रखने वाले से जीता जाता है; और सब कुछ सदाचारी पुरुष जीत लेता है।
48मनुष्य में सदाचार ही प्रधान है; जिसमें इस जीवन में यह नहीं है, उसे न जीवन से, न धन से, न मित्रों से कुछ प्राप्त होता है।
49हे भरतवंश के वृषभ, धनवानों का प्रधान आहार मांस है, मध्यम श्रेणी के लोगों का दूध है और निर्धनों का तेल है।
50तथापि निर्धन ही सदा सबसे स्वादिष्ट भोजन करते हैं; क्योंकि क्षुधा उसमें मधुरता उत्पन्न कर देती है — और वह (क्षुधा) धनवानों में सदा दुर्लभ है।
51हे पृथ्वीपते, इस संसार में धनवानों में प्रायः भोजन करने की शक्ति ही नहीं होती, जबकि निर्धन काष्ठ के टुकड़े तक पचा लेते हैं।
52नीच श्रेणी के लोग जीविका के नाश से डरते हैं; मध्यम श्रेणी के लोग मृत्यु से डरते हैं; और श्रेष्ठ पुरुष अपमान से अत्यन्त डरते हैं।
53जो अपने धन के अभिमान से मत्त हैं, वे मदिरा से मत्त पुरुषों से भी बुरे हैं; क्योंकि धन के मद से उन्मत्त पुरुष तब तक होश में नहीं आता जब तक वह विपत्ति से न टकराए।
54जैसे नक्षत्र ग्रहों से प्रभावित होते हैं, वैसे ही यह संसार अपने-अपने विषयों की ओर बिना नियन्त्रण के दौड़ने वाली इन्द्रियों से प्रभावित होता है।
55जो पुरुष अपनी स्वाभाविक अवस्था में सदा कर्म की ओर प्रेरित करने वाली पाँचों इन्द्रियों के वश में है, उसके जीवन में विपत्तियाँ अमावस्या के पश्चात् चन्द्रमा की भाँति निरन्तर बढ़ती जाती हैं।
56जो स्वयं को वश में किए बिना अपने मन्त्रियों को वश में करना चाहता है, और मन्त्रियों को वश में किए बिना शत्रुओं को वश में करना चाहता है, वह अन्त में बल से हीन होकर पराजित हो जाता है।
57इसलिए जो अपनी इन्द्रियों को ही अपना प्रधान शत्रु मानकर पहले स्वयं को वश में करता है, वह अन्त में निश्चय ही अपने मन्त्रियों तथा शत्रुओं को वश में कर लेता है।
58जिसने अपनी इन्द्रियों को जीत लिया है अथवा स्वयं को वश में कर लिया है, जो समस्त अपराधियों पर पक्षपात रहित होकर दण्ड धारण कर सकता है, जो विचारपूर्वक कार्य करता है और जो धैर्यवान् है — उसे महान् समृद्धि प्राप्त होती है।
59हे राजन्, मनुष्य का शरीर रथ के समान है; आत्मा सारथि है; और इन्द्रियाँ अश्व हैं। उन उत्तम अश्वों के भली-भाँति सधे होने पर, उनसे खींचा जाता हुआ बुद्धिमान् तथा धैर्यवान् पुरुष सुखपूर्वक यात्रा पूर्ण करता है।
60ये (इन्द्रियाँ) यदि असधी हों तो मनुष्य को विनाश की ओर ले जाती हैं — जैसे अनसधे अश्व अकुशल सारथि को (विनाश की ओर) ले जाते हैं।
61जो अनुभवहीन पुरुष अपनी अजित इन्द्रियों के सहारे भले में से बुरे को और बुरे में से भले को चुनना चाहता है, वह महान् दुःख को ही सुख मान बैठता है।
62जो धर्म तथा अर्थ — दोनों को त्यागकर अपनी इन्द्रियों के पीछे चलता है, वह शीघ्र ही ऐश्वर्य, प्राण, धन तथा पत्नी — सबको खो बैठता है।
63जो धन का स्वामी होकर भी अपनी इन्द्रियों का दास है, वह इन्द्रियों पर संयम न होने के कारण अपने धन को खो देता है।
64मनुष्य को अपने मन, बुद्धि तथा इन्द्रियों को वश में करके स्वयं को देखने तथा जानने का यत्न करना चाहिए; क्योंकि वह स्वयं ही अपना मित्र है और स्वयं ही अपना शत्रु।
65जिसने स्वयं के द्वारा स्वयं को जीत लिया है, वही अपना मित्र है; क्योंकि मनुष्य स्वयं ही सदा अपना मित्र है और स्वयं ही सदा अपना शत्रु।
66हे राजन्, जैसे बड़ी मछली पतले धागों के जाल को तोड़ डालती है, वैसे ही काम और क्रोध ज्ञान को आच्छादित कर देते हैं।
67जो धर्म तथा अर्थ का यथोचित आदर करके सिद्धि की प्राप्ति चाहता है, वह अभीष्ट को पा लेता है और सदा सुख में रहता है।
68जो मन से उत्पन्न होने वाले भीतर के पाँच शत्रुओं को जीते बिना बाहर के शत्रुओं को जीतना चाहता है, वह इन्हीं (भीतरी) शत्रुओं से पराजित होता है।
69ऐसे उदाहरण देखे जाते हैं जिनमें उदार हृदय वाले राजा भी राज्य के लोभ से, इन्द्रियों पर संयम न होने के कारण, अपने ही कर्मों से बुरी तरह नष्ट हो गए।
70जब निष्पाप और पापी सदा साथ रहते हैं, तब निष्पाप को भी पापी के समान ही दण्ड भोगना पड़ता है — जैसे गीला ईंधन सूखे के साथ जल जाता है। इसलिए पापियों से मित्रता नहीं करनी चाहिए।
71जो अज्ञानवश अपने उन पाँच उद्दण्ड शत्रुओं को वश में नहीं करता, जिनके विषय पाँच भिन्न-भिन्न हैं, उस पुरुष पर दुःख आ पड़ता है।
72निष्कपटता, सरलता, पवित्रता, सन्तोष, मधुर वचन, आत्मसंयम, सत्य तथा स्थिरता — ये दुर्जनों के गुण कभी नहीं होते।
73हे भरतवंशी, आत्मज्ञान, स्थिरता, धैर्य, धर्म में दृढ़ता, गुप्त मन्त्रणा तथा दान — ये नीच पुरुषों में नहीं पाए जाते।
74मूर्ख लोग द्वेषवश निन्दा करके बुद्धिमान् को हानि पहुँचाना चाहते हैं; किन्तु निन्दक उस (बुद्धिमान्) के पापों का भार अपने ऊपर ले लेता है, और वह (बुद्धिमान्) मूर्ख को क्षमा करके उस भार से मुक्त हो जाता है।
75द्वेष असत्पुरुषों का बल है; दण्डनीति राजाओं का बल है; रोगियों की शुश्रूषा स्त्रियों का बल है; और क्षमा साधुओं का बल है।
76हे नरेश्वर, वाणी का संयम ही सबसे कठिन माना गया है; और अर्थ से भरी हुई बहुत-सी बातें मनोहर ढंग से कह सकना सम्भव नहीं होता।
77हे राजन्, मधुरता से कहे गए वचन अनेक कल्याण ले आते हैं; और वे ही वचन कठोरता से कहे जाने पर अनर्थ उत्पन्न करते हैं।
78बाणों से बिंधा हुआ अथवा कुल्हाड़ी से काटा हुआ वन फिर उग आता है; किन्तु कठोर और रूखे वचनों से बिंधा हुआ हृदय कभी नहीं भरता।
79बाण तथा शल्य शरीर से निकाले जा सकते हैं; किन्तु वचनरूपी शल्य हृदय की गहराई से नहीं निकाले जा सकते।
80वचनरूपी बाण मुख से छोड़े जाते हैं, जिनसे आहत होकर मनुष्य रात-दिन शोक करता है; क्योंकि वे दूसरों के हृदय के अन्तरतम मर्म को छू जाते हैं। इसलिए बुद्धिमान् को उन्हें दूसरों पर नहीं चलाना चाहिए।
81जिस पुरुष के लिए देवताओं ने पराजय निश्चित कर दी है, उसकी बुद्धि पहले ही नष्ट हो जाती है; और इसीलिए वह नीच कर्मों पर उतर आता है।
82बुद्धि के मन्द पड़ जाने पर तथा विनाश के निकट आने पर, अनीति नीति के वेश में हृदय से नहीं हटती।
83हे भरतवंश के वृषभ, यही मन्द बुद्धि तुम्हारे पुत्र पर छा गई है; और पाण्डवों के प्रति वैर के कारण अब तुम भी इसे स्पष्ट रूप से नहीं देख पाते।
84हे धृतराष्ट्र, शुभ लक्षणों से युक्त तथा तीनों लोकों के शासन के योग्य युधिष्ठिर तुम्हारी आज्ञा की प्रतीक्षा कर रहे हैं; वे ही इस पृथ्वी के शासक हों।
85वे सद्गुणों से सम्पन्न हैं; तुम्हारे समस्त पुत्रों को छोड़कर वे ही तुम्हारे उत्तराधिकारियों में सर्वश्रेष्ठ हैं; वे तेज तथा बुद्धि से युक्त हैं और धर्मशास्त्र तथा अर्थशास्त्र — दोनों में निपुण हैं। दया तथा सरलता के कारण धर्मात्माओं में श्रेष्ठ उन्होंने तुम्हारे यश की रक्षा के लिए अनेक कष्ट धैर्यपूर्वक सहे हैं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — मलाई भन कि निद्राहीन तथा (चिन्ताले) जलिरहेको पुरुषले के गर्नुपर्छ, यस्तो तिम्रो मत छ; हामीमध्ये केवल तिमी नै धर्मशास्त्र तथा नीतिशास्त्र — दुवैमा निपुण छौ।
2हे विदुर, अवसरअनुसार, आफ्नो बुद्धिको प्रयोग गरेर, ती सबै मलाई भन जुन तिमी अजातशत्रु (युधिष्ठिर)का लागि हितकर ठान्छौ; र त्यो पनि भन जुन कुरुहरूको कल्याणको साधन होस्।
3पाप गरेर तथा आफ्ना दुष्कर्महरूमाथि दृष्टि दिँदै, हे बुद्धिमान्, म व्याकुल हृदयले तिमीसँग सोध्छु कि अजातशत्रुको मनमा के छ।
4विदुरले भने — जसको पतन उसले चाहँदैन, त्यसलाई नसोधीकनै पनि असल वा खराब, प्रिय वा अप्रिय — सबै भनिदिनुपर्छ।
5त्यसैले हे राजन्, म तिमीलाई त्यही भन्नेछु जुन कुरुहरूका लागि हितकर छ; मलाई सुन, जब म तिम्रो हितअनुकूल तथा धर्मअनुरूप वचन भनिरहेको छु।
6हे भरतवंशी, जुन कर्म केवल कुटिल उपायबाट मात्र सिद्ध हुन्छन्, ती दुष्कर्महरूमा आफ्नो मन नलगाऊ।
7हे राजन्, यदि कुनै वस्तु उचित उपायबाट पनि प्राप्त हुन सक्दैन भने, बुद्धिमान् पुरुषले त्यसका लागि आफ्नो मनलाई क्लेश दिँदैन।
8कुनै कर्म पर्याप्त विचार नगरी गर्नुभन्दा पहिले त्यसका कारण तथा त्यसको फलमाथि सावधानीपूर्वक विचार गर्नुपर्छ।
9बुद्धिमान् पुरुषले कर्मका कारण, त्यो गरेमा हुने फल तथा आफ्नो सामर्थ्यमाथि विचार गरेर मात्र कुनै कर्म गर्छ अथवा गर्दैन।
10जुन राजाले आफ्नो राज्य, प्रजा तथा दण्डको प्रमाण जान्दैन, त्यसले आफ्नो राज्यको भोग (चिरकालसम्म) गर्न सक्दैन।
11जसले यी (शास्त्रमा भनिएका) प्रमाणहरू जान्दछ, त्यही धर्मशास्त्र तथा अर्थशास्त्रमा निपुण छ र आफ्नो राज्यलाई कायम राख्छ।
12राजाले राज्य पाइहालेँ भन्ने ठानेर अहंकारपूर्ण जीवन बिताउनु हुँदैन; किनभने जसरी वृद्धावस्थाले सुन्दर रूपलाई नष्ट गर्छ, त्यसै गरी अहंकारले राजलक्ष्मीलाई नष्ट गर्छ।
13माछाले लोभवश कर्मको फलमाथि विचार गर्दैन र स्वादिष्ट ग्रासमा लुकेको फलामको बल्छी निल्छ।
14जसले समृद्धि चाहन्छ, उसले त्यही निल्नुपर्छ जुन निल्न सकियोस्, जुन निलेपछि पचोस् र अन्त्यमा हितकर होस्।
15जसले रूखबाट काँचो फल टिप्छ, उसलाई त्यसबाट रस पाइँदैन; र यसबाहेक उसले बीउलाई पनि नष्ट गर्छ।
16र जसले उचित ऋतुमा पाकेको फल प्राप्त गर्छ, उसलाई फलको रस त पाइन्छ नै, बीउबाट उत्पन्न हुने अन्य फल पनि पाइन्छन्।
17जसरी भमराहरूले फूललाई हानि नपुर्याईकन मह चुस्छन्, त्यसै गरी राजाले प्रजालाई पीडा नदिईकन तिनीहरूबाट धन लिनुपर्छ।
18बगैँचामा माला बनाउने मालीजस्तै सावधानीपूर्वक फूल टिप्दै बिरुवाका जरालाई हानि पुर्याउनु हुँदैन — कोइला बेच्नेजस्तै होइन।
19"यो कर्म गरेमा अथवा नगरेमा मेरो के हुन्छ" — यसमाथि राम्ररी विचार गरेर मात्र मानिसले कुनै काम गर्नु वा नगर्नुपर्छ।
20यस्ता कर्म सुरु गर्नु हुँदैन जुन निश्चित रूपले पूरा हुन नसकून् र जुन सुरु गरेपछि मानिसको सम्पूर्ण परिश्रम व्यर्थ होस्।
21जसको कृपा निष्फल छ र जसको क्रोध निर्बल छ, त्यस्तो पुरुषलाई प्रजाले आफ्नो स्वामी चाहँदैन — जसरी कुनै स्त्रीले नपुंसकलाई आफ्नो पति चाहँदिन।
22जुन कर्ममा परिश्रम थोरै होस् र फल महान् होस्, बुद्धिमान् पुरुषले ती गर्न ढिलाइ गर्दैन, बरु चाँडै नै सुरु गर्छ।
23जुन राजाले कुनै प्रयत्न नगरी केवल बसीबसी पनि सबैमाथि यसरी स्नेहले दृष्टि दिन्छ मानौँ आँखाले तिनीहरूलाई पिइरहेको छ, त्यसले आफ्ना सम्पूर्ण प्रजामा प्रेम उत्पन्न गर्छ।
24(राजा रूखजस्तै होस् —) त्यो फूलले भरिएको होस्, तर फलले लदेको नहोस्; र यदि फलले लदेको छ भने त्यसमा चढ्न कठिन होस्; र यदि फल काँचा छन् भने ती पाकेजस्तै देखिऊन्। जुन राजाले यसरी आचरण गर्छ, त्यो कहिल्यै दुर्बल हुँदैन।
25जसले आँखाले, मनले, वचनले तथा कर्मले — यी चार प्रकारले सबैलाई प्रसन्न राख्छ, लोकले त्यसैको पक्ष लिन्छ।
26जससँग सम्पूर्ण प्राणी त्यसै गरी डराउँछन् जसरी मृग व्याधसँग, त्यसले समुद्रपर्यन्त पृथ्वी (आफ्नो राज्यका रूपमा) प्राप्त गरेपछि पनि अन्त्यमा त्यो गुमाउँछ।
27जुन राजा अन्यायमा आसक्त छ, त्यसले आफ्नै कर्मले पिता तथा पितामहबाट प्राप्त राज्यलाई नष्ट गर्छ — जसरी वायुले बादललाई छिन्नभिन्न पार्छ।
28जुन राजाले प्राचीन कालदेखि सत्पुरुषहरूले आचरण गरेको धर्मको पालन गर्छ, धनले पूर्ण यो पृथ्वीले त्यसको सम्पत्ति बढाउँछ।
29र जुन राजाले धर्म छोडेर अधर्मको आचरण गर्छ, त्यसका राज्य आगोमा हालिएको छालाको टुक्राझैँ खुम्चिन्छन्।
30अर्काको राज्य खोस्नमा जुन यत्न लगाइन्छ, त्यही यत्न आफ्नो राज्यको रक्षामा लगाउनुपर्छ।
31धर्मद्वारा नै राज्य प्राप्त गर्नुपर्छ र धर्मद्वारा नै त्यसको शासन गर्नुपर्छ। जुन राजलक्ष्मीको आधार धर्म हो, त्यो न कहिल्यै नष्ट हुन्छ, न उडेर जान्छ।
32जसरी ढुङ्गाबाट सुन, त्यसै गरी सबै वस्तुबाट ज्ञान ग्रहण गर्नुपर्छ — उन्मत्तको प्रलाप तथा बालकको तोते बोलीबाट पनि।
33जसरी शिलवृत्तिले जीवन बिताउने पुरुषले खेतबाट अन्नका दाना टिप्छ, त्यसै गरी बुद्धिमान्ले सदाचार, सुभाषित तथा सत्कर्म टिप्दै जीवन बिताउनुपर्छ।
34गाईहरूले गन्धले देख्छन्, ब्राह्मणहरूले वेदले देख्छन्, राजाहरूले गुप्तचरले देख्छन् र बाँकी मानिसहरूले आँखाले देख्छन्।
35जुन गाई कठिनाइले दुहिन्छ, त्यसले धेरै कष्ट सहनुपर्छ; तर हे राजन्, जुन सजिलैसँग दुहिन्छ, त्यसलाई केही पनि कष्ट हुँदैन।
36जुन नतापीकनै निहुरिन्छ, त्यसलाई तापिँदैन; जुन काठ आफैँ निहुरिन्छ, त्यो कहिल्यै आगोमा तापिँदैन।
37यही दृष्टान्तको अनुसरण गर्दै बुद्धिमान्ले आफूभन्दा बलवान्को सामु निहुरिनुपर्छ; र जो बलवान्को सामु निहुरिन्छ, त्यसले साक्षात् इन्द्रलाई नै प्रणाम गर्छ।
38प्राणीहरू बादलका आश्रित छन्; राजाहरूका मित्र तिनका मन्त्री हुन्; स्त्रीहरूका मित्र तिनका पति हुन् र ब्राह्मणहरूका मित्र वेद हुन्।
39धर्मको रक्षा सत्यले हुन्छ; विद्याको रक्षा अभ्यासले; रूपको रक्षा सफाइ तथा शृङ्गारले; र कुलको रक्षा सदाचारले हुन्छ।
40अन्नको रक्षा नापले हुन्छ, घोडाहरूको रक्षा निरन्तर अभ्यासले, गाईहरूको रक्षा बारम्बार हेरचाहले र स्त्रीहरूको रक्षा साधारण (मलिन) वस्त्रले हुन्छ।
41मेरो मत छ कि जो सदाचारी छैन, त्यसको उच्च कुलमा जन्म कुनै गुण होइन; र जो नीच कुलमा जन्मेर पनि सदाचारी छ, त्यो आदरको योग्य छ।
42जसले अरूको धन, रूप, पराक्रम, कुल, सुख, सौभाग्य तथा सम्मानसँग ईर्ष्या गर्छ, त्यो यस्तो रोगले पीडित छ जसको कुनै उपचार छैन।
43जसलाई अकर्तव्य गरिने, कर्तव्य छुट्ने अथवा आफ्नो गुप्त मन्तव्य असमयमै प्रकट हुने डर छ, त्यसले मादक पदार्थको सेवन गर्नु हुँदैन।
44विद्याको मद, धनको मद तथा कुल-सम्बन्धको मद — सत्पुरुषहरूले यी मदहरूको निग्रह गर्नुपर्छ।
45दुर्जनहरू, सज्जनहरूद्वारा कुनै काम गर्न भनिएपछि, त्यसको थोरै अंश मात्र गरेर आफूलाई सज्जन ठान्छन्, यद्यपि तिनीहरू दुर्जनकै रूपमा प्रसिद्ध छन्।
46सत्पुरुषहरू आफ्नो तथा अन्य सत्पुरुषहरूका आश्रय हुन्। सत्पुरुषहरू असत्पुरुषहरूका पनि आश्रय हुन्; तर असत्पुरुषहरू कहिल्यै सत्पुरुषहरूका आश्रय हुँदैनन्।
47सभा (को वादविवाद)मा त्यही विजयी हुन्छ जो सुवेश छ; मिष्टान्नको कामना गाईका स्वामीले जित्छ; बाटो सवारी हुनेले जित्छ; र सबै कुरा सदाचारी पुरुषले जित्छ।
48मानिसमा सदाचार नै प्रधान हो; जसमा यस जीवनमा यो छैन, त्यसलाई न जीवनबाट, न धनबाट, न मित्रबाट केही प्राप्त हुन्छ।
49हे भरतवंशका वृषभ, धनीहरूको प्रधान आहार मासु हो, मध्यम श्रेणीका मानिसहरूको दूध हो र निर्धनहरूको तेल हो।
50तैपनि निर्धनहरूले नै सधैँ सबैभन्दा स्वादिष्ट भोजन गर्छन्; किनभने भोकले त्यसमा मिठास उत्पन्न गर्छ — र त्यो (भोक) धनीहरूमा सधैँ दुर्लभ छ।
51हे पृथ्वीपति, यस संसारमा धनीहरूमा प्रायः भोजन गर्ने शक्ति नै हुँदैन, जबकि निर्धनहरूले काठका टुक्रासम्म पचाउँछन्।
52तल्लो श्रेणीका मानिसहरू जीविका नाश हुने डर गर्छन्; मध्यम श्रेणीका मानिसहरू मृत्युसँग डराउँछन्; र श्रेष्ठ पुरुषहरू अपमानसँग अत्यन्त डराउँछन्।
53जो आफ्नो धनको अभिमानले मत्त छन्, तिनीहरू मदिराले मत्त पुरुषभन्दा पनि नराम्रा छन्; किनभने धनको मदले उन्मत्त पुरुष तबसम्म होसमा आउँदैन जबसम्म त्यो विपत्तिसँग ठोक्किँदैन।
54जसरी नक्षत्रहरू ग्रहहरूबाट प्रभावित हुन्छन्, त्यसै गरी यो संसार आ-आफ्ना विषयतर्फ नियन्त्रणविना दौडने इन्द्रियहरूबाट प्रभावित हुन्छ।
55जुन पुरुष आफ्नो स्वाभाविक अवस्थामा सधैँ कर्मतर्फ प्रेरित गर्ने पाँचै इन्द्रियको वशमा छ, त्यसको जीवनमा विपत्तिहरू औंसीपछिको चन्द्रमाझैँ निरन्तर बढ्दै जान्छन्।
56जसले आफूलाई वशमा नगरी आफ्ना मन्त्रीहरूलाई वशमा पार्न चाहन्छ, र मन्त्रीहरूलाई वशमा नगरी शत्रुहरूलाई वशमा पार्न चाहन्छ, त्यो अन्त्यमा बलहीन भएर पराजित हुन्छ।
57त्यसैले जसले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई नै आफ्नो प्रधान शत्रु ठानेर पहिले आफूलाई वशमा पार्छ, त्यसले अन्त्यमा निश्चय नै आफ्ना मन्त्री तथा शत्रुहरूलाई वशमा पार्छ।
58जसले आफ्ना इन्द्रियलाई जितेको छ अथवा आफूलाई वशमा पारेको छ, जसले सम्पूर्ण अपराधीमाथि पक्षपातरहित भई दण्ड धारण गर्न सक्छ, जसले विचारपूर्वक काम गर्छ र जो धैर्यवान् छ — त्यसलाई महान् समृद्धि प्राप्त हुन्छ।
59हे राजन्, मानिसको शरीर रथजस्तै हो; आत्मा सारथि हो; र इन्द्रियहरू घोडा हुन्। ती उत्तम घोडाहरू राम्ररी सिकाइएपछि, तिनले तानिएको बुद्धिमान् तथा धैर्यवान् पुरुषले सुखपूर्वक यात्रा पूरा गर्छ।
60यी (इन्द्रियहरू) यदि नसिकाइएका छन् भने मानिसलाई विनाशतर्फ लैजान्छन् — जसरी नसिकाइएका घोडाहरूले अकुशल सारथिलाई (विनाशतर्फ) लैजान्छन्।
61जुन अनुभवहीन पुरुषले आफ्ना नजितेका इन्द्रियको सहाराले असलमध्ये खराब र खराबमध्ये असल छान्न चाहन्छ, त्यसले महान् दुःखलाई नै सुख ठान्छ।
62जसले धर्म तथा अर्थ — दुवै त्यागेर आफ्ना इन्द्रियको पछि लाग्छ, त्यसले चाँडै नै ऐश्वर्य, प्राण, धन तथा पत्नी — सबै गुमाउँछ।
63जो धनको स्वामी भएर पनि आफ्ना इन्द्रियको दास छ, त्यसले इन्द्रियमाथि संयम नहुनाले आफ्नो धन गुमाउँछ।
64मानिसले आफ्नो मन, बुद्धि तथा इन्द्रियलाई वशमा पारेर आफूलाई देख्ने र चिन्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ; किनभने त्यो आफैँ आफ्नो मित्र हो र आफैँ आफ्नो शत्रु।
65जसले आफैँद्वारा आफूलाई जितेको छ, त्यही आफ्नो मित्र हो; किनभने मानिस आफैँ सधैँ आफ्नो मित्र हो र आफैँ सधैँ आफ्नो शत्रु।
66हे राजन्, जसरी ठूलो माछाले पातला धागाको जाल च्यात्छ, त्यसै गरी काम र क्रोधले ज्ञानलाई ढाक्छन्।
67जसले धर्म तथा अर्थको यथोचित आदर गरेर सिद्धिको प्राप्ति चाहन्छ, त्यसले अभीष्ट पाउँछ र सधैँ सुखमा रहन्छ।
68जसले मनबाट उत्पन्न हुने भित्रका पाँच शत्रुलाई नजितीकन बाहिरका शत्रुलाई जित्न चाहन्छ, त्यो यिनै (भित्रका) शत्रुबाट पराजित हुन्छ।
69यस्ता उदाहरण देखिन्छन् जसमा उदार हृदय भएका राजाहरू पनि राज्यको लोभले, इन्द्रियमाथि संयम नहुनाले, आफ्नै कर्मले नराम्ररी नष्ट भए।
70जब निष्पाप र पापी सधैँ सँगै रहन्छन्, तब निष्पापले पनि पापीजस्तै दण्ड भोग्नुपर्छ — जसरी ओसिलो दाउरा सुक्खासँगै जल्छ। त्यसैले पापीहरूसँग मित्रता गर्नु हुँदैन।
71जसले अज्ञानवश आफ्ना ती पाँच उद्दण्ड शत्रुलाई वशमा पार्दैन, जसका विषय पाँच फरक-फरक छन्, त्यस पुरुषमाथि दुःख आइपर्छ।
72निष्कपटता, सरलता, पवित्रता, सन्तोष, मीठो वचन, आत्मसंयम, सत्य तथा स्थिरता — यी दुर्जनहरूका गुण कहिल्यै हुँदैनन्।
73हे भरतवंशी, आत्मज्ञान, स्थिरता, धैर्य, धर्ममा दृढता, गुप्त मन्त्रणा तथा दान — यी नीच पुरुषहरूमा पाइँदैनन्।
74मूर्खहरू द्वेषवश निन्दा गरेर बुद्धिमान्लाई हानि पुर्याउन खोज्छन्; तर निन्दकले त्यस (बुद्धिमान्)का पापको भार आफूमाथि लिन्छ, र त्यो (बुद्धिमान्) मूर्खलाई क्षमा गरेर त्यो भारबाट मुक्त हुन्छ।
75द्वेष असत्पुरुषहरूको बल हो; दण्डनीति राजाहरूको बल हो; रोगीहरूको शुश्रूषा स्त्रीहरूको बल हो; र क्षमा साधुहरूको बल हो।
76हे नरेश्वर, वाणीको संयम नै सबैभन्दा कठिन मानिएको छ; र अर्थले भरिएका धेरै कुरा मनोहर ढङ्गले भन्न सक्नु सम्भव हुँदैन।
77हे राजन्, मिठासले भनिएका वचनले अनेक कल्याण ल्याउँछन्; र तिनै वचन कठोरतापूर्वक भनिँदा अनर्थ उत्पन्न गर्छन्।
78वाणले घोचिएको अथवा बन्चरोले काटिएको वन फेरि उम्रन्छ; तर कठोर र रुखा वचनले घोचिएको हृदय कहिल्यै निको हुँदैन।
79वाण तथा शल्य शरीरबाट निकाल्न सकिन्छन्; तर वचनरूपी शल्य हृदयको गहिराइबाट निकाल्न सकिँदैनन्।
80वचनरूपी वाण मुखबाट छाडिन्छन्, जसबाट घाइते भएर मानिसले रातदिन शोक गर्छ; किनभने ती अरूको हृदयको अन्तरतम मर्मलाई छुन्छन्। त्यसैले बुद्धिमान्ले ती अरूमाथि चलाउनु हुँदैन।
81जुन पुरुषका लागि देवताहरूले पराजय निश्चित गरिदिएका छन्, त्यसको बुद्धि पहिल्यै नष्ट हुन्छ; र त्यसैले त्यो नीच कर्ममा ओर्लन्छ।
82बुद्धि मन्द भएपछि तथा विनाश नजिकिएपछि, अनीति नीतिको भेषमा हृदयबाट हट्दैन।
83हे भरतवंशका वृषभ, यही मन्द बुद्धि तिम्रो छोरामाथि छाएको छ; र पाण्डवहरूप्रतिको वैरका कारण अब तिमीले पनि यसलाई स्पष्ट रूपमा देख्न सक्दैनौ।
84हे धृतराष्ट्र, शुभ लक्षणले युक्त तथा तीनै लोकको शासन गर्न योग्य युधिष्ठिर तिम्रो आज्ञाको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्; तिनी नै यस पृथ्वीका शासक होऊन्।
85तिनी सद्गुणले सम्पन्न छन्; तिम्रा सम्पूर्ण छोरालाई छोडेर तिनी नै तिम्रा उत्तराधिकारीहरूमा सर्वश्रेष्ठ छन्; तिनी तेज तथा बुद्धिले युक्त छन् र धर्मशास्त्र तथा अर्थशास्त्र — दुवैमा निपुण छन्। दया तथा सरलताका कारण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ तिनले तिम्रो यशको रक्षाका लागि अनेक कष्ट धैर्यपूर्वक सहेका छन्।